Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-191340442541 %59 %
2019-09-2010832600477 %23 %
2019-09-2118259643 %57 %



Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 10:23 - 2015/05/06

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=684
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=684

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=684

Мақала жолдаушы: Walikan
Мақала апторы: Мәдениет мұқатай
Аптордың мекен-жайі: Шыңжаң

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


‹‹ бірдеилік дағуасына кіру ›› жолында. . . .

- ‹‹абай қара сөздерінің›› ханзуша- қазақшасын оқудан алған тұңғыш әсер



бір аударма еңбекті бағалауда тарихи жағдайы мен мәдени астарына назар аударған жөн. үйткені, аударма тарихи сипатқа ие. әр дәуірдің қәжетіне сай әр алуан аударма барлыққа келеді.сөл сяқты аударма туралы анықтама- түсінік те дәуірге сай түлеп, өсіп отырады. осы тұрғыдан алғанда аударма еңбек- әлдімен өзі шыққан дәуірдің жемісі, оның артықшылық- кемістігіне даму тұрғысынан қараған абзал.

бізде аударма десе көбінеки ханзушадан қазақшаға аударылған еңбектер тілге алынып, сол төңірегінде ой өрбітіледі. ал, қазақшадан ханзушаға және басқа тілдерге аударылған шығармалар турасында, яғни, аударманың дәлдігі, көркемдігі, жатымдылығы туралы көп сөз болмайды. бәлкім, мұндай аударманың аз болса да барлығына шүкірлік ететін шығармыз, немесе мұндай аударманың қәжеті шамалы шығар. деседе аударма дегеніміз мәтемәтикәліқ теңдеу сяқты, оң жағынан сол жағын, сол жағынан оң жағын келтіріп шығаруға болатыны есте болғаны абзал.

там-тұмдап жеткен дерек көздеріне қарағанда, қазақшадан ханзашаға және басқа тілдерге аудару тарихы өте арыдан бастау алады. мәселен, ‹‹орхон- енісеи тас бітіктеріне түскен жазулар››, ‹‹көдекс- кумәникус сөздігі››, елдік хат- қатынастар, . .. т б лар мұның жанды куәсі. бертін келе, өткен ғасырдың алдыңғы жартысында да бізде қазыр нақ аударма нұсқасы бөлмәғәнімен біртәләй аударма жасалды. бұл жөнінде әйгілі аудармашы әбдібек байболатов өзінің «аударма аясы» атты зерттеу кітәбіндәғі қаһарман мұқан үлімен сұхпатында аударма тарихы, дамуы туралы тоқтала келіп былай толғанды: «рәйне, 30- жылдарда әдеби тіл негізіндегі аударманың өркенін өсіру жағында көрнекті еңбек сіңірген дәулеткелді құсболат ұлы (1917-жылы күрде ашылған моңғұл – қазақ білім жұртында ханзуша оқып, кеиін өлкелік қазақ- қырғыз ұйышмасының төрәғәсі болған. «қыз жібек» пиессәсін тұңғыш рет қазақшадан ханзшаға аударған. ханзу мәдениетін танстыру жағында көп еңбек сіңірген) , мұқаш жәке ұлы, әбеу, үсен, дубек шалғынбай ұлы сяқты аға буын аудармашы мамандарымыздың орны бөлек. ханзуша тілінен аудару жөлімен мәркстік кләссик шығармаларды, философялық тарихи, әдеби шығармаларды баспа сөз бетінде тұңғыш қазақ тілінде сөйлеткен адамдар да осылар. бұлардың еңбектері тарихта ұмытлмайды. » («аударма аясы» ұлттар баспасы 2001-жыл247-бет) . дубек шәлғібәйев 1939- жылы қожанасыр, әлдәркөсе әңгімелерінің бір бөлегін ханзушаға аударып ‹‹қазақ халық ертегілері›› деген әтпен жеке кітәп етіп шығарған. мұнан тыс, белгілі зерттеуші ағамыз омархан асыл ұлы ағамыз іле халық баспасынан шыққан «шығарманың жаны шындық »атты мақалалар жинағында: «ақыт үлімжі ұлының еңбектерін оның талантты ұлы ақын қалман жалғастырады. 1940- жылы әке-бала екеуін шың шысай тұтқындайды. түрмедегі кезінде қалман ханзуша үйреніп, әкесі ақыттың өлеңдері мен өз өлеңдерінің бір бөлімін түрмеде бірге жатқан, ханзу досы арқылы оны ханзушаға аударады. сол досының көмегімен сол өлеңдері кеиінгі кезде шаңхайда жеке кітәп болып басылып шығады. біздің жазба әдебиетіміздегі ханзу тілінде шққан тұңғыш өлеңдер жинағы да осы болуы да ықтимал. қалманның жазған әртәқіріптәғі өлеңдері мен «мұңлы қалам » атты дастаны жазба түрінде ел арасына кеңінен тараған.››- деген мәлімет береді. . . . . ал, республикә құрылғаннан кеиінгі жүңгө қазақ әдебиетінің сүбелі табыстарының бірі- аударма әдебиет екені аян. ал, осының ішінде ескерілмеи жатқан бір бөлек- қазақшадан ханзушаға және басқа тілдерге аударылған шығармалар. 1950- жылдары, әйгілі жазушы , дрәммәтүрг қаусылқан қозыбай ұлының ‹‹алғашқы адымда›› атты пөвесті бастатқан әңгіме- пөвесттері ханзу, ағылшын, орыс, ұйғұр тілдеріне аударылып (1965 - жылы ‹‹ауыл көктемі›› атты әңгіме- пөесіттер жинағы ханзуша жеке кітәп боп баспадан шыққан. ‹‹алғашқы адымда›› атты шығармасы орысшадан қайта қазақшаға аударылып, жазақстанның ‹‹жұлдыз›› журналында жаряланған ) еліміз іші- сыртында үлкен аңыс қозғаса, ал, 1982- жылы еліміз қазақтарының тұңғыш романы- белгілі жазушы тарих ғалымы жақып мырзақан ұлының ‹‹арман асуында›› атты романы ханзушаға аударылып (ханзушаға аударған бау биңшұн мен жұман әбіш ұлы) баспадан шығып жүңгө қазақтарының әдебиет тарихында бастамалық маңыз алды.

осыдан кеиін әдеби шығармаларды қазақшадан ханзушаға аудару ісі түрлі себептер салдарынан ондай үрдіс әлмәғәнімен үздік- создық біртәләй әдеби шығармалар ханзу шаға аударылып, өзгелердің қазақ әдебиеті және қазақ ақын- жазушылары жөніндегі таным- түсінігі арта түсіп, қазақ әдебиетінің еліміз әдебиетіндегі орны жоғарылады. сол үшін сөз бастар бұрын аты аталмай кеткен сан мыңдаған ‹‹ атсыз қаһарман ›› аудармашылардан кешірім сұрай отырып, қолға түскен деректер негізінде, қазақшадан өзге тілге аударылған аудармалар туралы шолу жасап өтпекпін: қазақта әлдімен тілге алынатын ‹‹абай›› епөпясін, ‹‹абай өлеңдерін›› ханзуша сөйлеткен, абай тану туралы арнаулы зерттеу кітәптәрін азып саналы ғұмырын аударма істеріне арнаған сібе ұлтынан шыққан әйгілі аудармашы , абай танушы қабай ағамыз. бұл кісі абайды ханзу тілді оқырмандарға таныстыруда еселі еңбек етті.

әкпәр мәжит ұлы, қайша тәбәрік қызы, еркеш қүрмәнбек қызы бастатқан жазушылық пен аудармашылықты қатар ұстанып, қазақ әдебиетін таныту жолында аянбай еңбек етіп жатқан аудармашыларға халқымыздың алғысы бөлек. еліміздегі танымалы жазушы, аудармашы әкпәр мәжит ұлының соу жөушиөңмен бірлесіп аударған ‹‹абай ақылялары›› (әсілі ‹‹абай қара сөздері››) мен өзі жазған ‹‹ мүхәммед пайғамбар ›› атты кітәбі ханзу тілді оқырмандар арасында ерекше аңыс қозғады. арнайы мақалалар жазылып, қәләмгерлер шығармаларында абай тағылымының өнегесін тілдеріне тиек етті. қайша тәбәрік қызы елімізден ‹‹елжәу күнби›› (авторы солтан жанболатов) , ‹‹ ертіс кілкіп ағады ›› (авторы шәміс құмар ұлы) ‹‹таңжарық жолды ұлының өлеңдер жинағы››, қатарлы романдар мен жыр жинақтарын және басқа шаймұрат қамза ұлы, қәбдеш жанабыл ұлы қатарлыбырталай қазақ авторларының шығармаларын, мұнан тыс, қазақстаннан‹‹қалың елім, қазағым›› ( авторы нұрсолтан нәзәрбәйев ) атты кітәпті және қазақстанның 15 ақынының өлеңдерін ханзуша сөйлетсе, еркеш қүрмәнбек қызы елімізден‹‹әруләр››, ‹‹сұры қар›› ( авторы жұмабай біләл ұлы) , ‹‹көк бөрі››, ‹‹аң шадырын оқ табар›› (авторы омарғазы айтан ұлы) , ‹‹қара көлдің балықтары›› (авторы тұрсыналы іріскелдіиев) , ‹‹аңшының зары›› (авторы амантай нісәнбек ұлы) , қатарлы шығармаларды, ‹‹іле салтанаты›› атты теле филмды, сондай- ақ, аға буын қәләмгер асқар татанай ұлы, мағаз раздан ұлы қатарлы жазушылардың жекелеген шығармаларын, қазақстаннан ‹‹рақымжан өтәрбәйевтің әңгімелер жинағы›› ханзуша сөйлетіп, әебиетіміздің табыстарын танытып, даңқын асырды. мұнан сырт, әмуәл әуелқән ұлы, мәжитқән (санжыдан ) , әділ жұматұрды (қырғыз) , төлеуғәзі машанбай ұлы (тарбағатайдан) , болат, серік, ділдә (алтайдан) қатарлы біртәләй азаматтар жекелеген шығармаларды ханзуша аударып жарялап, қазақшадан ханзушаға аудару ісіне өзіндік үлестерін қосты.

тағы бір ерекше ескерте кетерлік іс: жақынғы жылдардан бері, ‹‹абай қара сөздері››, ‹‹ түрме халы ›› (таңжарық жолды ұлы) , ‹‹дабыл››, ‹‹бұлаң дүние›› (шайшұлтан қызыр ұлы) , ‹‹бөке батыр›› (шамыс құмар ұлы) және ‹‹ құз басындағы аңшының зары: шыңғыс айтыматов пен мұхтар шахановтың сұхбаты›› қатарлы ұйғұр тіліне аударылып, көршілес туысқан ұлттар ара мәдени алмасу жандана түсті.

ханзуша мен ұйғұршаға аударылған осы аударма еңбектердің бәрі де өзгеше талант пен жапалы еңбектің жемісі. түрлі себептер салдарынан асыра сілтенген, олқы түсіп жалған жерлері болуы мүмкін, деседе, қазақ әдебиетін ханзу және өзге ұлт оқырмандарына таныстыруда үлкен көпірлік рол атқарып, халқымызды мәдениет пен өнер жәқтән‹‹бірдеилік дағуасына енгізуде›› тамаша бастамашы болды. бұл аудармаларда сақталған кеибір мәселелерді айтып өткен абзал сяқты: бірінші, бұл жұмыстарды істегендер үшін алғанда, тың шаруа, тың кәсіп. кемінде көп атау- терминді қалай аудару жөнінде бірлікке келмеген, арнаулы үйрену мүмкіндігі мен орайы жоққа сәкін. сөнімен бірге аударма ісі ұйымды, жоспарлы түрде қолға алынбай қайта әр кез шұғыл

зәрулік себебінен жүйелі дайындала алмай кіріскен, және алғашқы аудармаларда қазақ мәдениетін таныстырып жеткізу көзделгендіктен белгілі үстірттіктің болуы табиғи. екінші, көбінде аударма редәктөрі жоқ. аударма өлшемі мен бірлігі айқын емес. үйткені, бұл жағында бізде редәктөрдә толық жетісіп шықпады. әрі қатысты назарялар әлі қортындыланбады. үшінші, өзге ұлт оқырмандары түсінбеи қалама деитін алаңдаушылық басым болғандықтан, қазақша ойлау, сөз- сөйлем құрылымы сяқты қазақ тіліне тән қәсиеттерге елеусіз қаралған. төртінші, қазақшадан ханзушаға аударылған шығармалар төңірегінде жекелеген сөздіктер құрастырылғаны болмаса, дәл қәзірге деиін жүйелі пікір қозғалып, тәжірибе- сабақтар сөйленіп, сын мақала жазылмады. былайша айтқанда, аудармашының азапты еңбегі тиысты бағасын әлі алғаны жоқ. бесінші, қазақшадан ханзушаға аудару ісі дәл қәзірге деиін қатысты оқулықтарға енгізілмеді. назарялық жақтан зерттелмеді. деседе, біздің аудармашыларымыз өзінің ұлт алдында, өркениет пен өнер алдында өзін борышты санап, шарт- жәғдәймен, еңбекәқімен көп есептеспеи, халықтың қәжетінен шығуды басты мақсат етіп, өз мүмкіндігі деңгеиінде әр түрлі жанрда, тақырыпта аудармалар жасап келеді. бәрінен де бізді сүйіндіретіні- осы аудармашылардың батылдық, гумәнистік, жанқярлық рухы. осы орайда осы мақалада аты аталған- аталмаған барлық аудармашыларға, ұлы абай айтқан ‹‹бірдеилік дағуасына кіру›› жолында ұмтылған алғабасар азаматтарға ерекше алғыс айтам және шығармашылық табыс тілеимін.

осы аударма шығармалардың ішінде, ‹‹абай қара сөздерінің›› қазақша – ханзушасын салыстырып оқудан алған алғашқы әсерімді айтып өтпекпін.

абай (ибыраһим) құнанбай ұлы (1845- 1904) – адамзаттың ұлы ақыны, ақылманы. сәзгер, философ. қазақ осы заманғы жазба әдебиетінің негізін қалаушы әрі оның алғашқы кләссигі. абайдың ақындық дарыны, ойшылдығы қазақ мінезін тануы туралы сөз болғанда қазақстандық неміс жазушысы, әйгілі тілмәш герөлд белгердің сөзін ескерген абзал: ‹‹. . . .турасы, қай тілге аударылсада абай ұтылып шығады. міне абайдың асу бермес биіктігі де осында. . . . абайдан қалғаны не бары шағын ғана 2 том шығарма. бірәқ, меніңше, сол екі томның сыбағалы салмағы гетенің 143 томынан кем түспеиді. үйткені абай шығармаларының қысқалығы, нақтылығы, ойлылығы мен тілдік көркемдік қуаты ересен. абай керемет ойшыл адам ғой. ол- дәнішпән, міслител! осы ойшылдығы жағынан келгенде, еврөпә ақындарының көпшілігі абайдан көп төмен. әлбетте, өздерінше, өлең өрнектері, тақырыбы, формасы жағынан олар абайдан кем болмауы мүмкін. бірәқ есесіне, бүкіл бір қоғамның, бір халықтың бар ментәлитетін абайдай тап басып танып, көре біліп, соның бәрін аз сөзбен айшықтап айта алған ақынды табу- қиынның қиыны. таба алмайсыз да!›› ал, осы ұлы абай ханзуға және басқа тілдерге қалай аударылды деген сұрау әрқәшән алдымнан шығады

менде бір әдет бар: бір қазақша кітәп көрсем яки қазақшадан ханзушаға аударылған кітәп көрсем, атын ханзуша қалай аударыпты деп әлдімен артына қараймын. қарағанда мұның қәжеті шамалы сяқтәнғәнімен сол кітәп пен кітәп авторына деген ылтипат содан бастау алады.

иүенескә деңгеиінде өткен ұлы абайдың дүниеге келгендігінің 150 жылдық мереи тойы қарсаңында, ‹‹абай қара сөздерінің›› ‹‹абай ақылялары›› деген әтпен ұлттар баспасынан ханзу тілі мен қазақ тіліндегі нұсқасы (дұңзу жазушысы, аудармашы су жоушиоң мырза орыс тілінен аударған. әйгілі жазушы , аудармашы әкпәр мәжит ұлы мырза қазақша түп нұсқасына аударып бекіткен және түсіндірмелер жазған) еліміздің абай тойына силаған шәшуіндәй бір кітәп боп шығуы бізді қатты қуандырды. бұл ‹‹абай қара сөздері›› ханзушаға аударылғаннан кеиін, елімізде недәуір жақсы ықпал қозғады. ‹‹оқырман›› сяқты ханзуша журналдарда үзінділері берілді. талай авторлар шығармаларына осыдан ситат алды. бұл аударма еңбек
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=684

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер