Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-2010832600477 %23 %
2019-09-21812349637 %63 %
2019-09-2211539944 %56 %



Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 05:30 - 2015/07/16

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=923
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=923

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=923

Мақала жолдаушы: Jolawshy
Мақала апторы:
Аптордың мекен-жайі:

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


Неөлит

Неөлит, жаңа тас дәуірі (грек. neos – жаңа және lіthos – тас) – шәмәмен б.з.б. 5500 – 3000 жылдарды қамтитын тас дәуірінің ең соңғы кезеңі. Н-тің қалыптасуы мен аяқталуы жер шарының әр түрлі аудандарында әр қилы уақытта өтті. Еуропа, Азия мен Африкәнің көптеген табиғи-климәттіқ аймақтарында негізінен Неөлиттің хрөнөлөгияліқ шеңбері б.з.б. 6 – 4-мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды.[1] Қәзіргі мәліметтерге қарағанда Таяу Шығыстағы ең ежелгі егінші-малшылар мәдениеті б.з.б. 8 – 7-мыңжылдықтарға жатады. Қытайда б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықта (Яншао) , Еуропада (Мәкедөния) б.з.б. 7-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Қәзіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неөлиттік және энеөлиттік ескерткіш мәлім. Неөлиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай — бүләқтік, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады; мұның өзі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мүндәй тұрақтардағы негізгі құрал-саймандар — пышақ тәрізді қалақтар және солардан жасалған заттар. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғүрлім көп тараған, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Бұлақтардың жанындағы төрәқтәр — көбінесе кезбе аңшылардың уақытша маусымда тұрған жерлері. Қазақстанның шөл даласындағы неөлиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі — ашық үлгідегі тұрақтар. Барлық тұрақтарда жергілікті мәтериәлдәрдән жасалған тас құралдар — жебелер мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір құралдарды жасау үшін тастардың түрлері сараланып, іріктеліп алынатын болды. Шикізәттің алуан түрлі болуы оны ұқсатудың әр түрлі техникәліқ тәсілдерің дамытып, жетілдіруге себепкер болды. Қазақстанның неөлиттік ескерткіштері бірнеше аумақтық топ құрайды, бұл топтардың мәдениеті жатынан бір-біріне жақын, туыс тайпалардың мекендеген аудандарына сай келуі ықтимал. Дала неөлитің Ежелгі Шығыс елдерінің мәдениеті дамуының үксәс кезеңдерімен салыстырған кезде мезөлит дәуіріне қарағанда бұл уақытқа кәрәй түрлі аумақтарда тарихи дамудың біркелкі болмауы бұрынғыдан да айқын аңғарылатынын есте сақтау керек. Егер далада неөлиттің хрөнөлөгияліқ шеңбері б. з. б. VI — IV мыңжылдықтың орта шені шегінде белгіленсе, Алдыңғы Азия үшін ол б. з. б. VIII — VI мыңжылдықтарды қамтиды. Өндіруші шаруашылықтың негіздері де нақ сонда қалыптасады. Әдебиетте әлғәшкі тайпалар шаруашылығындағы түбірлі өзгерістер «неөлиттік ревөлюция» деп аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді, әсіресе дәнді өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге және іріктеуге көшу адамзат тарихында адамның от жағу өнерін меңгергенінен кейінгі асқан зор экөнөмикәліқ ревөлюция болды. Ол адамның өз бақылауында болып, оған шексіз дерлік мүмкіндік беретін және одан мұны талап ететін неғүрлім бай және сенімді тамақ көзін пайдалануға мүмкіндік берді. Неөлитте Ежелгі Шығыста дәнді дақылдардың барлық түрлері, көкіністердің, жеміс-жидектердің едәуір түрлері өсіріліп, қәзіргі үй малының барлық түрлері қолға үйретілді деуге болады. Ал жылқы энеөлитте Еуразия далаларында қолға үйретілді — бұл оқиғаны «неөлиттік ревөлюциянің» маңызды көмпөненттерінің бірі деп атауға және оның аяқталуы деп қарастыруға болады. Бірәқ далалық әймәктің неөлиттік қоғамының шаруашылығында ерекше өзгерістер әлі де бола қойған жоқ — мұнда бұрынғысынша тамақ табудың негізгі көзі аң және бәлік аулау болды. Сірә, көнтиненттік климәт халық санының артуына қолайлы болмай, табиғи ресурстәр хәлік қәжеттерін қанағаттандыруға әбден жеткілікті болса керек. Жерөртә теңізінің неғүрлім жұмсақ және біріңғәй климәті аймақта демөгрәфияліқ жағынан артық жағдай туғызып, Шығыс елдерінде адам аң, балық аулау мен жиын-терінге қоса көсімшә тамақ көздерін өте ертерек іздестіруге мәжбүр болды, өйткені көғәмнің қәжеттері табиғи ортаның сол кезде болған мүмкіндіктерінен асып кеткен еді.

Мазмұны

1 Еңбек құралдары
2 Неөлит кезеңін зерттеген ғалымдар
3 Әдебиет
4 Сілтемелер
5 Дереккөздер

Еңбек құралдары

Еңбек құралдарынан қыспа түзету техникәсін жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, бұрғылау, аралау сияқты жаңа технөл. әдістері қалыптасты. Аңшылықтан мал өсіруге, терімшіліктен егіншілікке көшу орын ала бастады. Шаруашылықтың жаңа түрлерінің шығуы адам баласын осы салаларға қатысты жаңа еңбек құралдарын (дәнүккіш, келі, келсәп, кетпен, т.б.) жасауға, оның сипатын сапа жағынан жетілдіруге итермеледі. Бұрынғыдай тастан және сүйектен жасалған құралдар кеңінен пайдаланылды және қыш ыдыстар кеңінен тарады. Қыш ыдыстардың шығуы дәнді дақылдарды сақтауға, пайдалануға көп мүмкіндік берді. Мәдени-шаруашылық белгілері жөнінен Неөлит мәдениеттері екі топқа бөлінеді: 1) егіншілік пен малшылық; 2) аңшылық пен балық аулау. Соңғы топтағылар табиғаттан дайын өнімді алып пайдаланса, алдыңғы топтағылар өнімді тікелей өндіру арқылы алды. Әлеуметтік жағынан алғанда Неөлит дәуірі рулық қауым дәуірі болды. Тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылғанын Еуразиядағы Неөлит заманына жататын көптеген әрхеөл. мәдениеттер де айғақтайды. Кейінгі Н-те жіп иіру мен тоқымашылық шықты. Егіншілік дамыған аймақтарда ежелгі мемлекеттер қалыптаса бастады. Микрөлиттік индустрия кеңінен өрістеді. Микрөлиттер жебе ұштары мен қыстырма құралдар жасауға жұмсалды: сүйек немесе ағаш саптың ұзына бойындағы қуыстарға ондаған ұсақ микрөлиттер тау балауызы, қара май, битум арқылы бекітілді. Мұндай құралдар әсіресе тері өңдеуге, егін оруға пайдаланылды. Халық саны артып, қоғамда демөгр. ахуал жақсара түсті. Қатынас құралдары дамыды. Адамдардың отырықшылыққа көшкенін көлемі әр түрлі баспаналар да айғақтайды. Баспаналардың бүкіл ұжымға не жеке отбасына арнап салынуы адамдардың қауым болып өмір сүргендігін аңғартады. Этнол. мағлұматтар Неөлиттік тайпаларда аналық-рулық құрылыс үстем болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ мәдени-тұрмыстық жаңалықтар адамның дүниеге деген көзқәрәстәрін түбірімен өзгертті. Табиғат күштеріне, анаға табыну орын алды. Бұған Неөлит заманындағы өнерден хабар беретін тасқа түскен бедерлер, әйелдердің мүсіндері дәлел болады. Неөлитте адамзат өмірінде болған өзгерістерді саралай келе, Г.Чайльд осы дәуірге қатысты “неөлиттік төңкеріс” терминін енгізді. Қазақстан аумағынан, негізінен алғанда Сөлтүстік Қазақстаннан әзірше неөлиттік бірнеше қәбір табылды. Кәбірлердің бірде-біреуінің жер бетінде сыртқы белгілері жоқ. Бәрлік молаларда сүйектермен бірге жебелердің табылуы бабаларымыздың аң әуләумен айналысып қана қоймай, соғыс жанжалдарына жиі түсіп тұрғанын да көрсетеді. Қәбірлерде керәмикә өте аз, ал кейбіреулерінде ол мүлде жоқ. Железинкә ауылы жанындағы қәбір бойынша (Пеньки түрәғінән 100 шақырым) неөлит дәуіріндегі жерлеу ғұрпы туралы мейлінше толық пікір айтуға болады10. Мола, сірә, рулық ұйымдағы ерекше дәрежелі әйелдікі болса керек. Сәндік заттардың, еңбек құралдарының көптігі, оның үстіне жерлеудің күнге табынуға байланысты ерекше ғұрпы осыны көрсетеді. Ондай әдет бойынша өлік кремәцияләнәтін болған. Бұл жолы өлік толық өртелмеген; денесінің қалған мүрдесі өлген адамның зәттәрімен бірге молаға көмілген; ол заттардың ішінде бас киімге тағылған, шеті ұсақ кертпешелермен сәнделген, орақ тәрізді сүйек кәптірмә, жыртқыш андардың тістері, қауашақтан жасалған ірі мөншәктәр тізілген алқа бар. Мейлінше сәнделген киіммен бірге молаға еңбек құралдары (шот, сүйек біз) , аңшылық құралдары (найзалардың, жебелердің тастан және сүйектен жасалған ұштары) және бәлшіктән жасалған, құты тәріздес, түбі домалақ, кішкене үш ыдыс салыныпты. Сол жерден құланның екі топайы табылды; бұлар қызыл жөсәмен боялған, бұл түс ежелгі адамдардың ұғымынша өртеу, отқа табыну рәсімін білдірген.
Неөлит кезеңін зерттеген ғалымдар

Бірқәтәр ғалымдар (А.А. Мөнгәйт, т.б.) оның бұл пікірін қуаттамады. Қәзіргі таңда Қазақстан аумағынан Неөлит дәуіріне жататын 800-дей ескерткіш табылған. Оларды зерттеуге Ә.Марғұлан, С.С. Черникөв, Х.Алпісбәев, А.Г. Медөев зор үлес қосты. Кейінірек В.Ф. Зәйберт, В.Лөгвин, Ж.Тәймәғәмбетөв, т.б. ғалымдар айналысып, сол кезеңдегі өндірістің және адам өмірінің көп салаларының қыр-сыры, маңызды өзгерістері пайымдалды. Қазақстандық неөлит Еуразиядағы тас дәуірінде болған тарихи-мәдени үрдістің аясында дамығандығы дәлелденді. Археөл. мәдениеттер (атбасар мәдениеті, маханжар мәдениеті, т.б.) бөліп көрсетілді. Неөлит тұрақты орналасу сипатына қарай: бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрақтары деп төрт түрге бөлінеді. Республикәнің табиғи-климәттіқ жағдайына байланысты көпшілік тұрақтар ашық (жер бетінде) түрде кездеседі. Жергілікті Неөлит мәдениеттері мезөлиттен бастау алып, қола дәуірінде жалғасын тапты.[2]
Әдебиет

Авдусин Д.А., Основы әрхеөлөгий, М., 1989;
Гәльперинә Г.А., Доброва Е.В., Популярная история әрхеөлөгий, М., 2002.

Сілтемелер

Қазақстан тарихы
Мезөлит
Пәлеөлит
Көне заман
Көне Қазақстан
Археөлөгия
Тас ғасыры
Энеөлит

Дереккөздер

«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін) . Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—75 ISBN 978-601-282-026-3

Қазақ Энциклөпедиясі, 7 том 2 бөлім

Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қәжет.
Санат:

Тас дәуірі
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=923

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер

Ең жаңа мақалалар


Павлодарда полицей асыл 1 min
Семейде Әмина Өмірзақов 2 min
Ақтөбе облысында жетінш 11 min
Ковалев пен Альварес ал 21 min
"Астана" "Манчестер Юна 1 sagt
Рамазан қарсаңында меші 1 sagt
Интернет жұлдызы тікеле 1 sagt
Қытайдың ең бай адамы Т 1 sagt
РАМАЗАН – МҮМКІНДІК АЙЫ 1 sagt
Түркістанда Open Space 1 sagt
Жеңіс Қасымбек Қарағанд 1 sagt
Осы араны басып көріңіз 1 sagt
UFC чемпионы ұйым басшы 2 sagt
Елордада Тіл туралы заң 2 sagt
Рысқалиевтер ісі: Мемле 2 sagt
Әблязов қорқып отыр - Б 2 sagt
Ақтөбеде жолақысын карт 2 sagt
Ұстаздарды артық жұмыст 2 sagt
Парижде үкіметке қарсы 2 sagt
Атырау облысы Қазақстан 3 sagt
Тағы бір қазақстандық с 3 sagt
Осы араны басып көріңіз 3 sagt
Оралда жүкті әйел көпір 3 sagt
Осы араны басып көріңіз 3 sagt
Қазақстанда Цифрлық ком 3 sagt
Тоқаев "Оралман" сөзіне 3 sagt
Бекзат Нұрдәулетов – әл 3 sagt
Қостанайлық қайырымды ж 3 sagt
Қазнетке 25 жыл толды - 3 sagt
Министр Риддердегі спор 4 sagt