Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com




Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 14:46 - 2015/07/03

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=913
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=913

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=913

Мақала жолдаушы: Толқын
Мақала апторы: Мұрат сұлтан ұлы
Аптордың мекен-жайі: Іле қазақ автономялы облысы құлжа аудандық оқу-ағарту мекемесі (зеинеткер)

Мен ұзақ жылдардан бері тарихи мәтерялдәрді көру, реттеу, жазу барсында көңіліме түйген және ой елегімде сақтаған кешірмелеріме сай және де көптеген қатысты мәтеялдәрдән пайдаланып, салстырып зерттеу арқылы қызай елі тарихна қатысты адмадардың жылнамалары туралы мөлшерлер деген мақаланы жазу ойына келдім.
қызай ана 1576-жылы туылып, 1664-жылы 88 жасында қайтыс болған. қызай ананы жиырма жас мөлшерінде бала сүйген деп қарағанда итемген 1596-жылы туылған. меңіс 1598-жылы туылған. тәңірберді 1624-жылы туылған. құдайназар 1652-жылы туылып, 1689-жылы37 жасында қайтыс болған. (қызы гүләйім, сол кезде 13-14 жас шамасында болуы мүмкін, әкесінің жау қолында қалуын қимай, әкесін қорғап, өлсе бірге өлем деп қасында болып, жау қолынан мерт болған. гүләйім мен жөлімбеттің арасында 8-9 жыл парық бар, аралықта шетінеген балалары да болуы мүмкін) . жөлімбет 1684-жылы туылған. есенгелді 1686-жылы туылып, 1771-жылы 85 жасында қайтыс болған. сөлтәнгелді 1688-жылы туылып, 1737-жылы 49 жасында қайтыс болған. өзім сөлтәнгелді ұрпағы болғандығым үшін, сөлтәнгелді балаларының жас мөлшерін жіңішкелеп айта кетеиін: көбес 1715-жылы, табылды 1716-жылы, итқара 1718-жылы, қарынбай 1720-жылы, сәменбет 1722-жылы, тұдығұл 1724-жылы туылған. қонысбай мен кіші шешелердің балалары қөжәбек, малтабар, шәкілдердің жасы үлкен балаларына қарағанда парықты, сондықтан, тізбектеп жазбай өздеріне қалдырдым.
жоғардағы мөлшер жасты есептеу жөніндегі зерттеген жақтарым туралы түсінік беруге тура келер, болмаса мұны ойжота жаза салған екен деп те қаларсыздар, сол үшін ең әлдімен осы жылнаманы есептеуге түрткі болған себептің не екенін айта кеткенім жөн сяқты. мысалы көптеген шежірелерде қызай анадан тартып, қызай елі ішіндегі әйгілі адамдар жылнамасында ұқсамастықтар өмір сүріп келді. көптеген ру шежіресінде әйгілі адамдардың қәте жылынамасын бұрын баспада басылған деп қолданғандықтан, нақтылы туылған уақты анық болған ұрпақтардан өрлеи қуалағанда, баласы әкесінен үлкен болып шығатын жағдай жиы ұшрайды. тарлан тарихтың қатпарларындағы ойларға байланыстыра отырып, осы жылнамалардың турасын табуға болама деген өймен, жылнамалар туралы жарық көрген мәтерялдәрді салстырып, қызай тәңірберді руындағы ұрпақтарды негіз етіп біршәмә ізденулер жасадым.
үйткені, көптеген шежірелерге әсер етіп отырған жылнама, қызайдың тұңғыш биы, әрдәгер адамы есенгелдінің бұрын қолданып келген, 1711-жылы туылды деитін жылнамадан туылған қәтеліктер екенін сездім. содан есенгелдіге қатысты жылнамаларды іздеи бастадым, есенгелдінің кененбәй деген ұлынан туған немересі шағырайдың 1736 –жылы туылып, 1832-жылы 96 жасында қайтыс болғандығын тұрақтандырылғаннан кеиін, осы жылнаманың анық-қанықтығына жету үшін, шағырай шежіресін жазушылар мен шағырай руы ішіндегі 70-80 нен асқан қарттарды іздеп барып, жылнаманың анықтығына көз жеткіздім. олар 1974-жылда ғана дүниеден өткен қара айт батырдың төл баласы көпжәсәрдің 1900- жылы туылғаны бойынша жоғарылай қуалап есептеп шығыпты.
осыған қарағанда, шағырайдың әкесі кененбәй шағырайдан 25 жас үлкен, есенгелді кененбәйдән 25 жас үлкен деп қарағанда, есенгелді 1686-жылы туылған болады. бұны тағы қатысты мәтерялдәғі деректерден төмендегідеи дәлелдеуге болады. «іле айдыны» журналының 2010-жыл 2-санына басылған жүнісқән қәлісбек үлінің«әуелі ел ауғанда қызай ауған...» деген мақаласында есенгелдіні 1684-жылы туылып, 1771-жылы дүниеден өткен деп тұжырымдайды. осы тұжырымды жасау үшін, ол есенгелдінің әкесі құдайназардың қайтыс болған жылын 1683-жылы басталып, 1689-жылы ақырласқан қәлден пөшіктудің1-реткі «ақтабан шұбырынды» еткен кезіне тура келеді, сол кезде «есенгелді 5 жаста болса, 1684-жылы туылған»,- деиді. бұл біршәмә шындыққа үйлесімді болған зерттеу.
ал, мен 1686-жылы деп отырғаным есенгелді- әкесі құдайназар қайтыс болғанда 5 те емес, қайта тойын апамыз төркініне алып жүргенде 5 жаста еді, тойын апамыз құдайназар қайтыс бола салып кетпеген болуы керек, жыл уағын сақтауы, одан кеиін қарабастың әурелерінеде бірер жыл шыдаған болуы мүмкін. егер қарабас әурешілік салмаса, қазақ заңы бойынша мүлде төркініне кетпеген болар еді. сонда оның 5жасқа келуіне деиін 2 жылдай уақыт кетеді, сондықтан 1686-жылы туылған деген көзқәрәсқә келдім.
«қызай еліне қатысыты деректер» деген кітәптің57-бетінде, есенгелді батыр қатынасқан орда басы кеңесі 1726-жыл делінген. ал, қазақстан зерттеушісі мүқәметжән кеңесті1728-жыл болған деиді, анша үлкен парық жоқ. осы кеңесте есенгелдінің қырқ жасты жаңадан басып өткен қылшылдаған кезі екені анық. осы кеңесте есен‍гелдінің қабанбай, абылай қатарлы қазақтың аймаңдай ұлдарынан бұрын сөз алып пікір айтуы (абылайдың жасы кеңес кезінде өте кіші, бәлкім барма, жоқпа деп қаласың) есенгелдінің олардан үлкен екендігін дәлелдеиді. есенгелдінің қайтыс болуы жөнінде жүнісқән жолдас мақаласында«қызай елі ауғанда қалып қойған дербістің сүйінбәй, сүйіндік деген ұлдарын елге көшіріп келемін деп барған сапарында есілдің басы, ертістің басына қосылатын қара дөң деген жерде 1771-жылы қайтыс болған, сүйегін есіл бойындағы қызылжар деген жерге арулап қойған. осы жылдан кеиін есенгелді туралы деректер тарихта көп ұшырамайды» деиді. бұл шындыққа жанасымды зерттеу. өйткені, басшымыздың, батырымыздың сүйегі жатқан жерден кетпеиміз деп бұлардың ұрпақтары күні бүгінге деиін сол араны мекендеп қалғанын тарих дәлелдеп отыр. оның үстіне 1771-жылдан кеиін есенгелді туралы деректердің көп ұшырамайтыны рас.
тарихшы, зерттермен оралбай омарбай ұлының«қызай елі тарихындағы кеибір тұстар» деген кітәбінің15-бетінде, меңісті 1600-жылдар, тәңірбердіні1620-1625-жылдар аралығында, құдайназарды 1650-жылдар шамасында туылып, 1680-жылдардың соңы 1690-жылдың бас кезінде дүниеден өткен деп мөлшерлеиді. бұл да шындыққа жанасымды, сондықтан, жоғарыдағы жылнамамызға дәлел бола алады.
есенгелді батырдың жылнамасын қозғауымыз, осы жылнама бүтін қызай ұрпағының жылнама қолдануына үлкен әсер береді. өйткені, көптеген шежірелерде өз руының әйгілі адамдар жылнамасын бұрын қолданған есенгелді жылнамасы бойынша лайықтап жазды, бірәқ, бұдан сол рудағы белгілі ұрпақтың анық жасы бойынша жоғарылай есептегенде баласы әкесінен үлкен болып шығатын жағдайлар көрілді. солардың ішінен біреуін ғана мысалға алайық:
қызай-сөлтәнгелдідегі қарынбай шежіресінде қарынбайды1744-жылы туылды деген, қарынбайға 5-ұрпақ болып келетін естемеш ақалақшының анық жылы1551-жыл екен, аралық парқы 107жыл, 5 ұрпақты 30жылдан есептегенде парық 150 жыл болады да қарынбайдың тұңғыш ұлы өзінен 43 жыл үлкен болып қалады, ұрпақ аралығын 25 жыл деп есептегенде парық 125 жыл болады да қарынбайдың тұңғыш ұлы әкесі қарынбайдан 18жас үлкен болып шығады, бұл туралы шежіре жазған байғабыл әқсәқәлмен кеңескенімде, бәкең -«мен қарынбайдың туылған жылын 1720-жылдарға тура келеді деп есептеген едім, бірәқ, көллегядәғіләр есенгелдінің туылған1711-жылына тура келмеи қалады деп өзгерткен еді» деді. демек, осындай ағаттықтар барлық шежірелерде көрініп жүр, жылнама дегеннің өзі тарих, жылнаманы дұрыс қолдану, тарихқа дұрыс мәміле жасау деген сөз, мен тәңірберді ұрпағы болғандығым үшін тәңірбердідегі әйгілі адамдар жылнамасы бойынша салстырып қана есептедім, басқа рудағылар өзіндегі танымалы ұрпақтың нақ жасы бойынша сол адамның қаншаншы ұрпақ екенін анықтап, есептеп көруін, сол арқылы нақты, шын жылнама қолдануын үміт етемін.
қызай ананың туылған жылы туралы да көптеген ұқсамастықтар бар, мен есенгелді бабадан бастап, 25 те 30 жыл аралық тастап есептеу арқылы қызай ананы 1576-жылы туылған деген қортындыға келдім, қызай ана 88 жас жасаған болса 1656-жылы қайтыс болған болады.
салыстырып есептеуім сөзсіз тура деуден аулақ бола отырып, даңғыл ойлы зерттермендер мен алғыр ойлы шежіре жазушылардың сараптауына ұсындым, олар керекке жараса пайдалана жатар. ал, көңілге қонымсыз жерлері болса, тиысты пікірлерін айтып, толықтауларын кішпеиілдікпен үміт етемін.
қосымша деректер:
1- нұрлан сәрсенбәйүвтің «әтәтек жалғаған алтын шынжыр» деген шежірелік кітәбінің326- бетінде, « қәнкелді батыр (1660-1735) , үш жұздың батырлары құдайназар, сыбан, тілеуқәндәрмен бірге жоңғар шапқыншыларына қарсы жаппай шабуылға шықты»,- деиді. бұдан құдайназар, қәнкелді мен замандас өткен кісі деп білеміз. құдайназарғада немереде болып келетін қәнкелдінің немересі рәйімбек батырды 1705-жылы туылған деиді.
2-зеинөллә сәнік ұлы мен беисенғәли садықан ұлы бірлесіп жазған« қабанбай батыр» кітәбіндә қабанбайды 1691- жылы туылған деи келіп, 91- бетінде«қізәй ұрпағы есенкелді деген адам қабанбай дәуіріне тура келеді»,- деиді. бұған қарағанда, есенкелді аз болсада үлкендеу қәбәнбәймен замандас адам деген қортынды шығады. онда кеибіреулердің сөзін дұрыстау үшін құдайназарды қәбәнбәймен қатарлас деп жорықтарға қатынастыруы қисынсыз өтірік болып шығады.
3-жоғарыда айтқан тарихшы оралбай омарбай ұлы есенгелдіні «17-ғасырдың 80-жылдары ішінде туылып, 18-ғасырдың 70-жылдарында қайтыс болған»,- деп көрсетеді.
4-есенкелдінің кесенесі туралы, жоғарыда айтқанымыздай көптеген деректерде есенкелдінің зираты есіл өзені бойындағы қарадоң деген жерде делінеді, бұл жөнінде ел аузында сақталып келген мына жоқтау дәлел сяқты:
«ел қайда, есіл қайда, нұра қайда?
еш адам, қал- жәйіңді сұрамайма?
көк серке, көш бастаған қалды кеиін,
қандай жан, көсеміне жыламайды-ә»!
есенкелді кесенесі туралы қізіркелді жеменеи шекәрәсіндәғі ертіс өзенінің қазақыстан жағында деген болатын, мақаланы оқып менде осыған беиім болдым, бірәқ бұған мүтәннің таласы туылып, жақып жүніс ұлы «аруақтар басына үшінші зярат» деген мақаласында екеуіне де ойлануға бостық қалдырғаннан кеиін, есіл бойында сүйінбәй, сүйіндік ауылы сүйекті қүрметтеп сол жерде отырып қалғандығы рас болғандықтан зират сол есіл бойында сяқтанады.
оның үстіне шағырай руындағы өспәнбек қаря 2003- жылы бір тойда кезігіп« сендер біліп алыңдар, ертіс бойындағы зират кененбәйдің зираты, 1930- жылдарда әкелерімізден баянды қатарлы бірнеше адам ішкеріге ат айдап бару жолында зират басына барып құран оқып тауап қылып келген» бізге осылай айтқан дегенді айтты.
бұл жөндегі кесімді тағы да ғәлімдәрімізбен зерттермендерден күтеміз!
5- зерттермен тарихшы оралбай омарбай ұлының «қызай елі тарихындағы кеибір тұстар» деген шежірелік зерттеу кітәбінің 12-13- беттерінде ұрпақ аралығы жөнінде мынадай зерттеу жүргізілген:
« тарих жылнамашыларының айтуына сүйенсек, ондаған атаны бірлік қылып есептегенде бір ғасырда орташа есеппен үш ұрпақ көбеиеді. қызай ананы бірлік қылып санағанда 2000- жылға деиін жүмәділ мамановтың баласын қосып есептегенде 12 ата болып бір ұрпаққа 35 жылдан келген, жөлімбет ұрпақтары 14 ата болып 30 жылдан тура келген, есенкелді- кененбәйдәғі көлбәй тұқымы 13 ата болып 32 жылдан тура келген, сөлтәнкелдідегі асхат керімбәйді бәләсімен қосып санағанда 13 ата болып бір ұрпаққа 32 жылдан айланған, оразайдағы оралбай баласына деиін 12 ата болып бір ұрпаққа 35 жылдан айланған, қызай тайпасынан сырт, тез көбеиген қабанбай батырдың ұрпағы 10 ата болып 31 жылдан айланады.
осы зерттеулерде есенкелді 17- ғасырдың 80- жылдар ішінде туылғандығы расталады» деиді.
бұл жөнде былай есептеугеде болады: шағыр бабаны 1560- жылдар туылған деп 30 жыл аралық тастап есептегендетөртінші ұрпақ есенкелді 120 жыл кеиін туылған болады да 1680- жылдар ішінде туылған болып шығады. қызай ана бойынша анамызды 20 жас мөлшерінде құрсақ көтерген деп қалған үш аралықты 30да 32 жыл бойынша есептегенде 104 жыл айланасында болып есенкелдінің 1680- жылдар ішінде туылғандығы тағы да расталады»
кітәптің 15- бетінде, қызайдың екінші ұлы меңісті 1600- жылдар, тәңірбердіні 1620, 1625- жылдар аралығында, құдайназарды 1650- жылдар шамасында туылып, 1680- жылдардың соңы 1690- жылдың бас шенінде қайтыс болған деп топшылайды.
жоғарыдағы зерттеу бір шама әмәлятқә үйлесімді келеді екен, сондықтан өткен аталар жылнамасын есептеуде байсалды болып қайта- қайта ой жүгіртіп жоғарыдан да, төменнен де есептеп шығу жөн болатын сяқты.
әсіресе қызай еліндегі аталар жылнамасына әсер беретін есенкелдінің жас мөлшерін тура шығаруға тиыспыз.
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=913

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер