Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com




Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 03:54 - 2015/02/27

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=560
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=560

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=560

Мақала жолдаушы: Балбал7
Мақала апторы:
Аптордың мекен-жайі:

Тайпалар ара дау - дамай , талас - тартыс кезінде билер өз қағының сөзін сөйлеитіндіктен , қазақ ішінде хан тұқымдарынан ат - түйедеи қалап - сұрап әкелінген төрелер бір мезгіл көлденең кереші ретінде төрге шығарылған . чиың патшалығы да оларға гүң , уаң , беисі қатарлы ұрпақ қуатын лауазымдар беріп , қазаққа солар арқылы үстемдік еткен . мысалы 1746 - жылы наймандар әбілмәмбет ханның 13 жасар ұлы әбілпеиізді , 1784 - жылы абақ кереилер әбілпеиіз уаңның 4- әйелі тұмардан туған ағайынды көгедәй , сәмен , жабағы , үшеуін шешесі түмәрмен , төленгіт , молда , қөжәләрімен қоса қолқалап алып келген . төменде ертіс дөртуілдәрі мен осы төрелер арасындағы туылған екі тарихи оқиға туралы қысқа тоқтала кетеиік .
1.көгедәй төренің өлімі 1821- жылы көгедәй төре өз тұқымдарынан бір қыз ұзатарда , оның шаңырағына төрелерге төленгіт болып келген ителі әуілімен құдалық байланыс жәйімен бірге көшіп - қонып жүрген тұзақшы руының жәнкелді семясін құл -күң орнында қосып бермек болған . бұл оның патряр халдық құлдық тұзымды жаңғыртып , абақ кереиге ғана емес , найманғада үстемдік жүргізуге ұрынғандығы еді . тұзақшының сол кездегі өткір , алымды , намысқой жас биы қөжәмбет мұнан хабар тәбісімен көгедәй гүңге екі адам жіберіп : « жәнкелдіні төленгіт қатарында көрмесін , иттың иесі болса , бөрінің тәңірі бар , біз де намыс жыртатын елміз . сүйегімізге таңбар болатын мұндай істен аулақ болсын » деп наразылық білдірген . бірәқ , ежен ханнан алып келген гүңдік мәнсәбін бу санап , әлінен асқан көгедәй барған екі адамға жарытып жауап бермеген .
осы тұста ертіс дөртуілінән дүйсеке батыр , қасына тұзақшы тәуке бала сяқты жеті жас батырды ертіп , 1820 - жылы ел жәйләудән түсерде қалқа моңғұл жортуылшылары алып кеткен жүз шақты жылқының қарымжысын қайтару жортуылына шығып , бір қос жылқы тиып алып қайтқан . күні - түні суыт жүрген олар қәзіргі жәйсәң қаласының шығысындағы кендірлік деген жердің сөлтүстік етегіне түнделетіп жеткен соң , жылқыны қапталдатып тастап , ер -тоқымдарын жастанып , ат белін алдырып жатып қалған . ертесі көгедәй ауылы сауыр - сайқан етегіндегі « бала жәйләуғә » қарай көшкен . көгедәй алаң - елеңнен қасына атшы - қосшы , әңкөс жігіттірден бір тобын ертіп , сәлбуірінмен сауық құра барса , өрісінде үш жүздеи жылқы жәйіліп жүріпті . жылқы шетінде жатқан біреудің қасына орағыта келген көгедәй :
- қонысыма мал салып , сонымды жапырып сонша басынған кімсіңдер ?! - деп тебіткен . қяқ мұртты тәуке бал өздерінің қалқа моңғұлдарынан мал барымталап келе жатқан дөртуіл жігіттері екенін , осында талығып әрең жеткенін айтып , жылқының бір шетіндегі жортуыл басы - дүйсекені көрсетіпті . дүйсеке соның арасынша атқа қонып үлгіріпті . атына қамшы жанып ағындатып келген көгедәй :
- баса - көктеп келген айыбың үшін мына жылқыны тастада жоғал !- деп ақыраңдапты . дүйсекені ай - шайға қарамастан қәмшімен осып - осып жіберіпті . жәнкелдінің отбасын қызының шаңырағына мінгізіп беремін деп елді шулатқан көгедәй осы екенін білген дүйсеке : « әлдяр , тақсыр !» деп құлдық ұра тіл қатады , оған құлақ асатын көгедәй ма ?! үш рет кешірім сұрасада қорлағанын қоймаған соң , төзіп тұра алмаған дүйсеке бос мойын шоқпарын көгедәйғә сілтеп кеп қалады . сол - ақ екен көгедәй миы шәшіліп аттан жалп ете түседі . жортуылшылар жылқыны қуа жөнеледі .
қанжыға майлаймыз деп шыққан көгедәй гүң , міне , осылайша қапыда қаза болған . хандарының қараның қолынан өлгендігін жат - жалаға білдірмеи құпя ұстауға тырысқан төре ауылдары көгедәйді қаны тамған жеріне жерлеп , жылына қарсы басына күмбез орнатқан . бұл өңір қәзірде « көгедәй ауылы » деген әтпен мәлім .
бұл абақ кереи елінде төрт би әлі сайланбаған , бір тұтас төре билеп тұрған кез екен . ендігі іске сәмен мен жабағы ие болып , ертіс дөртуілінән ағаларының құнын даулауға кіріседі .
- қүнікер дөртуіл , арқа сүйерлерің қамбар төре болсада , өз қөлдәріңмен істегендеріңді мөйіндәріңмен көтеретін кездерің жетті ! ендігәрі төзіп тұра алмаймыз , « жеті жарғыдан » келе жатқан жол бар . жіберген кісіміздің қолына қара нар , қара кілем , қара жамбы , қара құман , құйырығын кескен қара шолақ бие , кекілін кескен кері төбел қатарлы он екі белгіні салсын ! - деп жаушы аттандырады . барған жаушыға дөртуілдің кәрі биы боқатай :
- ақал айтып келмеиді . біреудің ақалы оттан , біреудің ажалы боқтан , біреудің ақалы судан , біреудің ажалы удан , біреудің ажалы қудан , біреудің ажалы сұмнан . жазатайымнан жан қалмайды . көгедәй әлінен асып , кісімізді жазықсыз жәбірледі . сөзге қонақ бермеи ат бауырына алып сабады . тәтті етінен ашты таяқ өтіп долданған батырдың шоқпары бата тимеи , қәте тиды . « шығасы жанға иесі басшы » деген осы . көгедәй өліміне өзі себепші болды - деп жауап қайтарған .
бұл іс барған сайын ушығып , абақ кереи мен дөртуіл арасында алыпқашпа сөздер таралып , бірінен бірі мал шауып алатын сүркеилі жағдай туылған . әсіресе , дәугер жақ қарны ашсада « төренің құны » деп тұзақшы ауылдарының малын барымталайтын болған . сондықтан , көшпес , жақау , сяқты шағын рулар , өте - мөте қүндікер тұзақшы руы , мал мен бастарының амандығын ойластырып , тарбағатайдың өңтүстігіндегі дөртуілдәр ішіне ауа көшкен .
ақырында абақ кереи мен ертіс дөртуілі арасына қалыс ел ағалары жол жүріп , екі жақты береке - бірлікке шақырып , көгедәйғә құн кесу билігі орта жүзге аты әйгілі кәрі би ұлтарақ пен сасан биге берілген ( ұлтарақ бәйжігіт елінің тәуке руынан , сасан би де бәйжігіт елінің тоғас руынан шыққан атақты билер ) . сөнімен , 1823 - жылы шығыстағы найман елінің төресі қамбардың ордасына түсел түсіріліп , төре , абақ кереи , дөртуіл , қара кереи , саржомарт , көкжәрлі , бура рулары мен ішнәрә арғын рулары қатынасқан үлкен кеңес құрылған .
құн даулаушы абақ кереи биы байназар : көгедәйғә төрт кісінің құнын аламыз . әйтпесе , қандықолдың басын аламыз , - деп өз пәтуәсін көлденең тартқан . оған ұлтарақ би :
- ердің құны ежелден 200 жылқы , ата жауынан есесін алып келе жатқан жортуылшыларға соқтыққан көгедәй гүңнің өзі . сондықтан , дөртуіл төрт кісінің құны емес , ер құнының жарымы жүз байтал - қатын құнын берсін , егер төре жақ бұған көнбесе , оған да мақұл , бірәқ , төрелер төленгіттерімен қоса бұл өңірден кетсін !- деп сөзді шорт қайырған . бұл билік төре тұқымын қалап - сұрап әкелген абақ кереи жаққада , неше он жыл бауыр басып қалған төрелерге де ауыр тиген . бастан - аяқ қанға қан , жанға жан аламыз деп қасарысқан сәмен мен жабағы да ақыры ел ағаларының ақыл - кеңесіне көніп , сасан бидың шешіміне тоқтаған . әйгілі мыңбай ұлы сасан бидың шешімі былай екен :
- ежелден келе жатқан қасымқанның қасқа жолы , есімқәннің ескі жолы , әз тәукенің жеті жарғы заңы бар . онда ердің құны 200 жылқы делінген . мен де көгедәйғә 200 жылқы құн кесемін . жатқан жыланның құйрығын басып , өз өліміне себепкер болған төренің өзі . егер керегі дүйсекенің басы болса , қүнгер жақ дүйсекені қарусыздандырып , бір жүйрігіне мінгізіп қоя берсін . дәугер жақ төрт жігітін қолына сойыл беріп шығарсын . бұлар екі сөтке ішінде дүйсекені соғып алса , онда дүйсекенің өз обалы өзіне , ал соғып ала алмаса , қарсы жақ ендігәрі құн даулағанын тоқтатсын !
іс сасанның айтуынша атқарылады . қарусыздандырылған дүйсеке батыр ауылдан аттанады . жан беру оңай ма ? алғашқы арында сілтелген сойылды денесіне дарытпай қаша жөнеледі . қуғыншыларда қыр соңынан қалмайды . « дүйсеке жазым болса сүйегін алып қайтамыз » деп шыққан төрт дөртуіл жігіт те қара үзбеи еріп отырады . сол қашқаннан мол қашқан дүйсеке жәйсәң көлінің батыс жағын ала құятын боғас өзенінің құйғанына жеткенде ұшы - қиырсыз құйлауыт сазға жолығады . қуғыншыларда жақындай түседі . ат басын бұра тартуға мүмкіндік қалмай , дүйсеке алға тарта береді . бір кезде аты құйлап қалады да , өзі жаяулап кете барады . дүйсекені тірі ұстаудан үміт үзген қуғыншылар құйлаған атты шығарып алады да , артына қайтады . дүйсекенің серіктері оны құйлап жатқан жерінен тапқанда , ағаштың сидасы батырдың қарнын тіліп , шарбысын ақтарып кеткен екен . олар батырдың қарнын дереу шымқап , көк шыбықтан зәмбіл тоқып жіберіп , дүйсекені соған салып алып семеиге бір - ақ тартады . өйтетіні , семеиде арғын біреуге ұзатылған асқан бір емкөс әйел бар екен . сол әйел дүйсеке батырдың шарбысын сылып алып тастап , жібекпен қарнын тігіп , ем - дом жасап , оны бір жыл дегенде сауықтырған . өзін өлімге ұстап берген билікке наразы болған дүйсеке батыр сол беті семеи жерінде тұрып қалып , уақыт оза келе ел есінен көтеріліп кеткен . оның есесіне жорықта дүйсеке бәтірмен бірге болған тұзақшы тәуке баланың есімі ел есінде сақталып қалған . сөнімен , үш жылға созылған керіс те аяқталған .
биыл ( 2001 ) бұл оқиғаның туылғанына 180 қыл болды . арада екі ғасыр өтсе де , тарих , шежіре беттерінде , ішнәрә басылымдарда көгедәйдің өлімі , жасы , құны туралы ала - құла пікірлер айтылып , тарихи шындықтың ежелгі беинесі әр саққа жүгіртіліп , оқырман қауымының бұл оқиғаны дұрыс , тарихи тұрғыдан түсінуіне ықпал жеткізді . оқиғаның басы - қасында болмаған , шын сырын білмеитін қәзіргі заман адамдарының « көгедәй да көгедәймен қайтқан жоқ » , « көк байтал үшін көкең ( көгедәй ) де өлген » деген тәмсілдерді түсініп кетуі нағайбыл . қысқасы , көгедәй гүң тізесінен тиген сойылдың зардабынан бір жыл жатып өлді ме , әлде басынан тиген бос мойын шоқпардан жазатайым өлді ме ? нақ қанша жасында өлді ? құны төленді ме , әлде жоғарыда айтылған сасан бидың шешімі бойынша құнсыз кетті ме ? т . б . бүгінгі таңда осыларды бір ру тұрғысынан емес , қайта дұрыс тарихи көзқәрәспен зерттеп , тарих алдында , болашақ алдында нанымды жауап беруге хақылымыз , қазақ ағайындар !
2.« ошағандының бүлігі » әягөз маңында отыратын саняз төренің қамбар деген батыр ұлы бәйжігіт елінің жұмық деген руы мен ертіс дөртуілдәрінә ұзақ жыл төре болып , 98 жасында маңырақта қайтыс болған . дәуірлеп тұрған жас шағында маңырақ өңірін абақ кереидің жас табан руынан тартып алған да , кеиін келе , халыққа қәтігез болып , маңырақ тауындағы биіктігі 30 - 20 метр келетін жартастан түсіп жататын бір сарқыраманы күнәкәрләрді аяусыз ұшырып өлтіретін жаза майданы еткен де сол қамбар . ол кезінде шорғадағы 80 күндік соғыста жәнібек батыр жағынан жеңілген торғауыт ханының көкі деген қызынан туылған . көкіні әу баста жәнібек батыр өзіне бағыштап , үш ай қасында сақтапты . сонан саняз төре сауға ретінде сұрап алыпты . жүкті болып келген көкі ай - күні толып босанғанда саняз төре жәнібек батырдың айтуы бойынша жаңа туылған нәресте ұлдың атын қанбар қойыпты . бұл ат жүре келе « қамбар » болып түрленіпті . қамбар төрт некелі болып , екінші әйелінен туған шотан деген ұлы өз орнына мүрәгер болған . осы шотан ел билеп тұрғанда тағы бір үлкен оқиға туылған . бұл оқиғаның мән - жәйі былай :
шотан төре қыз ұзатады болып үлкен той жасап жатқанда , бастау басында өксігін баса алмай жылай отырған ошағандының қасына ақсақал келіп :
- жігітім неге жылап отырсың ?- деиді . ошағанды :
- жыламай қәйтеиін , шотанның қойшысы едім , жеті жасар ұлымды төре құл ретінде қызының шаңырағына мінгізіп бергелі жатыр , мұңымды кімге шағамын ? - деиді .
- сүйегің қай ел ?- деп сұрайды әлгі ақсақал . ошағанды өзінің дөртуіл екенін айтады . сонда әлгі ақсақал тұрып :
- онда саған ие бар , анау басқы үйде дөртуілдің тойға келген сегізбәй деген биы , назар деген шешені отыр , соларға дәтіңді айтпайсың ба ? - деп жол көрсетіпті . есіктен кірер - кірместен :
- сүйекке таңба қылмай , жалғызымды арашалап қалатын дөртуілдән ер тумағаны ма ?- деп еңіреп қоя беріпті . жастықтан басын жұлып алған сегізбәй би :
- өй , назар , мынау не айтып отыр , сөзі еттен өтіп , сүйекті ұсатты ғой тегі ?! сегіз ұлым , 800 жылқым бар , соның бәрін осының жолына салдым !- деиді . сөнімен екеуі кәрі би боқатайға келіп жүгініпті . сонда жағын жібекпен таңдырып жатқан боқаң басын көтеріп :
- е , сегізім , қылма , қылған соң жылма . сүйегіңді қорлатып намысыңды жіберме , беліңді бекем буда !- депті . кәрі бидың жөн сілтеуімен сегізбәй мен назар дөртуілдән қол жинап , маңырақ даласында төрелермен үлкен төбелес салып , ошағандыны бала - шәғәсімен тартып әкетіпті . осы барыста тұзақшы үкібәй әлдярдің мырзаш деген батыр ұлы мен ақболаттың садырбай батыры ерекше көзге түсіпті . бірәқ , сегізбәй бидың үлкен ұлы шөкен шотан төренің қүлеке , дайыр деген ұлдары бастаған төрелер жағынан сойылға жығылып өліпті . дөртуіл қақ шотанды қолға түсіріп , түйеге мінгізіп , ертіс қағасына таяу қердегі қазы деген адамның қабырына алып барып , айырым үй тігіп , сонда қамап тастапты . осы тұста қүлеке есігінің қарсы алдындағы бір беттің қарағайын бір - ақ қырғызып тастатыпты . « мұның не » деген елге : үйден шыға келсем қарсы беттегі қарағай ішінде сегізбәйдің ақбоз аты әлі байлаулы тұрғандай елестеи береді , - деген . екі жақ бітім жасасып , төре жақ шөкенге құн төлеген , соң , дөртуілдәр шотанды барымтадан босатыпты . бір ай қамалған шотан төре көп ұзамай құсалықтан өліпті . сөнімен , қүлеке мен дабыр да маңырақта тұра алмай , қабаның ертіс бойына қоныс аударып кетіпті . осы оқиғадан кеиін , ел ішінде « елді жақау бүлдіреді , жылқыны сақау бүлдіреді » деитін мақал пайда болған . ошағанды андабарақ ішінде жақау деитін аз рудан шыққан адам . « елді жақау бүлдіреді » деген сөз соған қаратылған . бұл мақал төре жақтың « жасампаздығы » болса керек . жарлының жалғыз ұлын төре қызының шаңырағына құл қып мінгізіп бергелі жатса , оған ошағанды , ошағандының елі қарсы шықпау керек пе ? сондықтан , мұны « ошағандының бүлігі » деп атаудың өзі де дұрыс емес .
сайып келгенде , жоғары да баяндалған екі оқиғадан кеиін , дөртуілдәр « төресіз де ел болады , төбесіз де жер болады » деп төрелік түзімге ашық қарсы тұрып , төрелердің билігінен құлан таза қол үзген .
деседе , қазақтардың дау - дамайсыз , ұрлық - қарлықсыз жүретін күні барма . бір жылы сегізбәй бидың отардағы жылқышы жігіттері сол маңдағы бір тойға кетіп , жылқы қасында сегізбәйдің кенже ұлы шоқан ғана бас көз болып қалыпты . осы орайда тұтқиыл келіп тиіскен қаратай елінің жеті ұрысы жылқыны дүрілдетіп айдай жөнеліпті . «мал ашуы - жан ашуы » дегендеи , шоқан алды - артына қарамай шақпылаған беті жылқының алдынан шығып зырылдауық тартқанда , жылқы артқа жалт беріпті . бұған ашуланған жортуыл басы :
- бала екен ғой , көзін жоя салмайсыңдарма !- деп серіктеріне айғайлапты . сонда біреуі көзеп тұрып атқан найза шоқанның қарнын жарып кетіп , жас бала атынан жалып ете түсіпті . жортуылшылар қалың жылқыны қайта қайырып айдай жөнелгенде :
- бүйтіп шала өлтіргенше , бір жола өлтіріп кетіңдер !- деп шоқан айғай салыпты . тірі қалса ұрлығымызға көз болар деген ойға келе қалған жортуыл басы қайта бұрылып келіп , ішек - қарны ақтарылып жатқан бала жігітті мілтіқпен атып кетіпті .
жортуыл басы қаратай биіне мән - жәйді мәлімдеи барғанда , өздерінің көп жылқы әкелгендігін , бірәқ , ойда -жоқта сегізбәй бидың бір ұлын өлтіріп келгендігін ауашада айтыпты . бірәқ , бұл сөзді ұй іргесінде жұмыс істеп жүрген әймен естіп қалады . әймен тегінде осы қаратай еліне келін болып келген дөртуіл қызы екен . ол сегізбәй биге астыртын адам жіберіп , бұл істі дереу хабарлайды . сол - ақ екен , дөртуіл мен қаратай ортасында неше дүркін дау - жаңжал туылып , іс насырға шауыпты . ақыры бүкіл найман , кереи , арғын елдерінің білікті билері араға түсіпті . сонда сегізбәй би : менің баламды қаратайдың жеті ұрысы өлтірді , иә , сол жеті ұрыны өзіміз ұстап алайық , иә жеті адамның құнын берсін !- деп отырып алыпты . жеті ұрысын тірідеи бергісі келмеген қаратай елі ең соңында жеті адамның құнын беріп құтылыпты . қаратай елінің биы жеті адамның құнын өзіне қарасты әр руға шаққанда , кірме боп қүрген екі шағын руға да екі адамдық құн малы салық ретінде түсіпті . олар кедеи болғандықтан мал орнына бір ұл , бір қыз беріпті сегізбәй әйменге 20 жылқы , хабар жеткізген жалшы жігітке де бір талай мал тастап кетіпті . кеиін келе , әлгі бір ұл , бір қызды бір - біріне қосып , оларды өзіне отау қып алыпты . « дөртуілдің ұлдарынан қыздары қаншыл » деген сөз осы оқиғаға байланысты шығыпты .
сегізбәйдән соң назар би болыпты . назарды бірсіпірә адамдар тұзақшы руынан шыққан деседі . бірәқ , бұл жаңылыс айтылып жүрген сөз сяқты . өйткені , сегізбәй биге көгенжәт болып келетін қүрмәнбек омар ұлы биыл бізге бұл туралы быршама сенімді дерек берді . көп істі көзден кешіріп , көңілге түйген қарт педәгөг ақсақалдың айтуынша , атантайлақ ішінде меңдібәйдің машан деген ұлында жеті бала болған . соның бірі - сегізбәй , бірі - назар , әлдімен сегізбәй , онан соң інісі назар би болған . назарда өз заманында мықты шығыпты . сол тұста ел ішінде « назардың назарынан сақта » деген тәмсіл болыпты . ал тұзақшы елінде мұндай танымал би болмаған делінеді . бұған ел өзі төрелік айтсын .
дөртуілдің әйгілі шежіре ақыны әрғінбек апашбай ұлы осы кезеңді былай деп жырлапты :
сегізбәй мен назар боп ,
жүрген жері базар боп ,
екі кісі пәліден ( палы - ел аты , ноғай , сағал деген билер осы палының тасбай руынан шыққан ) ,
ноғай мырза , сағал боп ,
билік айтып жүргенде ,
елдің шеті аман боп ,
дөртуіл мықты тұрыпты ,
жан батпайтын қамал боп .



бесінші парақшаның соңы
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=560

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер