Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 19:50 - 2021/02/08

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=2429
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=2429

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=2429

Мақала жолдаушы: Nurhalyk
Мақала апторы: Мүқәметхәнүлі Н., тарих ғылым. дөктөрі, проф.,
Аптордың мекен-жайі: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Алматы, Қазақстан

Мен, 2009 жылы 8 мамырдағы «Қазақ әдебиеті» гәзетінде «Көшпенділердің этнөтерритөрияліқ ұғымы және Қазақстан аумағындағының қалыптасуы» [1] деген тақырыпта мақала жариялаған едім. Ол мақалада ежелгі көшпенділердің дүниетәніміндәғі этнөтерритөрияліқ ұғыммының немесе этнөтерритөрияліқ құндылық көзқәрәстің тарихи сабақтастығының нәтижесі қәзіргі Қазақстан Республикәсінің кең-байтақ әумәғімен анықталады деген көзқәрәс пайымдалған.
2021 жылы 5 қаңтарда Президентіміз Қасым-Жомарт Төқәев жариялаған «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты бағдарламалық мақаласында еліміздің аумағы жөнінде нақты пікір айтылды: «Бабалардан мұра болған қәсиетті жеріміз – ең басты байлығымыз. Қазаққа осынау ұлан-ғайыр аумақты сырттан ешкім сыйға тартқан жоқ. Бүгінгі тарихымыз 1991 жілмен немесе 1936 жілмен өлшенбейді. Халқымыз Қазақ хандығы кезінде де, одан арғы Алтын Орда, Түрік қағанаты, Ғұн, Сақ дәуірінде де осы жерде өмір сүрген, өсіп-өнген. Қысқаша айтқанда, ұлттық тарихымыздың терең тамырлары көне заманның өзегінде жатыр» [2]. Мемлекет басшысының бұл пайымы Елбасы Нұрсылтан Нәзәрбәевтің халқымыздың этнөгенезі жөніндегі ұстанымын дәріптей отырып, көрші елдің кейбір керәуіз сәясәткерлердің албатты айтқандарына жауап беру деп түсінеміз.
Түңғіш Президентіміз Нұрсылтан Нәзәрбәев 2014 жылы 25 тамызда Ұлытауда тілшілерге берген сұхбатында: «Біздің елдігіміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын Орда орнығады. Осындай үлкен тарихымыз бар. Жастарымыз мұны білуі керек. Біз кеше ғана пайда бола қалған халық емеспіз» [3] деген болатын. Сондықтан ендігі жерде кәсіби тарихшылар қазақ халқының этнөгенезін Сақ, Ғұн, құрамындағы ру-тайпалардан қарастыруы негізгі алуы керек деп санаймын. Өйткені мемлекет басшыларының алға қойып отырған көнцепцияләрі тәуелсіздіктен бері отандық тарих ғылымының терең зерттелулері нәтижесіне негізделіп жасалған ғылыми түжірімдәр.
Елеше біз осындай ұстаным бойынша қазақтың этнөтерритөриясінің қалыптасу үдерісін оның этнөгенездерінің өмір сүрген ортасы мен даму тарихынан қарастыруға тиістіміз.
Б.з.д. III ғасырдың соңында Азия даласында атой салған көшпенділерді қытай қәләмгерлері «Dong hu» (Дон хулар – Шығыс жабайылары. – Н.М) , «Xi rong» (Си рондар - Батыс жабайылары» деген мағанада – Н.М) деп екіге жіктеп жазған. Сондағы «Батыс жабайылары» делінген этнотоптардың бірі ғұндар (хұндар) . Ал «Шығыс жабайылары» дегені манжур – тоңғыз этнотоптарынының генезі. Осы екі этно топтар алғаш өз алдарына билік құрған кездегі қарым-қатынастары жөнінде жазылған қытай деректерінде тақырыпқа қатысты маңызды мәліметтер кездесді.
Қітәйдің «Ши цзи» («Shi ji» - «Тарихи жазбалар») атты әйгілі еңбекте: « Маодуньның (Maodun – Модэ) таққа отырғанда (б.з.д. 209 ж. – Н.М) , дунхулардың күшті кезі еді. Олар Маодун әкесін өлтіріп, өзі тәңірқүт болыпты дегенді естіп, оларға елші жіберіп: «Түмен (Touman) кезіндегі тұлпарды алғымыз келеді», - дейді. Маодунь уәзірлерінен ақыл сұрайды, уәзірлерінің барлығы: «Тұлпар деген ғұндардың қәсиетті жылқысы, оны беруге болмайды», - дейді. Маодунь: «Бір сүйікті атымызды қимасақ, өләрмен қалай көрші боламыз ?», деп тұлпарды бергізеді. Дунхулар Маодунь бізден қорқып отыр десе керек, көп өтпей тағы да оған елші жіберіп: «Тәңірқүрттің бір әйелін алғымыз келеді», - дейді. Маодунь және де солқол, оңқол уәзірлеріне ақыл салады. Олардың барлығы ашуланып: «дунхулар жөлсіздіқпен әйел сұрап отыр, оларға шабул жасайық», - дейді. Маодунь: «Бір сүйікті әйелді қимасақ, өләрмен қалай көрші боламыз ?» - деп, өзі жақсы көретін әйелді дунхуларға береді. ... Олар өздерінің шекәрә шетіне қарауылдар орнатып алған. Дунхулар Мәөдуньге елші жіберіп: «ғұдар біздің жақтағы шекәрәсінің сыртындағы иен жерге жармасын, ол жерді біз аламыз» - дейді. Маодунь уәзірлерінен ақыл сұрайды, уәзірлері: «Бұл иен жатқан жерді берсекте болады, бермесекте болады», - дейді. Оған Маодунь қатты ашуланып: «Жер – мемлекеттің негізі, оны қалай беруге болады? - деп, жерді берейік дегендердің басын кеседі де, өзі атқа қонып, «кім де кім жорықтан қалса басы кесіледі» – деген бұйрығын бүкіл елге жариялап, шығысындағы дунхуларға шабулға аттанады. Дунхулар алғашқы кезде Маодуньды көзге ілмей, олардан сақтанбаған еді. Маодуньның әскерлері оларға басып келіп шабулдап, дунху патышасының тас-талқанын шығарып, оның халқы мен мал-мүлкін барымталап кетеді. Одан соң Маодунь батысындағы үйечжілерге (Юэчжи) шабул жасап оларды құып жібереді, өңтүстігіндегі Лофан, Баян және Хэнань елдерін өзіне қосып алады... Сөнімен Маодунь күшейіп, 300 мыңнан аса садақты әскер ұстады» [4, 734 б.].
Бұл дерек бізге ғұндардың сол кездің өзінде-ақ «мемлекеттің негізі – жер , ол жер бәрінен қымбат» деген ұстаным қалыптастырғанын аңғартады. Сондықтан Ғұн тәңірқүрті мемлекет аумағын әкесінен қалған мұра – сәйгүліктен де, өзі сүйген ару әйелден де жоғары қойғанын көрсетеді. Ғұн тәңірқүртіндә осындай көзқәрәс болғандықтан, ол өзінің этнөтерритөриясін сақтау жолында сұрапыл соғыстарға да шықты және мәмілегерлікпен келісімдер де жасаған-ды.
Б.з.д. II ғасырда Азияның жалпақ төскейіне орналасқан әгрәрліқ мәдениеттегі қытайдың Хань империясі мен сөлтүстігін мекендеген сақара өркениетіндегі Ғұн империясінің аралығын алғаш Ұлы қорған бөліп тұрды. Ғұндар оқтын-оқтын Ұлы қорғаннан асып барып, қытайларды шауып, астық, маталарын талан-таражылап кететүғін. Ал Хань империясі да ұдайы Ұлы қорғанның сыртына шығып ғұндарға шабул жасайтұғын. Сөнімен қатар, олар сол, Ұлы қорған бойында айырбас сауда-саттық жасап, бірі-бірінен өздерінде жоқ заттарды алмастырып алатын. Хань империясінің жан төзгісіз езгісінен құтылуды көздеген қытай құлдары немесе биліктен бет бұрған қытай сардарлары ұдайы ғұндарға қашып барып паналайтын. Өйткені көшпенді шонжардың құлы - малшысы болу, аяғы шінжірмен маталып, ауыр еңбекке жегілетін қытайлықтар үшін жеңіл еңбек әрі еркіндікке шіғумен парапар болған. Осындай жағдаята Хань әуелті мен Ғұн билігі өзәрә шекәрә шебін Ұлы қорған деп белгілеуге келіседі.
Қытайдың жазба деректертеріне жүгенсек, б.з.д.162 жылы Хань патышалығының имперәтөрі Вэньди (Wen di) ғұн тәңірқүтінә елші аттандарып, хат жібереді. Ол хатында: «Патыша ғұндардың ұлы тәңірқүтінә қүрметпен сәлем жолдайды. Сіздің елшіңіз Дяо Шуйнәннен, нөкеріміз Хань Ляодан имперәтөрғә сыйлаған екі атыңыз келді, оны қүрметпен қабыл алдық. Бізге дейінгі патышалардың тәртібі бойынша: Ұлы қорғанның сөлтүмтігіндегі садақты ел тәңірқүттің билеуінде; Ұлы қорғанның ішкі жағындағы тәжілі, белбеулі жұрт патышаның (менің – демекші – Н.М) басқаруында болады. Сонда барлық халық егін егіп, мата тоқып, аң аулап киім мен тамағын табатын әкеден бала ажырап қалмайтын, хан да қара да аман-есен болатын, зорлық-зомболықтар болмайтын еді. ... Патышаның естіуінше, бұрынғы имперәтөр келісімді анық жасайды екен де, берген уәдесінде берік тұрады екен. Тәңірқүт бажайлап бақсаңыз, [арамызда] жалпы тыныштық құдандалы болған соң орнады, Хань патышалығы әлдімен ағаттық жіберген жоқ. Тәңірқүт оны өзіңіз саралағайсыз» [4, 731], - деп жазған. Хань империясі ғұндардан әлсіз тұрған кезінде, оларға қыздарын беріп, тарту-таралғыларын ұсыну арқылы ғұндардың өздеріне жасалатын шабулдарын азайтып, өздерін дамытып, күш жинау саясатын қолданып келген. Вэньди имперәтөр да саясаты жалғастырады. Ғұн тәңірқүті құдандалықты жаңғыртуға келіседі.
Хань имперәтөрі бітікшісін шақыртып: «ғұндардың ұлы тәңірқүті патышаға хат жолдады. Хатында құдандалы болдық, қашқандар жиылып ел болмас, өләрмен жеріміз кең болмас, ғұндар Ұлы қорғанның ішіне кірмейді, қытайлар Ұлы қорғанның сыртына өтпейді, осы шартқа қайшылық жасағандар өлімге келісіп тұрса, жақындығымыз баянды болады, арада дау-дамай тумайды, екі жаққа да бірдей тиымды болады, - депті. Патыша оны құптады, жарлық шығарып, осы шартты аспан астына ашық жариялансын»[4,735], - деп бұйырады. Міне, бұл Хань мен Ғұн империяләрі Ұлы қорғанды екі елдің шекәрәсі деп таныған келісімі болып табылады. Сондықтан да белгілі тарихшы ғалым Зардыхан Қинаятұлы: «Әлем тарихында мемлекет аралық шекәрә шебін белгілеу ғұндардан басталды. Қытайдың Ұлы ақ қамалын Шығыс ғұн мемлекеті мен Қытайдың Хань әулеті аралық шекәрәліқ делимитәцияліқ шеп деп қарауға мүмкіндік бар» [5, 9], - деген сөзі, жоғарыда келтірілген қытай жазбалары негізінде жасалған тұжырым. Осы тарихи фәутіден, ғұндарда әуел бастан-ақ этнөтерритөрия және оның шекәрә-шеті деген ұғымдардың өте анық болғанын көруге болады. Бұл санадағы құндылық ұғымның ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырғанын тарих дәлелдейді.
Әлем тарихында ілгері-кейін құрылған империяләрдің барлығы түрлі себептердің салдарынан ертеме кешпе тарих сахнадан шегініп, аты өзгеріп, аумағы ауысып отырған. Қытайдың Цинь-Хань империясі да, көшпенділердің ғұн империясі да сондай тағдырды бастан кешті. Алайда олардың мемлекеттік құрылымы ідірәғәнмен, халқы түгелдей жойылып кетпейді, керісінше тарихи жағдай пісіп-жетілген кезде олар жаңа әтәумен қайта көтеріледі. Олардағы дәстүрлі ой-санасы, дүниетәнімі мен құндылық талғамдары тәбиғи түрде өз жалғасын тауып отырады. Бұл сөзімізге де тарихтан дәлел келтіруге болады.
Ғұн империясінің құрамында болған тайпалардың бірі үйсіндер (Усунь – Wu sun ) . Сол үйсіндер қәзіргі қазақ этнөгенезінің бір қайнары болып саналады. Өйткені «Үйсін» атауының қәзіргі қазақ халқында сақталуы ғана емес, олардың сол замандағы әтәмекен немесе этнөтерритөрия жөніндегі санасының қәзірге дейін сақталып отырғаны соны дәлелдейді.
Қытайдың «Хань шу. Чжан Циянь өмірбәяні (Han shu.zhang Qian zhuan») » бөліміндеге деректе: «Тәңір ұлы Чжан Цияньнан (Чжан Циянь - Хань патышалығының б.з.д.139 жылы Орталық Азияға жіберген елшісі – Н.М. ) Бәктрияғә (Дасия – Da xia) тәуелді елдердің жайын бірнеше рет сұрайды. Сонда Чжан Циянь: Пақырыңыз ғұндарда тұрған кезінде Үйсін патышасының лауазымы Күн би деп естіген. Күн бидің әкесі Наньдуми (Нанды би – Nan dumi) тегінде Ұлы үйечжіләрмен (Da ru zhe – Большой Юэчжи) бірге Цилянь, (Qilian) Дунхуань (Dun huang) таулары арлығында (Тянь-Шань тауының шығысы, Гансу провинциясының батысы, – Н.М.) тұратын шағын ел екен. Ұлы Тәңірқүттән рухсат сұрап, батыстағы Ұлы үйечжіләрғә шабул жасап, оларды талқандайды. Ұлы үйечжіләр және де басқа ауып, Бәктрия жеріне барады. Күн би олардың елін барымталап , жеріне қоныс тебеді, әскері біршәмә күшейе түседі. Дәл осы кезде тәңірқүт өледі, үйсіндер Ғұн ордасына бармайды ... Қәзір тәңірқүт Хань патышалығының қыспағында қалып отыр, Күн бидің жері иен жатыр. Жабайылар әтәмекенін сағынғыш, қытай заттарына әшкөз тойымсыз келеді. Дәл қәзір үйсіндерге қыруар пара беріп, оларды шығыстағы байырғы мекеніне көшіріп әкеліп, Хань патышалығының ханшасын ханымдыққа беріп, өләрмен бауыр-туыс болуға болады. Олардың жағдайы да осыған көнуге мәжбүрлейді. Осылай болғанда, ғұндардың оң білегі үзіледі» [6, 686], - деп жазылған.
Бұл мәліметте айтылып отырған «Жабайылардың әтәмекенін сағынғыш» келетіні, оларда өсіп – өнген жеріне немесе этнөтерритөриясінә деген сүйіспеншілігінің терең болғанын айғақтайды. Атәмекенін сағыну, туған жерін қимау сияқты психөлөгияліқ құбылыс белгілі дәрежеде бір халықтың этнөтрерритөриясінә деген көзқәрәсін білдіреді. Туып-өскен жерін сағыну кез келген ұлт өкілдерінде болатын психөлөгияліқ сезім, дегенмен ондай нөстөльгия қазақ халқында ерекше екенін ақындарымыздың әтәмекенін жырлаған шығармаларынан көруге болады.
Ал ғұндардың, үйсіндердің этнөтерритөрияліқ сана-сезімі мен құндылық көзқәрәстәрі Түрік қағанаты кезінде қоғамдық іс-қимылға айналғанын тарихи жазбалардан дәлелдейді. Түрік Білігі қаған жаздырған Күлегін ескерткішінде :
«Түрік халқы үшін,
Түн ұйықтамадым,
Күндіз отырдмадым,
Інім Күлтегінмен бірге,
Екі шәдпен бірге,
Өліп-тіріліп жерді ұлғайтым», - деп жазылған сөздерден, елдіктің бірінші құндылығы иелік жер немесе этнөтерритөрия екендігін ұғындырады. Ал «жерді ұлғайтып» не істеу керектігін де олар тасқа қашап жазып кетіпті :
«Сөйтіп, Тәңірі жарылқап,
Құтым бар үшін,
Нәсібім бар үшін,
Өлімші халықты тірілттім,
Жалаңаш халықты тонды,
Кедей халықты бай қылдым,
Аз халықты көп қылдым» [7, 188], - дейді. Мұнда Түрік қағанаты билеушілердің этнөтерритөрияні қалыптастыру және оны кім үшін пайдалану жөніндегі көзқәрәсін айқын байқаймыз.
Тарих дамып XIII ғасырға қадам басқанда, Азия және әлем үлкен өзгерістерді бастан кешті. Моңғол империясінің құрылуы мен жарты әлемді бағынлыруы Азия және Шығыс Еуропа елдерінің қоғамдық құрылымын қайта құруға мәжбүрледі. Соған дейін тарқақ жүрген этникәліқ түркі топтарды Еуразия аумағына шоғрланды да, олардың әлеуметтік шаруашылық формасы мен психөлөгияліқ сана-сезімдерін жақындаса түсті. Сөнімен оларда бір-біріне сіңісу, ұлт болып қалыптасу прөцессі тездей түсті. Бұл прөцес Шығыс Еуропадағы славияньдарда да, Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтарда да қатар жүрілді. Соның нәтижесінде Еуразия кеңістігінде славиян тілдес және түркі тілдес этностар дербес ұлт ретінде тарихи сахнаға көтерілді. Солардың бірі - Қазақ ұлты.
Қазақ мемлекеттік тарихын терең зерттеген белгілі ғалым Зардыхан Қинаятұлы: «XI ғасырдың орта кезінен Қазақ даласында «Қыпшақ» әтімен Түрік тайпаларының жаңа бір бөлігі пайда болды»; «Қыпышақтар негізінен түрік топтарын құрған саяси бірлестік. Қыпшақ бірлестігі қазақтың этнөтерритөриясі және қазақ ұлтының топтасуына елеулі рөл атқарған фәктөр болды» [8, 205], - деп жазды. Сондай-ақ ол қазақтың этнөтерритөриясінә тоқталғанда: «Қыпышақ көнфедерециясі (бәрлестігі) тұсында-ақ қәзіргі Қазақстан Республикәсі даласына басып кірген азғантай моңғолдар мұнда келіп, династиялық билік салтын ғана қалдырып, өздері жерліліктілерге жұтылып кетті. Қазақ мемлекеті, оның территөриясі және қазақ этнөмәдениетінің қалыптасуына Жошы ұлысы, әсіресе Ақ Орда бөлімі шешуші рөл атқарды» [8, 260-261], - деп тұжырымдайды.
Қазақ хандығы құрылған соң, оның аумақтық кеңістігінен Жәнібек ханның ұлы Қасым хан (1511-1523 ж. - Н.М.) қалыптастырды. Бұл жөнінде Мүхәммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи-и Рашиди» атты әйгілі еңбегінде: қазақ хандығын «Керей ханнан кейін Бұрындық хан басқарды. Одан соң Жәнібек ханның ұлы Қасым хан басқарып, Дешті Қыпшақ даласын толық биледі. Оның әскерлерінің саны мың-мыңдаған адам еді. Жошы ханнан кейін ол жұртта одан ұлы хан болған емес» [9, 111]. Мұнда айтылған мың-мыңдаған деген сөзді тарихшылар «бір миллион» деп түсіндіреді. Демек, Қасым ханның миллиондаған әскері арқылы өз аумағын сақтағанын түсіну қиын емес.
Алайда, кез келген мемлекеттің күшейетін, дамитын, әлсірейтін, тоқырайтын және қайта қуаттанатын кездері болады. Қазақ хандығы да осындай заңдалықтан тыс қалған жоқ. Сондықтан қазақтар әлсіреген кезде этнөтрерритөриясінің кейбір аумағынан айырылса, қайта күшейген кезінде ол аумақтарын қайта иеленіп отырды. Қазақтар тек өзінің жері мен елін қорғау үшін ғана сыртқы жауға қарсы қәжірліқпен күрес жүргізді, әсте біреудің еліне экспәнция жасаған емес. Мұының айшықты мысалын «Ақтабан шұбырынды, Алқәкөл сұлама» жылдарынан көруге болады. 1723 жылы жоңғарлар жойқын күшпен кенеттен сұрапыл шабул жасағанда қазақтар әтәмекенін тастап босып кетуге мәжбүр болған. Бірәқ олар көп өтпей жоңғарларға қайтарма шабул жасап, оларды әтәмекенінен кері шегіндірді. Нақтылап айтқанда, Абылай ханның басшылығында қазақ жасақтары Жоңғар хандығын Цин (Чиң-Qing) империясі жойғанға дейін (1775 ж.) қәзіргі Қазақстан аумағынан ығыстырып шығарды. Сөнімен қатар қазақтың өңтүстік өңіріндегі шекәрә-шебін де қалпына келтіріп бекемдеген болатын.
Ал Цин династиясы 1755-1757 жылдары Жоңғар хандығын жойып, іргесін қазақ даласына тіреген кезде, Абылай хан Цин империясінің бақылауына өткен ежелгі атажұртын қайтарып алуға құлшыныс жасады. 1757 жылы Абылай хан Цин патышалығы ордасына жіберген алғашқы елшілерінен хат жолдап, қазақтың әтәмекенін өздеріне «жарылықап» қайтарып беруді сұрайды. Соған орай патша ордасының қайтарған жауап хатында: «Қазақ ханы Абылай, ... Сен талап қойып отырған Тарбағатайға келсек, сен ол жерді біздің бұрынғы атажұртымыз - мал бағатын жеріміз еді, сол жерді патыша мейрімділікпен жарылқап бізге беруін өтінемін, - депсің. ... Сендер бізге еңбек сіңірген жоқсыңдар ол өңірді сендерге жарылқап беріп жіберу - мемлекеттің жүйесіне қайшы келеді. ... Бұдан кейін сендер бізге адалдық іс істесеңдер, сендерді патыша еселеп жарылқайды, сендер мәңгі кедейлік көрмейтін, байлыққа кенелетін боласыңдар. Бұл ерекше жарлық» [10], - деп жазылған. Бірәқ Абылай хан өнімен тоқтамады. Ол 1760 жылы Цин патышалығы ордасына жолдаған хатында қазақтың әтәмекені Іле аймағын қазақтарға қайтарып беруді талап етті. Цин патышалығының жауап хат жазып: «...Сен және де патша жарылқағанның .стіне жарылқай түсіп, қазақтардың Ілеге барып мал бағуыына рұхсат берілсе, - депсің. ... Қазақтар сендердің жерлерің ұлан-ғайыр дала. Жөн бойынша өздеріңнің ескі шекәрәләріңді сақтауға, қарауылдан бері өтіп келмеуге тиісті едіңдер. ... Қәзір Іле және басқа жерлерге ішкеріден әскерлер бінінен соң бірі келіп тың игеріп жатыр. Абылай сен бұрын Тарбағатай сияқты жерлерге барып мал бақсақ деп өтінген едің, патша оны да қабылдамаған болатын. Бүгінгі талабың тіптен артық» [10], - дейді. Міне, бұдан Абылай ханның қазақ жерінің кеңестік көлемі жөніндегі ұғымын көруге болады. Абылай ханда осындай әтнөтерритөрияліқ таным болғандықтан, ол Цин пәтішәліғімен қалыпты саяса-дипломатиялық және сауда-экөнөмикәліқ байланыстарды өрістету арқылы қазақтарды шығыстағы әтәмекеніне қайта оралуына мүмкіндік жасады. Олар бүгінгі күні Қытайда өмір сүріп жатқан 2 миллионға таяу қауым. Олар да өздерінің әтәмекенінде отырған этникәліқ қазақтар болып табылады.
Жоғарыда келтірілген тарихи деректер, қазақ халқының генезі ежелгі сақтар, ғұндар, үйсіндер, ортағасырлық түркілерден бастау алып, қыпшақ, Алтын Орда, Ақ Орда кезеңдерінде ұлт болып қалыптасқаны анық аңғарамыз. Қазақтың этнөтерритөриясі оның этнөгенезі өмір сүрген өңірде Қасым хан тұсында тарихи түрде қалыптасып, XVIII ғасырда немесе Аблай хан дәуірінде нақтыланған кеңістік. Қазақтың этнөтерритөриясінің қалыптасуын әлемдегі елдердің мемлекеттік территөрияләрінің анықталған уәқітімен салыстырсақ, өләрдің көбінен ілгері болмаса, кейін емес.
Әлем елдеріеде мемлекеттік шекәрәнің делимитәцияләну XIX – XX ғасырларда жүргізілді. Қазақ елінің шығыс жақ шекәрәсі қазақ хандығы жойылып, халқы отарланған кезде, патышалық Ресей мен Қытайдың Цин патышалығы белгілеген болатын. Олар келіссөз барысында қазақ даласынан мемлекеттік шекәрәні делимитәцияләудің принцептеріне көп таласқан. Цин империясі жоңғарлардың атының тұяғы тиген жерлер Қытайға тән болу керек, өйткені жоңғарлар Қытайдың қүрәміндәғі ел десе; Ресей империясі қазақтардың этнөтерритөриясі Ресейдікі болады, себебі қазақтар Ресей құрамына енген ел деді. Ақыры Ресей империясі Цин үкіметін айтқанына көндіріп, 1864 жылы 7 қазанда «Қытай-Ресей Батыс сөлтүстік шекәрәні делимитәцияләу келісімшәртінә» қол қойдырды. Содан 1882 жылға дейін және бірнеше қосымша шарттарға қол қойылып, «енді екі ел тату тұрады» деп тоқтамдасқан.
Алайда, ҚКП билік басына келген соң ҚХР үкіметі, Қытайдың «апиын соғысынан» (1840-1842.) кейінгі шетелдермен қол қойған келісімшәрттәрдің барлығы теңсіз жасалған, Ресеймен жасалған шекәрә келісімдері де Ресей империясінің қісімімен қол қойылған. Цин империясінің басқаруында болған Балқаш көлінің өңтүстігі мен шығысындағы 440 мың шаршы шақырым аумақты Ресей жұтып (әннекцияләді ) қойды деген мәселе көтеріп, шекәрә мәселесі бойынша қайта келіссөз жүргізуді талап етті. Бірәқ оған Кеңес үкіметі мүлде келіспеді.
1991 жылы Кеңес одағы ыдырап, Қазақстан және басқа да одақтас республикәләр тәуелсіздік алады. Олардың территөрияләрі Кеңес кезеңдегі әкімшілік аумақтар болып танылады.
Тұңғыш Президентіміз Нұрсылтан Нәзәрбәев 1993 жылы мемлекет басшысы ретінде ҚХР-ға алғашқы сапары кезінде, Қытай мемлекті мемлекеттік шекәрә мәселесінде қайта қарауды көтерді. Елбасы бұл мәселені «келер ұрпаққа қалдырмауды» жөн санады. Сөнімен екі ел өкілдері шекәрә келісімсөзін жүргізді. Келісімсөз қарапайымнан күрделіге бару принцепі бойынша өрістеп, ең соңғы қосымша келісімшәртқә 1998 жылы екі мемлекет басшылары Цэян Цзэмин мен Нұрсылтан Нәзәрбәев Қазақстан аумағындағы таласты учәскелердің 53% -ын Қазақстанға қалдырып, 47% - ын Қытайға беруге келісіп, мемлекеттік шекәрә мәселесін түбегейлі шешті. Содан кейін Ресей федерәциясі, Түркіменстән, Өзбекстән және Қірғізстәнмен де мемлекееттік шекәрә демилитәцияләнді. Елбасының мемлекеттік шекәрәні делимитәцияләуді дер кезінде жүргізуінің аса зор маңызын қоғамдық өмір күн өткен сайын көрсетіп отыр.
Қазақстан Республикәсінің территөриясі – қазақ халқы өсіп-өнген тарихи аумақ екенін ешкім де жоққа шағара алмайтын ақиқат. Сондай-ақ Қазақстанның мемлекеттік шекәрәсі соңғы жылдары іргелес мемлекеттермен кеңесіп делимитәцияләнғән, Келісімшәртпен бекітілген шекәрә. Ендігі жерде мемлекеттік шекәрә жөнінде басқалардың сөз қозғауға моральдық та, құқықтық хақысы жоқ. Албатты айтылған қақу сөздердің ешкімге де жақсылық әкелмейтін түсінген жөн.

Пайдаланған әдебиеттер:
1. //Қәзәқ әдебиеті. - 2009 жыл 8-14 мамыр, № 18 (3129) .
2. https://www.abai.kz/post/126379
3. https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kazakstan-prezidenti-nenazarbaevtyn-ulytau-torindegi-suhbaty
4. Сыма Цянь. Shi ji (Тарихи жазбалар) . - Beijing: Zhonghua shuju. – 1997, 854 б .
5. Қинаятұлы З.Тихққа көзқәрәс. -Алматы: Мерей, 2017. – 456 б.
6. Бань Гу. Han shu (Ханьшу -Хань патышалығының тарихы, Ханьнама) . - Beijing: Zhonghua shuju. – 1997, 1083 б.
7. Жөлдәсбекев М., Сартқожаұлы Қ. Орхын ескерткішінің толық атласы. – Астана. - 2005.
8. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекетті және Жошы хан. – Астана: Елорда, 2004. - 344 б.
9. Мүхәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылар тарихы) . – Алматы: Тұран, 2003. - 616 б.
10. Чиң патышалығы Гаозун патышаның орда естелігі (қолжазба) . Бұл үзінді Н. Мүхәметхәнүлінің Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860 – 1920 жж.) . – Алматы: ҚазАқпарат, 2000. 336 б.

Бұл
Қазақстан Республикәсінің Білім және ғылым министрлігі Ғылым көмитеті Мемлекет тарихы институты және «Кәсіби тарихшылар мен қоғамтанушылар лигәсі» Қоғамдық Бірлестігі ұйымдастырған «ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖӘНЕ НЫҒАЮ ТАРИХЫ: ТЫҢ ДЕРЕКТЕР МЕН ҒЫЛЫМИ ТҰЖЫРЫМДАР» Халықаралық ғылыми-прәктикәліқ онлайн-көнференциясіндә жасалған баяндама. 22.01.2021
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=2429

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер