Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 08:04 - 2015/06/17

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=858
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=858

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=858

Мақала жолдаушы: Ерік
Мақала апторы: Шайтқазы зеинелқәзі ұлы, іле гәзеті
Аптордың мекен-жайі: Құлжа

«шипәгерлік баянның» жалпы түрлілік мәдениеттегі ғылымнамалық құны

1. «шипәгерлік баян» туралы қысқаша шолу
«шіипәгерлік баян» кітәбі жаңа ерәнің 1472-жылы қазақтың тұңғыш ханы аз-жәнібек ханның арнаулы тәпсіруімен сол кездегі қазақтың қара үзген шіипәгері өтеибөйдәқ тілеуқәбіл ұлы жазған медтсинәліқ шығарма. шығарма жазылып болғаннан кеиін аласапыран соғыстың себебінен ордаға тапсырылмай халық арасында сақталып, 1991-жыылға деиін кеиінгі сақтаушылар жағынан жеті рет көшіріліп, 1994-жылы автоном райондық байырғы шығармалар басшылық групәсінің реттеуі негізінде басылып шығады. екі жылдан соң 1996-жылы қазақыстанның жалын баспасында жарық көріп, олардың медтсинә мамандарының жоғары бағасына ие болады.
шынжяң қоғамдық ғылым әкедемясінің прөфессөрі, әйгілі тарих ғалымы жақып мырзақан ұлы: « шіипәгерлік баян тек медтсинәліқ шығарма болып қалмастан, қазақтыңтыл, тарых, философя, астырономя, ұлттану, әскериістер, писхөплөгя, етикә, естеикә қатарлы бай мазмұнды, сан-салалы ғылымды қамтыған кесек шығарма болып, қазақ медтсинәсін зерттеу үшін құнды дерекпен қамдады.» [1] ــ деиді.
«жөңгө аз ұлттар мәдениет мұралар жыинағы» (ханзуша) деген кітәптә: «шіипәгерлік баян 15-ғасырдың орталарында жарық көрген кесек медтсинәліқ шығарма болып, сол кездегі халық емшісі өтеибөйдәқ тілеуқәбіл ұлы ханның тапсыруы бойынша жазып шыққан...онда қамтылған мазмұн : ерте заман қазақтың медтсинәліқ физөлөгя ғылымы, боршалау ғылымы, сырқат тарихы, сырқат белгісі, дегінөз қою және дауалау ғылымы қатарлы бірқәншә бөлекті қамтиды. бұл қол жазбада жыиыны 1100ге жуық дәрі шөп, 4577тұрлы ретсіп, 430 түрлі адамның дене құрлымының атауы естелікке алынып, қазақ медтсинәсін зерттеуде таптырмас құнды мәтерялмен қамдады» [2] деп баға беріледі.
демек, «шіипәгерлік баян» дүниеде теңдесі жоқ алып медтсинәліқ шығарма, ол жаратылыстық ғылым мен қоғамдық ғылымның адам өмірімен сабақтасатын жетістіктерін адамды өзек ете отырып медтсинә ғылымы тұрғысынан жинақтаған кесек туынды.
қәзіргі басылым көрген «шипәгерлік баян» ктәбі көлем жағынан үлкен сегіз бөлімнен құралады. оның алдыңғы жеті бөлімі шипәгерлікке қатысты мәтимәтикәліқ физөлөгяліқ, биөлөгяліқ, астрономялық, философялық, етикәліқ, психөлөгяліқ, қоғамдық тариых және тіл ғылымы жөніндегі білімдер баяны. ең соңында «тектеулік» деген тәқіріптен шежіре тарих байымдалады.
автор әрбір бөлімді «дестір» деп атаған. бірінші бөлімді ــ «ауыз дестір», екінші бөлімді ــ«көз дестір», үшінші бөлімді ــ «көз мұрын дестір», төртінші бөлімді ــ«көз құлақ дестір», бесінші бөлімді ــ «оң қол дестір», алтыншы бөлімді ــ «қол ауыз дестр», жетінші бөлімді ــ « қол көз дестір» деиді.
«дестірді» кеиде «тапсыр» деп түсініп жүрген жәйіміз бар. кітәптің тақырптары: «дестір», одан кеиін ــ «лепіс», одан кеиін ــ«жарқышақ», одан кеиін ــ«саналым» болып бөлініс табады. қәзіргі қолданылым бойынша «дестір» ــ «болым» мағынасында؛ «таңлай», «маңлай», «лепіс», «айырым», «арна» қатарлы ұғымдар ــ «тарау» мағынасында؛ «жарқышақ» ــ «тарауша» мағынасында, «саналым» ــ реттік сан есім тудыратын «інші» жұрнағы мағынасында қолданылады. бізше «бырыншы» деген рет-тартыпты білдіретін сөз баянда «көзінші», «ауызыншы» делінбеи, «көз саналым (саналғы) » немесе «ауыз саналым (саналғы) » деп алынады. әрқәйсі тарауларда баяндалатын мазмұнның сипатына қарай «тарау» ұғымы кеиде «маңлай», «таңлай» (бырыншы бөлім) , кеиде «лепіс» (екінші бөлім) , кеиде «айырым» (үшінші бөлім) , кеиде «арна» (тортыншы бөлім) деп алынған. кітәп мазмұнын бір-біріне байланыстыратын мазмұндар жоғалғандықтан, кеи бөлімдердің тараулары орнына «тұйын», «айқындық», «саналым» (бесінші, алтыншы жетінші бөлім) сяқты тақырыптық үғімдәрмен ұсақ сандық (саналым) ұғымдар қолднылған көрінеді.
бірінші бөлім (ауыз дестір) алғы сөз бөлімі болып, ол шығарманың барлыққа келуі және адамзаттың жаралысы туралы баян.
екінші бөлім (көз дестір) әлем мен адам арасындағы жалпылық байланыстың түбірлі мәнін ашып беретін философялық баян.
үшінші бұлым (көз мұрын дестір) адамның дене мүшелерінің жіктелісі және адам мен уақттың (мүшел) байланысы, өзегі тұғырлар мен адамның дене мүшелерінің ортақтығы туралы баян.
төртінші бөлім (қоз құлақ дестір) адамның байқау қәблиеті және оның мәтерялдіқ мүшелері туралы баян.
бесінші бөім (оң қол дестір) адамның өзегі тұғырлық бітімі және оның жасап отырған жаратылыстық жағрапялық кеңістігінің өзгешелігімен (маусымдық, мезгілдік, ауарайындық) болған байланыстары туралы баян.
алтыншы бөлім (қол ауыз дестір) шипәгерлік өнер жолы және шипалық заттар тізімдігі туралы баян.
жетінші бөлім (қол көз дестір) аластап дауалауға қатысты сырқат түрлері туралы баян.
сегізінші бөлім (тектеулік) шежіре баян.
2.«шипәгерлік баяндағы» санды білдіретін ұғымдар
«шипәгерлік баянда» сандық ұғымдар мен рет-тәртіптер орнына адамның дене мүшелерінің рет тәртіптілік қатынасы қолданылады. осы заманғы жалпы беттік қолданылып жүрген ірім сипырлары мен арап сипырлары «шипәгерлік баянда» адам денесіндегі ауыз, көз, құлақ, мұрын, оң қол, қос қол қатарлы нақты сандық негізі бар дене мүшелері арқылы беинеленеді. әрі осы дене мүшелерінің беинелеитін саны арқылы алу, көсу, көбеиту, бөлу қатарлы төрт амалды да қолдана біледі. санның ең алғашқы келіп шығуы жөнінде айтылған жорамалдар мен зерттеулер көп кездеседі. оларағы ортақ айтылым адамдар өз дене мүшелері мен қол-аяғының саусақтарынан беинелеитін сандарды пайдалалана жүріп, нақты саннан әбстірәкт санға ауысқандығы. әдебиет танушы прәфессөр әуелқән қали ұлы шипәгерлік баян туралы «ғұлама ғалым, киелі кітәп» деген шығарма жазады. сол кітәптің «шипәгерлік баяндағы сандар» деген мазмұнында сандардың келіп шығуы жөнінде көптеген дерек айтылады. сол деректер авторының ең таяудағысы франся сөтсиөлөгі лву. брюлы (1857ـ1939) жазған «алғашқы ойламы» кітәбінән алынады. лву. брюлы: адамдар « дене мүшелерімен санақ жүргізген... санаған кезде, сол қолының шынтағынан бастайды. одан кеиін басқа саусақтарға, білекке, шынтаққа, қолтыққа, иыққа, көкірекке өтеді. бұдан қайта шегініп, шынтаққа деиін санайды. өстіп жүріп жиырма бірге деиін жеткізеді... санның аталымының орнына дене мүшенің аты келеді» 『3」осы ғылми деректің мүрәжәйі «шипәгерлік баян» деуге болады. мисалы, адамда «ауыз» біреу, ол 1 санына уәкілдік етеді. «көз » екі, «құлақ» екі бұлар 2 санына уәкілдік етеді. «көз мұрын» тіркеліп келсе, ол 3 санына уәкілдік етеді. «көз құлақ» тіркеліп келсе, 4 санына уәкілдік етеді. «оң қолдың» саусақтары бесеу, ол 5 санына уәкілдік етеді. « қол ауыз» деп тіркелсе, ол 6 санына уәкілдік етеді. «қол көз» немесе «қол құлақ» тіркеліп келсе, ол 7 санына уәкілдік етеді. «қол көз ауыз» тіркеліп келсе, ол 8 санына уәкілдік етеді. «қол көз құлақ» деп тіркеліп келсе немесе, «қос қол кем ауыз» деп тіркелсе , ол 9 санына уәкілдік етеді. «қос қол» деп тіркелсе, ол 10 санына уәкілдіқ етеді. «қос қол ауыз» деп тіркелсе, ол 11санына уәкілдік еткен болады. « қос қол көз» деп тіркелсе, ол 12 санынан уәкілдік етеді. осылай шексіз қосып-алып санай беруге болады.
кітәптә бастан аяқ рет-тартыпты білдіретін ұғымдар сипыр арқылы емес, сөз арқылы беинеленеді. рет-тартыпты білдіретін бұл сөздерден сол тақырыптың мазмұны беинеленіп тұрады. мисалы, автор бірінші бөлімді (ауыз дестір) «қақбасқы тұрлаулық әдеп лебізі» деп атайды. әрі оны «таңлай» және «маңлай» деп екі тарауға бөледі. көне тарихи мұра кітәптәрінән «биссыммилла», «әлхисә» немесе «алла әтімен» деген сяқты әдеп лебізбен басталатын сөздерді көп кезіктіреміз. ал шипәгерлік баян бұлардан өзгеше таза қазақ ұғымында «қақбасқы тұрлаулық әдеп лебізі» деп бастайды. автор бұл жерде істі қақбасынан тұратын әдеп лебізбен бастағанын білдіріп отыр. оның үстіне бұл бөлім (дестір) алғы сөз сипатында болғандықтан, автор адам денесіндегі сөздің беинелеу құралы болған таңдайды (таңлайды) бірінші тарау орнына, дененің ең жоғары басы маңдайды (маңлай) екінші тарау орнына қолданып байымдау жасайды.
«шипәгерлік баянда» қолданылған сандар мен ұғым-сөздердің аса көп бөлегі заттың мәнін ең жақын әрі ең тіке беинелеиді. бұл тіл ғылымы зерттеитін бай мазмұндық сала. мисалы, жоғарыда аталған адамның дене мүшелері арқылы беинеленген сандық ұғымдар мен сөнімен қабаттаса кезігіп отыратын «қақбасқы», «тұрлаулық», «әдеп лебіз», «таңлай», «маңлай»؛ кеиінгі тарауларда кездесетін «түптеме», «өзегі тұғырлар», «өзек-кезек», «етектеуіш», «шижалама» (бұл арада санап түгетуге болмайды) деген сяқты ұғымдардың барлығы заттар мен құблыстар мәнінің ең жақын беинеленуі. бұл жерде бұған бір екі мисал алып талдау жасап, бікірімізді дәлелдеуге мүмкіндік алайық. мисалы, бірінші бөлімнің ( ауыз дестір) бірінші тарауы (ауыз таңлай тұрлау) нда жиренше өтеибөйдәқті ханға ертіп барып таныстырады. әңгіме кезегінде хан жиреншенің жасын, жылын сұрайды. сонда жиренше: « жылым айбар, (жолбарыс) қырық беске келдім» деп жауап береді. хан оған «сен онда қанай шешенмен тумалас» екенсің деиді. осы жерде қолданылған «айбар» мен «тумалас» сөзі қазақ сөзінің келіп шығу тегінен жасалған. оның әбстірәкті «жолбарыс» пен «құрдас». байқасаңыз «айбар» сөзі «жолбарыс» тың шынайы кеиіп кеспірін білдіріп тұр. ал «тумалас» сөзі «құрдас» адамның бір мезгілде туылғандығын білдіріп тұр. керісінше, «жолбарыс» пен «құрдас» заттың мәнінен барған сайын алшақтап кеткен. кеиінгісіне қарағанда алдыңғысы заттың мәнімен бірдеи болып тұр. кеиінгісі өлі түрде біздің жаттама түсінігімізге айналып кеткені болмаса, заттаты тіке беинелеп тұрғаны жоқ. баянда «бірге баралық» дегенді «егіздеп баралық» (кітәп 2-бет) деп айтылады. адамның бірге жүруінің арғы келу тегі егіз баланың дүниеге бірге келуі. осы мағынадан алғанда «шипәгерлік баян» қазақ тілінің түрбір сөз қоймасы.
3. ауыз таңлай тұрлау (бырыншы тарау) ـــ дестірдің туылуы
шипәгерлік баянның бірінші бөлімінің (ауыз дестір) бірінші тарауы (ауыз таңлай тұрлау) ында үш құндылық айтылады. бұл құндылықтар философялық, медитсинәліқ және етикәліқ мәселе жөніндегі сұрақ-жауап арқылы өрістеиді.
бырыншы құндылық екі шешеннің философялық мәселе жөніндегі дялөгі.
хан алдындағы әңгімеде қанай шешен мен жиренше шешен сұрақ ـ жауап формасында бір маңызды философялық мәселе туралы пікір өрістетеді. қанай шешен жиреншені сынап: «білсең айтшы! дүниеде не өлмеиді? ــ деп сұрайды. сонда жиренше: «әділдіктің заты өлмеиді, ғалымының хаты өлмеиді, жақсының аты өлмеиді», ــ деп жауап береді. қанай шешен бұл жауапқа қанағаттанбай: жииренше! өтірік айттың: «күннің көзі өлмеиді, жердің жүзі өлмеиді, ағынды су өлмеиді, аспандағы ду (бұлт) өлмеиді» деген жауап айтады. сонда жиренше қайта қайрылып: «қара жердің өлгені үстін қардың басқаны, ағынды судың өлгені бетіне мұздың қатқаны, күн көзінің өлгені қызарып барып батқаны, аспанда дудың өлгені көктің айық тапқаны, ажал келіп тиген оқ ــ алланың көзеп атқаны» (кітәп 4-бет) деп жауап береді. байқасаңыз, осы шешендік толғаныста «өлмеске» берілген жауап бірінен соң бірі тереңдеп, қоғамдық құблстан жаратылыстық құблсқа деиін барған. мисалы, ең алдында жиренше «өлмеске»: «әділдіктің заты өлмеиді, ғалымының хаты өлмеиді, жақсының аты өлмеиді»деп, қоғамдық құблстардың мәндік мәселелерін жинақтау арқылы жауап береді. бұған қанағаттанбаған қанай «өлмеске» жаратылыстың негіздік құблыстарын жинақтау арқылы жауап береді. бұл жерде екі шешеннің бір мәселе жөніндегі бікір-таласы арқылы таным таяздан тереңге, ышынаралықтан жалпылыққа, қоғамнан жаратылыс дүниесіне қарай бет алады. соңында жиренше жаратылыс дүниесіндегі мәңгілік құбылыстардың да өлетін кезін тауып, адам үшін өлместің мәні өз жауабы екендігін дәлелдеиді. бұл шипәгерлік баяндағы философялық мәселелердің басталар жері.
екінші құндылық ханның шипәгерді сынауы.
хан өтеибөйдәқтің шипәгерлік жақтағы ой өресін сынау үшін мынадай бір сұрақ сұрайды: «ـ алла жаратқанда адам бенсесін неден құраған?». сонда өтеибөйдәқ: «ــ адам баласы алла өзі жаратқан алты несіптик мінсіз бтістік пен адам пендесі өзі өндіретін алты несіптік ырыздықтан құралады» (кітәп 5-бет) деп жауап береді. ханның шипәгерді сынау үшін қойған сұрауы да өте орынды болған. ал шипәгердің берген жауабы да өте толымды болған. шипәгердің ханның сұрауына берілген бұл жауабы бүкіл шипәгерлік баянның басынан ақырына деиін дәйек тапқан өзекі желі болып ұласады. ғалым адам мен жаратылыстың мәндік қатынасын «алла өзі жаратқан алты несіптик мінсіз бтістік пен адам пендесі өзі өндіретін алты несіптік ырыздық» арасындағы қатынастарды түрліше жақтардан ашып беру арқылы байымдау мақсатына жетеді. автор адамның өзі өндіретін несіптік ырыздығына салыстыра қолданғанда, шексіз алты әлемді «мынсыз бітіс» деп атайды. үйткені, тәбиғәт дүниесінде мін болмайды. одан соң хан «сырқат деген не? ــ деп сұрайды. сонда өтеибөйдәқ « ــ адамзатына ғана алла жазған тұғырлық (негіз) алты несібеге сан алуан сырқат себепкерлері жұғып, науқастандырып, бұлдыру арқылы тұғырлық алты несібе мен алты несіптік ырыздықтық дәнекерді бұзушы бұзғыншылық сырқат делінбек» деиді. бұл жерде автор сан алуан сырқат себепкерлері адамның жаратылыстық қәсиеті (тұғырлық алты несібе) мен тіршілікті дененің қабылдау қәжеті (алты несіптік ырыздықтық) арасындағы теңдік қатынасты бұзуынан сырхат туылады деп отыр. қәзіргі медитсинә ұғымы бойынша айтқанда ішкі текрәтсянің бұзылуы болса керек.
үшінші құндылық жеті атаға толмай қыз алыспау.
хан өтеибөйдәқтән «сырқан ішінде науқас адамға оңай біліне қоймайтын, ілініп-салынып түбіңе жеткенше жаныңа батпайтын әрі айықпайтын сырқат қайсы» (кітәп8-бет) деп сұрайды.
өтеибөйдәқ : «қандық уылмалылық пенделік жалғасым бітістілігі» деиді
хан : «ол сырқат қандай сезіліс білдірмек» деп сұрайды.
өтеибөйдәқ: «пенделік жанға батымы аз болмақ, тұқым қуаламақ, арды бұзбақ, ұрпақсыз қалдырмақ, ұрпағы бөлғәнмен де нақұрыстанбақ, айықтырым зәурәті дарымдылығы жоламай көше қашпақ» (кітәп8-9-бет) деиді. хан: «ол қай сырқаттар ? деп сұрайды.
өтеибөйдәқ: «қандық уылма, мерездік (сыфылыс) , миқұлалық, алалық, шала жарым сяқты сырқаттар болады. оның дауасы тек сақтану ғана. одан сақтандыру тек тақсыр сіздің қолыңыздан келеді-деиді.
хан: ـ одан қалай сақтануға болады? -деп сұрайды. сонда шипәгер оған:
ـ оңай, сіз тек үш шартты орындасаңыз ғана болды - деиді.
хан: ـ ол шарттар қайсылар болмақ? - деп сұрайды. сонда шипәгер мынадай үш шартты ортаға қояды:
ـ бірінші жат төсемелілік (суық жүріс) жаман нәпсі, арам ниетті тимақ шарт. олайы жат төсемеліктен туған ұлына өзінің ақ некелі алғыншысынан (әйелінен ) туған қызын ұзатудан бұл әйгімелілік берді. одан көп бала көтерді, өлді, бала тоқтамады, түсік болып түсті. бұлай болуы қандастық араласпалылық ірігіштік туындатқан шала жарымдық туылысы құзғындауынан еді. ақыры қызы да, ұлы да қандық уылмадан өліп, ұрпақсыз қалғанда еңіреп отырып айтып жатқан жат төсемелілік еркек пен ұрғашының сөзін ет қүләғіммен естідім. алда жарым тақсыр! олар өкінгенімен орны толар ма?
екінші, жеті атадан аспаған рулар арасынан қыз алысқандардан қандық уылма көп қозғындамағы көз көргі ( көз көрді) . соның үшін жеті атадан асқандар өзәрә қыз алысып, құдаласпағы шарт. отыз, қырық ата араласса ұрпақ сапалы болмақ. сырт елдерден қыз алысса ұрпағы өнерпәз, зеиінді, аңғарлы, мінсіз бітісті болмақ.
үшінші, қарашаларыңыздың салтында беттен сүйетін, өте-мөте, боз балалар, қыз-келіншектер бетін зөрліқпен сүйетін жат ниетті қылықты тимақ шарт. олайы мұрынға жел түсіргілік сырқат жұқтырып алмақ - деиді.
шипәгердің осы дәлелі бойынша жәнібек хан:
ـ күллі алаш ұранды қазақ қараша бұқараларының өздерінің және ұрпағының мінсіз бітістік болмағы шарты үшін, бірінші, жат төсемелілік, жат ниет, жат қылық бүгіннен бастап тиым болмағы шарт. әгәр көзге шалынса қара маңғаз ( қара сиыр ) артынша ( теріс ) мінгізіп, өртемелілік (күйе) әлпетіне келтіріп, ел аралату шарт.
екінші, жеті атадан ілгері қыз алысқандар бүгіннен бастап тиым. алысқандар болса басы алыну шарт.
үшінші, сүйетін жат қылық бүгіннен бастап тиым .... шартты бұзғандарға елу қамшы дүре соғу шарт» -деп үш үлкен жарлығын түсіреді.
өтеибөйдәқ шипәгерлік баянда сырқаттың себептерін тәбиғәттән, қоғамнан және адамның өмір сұру тәсілінен, әрбір жекенің өз мінез-құлқы мен қимыл-қозғалысынан қарастырады. ол табиғатты, қоғамды және адамды көзету арқылы сырқатты пайда қылатын себептерді байқайды және оны жоюдың амалдарын қарастырады. кеибір сырқаттар қоғамдық әлеументтік тәртіп пен қоғамдықморал құрылысының кемелсіздігінен туылатындығын байқайды. оның үстіне қоғамдық әлеументтік мөрәлдің былығуы тудыратын сырқат тутас ұлт бітімін бұзатындығын, оған медитсинәліқ ем-домның шамасы жетпеитіндігін, тек қоғамдық басқаруды кемелдендіру арқылы ғана жөнге салуға болатындығы байымдалады. содан бастап, шипәгердің үсінісімен хан жағынан түсірілген үш жарлық уақт ұзара келе тұтас қазақ халқы қүрмет ететін әдет заңына айналып кетеді.
қазыр қазақ арасында жеті атаны былай қойып , отыз, қырық атаға деиін қыз алыспайтын рулар кездеседі. «руын білмеген у ішеді» деген мақал неке қатынасының мөрәлдіқ өлшемі ретінде айтылып отырады. «ірге бөлу салты» оздырылмай тұрып, іргесі бөлінбеген ру ішінен некеленіп қалса бетке салық, сүйекке таңба болатын қатты ұят іс деп қаралатын. бұдан сырт, қазақтың ежелгі неке заңында белгілі себеппен бір анадан сүт емген екі рудың баласы некеленуге болмайды деп шек қойылған. бұны халқымыз «емшек сүті араласқан» деп атайды. оның үстіне алда-жалда әлгіндеи «жат төсемеліліктен» болатын екі баланың бір-бірімен некеленіп қалуынан сақтану үшін және ұрпақ сапалы болсын деп жеті өзеннің, немесе жеті белдің аржағынан, руы алыс, қонысы шалғай рулардан қыз алысатын болған.
қазақтың дәстүрлі неке заңы негізінен мөрәлдіқ өлшемді негіз етіп қалыптасқан. жеті ата толмай қыз алысуды шектеу, беттен сүйісуді шектеу, суық жүрісті шектеу, емшек сүті араласқандардың некеленуін шектеу қатарлылардың бәрі мөрәл мәселесінің қәжетінен туған әдет заңдар деуге болады.
қазақ халқы жеті атаға толғанда «ру болу салтын» оздырып ірге болып отырған. ру болу салты бір жағынан жеті атаға толғандығын жарялау болса, және бір жағынан ұрпақтарына қандастық қатынастың алыс-жақындығын ұқтыру. мұндай ірге болу болмаса жастардың бәрі алыс-жақынды парықтай бермеиді. сондықтан бұл да бір жағынан неке қатынасының қәжетінен туындаған деуге болады. «жеті атаға толып, жеке-жеке ел болдық деп, екі кигіз үй және екі ту тігеді. ауылдың білікті ақсақалдары мен билері ақылдасып, қайсы атадан қайсы атаға деиін қайсы руға тәуелді болатынын айқын бөліп, кімдердің жаңа руға жетекші би болатындығын әбден келіседі. одан соң жаңа бөлініп шыққан екі рудан сәйгүлік мінген екі жігіт ұзын ала арқанды керіп, екі елдің қақ ортасында тұрады. бір ақбоз биені құрбандыққа шалып, туларын қандап ұланасыр той жасап, өз алдарына енші бөліседі. еншіге екі рудың мақұлдауынан өткен екі ақсақал ортаға шығады да ала арқанның ортасынан қиып жібереді. ортасынан қиылған жарым ала арқан жаңа бөлінген екі рудың қара шаңарағында енші болып сақталады. арқан қю салтынан соң, бұрынғы бір рудың адамдары жеке-жеке ру ретінде елге танылады. алыс-беріс, барыс-келіс, дау-дамай істерін өздері шешеді. бір-бірімен құда болып, қыз алып, қыз беруге жол ашылады. арқан кесу салты бір елдің екіге бөлінуінің белгісі әрі екі елдің алдағы өмір сапарында ала жіптен аттамай тату-татты, беибт, терезесі тең өмір өткіземіз дегені» [4]. «ала жіптен аттамау»-деген сөзді қазақ баласының бәрі біледі. оның мағынасы ел арасында ұры-қарылық істемеу, зорлық-зомбылық істемеу, жымсымалық істемеу, біреуді нақақ зарлатпау деген сяқты етикәліқ мазмұндары қамтиды. ортаға тартылып қиылған арқан қәсиетті арқан, береке-бірлікпен ел іргесін бөлгенде ортаға керілген, құрбандық шалып, туды қанға малып, жақсылықтан табылып, жамандыққа барыспаймыз деген тілектеріне куә болған серт арқаны. одан аттауға болмайды, одан аттау бүкіл халықтың зауалына жолықтырады. сондықтан қазақ оны қоғамдық мөрәл мәдениетінің өлшемі ретінде «ала жіптен аттамау »-деп ауыстырып атап кеткен.
4. көз маңлай тұрлау (үшінші тарау) ـــ адамзаттың жаралысы
шипәгерлік баянның бірінші бөлімінің (ауыз дестірдің) екінші тарауында (көз маңлай тұрлау) адамзаттың бастапқы жаралысы туралы байымдау жасалады. бұл байымдауда автор әлдімен дәстүрлі дін уағызында айтылатын алла адамды топырақтан қалайдан-қалай жаратқандығы туралы аңыз айтылады. бұл жердегі маңызды мәселе айтылған аңыз барысының сенімділігінде емес, қайта автордың сол аңызда айтылған топырақ пен адам арасындағы ішкі заңды байланысты бір қанша нақты пәкт арқылы ашып бергендігінде болып отыр. өтеибөйдәқ: «адамзатының топырақтан жаралғанына сипат, бала туыла сала сол жердің, туған мекеннің әуәсімен тыныс алады. анасының сүтін емеді. сол баланың тұлғалық бітістік құрандысы сол жердің топырақ қүрәндісімен тең болмағы шарт. әрқәндәй байтақтың топырақ құрандысы, топырағының түсі ұқсас болмайды. топырақтағы құрандылық кемістік адамзатына жан шошырлық түршікпілі кемістікті ала келеді» (кітәп 18-бет) деиді. бұл ақиқатты осызаман ғылымы күн сайын дәлелдеп отыр. жер шарының ұқсамаған райондарының топырақ құрандысы ұқсас болмайды, соған сай ұқсамаған райондарда дүниеге келген адамдардың бітім құрлымы, өң-реті, бой тұрқы, нәсілі ұқсамайды. топырақ құрандысында не зат кем болса сол районда дүниеге келген адамның денесінде де сол зат кем болуы мүмкін. бұны өтеибөйдәқ былай айтады: «айталық, алқым ұрысы (боғақ) ерекше үлкеиетін адамдар бар. олар онысын мақтан көреді. басқалардан ерекшеміз деп санайды. алқым ұрысы үлкен адамдар төрт адым аралықты көре алмайды, кезіккен елден сұрайды. бұл топыраққа, өте-мөте топырақ құрандысына қатысты ма? әлде алланың жазуы ма? оны жасаған алланың өзі біледі. бірәқ мұндай пенделер белгілі өңірде ғана бар, жалпылық адам пендесінде емес. және сол орынның адамы басқа жерге мекенденсе, үлкендерінің алқым ұрысы кішіреисе, балаларында болмайды екен. бұған қарағанда топырақ құрандысында адамға пайдалы бір нәрсенің жеткіліксіздігі бар екені айдан айқын ұғыныс. ол не нәрсе? ол белгісіз, бұл тек жаратушыдан басқаға аян емес» (кітәп 18-бет) .
шипәгерлік баянда өтеибөйдәқ адамның болмысын жалпылық биөлөгяліқ адам сипатындағы ерекшелігімен ғана күзетпеиді. қайта жалпылық пен ерекшеліктіктің қатынас қағидасына сүйеніп, жалпылық қағида арқылы ерекшелікті байқайды. адамның адам тәрізді болуы оның жалпылығы болса, туып өскен ортасы мен жаралған топырағы оның ерекшелігі: «топырақ пенделік тұлғалық бітіс өңнен де тікелеи ықпал жасамағы шарт. олайы кеибір жерлердің адамы орта бойлы, шопан көзді, өң-әлпеті сары, қараторы, қоңырқай, қара түкті؛ кеибір жерлерінің адамдары бойы сұңғақ, өң әлпеті аппақ, қызыл шырайлы, көзі шегір, көк көзді, сары жирен түкті тәқілеттілер» (кітәп 19-бет) деиді.
өтеибөйдәқ: «алла тағала адамзатына ақыл-парасат бағыштаған, сақтансаң сақтаймын деген» деиді. бұл тұжырымдар адам баласы өзінің бітістік мінсіздігін өзі сақтай алатындығын білдіреді. адамның ауыру не сау болуы алла-тағаланың маңдайға жазуынан емес, қайта адамның өз ақыл-парасатына байланысты болады деп қарайды. адамның мінсіз бітістігін сақтау жөніндегі ізденісте: «шипәгерліктің теңдесіз қара үзген алыбы және пірі лұыман хәкім болды» (кітәп 19-бет) деп жазады.
автор бұл тарауда адамның сырхат болмысын өзінің туған төпрәғімен байланыстырып тануды және әрқәндәй адам өзінің мінсіз бітістігін өз ақыл-пәрәсәтімен сақтай алатындығын, оған алла-тағаланың араласпайтындығын дәлелдеиді: «алланың адамзатын жаратқандағы берген ең зор дәулеті ـــ тек қана мінсіз бітістік. бұл ــ тұлғалық, мүшелік мінсіздік. мінсіздік: тұлғалық тоғалық ніл ـــ қан, тұлғалаық тоғалық ширма (қуат) ــ арқау» (кітәп 19-бет) деиді. бұған қарағанда, алла-тағала адамзатқа тек мінсіз бітіс қана берген. қалыпты қан айналысы (тоғалық ніл) мен қоса тіпті сырқатқа қарсы емөнитөттіқ (арқау) қуатты да қосып берген. бұлай болғанда адамдардың мүгедек, жарым ес болып туылуы алланың ісі емес, адамның өз ісі болып табылады.
ــــــــــــــــــــ
пайдаланған мәтерялдәр:
[1] [2] «жөңгө аз ұлттар мәдениет мұралар жыинағы»,чың ли,күнмің иұннан ағарту баспасы,2006-жіл,26бет
[3] («ғұлама ғалым, киелі кітәп», іле халық баспасы, 149-бет) .
[4] («ағаш бесіктен жер бесікке деиін», шнжяң халық баспасы 78-бет. )
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=858

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер