Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com




Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 07:49 - 2014/06/10

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=421
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=421

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=421

Мақала жолдаушы: Шайтқазы зеинелқәзі ұлы
Мақала апторы: Шайтқазы зеинелқәзі ұлы
Аптордың мекен-жайі: Жүңгө, үрімжі қаласы

Бірінші тарау
« шипәгерлік баян» және «алты өзегі тұғыр»

«шіипәгерлік баян» кітәбі жаңа ерәнің 1472-жылы қазақтың тұңғыш ханы аз-жәнібек ханның арнаулы тәпсіруімен сол кездегі қазақтың қара үзген шіипәгері өтеибөйдәқ тілеуқәбіл ұлы жазған медтсинәліқ шығарма. шығарма жазылып болғаннан кеиін аласапыран соғыстың себебінен ордаға тапсырылмай халық арасында сақталып, 1991-жыылға деиін кеиінгі сақтаушылар жағынан жеті рет көшіріліп, 1994-жылы автоном райондық байырғы шығармалар басшылық групәсінің реттеуі негізінде басылып шығады. екі жылдан соң 1996-жылы қазақыстанның жалын баспасында жарық көріп, олардың медтсинә мамандарының жоғары бағасына ие болады.
шынжяң қоғамдық ғылым әкедемясінің прөфессөрі, әйгілі тарих ғалымы жақып мырзақан ұлы : « шіипәгерлік баян тек медтсинәліқ шығарма болып қалмастан, қазақтыңтыл, тарых,философя, астырономя, ұлттану, әскериістер, писхөплөгя, етикә, естеикә қатарлы бай мазмұнды, сан-салалы ғылымды қамтыған кесек шығарма болып, қазақ медтсинәсін зерттеу үшін құнды дерекпен қамдады» [1] ــ деиді.
«жөңгө аз ұлттар мәдениет мұралар жыинағы» деген кітәптә: « шіипәгерлік баян 15-ғасырдың орталарында жарық көрген кесек медтсинәліқ шығарма болып, сол кездегі халық емшісі өтеибөйдәқ тілеуқәбіл ұлы ханның тапсыруы бойынша жазып шыққан...онда қамтылған мазмұн : ерте заман қазақтың медтсинәліқ физөлөгя ғылымы, боршалау ғылымы, сырқат тарихы, сырқат белгісі, дегінөз қою және дауалау ғылымы қатарлы бірқәншә бөлекті қамтиды. бұл қол жазбада жыиыны 1100ге жуық дәрі шөп, 4577тұрлы ретсіп, 430 түрлі адамның дене құрлымының атауы естелікке алынып, қазақ медтсинәсін зерттеуде таптырмас құнды мәтерялмен қамдады » [1] делінген.
демек «шіипәгерлік баян» дүниеде теңдесі жоқ алып медтсинәліқ шығарма, ол жаратылыстық ғылым мен қоғамдық ғылымның адам өмірімен сабақтасатын жетістіктерін адамды өзек ете отырып медтсинә ғылымы тұрғысынан жинақтаған кесек туынды. оның баспадан шыққан бөлегінің өзі үш бөлім, алты тарау, түрт жүзмің әріптен тұрады. кітәптә сөз басы (кітәптің барлыққа келуі) мен алғы сөз (адамзаттың барлыққа келуі) ден кеиін әлем мен адам арасындағы жалпылық байланыстың түбірлі мәнін түсіндіретін философялық мәселеге көшеді.
1. « өзегі тұғырлар » және мәтеря ұғымы
«өзегі тұғыр» шипәгерлік баяндағы ең өзекті философялық ұғым. осындағы «өзек» және «тұғыр» деген ұғымдар тілімізде өнемі кездеседі. «өзек» ұғымы әлемдегі затттар мен құблыстардың және барыстың собыстансялық (тұлғалық) жүйесін көрсетеді, «тұғыр» ұғымы заттар мен құбылыстардың тектік тыянағын, тұрар орнын көрсетеді. дүниедегіәрқәндәй заттың табан тірер тянағы, тұратын орны болады. шипәгерлік баянда «алты өзегі тұғыр» ұғымы әлемдегі алты өзекті собыстанся (мәтеря мен форманың бірлігі) тұрғысынан дүниедегі қым-қуыт зәттәрмен құбұлыстардың табан тірер тянағы мен түп тегі ретінде байымдалады.
дүниедегі әйгілі жаратылыс ғылым ғалымдарының қай-қайсы да өздері зерттеп отырған нақты өбиекттің жалпылық байланыста өмір сүріп отырғандығы себепті, дүниеге көзқәрәстің түбірлі жүйесі ретіндегі философя майданына кірмегені кемде-кем. өйткені ғылымның міндетімәнді қәжеттілікті, ішкі байланыстарды ашу. зерттеліп отырған нақты өбиекіт лөгикәліқ тұрғыдан «тұрз» ұғымынан «тек» ұғымына деиін тектеліп барғанда «тегі не?» деген сұрақты туғызбай қоймайды. философяның негізгі мәселесі де дәл осы «тегі не?» деген мәселеге барып саяды. бұл дүниенің «маны не?» дегенге жауап береді. бірәқ ғалымдардың дүние танымының ұқсамастығы себепті бұл мәселеге беретін жауаптары да ұқсамайды. сөйтіп, біреулер дүниенің мәнін рухи дүниеден іздестірсе, енді біреулер мәтерялдіқ дүниеден іздестіреді, осыдан барып рух алғашқы ма? әлде мәтеря алғашқы ма? деген мәселеде алауыздық туылып, мәтерялизім мен идеялизімнің қарама- қарсылықты күрес түйініне айналып кеткен .
шипәгерлік баян бастан аяқ «быр алла» әтімен пайымдау жасайды. бірәқ, « алла тағаланың » түп арғы тек екендігі жөнінде дәлелдер жасалмайды, тек жалғасып келе жатқан дәстүрлі сенім ретінде ғана пайдаланылады. себебі, ол кезде өркениетке басқалардан әлде қайда бұрын күшті деген еврөпәнің өзі де мың жылдан астам тікелеи үстемдік етіп келген дінни сенімнің құрсауынан құтыла алмаған шақ болатын. еврөпә бұржуазясының жаңа гүлдену дәуірінде тұңғыш рет медресе философясына соққы беріп, шіркеудің аза бойын қаза қылған полшаның әйгілі астырономы, күн сентірі ылымының негізін салушы көперник (1473- 1543) және италялық жәуінгер әтеис бруно (1548- 1600) ларда өтеибөйдәқтән ғасырдан астам кеиін жасаған. діни идеялизмге соққы беру жер шарының өркениетті өңірінде әлі етек алмай отырған кезде бүкіл қоғамдық- әлеуметтік рухани тіршілігін дін билеп отырған орта азяның көшпенді қоғамында бұл тіпті де мүмкін емес еді. оның үстіне автор «баянды» ордаға тапсырмақшы, хан ордасы оны «алла» әтімен қабылдамақшы, сондықтан, өтеикең шипәгерлік баянның бірінші болымның екінші тарауы «адамзат жаралысында»: «алла тағала 18мың ғаламды алты- ақ күнде жаратқан» деп бастайды. «жұма18мың ғаламның жаралып біткен мереке күні» ــ деп шариғаттайды. «18мың ғаламды жаратқанда, бір алла әлдімен нұр жаратқан» деи келіп нақты мәтерялдіқ өбиектіге оралады. баянның 16-бетінде сіләм дінінің адамзаттың жаралысы жөніндегі уағызына қүрмет етіп, әлгі нұрдан пайдаланып балшықтан адам жасайды. бұл өтеикең ғылымының өзекті жері емес, қайта өтеикеңнен әлде қашан бұрын айтылып келген діни аңыз, автор оны тек дін талабы негізінде ғана кірістіріп отыр.
ал ұлы ғұлама ғалымның ғылыми философялық жүйесі шипәгерлік баянның екінші бөлімнің бірінші тарауынан басталған «өзегі тұғыр алтылық» ілімі және оның шипәгерліктің өзегі болған әдәмзәтпен байланысы жөніндегі байымдаулар. «алты өзегі тұғырлар» мыналар: « ауыз саналымы. өзегі кеңістік тұғыр, көз саналымы. өзегі тұрақ тұғыр, көз мұрын саналымы. өзегі жарық тұғыр, көз құлақ саналымы. өзегі қараңғы тұғыр, оң қол саналымы. өзегі ыстық тұғыр, қол ауыз саналымы. өзегі суық тұғыр ». бүгінгі түсінікті тілімізбен баяндасақ: «бырыншы түп тек кеңістік, екінші түп тек тұрақ (тянақ) , үшінші түп тек жарық, төртінші түп тек қараңғы, бесінші түп тек ыстық, алтыншы түп тек суық.
автордың қарауынша осы алты түп тек: « 18 мың ғаламның қимыл-әрекеті мен беинелік жаратылыстық бітісіне, тіршілік тянағына негізгі өзек болатын, егер одан айырылса адамдық несібе және оның барлық несібе ризықтары жойылып кететін, адамзат несібесіндік әрі адамзатына зянды болған барлық жанды жансыздар қондырғысы, сондай- ақ тіршілік тянағы және тіршілік тұрағы делінбек » (25-бет) . демек бұлар әдәмзәттіөз ішіне алған тұтас дүниенің ең соңғы алты арғы тегі болмақ. ал«алла тағаланың 18мың ғаламды жаратқан алты күні » мен жаратылыс дүниесінің «алты өзегі тұғырлары» арасында пәлендеи байланыс барлығы айтылмайды. яғыни, алла тағала «алты өзегі тұғырлардың» біреуін бір күннен алтауын алты-ақ күнде жаратқан деген сяқты түсіндіріулер кездеспеиді. тек «алты өзегі тұғырлардың » бірі болған жарықтың қәсиеті ‹‹нұр› › ды ғана алла тағала «әлдімен жаратқан »деген сөз бар.
ерте заманғы гретсянің, индяның және жүңгөнің философтары 18мың ғалам ағаш, су, топырақ, от, метәл сяқты бес түрлі елеменіттен құралған деп «бес тектік» назаряны ортаға қойған. бұлардың әйгілі уәкілдері фәлес ( шәмәмен ерәдән бұрынғы547- 624) , әнәксимән (ерәдән бұрынғы525- 585) , грәклит (470- 530 ерәдән бұрын) қатарлылар болып, олар дүниелік философя тарихына мықтап жазылды. осы тұста жасаған гретсянің әйгілі демөкриті (460- 370 ) « атом » деп есептеп, сол кездегі қарапайым- мәтерялизмшілдердің шоқтығы бик уәкіліне айналған. гретсянің демөкритінен кеиін арада мың жыл өтіп, 14- 15- ғасырларға келгенде қазақтың көшпенді даласында ұлы ғалым өтеибөйеәқ тілеу қабыл ұлы ал- құзда «алты тектік» назаряны ортаға қойып, аумалы- төкпелі, қақпалы- соқпалы заманның қалтарысында сақталып, мұндағы «мәдениет төңкерісіне» келгенде тозаққа түсіп, мүгедек болған жарым жанын сүйреп бүгінгі үрпәғімен бет көрсіп отыр.
«алты тектік» назаряның мәтеря ұғымын ерте заманғы «бес тектік» назаряның мәтеря үғімімен және «атом» назарясының мәтеря үғімімен салыстырғанда, ол сыңар жақтылықтан аулақ, жаратылыс дүниесінің жалпылық сипатын ең жоғары дәрежеде жинақтаған ғылми тұжырым деуге болады. байқасаңыз, ерте заманғы қарапайым мәтерялизмшілдер дүниенің түп төркінін біз қоныстанып отырған жер шарындағы бір ( атомды көрсетеді ) немесе бір қанша нақты затқа (ағаш, су, топырақ, от, метәл сяқты) жинақтап, сол бір қанша нақты заттың қәсиетін тұтас әлемнің немесе мәтерянің қәсиеті деп қарайды. көне мәтерялизімнің мәтеряғә көзқәрәс жөніндегі бұл әлсіздігі дялектәйкәліқ мәтерялизім дүниеге келгенге деиін идеялизімнің шабуылына төтеп бере алмады. сондықтан, көне мәтерялизімнің мәтеря жөніндегі анықтамасы қарапайым болды, ғылми болмады, метәфизикәліқ сипат алды қәте болды. 20-ғасырдың басында мәтеряғә ең кемелді, ең дұрыс анықтама берген кісі ленін болды, ол : « мәтеря дегеніміз өбиектив шындықты беинелеитін философялық кәтегөря, бұндай өбиектив шындықты адам түйсік арқылы сезінеді. ол быздың түйсігімізге бағынышсыз түрде бар болып отырады біздің түйсігіміз оның көшірмесін, суретін, сәулесін түсіреді » [3]ــ деп анықтама берді.
ленін мәтеря ұғымын біз түйсігіміз арқылы сезінген « өбиектив шынайылықтан » басқа дәнеге емес деп қарайды. бұл ленінінің мәтеря ұғымының түбірлі идеясі. үйткені, бұл ұғым әлемдегі барлық заттар мен құбылыстардың, барыстардың ортақманы. жаратылыстан қоғамға деиін, неөргәникәліқ заттан өргәникәліқ затқа деиін, мекрө әлемнен мәкрө әлемге деиін барлық әлем біздің түйсігімізден тысқары тұрған «өбиектив шынайылық » . демек, « өбиектив шынайылық » ұғымы әлемдегі барлық затқа ортақ мәннің әбстірәктсясі. ленінің бұл анықтамасын қәзірге деиін ешкім аударып тастай алмады. бұндай барлық затқа ортақ мәнді өтеибөйдәқ « өзегі тұғыр алтылық » ұғымына сиғызады. оны тұтас ғаламдық, тұп-тектік мәтерялдіқ шексіздік, «барлық жанды-жансыздар қондырғысы» деиді. бұл жерде меилі ленінің «өбиектив шынайылық» ұғымы болсын, меилі өтеибөйдәқтің «өзегі тұғыр алтылық» ұғымы болсын әр екеуі де түрлше нақты зааты қамтыған, жалпыға бірдеи флософялық мәтеря кәтегөрясі екені мәлім.
адамның жаратылыстықа тәуелділігі жағынан: « адамзаты өзегі тұғыр алтылықсыз өмірлеи алмайды » (кітәп44- бет ) ــ деиді. ал, жаратылс дүниесінің адамға тәуелсіз бар болып отыратындығын, адам бар болсын, жоқ болсын өз заңы бойынша қозғалатындығын: «бырақ, өзегі ғаламдық тұғыр алтылық алла жаратқан адамзаты болмасада өз әуіспәліғімен өзәрә алмасып, бірін-бірі қуалап, адам пендесін тәлкек еткендеи өтерден болып, жалмап өте бермегі» (44-бет) деп, леніннің: «мұндай өбиектив шынайылық біздің түйсігімізге тәуелсіз бар болып отырады» деитін идеясін әйгілеиді.
«шипәгерлік баян» философясы_жаратылыстық ғылым философясы. онда ешқәндәй саясы мақсат жоқ, сондықтан, сыңар жақтылықтан да аулақ, ол «алты өзегі тұғырыды» жаратылыс дүниесінің тұп тегі, адамзатқа тәуелсіз өмір сүретін өзіндік зат дегенде, адамның жаратылыс дүниесі жүніндегі ырықтылығын, жасампаздық қәбілетін,білу ықтималдығын жоққа шығармайды. адамның қолынан келетіні тек: « өзегі тұғырлардың ұсақ-түйегінің бөлшектерін жоя алады» (кітәп44-бет) ــ деиді. тегінде, субиекіт ретіндегі адамның өзгерту өбиекіті өзінің тікелеи қәжетімен байланысып отырған немесе қоғамдық амаляттық қимыл көлеміне кіргізілген өбиектілер болып, бұл тұтас ғаламдық өзегі түғірләрмен салыстырғанда оның « ұсақ түйегінің бөлшектері», немесе «өзіне тәуелділігі үшін өзгертуі де, өзгертпегі де шарт » болған өбиектілер екені даусыз. мысалы, автор: « тастан темір қорытып айбалта, қылыш, сүңгі (найза) жасап, жауынан қорғануы,... садақ иып, жебе жөніп...өзінің сыбағалық несіптік ризығын табуы » (44-бет) сяқтылар. адамзат өмірлеуі өшін өзіне қәжетті мәтерялдіқ тұрмыс игліктерін алу және жауынан қорғану сынды тіршілігін сақтау амаляты көлеміне кіргізілген өбиектілер ــ құрал жасау еңбегі мен садақ жасау техіникәләрі негізінде ғана таным нәтижелерін жинақтап, білу ықтималдығы мен субиекітив белсенділігін сәулелендіріп, өбиектті беинелеиді. дәл осы жерде дялектикәліқ мәтерялизімнің мәтеря көзқәрәсіндәғі: « біздің түйсігіміз оның көшірмесін, суретін түсіреді, оны беинелеи алады » деген түйін түсіндіріледі. сонда шипәгерлік баян философясы негізінде мәтеряғә анықтама берсек былай болып шығады :
мәтеря дегеніміз ـــ « өзегі тұғыр алтылықты » беинеленетін философялық кәтегөря болып, ол әлемдегі барлық заттың ортақтығы мен бірден-быр қәсиеті қамтылғантұп тек. «өзегі тұғыр алтылық» адам пендесі болмасада, адам еркіне бағыншсыз өмір сүре береді, бірәқ адам оның алдында бүкілдеи дәрменсіз емес, қайта өзінің тіршілігімен байланысқан « ұсақ- түйегінің бөлшектерін» өзгерте алатын субиект.
2. «өзегі тұрғыр алтылық» ұғымының ғылми мағынасы
1) « өзегі кеңістік тұғыр«
неміс кләссикәліқ философясының әйгілі уәклі фридырих гегел (1831- 1770) апсолюттық идеянің (мәңгілік рухтың) даму сатысын үш кезеңге болып, оның бірінші кезең іــ«лөгикә сатыснан» өтіп, екінші кезеңі «жаратылыс сатысна» келгенде уақыт пен кеңістік көз қарасын ортаға қояды. ол уақыт пен кеңістікті мәтерянің өмір сүру формасы деместен, керіснше, мәңгілік рухтың өмір сүру формасы деп баяндады.
осызаманғы ғылми философя уақыт пен кеңістік қозғалыстағы мәтерянің өмір сүру формасы деп қарайды. әрі оған: « кеңстік дегеніміз қозғалстағы мәтерянің өрістілігін білдіретін философялық кәтөгөря» деп анықтама береді . сөнімен бірге әрқәндәй дене атаулы да ұзындық, кеңдік, биіктік сынды үш өлшем болады, бұл үш өлшем нақты мәтерялдіқ собыстансяның көлемі жөнінде алғанда шекті болады, ал тұтас дүниенің көлемі жөнінен алғанда шексіз болады. осы түйінге негізделіп, кеңістік ұғымы шектілік пен шексіздіктің дялектикәліқ бірлігі ретінде түсіндіріледі. шипәгерлік баянда «өзегі тұғыр кеңістік» бірінші төп тек- ретінде баяндалады. бұнда өтеикең нақты ғылым болған шипәгерліктің қәжетіне сәйкестіріп әрі жалпылық дүниеге көзқәрәс ретіндегі философяның да үддесінен шыға алатын кеңістік ұғымын ортаға қояды: «кеңістік- алла жаратқан адамзаты мен өсімдіктер, метәл-метәллөйддтәр және жан-жануарлардың ерікті-еріксіз қимыл қозғалысның, өсуінің еркіндігінің бас бұлығы әуелгі тұғыр. өзегі кеңістік тұғыр болмаса күллі қимыл-хәрекет жоқ болады да өмірлеу жойылады » деп, тұтас қозғалыстағы мәтерянің өмір сүруінің басты формасы кеңістік екендігін тұрақтандырады. одан соң өзегі кеңістік тұғырды: «шексіз кеңістік, жәйқәлмәлі кеңістік, шайқалмалы кеңістік »ــ деп, үш формаға бөледі.
әристөтел (ерәдән бұрынғы 322- 384- жылдар) ортаға қойған жер сентірі ілімі жаңа ерәнің екінші ғасырында жасаған римның астырономы путөлемеидің мәтемәтикәліқ жақтан байымдауы арқылы онан ары жүйелілендіріп, дәл никөләй көперник дәуіріне деиін еврөпәнің феөдәлдіқ дәуіріндегі христян шіркеуінің: « адам баласы құдайдың әлем орталығына орналастырған тәңір еркесі » дегеннің назарялық негізі болып келгені мәлім. «аспан денелерінің қозғалысы» деген кітәп жазып, шіркеуді үреилендіріп,дін иелерінің беделін ойрандаған؛ жер сентірі ілімін аударып тастап, күн сентірі ілімін ортаға қойған әйгілі көперник те «тек бір адым ғана ілгерілеи алған. оның күн сентірі ілімі алы де әлемнің шектілік назарясынан түбегеилі құтыла алмаған. солайда, енгеліс «табиғат дялектикәсі» деген шығармасында: «осыдан бастап жаратылыстық ғылым құдайшылықтан азат бола бастады » деп күн сентірі іліміне аса жоғары баға берген. кеиін италялық жұрдано брвно көперник ылымын онан ары дамытып, оның кемістігін толықтап: «әлем шексіз нәрсе, әлемнің ішінде біз тұрған күн жүйесі сықылды сансыздаған күн жүйесі бар, бір апсулиоттық сентір мүлде жоқ »ــ деп, есептеиді.
көперниктен бір ғасыр, брвнодан бір жарым ғасыр бұрын надандық мекені деп қораш саналып келген қазақ даласында ал- қозда өзінің және халықтың астырономялық тәжірибелеріне сүйене отырып, «шексіз кеңістік» ілімін ортаға қойып, оны: « мөлшерлеуге болмайтын, теңдестіруге келмеитін күн, ай, жұлдыздардан арғы және бергі кеңістік»ــ деді. «арғы кеңістігі» шексіз кеңістікті білдірсе, «бергі кеңістігі» әтмөсферәнің қысымы мен жер шарының тартуы аралығындағы тіршіліктің тянағы болған кеңістікті меңзесе керек. үйткені « тұғыр тұрақтың көкжиегімен ұштасатын аралық, көлгімді қошарламақ »ــ деп жазады.
ол осындай кеңістікті «алла жаратқан» деп бәстәғәнімен, қайсы бір діни құдайшылық сяқты таңыр жаратылыстан тысқары тұрып жаратылысты жаратты деп қарамайды. қайта дүниені шексіз деп алып, жаратушыға ұжымаққа, тозаққа белгілі орын да қалдырмайды. брвно сяқты «әлем мен табиғаттың өзін құдай » деп те қарамайды. сондай- ақ адам мен жаратылыс ортасындағы қарым-қатынастың жүзеге асуы, адамның жаратылысты, өзін қалай тануы және тануының шамасы қатарлыларға алла тағаланы араластырмайды. жаратылыс заңының өбиективтілігі мен адам танымының қатынасы жөніндегі мәтерялистік идеясін алла әтімен бүркемелеп, пәнтизімдік форма арқылы байымдайды.
өтеибөйдәқ, құрлықты «жәйқәлмәлі кеңістік» деп атап, оны жанды- жансыз, төмен дәрежелі және жоғары дәрежелі тірі өргәнизмдердің «алабы», «баспалдағы», «ұясы», «адамзат пендесінің пендешілік тіршілік тырбанысының тұрағы »ــ деп, көрсетеді.
« өзегі кеңістік жәйқәлмәдә тыныстық (ауа) болады» ــ деиді. бұл тыныстықты жақпалы тыныстық, қақпалы тыныстық, соқпалы тыныстық деп үшке бөледі. «жақпалы тыныстық» деп отырғаны, адамзат және оның айналасында тіршілік етіп отырған өсімдіктермен жан-жануарлардың тыныстық алуына жетерлік ауа қысымы бар екөлөгяліқ кеңістікті көрсетеді. «қақпалы тыныстық» деп, адамзат үшін тіршілік тынысы бола алмайтын биік шың басындағы сирек ауаны айтады. « соқпалы тыныстық » деп « жел, боран, дауылдарды » атап көрсетеді.
«шайқалмалы өзегі тұғырлық кеңістік » деп, суды айтады. судың ішінде де құрлықтардың болатындығын және әр алуан тіршілік иелерінің жасайтындығын, бұлардың да адамзаттың өмірлеуі үшін кем болса болмайтын қәжеттілік екендігін айтады: «судың өзі де адамзат өмірінің жалғамалы шарттарының бірі екені тіпті айқын ұғыныс» ــ деиді. меилі нақты зат немесе құбылыс болсын барлығын кеңістікпен байланыстырып, дүниенің екөлөгяліқ жалпылық байланыс заңын ашып береді.
қорыта келгенде, ал-қозда өзінің нақты ғылым тұрғысынан тармақтап түсіндірген түрліше формадағы кеңістік ұғымын былай жинақтайды: « өзегі тұғырлық кеңістік-адам пендесі аяқ басып тұра алмайтын хәрекет шектемелілігі жоқ, бірәқ онсыз өмірлеи алмайтын, жасауға пенденің қолы жетпеитін әрі титтеи де қол үзе алмайтын қимыл-хәрекет шешілмелі, ұласпалы, толықтырмалы, тянақты шет-шексіз әрі шет- шекті бостық әлемі»ــ деиді.
»шешілмелі, ұласпалы, толықтырмалы» деген ұғымдар реті келгенде байланысты жәқтәрмен арнаулы тұсындыруды қәжет ететін ғылми ұғымдар. қәзірше тіршілікті заттар қайшылығының туылуы, дамуы, шешіліуі, ұласуы сынды қозғалыс барысы ретінде түсіне тұралық. ал, « тянақты шет-шексіз» деген сөзді « апсолюты шексіз кеңістік » ــ деп түсіну әбден орынды. «шет- шекті» деп отырғаны шекті, салыстырмалы кеңістікті көрсетеді. сонда өтеикеңнің кеңістік ұғымы философялық жақтан үш кеңістік емес, екі кеңістікті көрсетеді. «жәйқәлмәлі кеңістік» және «шайқалмалы кеңістік» дегені шекті, салыстырмалы кеңістікті меңзеиді؛ ал, « шексіз кеңістік » дегені әне сол «тянақты шет-шексіз» апсолютты кеңістікті меңзеиді. сөйтіп оның философясы бізге әлем салыстырмалылық пен апсолюттықтың бірлігі деген жаратылыс дялектикәсінің заңын аңғартады.

2) «өзегі тұрақ тұғыр »
шипәгерлік баян туралы зерттеулердің көбінде бұл ұғымды қарапайым түрде адамзат қоныстанып отырған жер шары деп түсініп жүрген жағдайлар бар. автор « өзегі тұрақ тұғырды » екінші түп тек ретінде «өзегі кеңістік тұғырдан» кеиін өнімен қарама-қарсы қойып түсіндіреді. оның байымдауынша: « өзегі тұғырлық тұғырақ ــ адамзаты және оның несіптік ризығы мен күллі ғаламның тұрағы, ол он сегіз мың ғаламның кіндігі жерден тыс, саһап, күршік құйындалығылық, әрі өзегі тұғырлық шайқалмалы кеңістіктің де тұрағы » (шипәгерлік баян», 27-бет) ــ деиді. көріп отырсыздар, бұл ұғым адамзаттың тұрағы болған жершәрін өз ішіне алған «күллі ғаламның тұрағы» деп отыр. «саһап, күршік » дегені аспан денелерінің «өзегі тұғырлық тұрағын» көрсетеді. сонда « өзегі тұрақ тұғыр » аса кең мағынада қолданылған, терең ақылдық өймен әбістірәкітсяләнғән философялық кәтегөря болып, әлемдегі заттар мен құбылыстардың өзәрә парықты өмір сүріп тұруының негізгі бірлігі яғыни зат атаулының (өзегі тұғыр алтылықтың) қозғалыс міндетін үстіне алушы сөбиект. үйткені: « өзегі тұғырдың бірі тұрақ болмаса,басқа бес тұғырдың да өзектік қалмалығы (негізі,тәяніші) мүмкін еместігі айқын ұғыныс таппақ » (27-бет) деиді. ал жершәрі «өзегі тұғырлық тұрақ адамзаттың туылмалы шешілмелі несібесінің өзек өрлігі (негізі) , өзегі тұғырлық толықтырма несіптік ризықтың қайнар көзінің екі аяқты тік басып тұра алатын, жатып тыныға алатын әужәлдәнә алатын тянақ негізі болмағы айқын ұғыныс шарты » (27-бет) . демек, біз қоныстанып отырған жершәрі тек жершәріндәғі тіршілікті-тіршіліксіз заттардың тұлғалық собстансясы. бізге белгілі, асимилатся мен детсимиләтся , қабылдау және тегінен айну тіршілік қозғалысының өзегі. жершәріндәғіәрқәндәй тіршілік өзінің өмірлеуін сақтау үшін жер шарынан тіршілік қәжеттін (несіптік ризығын) қабылдап, шығарып тастап, ұдайы қабылдап, ұдайы шығарып тастап отырады. автордың бұл арада қолданған «туылмалы шешілмелі несібе » мен « толықтырма несіптік ризық » деген ұғымдар осызаманғы биөлөгя ғылымында детсимиләтсяләу, асимилатсялау деп аталады. «несіптік ризық» дегені адамзаттың тіршілігін сақтаудың қәжеті болған мәтерялдіқ игіліктерді көрсетеді.
3) «өзегі жарық тұғыр»
осызаманы жүйе ғылымының назарясы негізінде жаратылыс пен қоғамдағы біткен құблыстарды тұтас тұлғалылық, байланыстылық және мақсаттылық сынды үш қырынан қарастыруға болады. алайда, күллі ғаламның сырын жалпылық тұрғыда қарастыратын мұндай жүйе барлық ортада ұп-ұқсас бола бермеиді. қайта, осындай ортақ ерекшелікке ие жүйе сан алуан шарт- жағдайда сан алуан қырынан әйгіленеді. оның нақты беинесінің бірі табиғыи жүйе мен жасанды жүйе болып, тәбиғіи жүйе жаратылыс дүниесіндегі зәттәрмен құблыстардан құралған алуан түрлі жүйелерді көрсетеді. мисалы, жаратылыс дүниесіндегі жарық, қараңғы, ыстық, суық, кеңістік, тұрақ؛ метәгәләктикәләр жүйесі, құс жолы жүйесі, тыры өргәнизімдер жүйесі, күн жүйесі, хаюанаттар жүйесі т.б лар. жасанды жүйе дегніміз адамзаттың өз тіршілігін сақтап және жалғастыру мақсатыда арнайы құрастырған және жасаған жүйелері. бұған адамның табиғыи заттарды пайдалана отырып, оған ақыл парасатының таңбасын басып, белгілі тұтыну құнына ие еткен жасанды заттары мен өздерінің қоғамдық өміріне кепілдік ету үшін құрастырған тұтас қоғамдық түзім жүйелері және жаратылыс пен қоғам жөніндегі қол жеткізген ғылми таным жүйелері мен тәхникә жүйелері жатады.
әрқәндәй нақты заттық жасанды жүйелердің негізі қашан да тәбиғи жүйе болатыны даусыз. тәбиғіи жүйенің бір саласы саналатын « жарық жүйесін » автор сол заманның өзінде қәзіргідеи бөле білген: « өзегі тұғырлық жарық тәбиғіи жарық және пенделік жасамалы жарық болып бөлінісі айқын ұғыныс » (28-бет) ــ деиді.тәбиғіи жарықты өз ішінен тағы ашты жарық және әлсіз жарық деп екіге бөледі: « күн көзі жарығы, ай жарығы білектемелесіп, ашты жарықтық делінбегі шат. жұлдыздар жарығы, түнде жанатын тастар, мақұлықтар жарығы нәсті (лсыз) жарық аталмыш. өте-мөте күн көзінің шаңқай нұрлы сәулелі жарығы әлемде жарықтың атасы болғылығы күндеме делінер.» (28-бет) деп жазады. жасанды жарық туралы: « адамзаты өмірлеу қамы үшін,сән алуан адыс-әмәлдәрмен от шығарып,оның жәріғімен қараңғы түнде бірін-быры көретін, қорғаныстық септігінен игіліктенетін болғандығы айқын ұғыным. сондықтан ел жағым (от) әулие демегі шарт болғы. бұл жасамалы жарық түндеме делінбек » (28-бет) ــ деиді. автор осында табиғыи жәріқті«күндеме» , жасанды жарықты «түндеме» деп атайды. «тұйынды қюасы, өзегі тұғырлық жарықта әр бір пенде өзегі тұғырлық туылмалы шешілмелі несібесі мен игіліктік ұласпалы толықтырымдық несіптік ризықтық қимыл-қәрекет бөлгімін толықтырмағы шарт » (28-бет) ــ деп, жарықтың тіршілік жөніндегі маңызды ролын атап көрдетеді. яғыни адамзат жарық болғанда ғана тіршілік болмысы ретінде жәрәтіліспен мәтеря, енергя алмастырып, асимилатсялау, детсимиләтсяләу сынды тіршілік қозғалысын ұластырып, жалғасты өмірлеуінің алғы шартына ие болады деп қарайды.
4) « өзегі қараңғы тұғыр«

» өзегі қараңғы тұғыр «жарықтың қарама-қарсы заты ретінде байымдалады. жарық пен қараңғы, күн мен түн күнделікті тұрмысымызда көп қолданылатын қарама қарсылықтың бірлігін білдіретін ұғымдар. «қараңғы өзегі тұғырــжарық сәуле болмаған, толғам жетпеген, көз жетпеген, көре алмайтын, көрсетпәйтін далдалық, кедергілік, тянақ негіздері. әр жылы 180қарықтаулық тыншуақ кездік ләззәт иелік қондырғымағы ». (29-бет) бұл жерде автор қараңғылықты сезімдік түйсік тұрғысынан да, ақылдық түйсік тұрғысынан да түсіндірген. « көре алмау » сеземдік түйсіктің беинелену күйі екендігін, «толғам жетпеу» ақылдық танымның беинелену күйі екендігін аңғартады. оның үстіне, «қараңғылықты» мүлдемдестіріп жібермеді, қайта, жарықты далдалаудан, жарыққа кедергі болудан пайда болатын құблыс деп қарайды.
қысқасы, қараңғылық,ــ деиді автор :« адам пендесінің өзегі тұғырлық туылмалы шешілмелі несібесінің игіліктік ұрпақ жалғаулық және қорғаныстық толықтырмасының көз жетпеитін, тек долбарлаулық, жорамалдық, тоқтаулы тоқтаусыз тыншу бөлегінің иеленімділігі болмағы шарт » (29-бет) . сезімдік түйсік арқылы көре алмауға себеп болатын «қәрәңғіліқ»тікелеи сезуге болатын тәбиғи құблыс, ал, өнімен қоса автор ақылдық ойлауымыз арқылы түсіне алмайтын, көз жеткізе алмайтын, анығын біле алмайтын, тек жорамалдау мүмкіндігіне ие таным қимылы да «қараңғы тұғырлық» болады, бұл адамның таным қәблиетіне саятын қараңғылық деп қарайды. демек, «өзегі жарық тұғыр» адамзаттың қимыл қозғалыс ыризығын толықтырып, тіршілігін жалғасты сақтауға кепілдік ететін жаратылыстық шарт-жағдай болса؛ ал, «өзегі қараңғы тұғыр» бір жақтан, адамзаттың тыныштанатын, лаззаттанатын, көбеюіне кепілдік ететін жаратылыстық шарт-жағдай؛ бір жақтан, адамның білу және таным қәблиетінің шектілігін білдіретін таным заңын да түсіндіреді.
5) «өзегі ыстық тұғыр»
    шипәгерлік баянда «өзегі ыстық тұғыр» мен «өзегі суық тұғыр» жаратылыстағы бір жұп қайшылық ретінде байымдалады. өтеибөйдәқ «өзегі ыстық тұғырды» тәбиғіи ыстық және жасанды ыстық деп екі үлкен түрге бөледі. тәбиғіи ыстықты өз ішінен мезглдік ыстық, күн көзіндік ыстық, топырақтық ыстық, тұлғалық қызым деп түртке бөледі: « өзегі тұғырлық ыстық мезгілдік ыстық, жасанды ыстық, қызымдық жылу тоғалығынан құралмақ» (29-бет) . мезгілдік ыстық: «көкек, мамыр, маусым, шілде, тамыз, мизам айлары ыстық айлар саналымданып, мезгілдік ыстық игер уағы болмыш» деиді. жасанды ыстық адам жағынан тапқырланған от жылуы мен азықтық жылуын айтады: « пенделік жаратынды жылу қол екі жағатын от жылуы, азықтық қызымы жасанды, жылыну тәқілетті тұлғалық бітістік беинені сырттан да, іштен де жылту оралымдылығы» (29-бет) деиді. ал тұлғалық қызым тұтас әлемдік тұлғалық енергя мен адамның тұтас тұлғасынан шығатын табыиғыи енергяні айтады.
   6) «өзегі суық тұғыр»
»өзегі суық тұғыр» өзегі ыстық тұғырға қарама-қарсы «мезгілдік суық, райлық суық, тұлғалық суық болып ажыратылады » (30-бет) автордың қарауынша « өзегі ыстық тұғыр » мен « өзегі суық тұғыр » адам пендесінің туылмалы шешілмелі несібесі мен ұласпалы, шартсыз, іркіліксіз толықтырылатын несіптік ризығының » ыстық-суықтық салыстырмасының теңдігін сақтап, адамның өсіп-жетілуіне кепілдік жаратылыстық шарт-жағдай болып табылады.
3 өзегі тұрғырлар арасындағы қарама-қарсылық бірлік
»алты өзегі тұғыр» тұтас әлемнің өбиектив шынайылығын беинелеитін философялық кәтегөря. дүниедегі ешқәндәй зат оның сыртында қалмайды. мәтеря немесе әлем дегеніміз«әлті өзегі тұғыр» деп айтуғада болады. олар әрі нақты әрі жалпылық сипатқа ие быр-бірімен айқын қарама-қарсылық бірлігі бар үш жұп «әріптес» қайшылық. бұлар :
кеңістік өзегі тұғыр,
»ауыз түп әріптес { тұрақ өзегі тұғыр.
жарық өзегі тұғыр,
көз түп әріптес { қараңғы өзегі тұғыр.

суық өзегі тұғыр ,
көз мұрын түп әріптес { ыстық өзегі тұғыр » .
автор бұл үш жұп «алты өзегі тұғырлардың» қарама- қарсылығы мен бірлігін түсінікті тілмен баяндау үшін қазақтың дәстүрлі айтысындағы ақындардың өлеңмен айтысыуы сынды қақтығысына ұқсатып, бұл үш жұп ақынның ішінде сөзсіз бір жұбының жүлде алатындығы секілді :« бұл өзегі тұғырлар алтылығы беине топта айтысқан қарама- қарсы екі әріптес тәқілетті үш жұп болып, бірі енді быр жағына шартсыз кезек беріп, айтысты жалғастырғанындай. арбыр өзегі тұғырдың кезегі біткен сайын енді біреуіне жол беріп,іркіліссіз, толассыз, шәшәусіз кезектесіп, адамзатына және оның несіптік ырыздығына тіршілік жолын ашып, жөн сілтеп, көркеюіне қолайлама жаратымы шарт » (31-бет) ــ деп жазады. бұл мәңгі толастамайды, быр адамның ғұмыры емес, сан мыңдаған жалғаспалы ұрпақ та оның қайшылық қозғалысының ұласпалылығын біліп болмақ емес.
өтеибөйдәқ осы үш жұптың үшеуін және олардың әрқәйссі жақтарын тең дәрежелес қарама- қарсы арғы тек деп қарамайды, қайта, олардың ішінен тағы ілгерлеи түсіп, ішкі мәнді және басты қайшылықтарды іздестіріп, онан ары тереңге шөгіп жинақтау жүргізіп, қарама- қарсы алты жақтың бірін- бірі жеңіп, ең соңында бір жұп қарама- қарсы жақ «жүлде» алып, қалғандарының екінші орында тұруының себебін осы алты жақтың ішкі қайшылығынан қарастырады. яғыни айтысқа түскен «алты өзегі тұғырлар» дың түп тегіне қарама- қарсы тұрғыдан жасырынған бір жұп ішкі қозғаушы күшті тауып, дүние қарама-қарсылықтың бірлігі деген қортындыға келеді. дүниенің түп арғы тегіне жасырынған бұл бір жұп қозғаушы күш ретіндегі қайшылық: «ыстық пен суық» болып, ол«алты өзегі тұғырларға» қарама-қарсы тұрғыдан мынадай тәуелденеді:

кеңістік өзегі тұғыр- ыстықтық,
ауыз жүлкелік мәндеме { тұрақ өзегі тұғыр- суықтық.

жарық өзегі тұғыр- ыстықтық,
көз жүлкелік мәндеме { қараңғы өзегі тұғыр- суықтық.

суық өзегі тұғыр- суықтық,
көз мұрын жүлкелік мәндеме { ыстық өзегі тұғыр- ыстықтық

автордың «алла тағала 18мың ғаламды жаратқанда әлдімен нұрды жаратқан» деген көз қарасы осы араға келгенде белгілі дәлелге ие болады. өйткені «нұр» жарықтың қәсиеті болып, «жүлкелік мәндемесі»- ыстықтық. ол әрі өзінің қарама- қарсы жағына қарағанда қаришылықтың басты жағы, түп- тектік белгілеуші жақ. тұтас дүние: «... бәр- барының келу қайнары өскен өктілер болсын, махұлухат шектілер болсын, барлығы бірдеи шартсыз ыстықтық, суықтық қос босағалық үйектік жіктемеден құрандық таппағы мәнделмек айқын ұғыныс, олайы алла жаратқанда түп тектілік бірлік тұйыны бір деулік » деп, «ыстық пен суықты» медтсинәліқ тұрғыдан «алты өзегі тұғырлар» ішіндегі басты қайшылық ретінде белгілеиді. сөнімен бірге «тұп тектік бірлік тұйыны бір» деу арқылы ыстық пен суық сынды осы екі жақтың бірі- бірінен қол үзе алмайтын ұқсастық қәсиетке ие екендігін тұрақтандырып, бір негізшілдік идеяні келтіріп шығарады.
«өзегі тұғыр алтылықта 21 таяныш болмақ, өзегі тұғырлар өзәрә ауысымдық өзгерлім табылымы өзегі тұғырлық ауыспалылық, ауысымдық өзек тянағы болмақ. таяныштық ауысу мят (көмекші) болмағы, кеиде сөйлемелілік ауысымдық делінбегі де айқын ұғыным. өзегі тұғырлық ауысу құтты көп аяқты алты мақұлықтың бір ағаштың түбін шыр айналып, бірі әлдімен қашып, басқасы іркес-тіркес қуып, бірінің артынан бірі шартсыз, іркіліксіз, үздіксіз, толассыз қуып ойнап, жалт етіп артына қайта бұрылып, артқысы алдына түсіп, бірінен бірі озып, озғаны артта қалып, арттағысы алдына шығып, жүргені тәқілетті. өзегі тұғырлар алтылығының айналыс ауыспалылығы етектеуіш беинелерден көрсетілім бермек : (33-бет)
бұл көрсетілім сызбада әрбір өзегі тұғырлардың толассыз айналымы беинеленген, автор оны былай байымдайды: « өзегі кеңістік тұғыр өзегі тұрақ тұғырға, өзегі тұрақ тұғыр өзегі жарық тұғырға, өзегі жарық тұғыр өзегі қараңғы тұғырға, өзегі қараңғы тұғыр өзегі суық тұғырға, өзегі суық тұғыр өзегі ыстық тұғырға, өзегі ыстық тұғыр өзегі кеңістік тұғырға ауысып, орын беріп, іркіліксіз ауыспалылық шартсыздық қалпынан танбайды. соның үшін бұл өзегі тұғырлық алтылық кезекшілік шартсыздық делінбек » (33-бет)
өтеибөйдәқ жоғарыдағы әрбір өзегі тұғырлардың адамның тіршілігімен болған қатынасын төмендегідеи алты жақтан түсіндіреді:
бірінші, адамның қимыл қозғалысы, тыныс алуы, белгілі орын иеілеуі, зат алмасуы (аужалдық) ــ өзегі келістік тұғырлық енші.
екінші, жаралыстық негіз, тұлғалық бітіс, жағырапялық орта ( мекен) ـــ өзегі тұрақ тұғырлық енші.
үшінші, тума ақаусыздық, киінгі мәтерялдіқ игілік қәжетін қандыру, өзін қорғау ــ өзегі жарық тұғырлық енші.
түртінші, тынығу, түнгі лазат, ұрпақ жалғау, білуге ұмтылу, ойлау ــ өзегі қараңғы тұғырлық енші.
бесінші, сақтану, алдын алу әзірлігі ــ өзегі суық тұғырлық енші.
алтыншы, тума қәсиет пен кеиінгі жетіліу қәсиетінің бірлігі ـــ өзегі ыстық тұғырлық енші. (33-бет) бұл мазмұнның жалғасы осы арада ұзылыс болғандықтан одан ары талдау жасауға амалсыз қалдық.


екіші тарау
«сипаты өзегі тұғырлар» жүйесінің ғылми мағынасы
заттардың жалпылық байланыстарын ашуды өбиекті етіп, әрқәйсі нақты ғылымдар ашқан ішінәрә заңдылықтарды тұтас тұлғалық ортақ арнадан бас қостыратын осызаманғы шыт жаңа ғылымдардың бірі жүйе назарясы саналады. осызаманғы жүйе назарясының әлемнің ортақ заңдылығын ашуға бет алған бұл құлшынысы адамзаттың өбиектив дүниедегі заттар мен құблыстар бір ғана ортақ сипат алатын заңдылыққа ие екендігін онан ары тануы болып табылады. жүйенің өмір сүруі бір түрлі өбиектив жалпылық құблыс. мәкірө әлемнен мекрө әлемге деиін, жаратылыстан қоғамға деиін, неөргәйкәліқ заттардан өргәникәліқ заттарға деиін барлық заттар мен құблыстар жүйе ретінде өмір сүреді. жаратылыстық ғылымның бұл жүйе теөрясі ең алғаш биөлөгяліқ зерттеуден келіп шыққаны мәлім. осызаман қарапайым жүйе теөрясінің негізін салушы авыстырялық біиөлөг парталанфи жүйе көзқәрәсінің тарихи дамуын баяндаған кезде: « мәркіс пен геглдің дялектикәсі жүйе теөрясін қалыптастыруда елеуі рол атқарды» деп қарайды.бұл дүние ғалымдарының «жүйе теөрясі» ең ары болғанда 19-ғасырдан бастап қалыптаса бастаған деитін ортақ түсінікке ие екендігін білдіреді.
өкінерлігі «шипәгерлік баян» қәзірге деиін білікті халықтардың назарына ілікпеи отыр. бұл кітәптән біз өтеибөйдәқ тілеуқәбіл ұлының адамды өзек етіп, медітсинәліқ ғылымын жетекшілікке алып, астырономя, мәтемәтикә, физикә, химя, биөлөгя, психөлөгя сынды жаратылыстық ғылымдар мен философя, етикә, тіл ғылымы, тарых сынды қоғамдық ғылымдардың басын қосып, оны бір ғана жүйені (адам жүйесін) зерттеуге қолданып, тұтас дүниенің жүйе ретінде өмір сүріп отырғандығына сонау 15-ғасырда-ақ негіз қалағандығын аңғарамыз. автор сан құбылған мынау 18мың ғаламды әлдімен алты әлемдің жүйеге бөледі. бұл алты әлемдік жүйенің өзіндік жаратылыс заңы бойынша өзәрә қарама-қарсылық және бағыныштылық сипатын дәлелдеп, ең соңында «ыстық пен суық» сынды бір жұп түп тектің қайшылыққа жинақтайды.
баянның «өзегі тұғырлар» деген тараушасында аталған алты жүйенің әлемдік ұлы жүйе екендігін және олардың жеке-жеке рет тәртіптілік бөлініс жүйесін егжеи-тегжеилі байымдайды. ал, «сипаты өзегі тұғырлар» деген тақырыпшаға келгенде автор өзінің медтсинәліқ зерттеу өбиекті болған адам жүйесін алты әлемдік жүйемен байланыстырып, адамның болмысын әлемдік алты қәсиетпен сипаттап, тұтас жаратылыс дүниесінің қәсиетін адамның болмысынан көрсетеді.
«сипаты өзегі тұғырлар» деген ұғым зерттеліп отырған өбиекттің қандай сипатқа ие екендігін білдіретін философялық ұғым. әвтөр«шипәгерлік баянның» бірінші тарауының бірінші тақырыпшасын «өзегі тұғырлар» деген тәқіріппен байымдап, әлемнің шексіздік сипат алған мәтерялдіқ бірліктілігі мен өбиектив шынайылығын және олардың бір-бірімен болған қарама-қарсылық бірлік ерекшеліктерін түсіндіреді. бірінші тараудың екінші тақырыпшасы «сипаты өзегі тұғырлар» деген тәқіріппен байымдалады. бұл жерде біз автордың адамның болмысын түсіндіру үшін әлдімен әлемдік жүйені түсіндіріп, одан соң әлемнен адамға өткендігін байқаймыз. автұр ойының әлемнен адамға отуының лөгикәліқ талабы «сипаты өзегі тұғырлар» деген тақырыпты туғызған. үйткені әлем жүйесі «өзегі тұғыр алтылық» сипатына ие екен, олай болса, адамның жүйе құрлымы қандай сипатқа ие? міне бұл сұрау адам мен әлемнің жалпылық байланысына жауап беретін философялық мәселе. сүйтіп бұл тақырыпшада адамның жүйе құрлымы сипатын әлем жүйесінің сипаты арқылы түсіндіруге мүмкіндік алады.

1.«өзегі тұғыр кеңістік сипаттамасы » және адам

автор «өзегі кеңістік тұғырды» өзінің нақты зерттеу өбиектісі болған «шипәгерлік» іліміне қолданып, адамның құрлым жүйесін: « тұлғалық бітістік кеңістік, мүшелік кеңістік, сырқаттық кеңістік» деп, үш медитсинәліқ кеңістікке бөледі.
біріншісі,«түлғәліқ бітістік кеңістік». бұл адам баласы ана құрсағында пайда болғаннан бастап, туылып, есеиіп, ержетіп өлгенге деиінгі және өлгеннен кеиінгі дүниеден иелеитін белгілі орнын көрсетеді : « қюлық қысқасы, адам баласы бір тамшы киелгеліктен (аталық ұрық) пайда болғаннан көмілмеге деиінгі бітістік сиымдылығы, қимыл-хәрекет көлгімдік еншілік сыбағалы орын иелеуі-өзегі тұғырлық пенделік тұлғалық кеңістік» .
екінші, «өзегі тұғырлық мүшелік кеңістік». бұл адамның дене мүшелерінің әр қайссының иелеп отырған аралық бостығы. әсіресе тыныс жолымың иелеп отырған кеңістігінің адамның басқа дене мүшелерінің қимыл-қөзғәлісімен өмірлеуіне жасайтын маңызды орны баса көрсетіледі: «айталық, мерзет туыла сала деміктік тыныстық алған соң жылайды. бұл деміктік тыныстық тыныс алу қимілімен барлық мүшелердің мүшелік міндетті борышын өтеуіне қузаушылық етіп, озара тіл алысымына ықпал көрсетіп, ана жатынындағы кезінің артынша жаңа міндет өтеуі ـــ өзегі тұғырлық мүшелік кеңістік жүргізген өзегі тұғырлық жаңа бастаңғы » (34-бет) ـــ деиді.
үшінші, «өзегі иұғырлық сырқаттық кеңістік». сырқатты пайда қылатын мекрөптәрдің көзге көрінетіні, көрінбеитіні болсын барлығы белгілі кеңістіктен орын иелеп, кеңістік арқылы тарап, біреуден біреуге жұғатындығын: « белгілібір мүшеден қуыстық қолайлы орын жолын тауып, еніп, тұрақтап қоныстап,сырқаттандыратыны шарт » деиді. сөнімен бірге сырқат атаулының түп себебі кеңістік екенін дәлелдеиді. «сынықтан басқаның бәрі жұғады » деген халық тәжрибесін мисалға алып, тек жұғатын сырқат қана кеңістікпен байланысып қалмастан, « жұқпайтын сырқат ــ сынық та сыну қолайлығындағы себепкерлік қолайламалық өзегі тұғыр кеңістік саналғылығы болғандығы үшін мертігіс туындалды, әгәр кеңістік бостық орайламалығы болмаса сыну да болмауын алла жаратпаған» деп, сынудың да түп себебі сол сынатын мүшенің иелеп отырған белгілі бостығына байланысты екенін айтады. еш нәрсесі жоқ немесе еш нәрсеге себеп бола алмайтын « қаңғыраған бостық » жоқ, кеңістік мәтерямен, қүбіліспен және бәріспен лық толған, ол салдарды туғызатын түп себептердің бірі деп қарайды.

2. «өзегі тұғыр тұрақ сипаттамасы » және адам

«өзегі тұрақ тұғыр» жүйесін медтсинә ғылымының қәжетіне сай адамның дене құрлым сипатына қолданғанда: «бенделік тұлғалық тұрақ, мүшелік тұрақ, сырқаттық тұрақ» (34-бет) болып бөлініс табады.
бірінші, «пенделік тұлғалық тұрақ» жеке адамның тұтас тұлғалық бітім сапасын көрсетеді. нақтап айтқанда әрбір жеке тұлғаның сыртқы тұлғалық бітісін құраған оң-әлпеті мен киім-кешек, жүріс-тұрысы؛ және ішкі мінездемелік сапасын қалыптастыруға себеп болған тума физөлөгяліқ ерекшелігі мен қоғамдық қарым-қатынасы؛ жасы, жынысы, аты жоны, ата-тегі қатарлылардың жиынтығы болып, бұл кітәптә адамның «пышын сипаты» (36-бет) деп алынады. осы пшын сипаты: «жер бетінде қанша адам болса да бір-біріне мүлде ұқсамайды, ұқсайтын сяқтәнғәнімен толық зер сала сәп салғанда, айқындық парқы сөзсіз шықпағы шарт » болып тұруының себебі деп қарайды.
екінші, «мүшелік тұрақ» (37-бет) . бұл адам денесіндегі әрқәйсі мүшелердің тұратын орнын көрсетеді, мисалы автор: « адам пендесінің әрқәйсі жаратылыс мүшесі адамға тән бітіспен алла жаратқан көземді көзеулі орында болуы шарт » деп адам дене мүшелерінің белгілі мәқсәтпен жаралғандығын айтады. осызаман жүйе ғылымында бұл әрқәйсі мүшелердің белгілі рет-тәртіппен орналасып, өзі тұрған орнына қарай міндет атқаруы делінеді. автор бұған көзді мисалға алып: «таныталды айталық, ол баста болады, аяқта не кеудеде болмайды, оң жақ және сол жақ бір жұп жаралған. маңдайдың асты мұрын кеңістігінің маңдай жағының оң-сол екі жағынан, екі беттің үстінен, екі самайдың астынан орын алып біткен. майдай жақ үстінде қас бар, астыңғы-үстіңгі қәбәқпен ашып жұматын жіиегінде кірпігі бар » деп, көздің қоршаған орта кеңістігін және оның реттілігін егжеи-тегжеилі баяндайды. автордың қарауынша, адам денесіндегі әрқәйсі мүшелер осындай ретін тауып орналаспай, кез-келген жерден ретсіз орын алса, онда тұтастыққа нұқсан жетіп, жүйе бұзылып, арқайсы мүшелер өз ролын жояды.
үшінші, «сырқаттық тұрақ». бұл адамның тұтас тұлғасынан немесе белгілі бір мүшесінен сырқаттың (ауыру) белгілі бір мекрөліқ тұрағы болатындығын көрсетеді. бұл кітәптә былай жазылады : өзегі тұрақ сырқаттығы жағынан сырқат науқастың иұтас бітісінен, белгілі бір мүшесінен я болмаса озара сәйкеспелі бірнешелеген мүшесінен сырқаттық науқас зардабы тұрақты орын алады » (37-бет) . өтеикеңнің медитсинә назарясы әлемдегі барлық заттар мен құбылыстар мәкрө әлемнен мекрө әлемге деиін белгілі собыстансялық орны болады деп қарайды. ол әлемдік тұтастықты шығар тұйын етіп, адамның бүкіл болмысын әлем жүйесімен байланыстыра зерттеп, тұтас әлем жүйесінің қимыл-қозғалысы арқылы адам және оның сырқат себептерін қарастырады. ол сырқатты сыртқы себептен емес, қайта адамның табиғатында ежелден бар немесе адамның жаралысынан «өзегі тұғырлық» орын алған ішкі себептен жарыққа шығады деп қарайды.

3.«өзегі тұғыржарық сипаттамасы» және адам

адамзат өркениетті қоғамға қадам қойғаннан кеиін ғана жүйелі философялық ой дүниеге келді. философяның өркениет сахнасына қадам тастауының ең алғашқы формасы жаратылыстық философя болды. бұл ілімнің мәні ــ ой мен болмыстың, рух пен жаратылыс дүниесінің қайссы арғы тек деген мәселені философя фөрмәсімен зерттеу болып, бұл философяның негізгі мәселесінің бірінші жағы деп аталды. философяның негізгі мәселесінің екінші жағы адам ойы мен реәл дүниенің қатынасы қандай? біздің ойымыз реәл дүниені біле ала ма? жоқ, біле алмай ма? немесе адам ойы болмысты дұрыс тани ала ма? деген мәселе болды. батыста 16-ғасырдан бастап философядағы негізгі мәселені зерттеуде оның бірінші жағынан екіші жағына мән беруге ойысудай ұлы бұрылыс барлыққа келді. атап айтқанда, жаратылыстық ғылымның дамуы, адамзат өркениетінің алға басуы таным назарясы мәселесін философя мінбесіне шығарып, сол замандағы әйгілі жаратылыс ғылым ғалымдары бекөн, лөк, дикәрт, спиноза, леибіитис, әсіресе батыстың таяу заманғы білуге болмайды назарясының әйгілі уәкілі юм мен кәнт философяның негізгі мәселесінің екіші жағын түрліше тұрғыда ішкерлеи зерттеп, адам ойының реәл дүниені дұрыс тани алатындығынан шұбаланды. юм және кәніт тектес бір бөлім идеялизімшілдерден басқа барлық мәтерялизімшілдер мен түбегеилі идеялизімшілдер адам ойы реәл дүниені біле алады деп қарайды.сойтып философяның негізгі мәселесінің екінші жағына берілген жауапқа қарай философялық таным назарясында білуге болады назарясы мен білуге болмайды назарясының қарама-қарсылығы жарыққа шықты. бұл екі көзқәрәстің әр екеуі де адам ойының өбиектив дүниені біле алу, біле алмау мәселесін өбиект пен сөбиект арасының қайшылығынан қарастырады. ал біз зерттеп отырған шипәгерлік баян адам ойының өбиектив диниені біле алу, біле алмау мәселесін жаратылыс дүниесіндегі «өзегі жарық тұғыр» мен «өзегі қараңғы тұғырдан» қарастырады.
ол әлдімен әлемдік «өзегі жарық тұғыр» жүйесін медтсинә ғылымының қәжетіне сай адамның дене құрлым сипатына қолданып: «тұлғалық жарық, мүшелік жарық, сырқаттық жарық » (37-бет) деп үшке бөледі. автор әлемдік жарық тұғыр адамның болмысынан көрініс бергенде оның тұтас тұлғасынан, жеке мүшелерінен және сырқатынан әйгіленеді деп қарайды. ғалым әлемдік «өзегі тұғыр алтылықтың» әрқәйссін адамдың бөлмісімен байланыстыра зерттегенде адам жүйесінің әрқәйсі мүшелері мен әлемдік алты тұғырдың пәрелел қатынасын дәл тауып, әлем мен адам арасындағы себеп -салдарлық қатынасқа жауап беріп отырады. әсіресе әлемдік «өзегі жарық тұғыр» мен «өзегі қараңғы тұғыр» ды адамның бөлмісімен байланыстырғанда таным назарясына барып саятын аса келелі философялық мәселені ортаға қояды. яғіни«әлемдік өзегі тұғыр жарық» адамның дене мүшелерінен сезімдік таным және ақылдық таным болып беинеленіп, адамның болмысын «былу ықтымалдылығына» ие ететіндігін ашып береді. бұл бұрын соңды таным назарясын зерттеген философтарда кездеспеген ғәжәйіп жаңалық. қараңыз: «өзегі тұғыр жарық тұлғалығы сезу және оны білу тұлғалығы болмақ. өзегі тұғыр жарық мүшелігі мүше танталдық көрім танымалылығы. өзегі тұғыр жарық сырқаттығы шошымалды, ұшықтық, сырқаттар, мүше танталдық, түккенелік, қәптектік (тері) жанға батымдық ауырулық негіздер көрме көмбелік » (37-бет) . осында автор адамның тұтас денесінде «сезіну» және «былу» қәбілиеті болады деп қарайды. адамды былай қойғанда төмен дәрежелі тірі өргәнизімдердің өзінде сыртқы ортаға тітіркену арқылы жауап қайтарып, өзінің тіршілігін сақтайтын сезімдік қәблиет болады. ал адамның тұтас тұлғасынан сезіну мен қоса ойлау да қоса жүретіні шындық. «сезінуге» қарағанда «былу» адамның тұтас тұлғасынан «жарық» қәсиетінің ақылдық ойлау формасында әйгіленуі. ал«жарықты» арнаулы бір мүше арқылы сезіну_тіке сезіну болып, бұны автор «мүше танталдық көрім танымалылығы» (көз арқылы көру) деп атайды. әлемдік жарық тұғырдың адамның таным қәблиетінен беинеленетін қәсиетіне сүйеніп адамның дене мүшелерінің сыртқы бөлегі мен психикәліқ көңіл-күйінен, жұрыс тұрысынан тіке беинеленетін науқасты «өзегі тұғыр жарық сырқаттығы» деп атайды. бұл:« өзегі жарық тұғыр тұлғалығы әшкере, жасырын болсада бет әлпет арқылы сырттан беинеленетін, ары көзбен көру, мяқтық (мимен) толғаныс жасайтын, ары толғаныс жасауға еріксіздендіретін сезгірлі ой көлгімі » деп айқындалады.

4.«өзегі қараңғы тұғыр сипаттамасы » және адам

шипәгерлік баянның таным назарясы адам ойының біле алуы өзегі жарық тұғырдың болғандығынан, ал адам ойының біле алмауы өзегі қараңғы тұғырдың болғандығынан болады деп қарайды. «әлемдік өзегі тұғыр қараңғы» адамның болмысын «біле алмау» сипатына ие етеді. сезім мүшелер арқылы тіке түйсіну жөнінен алғанда адам қараңғыда ештемені көрмеиді, тіпті науқас адамның «тұлғалық, мүшелік, сырқаттық науқас беинесі» анық бөлғәмінен егер қараңғы болса оны көре алмайды؛ оның үстіне ақылдық ойлау жөнінен алғанда адамның біле алмауы бір түрлі қараңғылық: « айталық, пенде тыныстық алады, бүл_өзегі жарық тұғырлық. ал тыныстық алғанда, адамға пайдалы нендеи нәрсені жарақтық ететінін адам да, шипәгер де білмеиді...бүл өзегі қараңғы тұғырлық, әрі өзегі жарық тұғыр мен өзегі қараңғы тұғырдың ұштаспалылық тұтаспалылық нақтамалылығы да, нақтылылығы д а» деиді. бұл жерде автор адамның білу ықтымалдылығының шекті болатындығын؛ адам біле алған өбиект ойлау саласындағы«жарық» сипатына ие екендігін, ал біле алмаған өбиект ойлау саласында«қараңғылық» сипатын алатындығын айтады. автор адамның физөлөгяліқ бітімін «көрнеу сыртқы он екі мүше және көмескі ішкі он екі мүше» деп бөледі. сыртқы он екі мүшені жарық тұғырға жатқызады, үйткені адам оны сезім мүшелері арқылы тіке сезіне алады, ал ішкі көмескі он екі мүшені қараңғы тұғырға жатқызады, үйткені адам оны тіке сезім мүшелері арқылы сезіне алмайды, өз сөзімен айтқанда: «сыртқы он екі мүше жарық тұғырға құштарланбақ. ішкі көмес он екі мүшелік сырқаттар өзегі қараңғы тұғырға тән. айталық науқас «жүрегім ауырды » деп қазан толмасын көрсетеді. шіпәгер бұл жүрек ауырудың ыстықтан не суықтан болғандығын ажыратып, оны дауалап сәқәйтқәнімен, бірәқ оның нақты мүшелер ара қатынасы мен олардың озара әсерінен туылып жатқан салдарларды біле алмайды, сырттай жорамал жәсәғәнімен, нақты ішкі мәніне көзі жетпеиді, ең әдеттегі бір мысал, шығуды жарсақ ырың және қанды ырың шығады, ал ырың құрандысы неден жаралғандығын біле алмайды. жиып айтқанда, өзегі қараңғы тұғыр көзбен көре алмайтын, қүләқпен ести әлмәйтін,көргенмен де, естіген мен де, тікелеи ойлап жетуге болмайтын؛ зеиін-зердең арқылы ішкерлеи зерттемегенде байыбына баруға болмайтын » (39-бет) танымның біле алмауының түп себебі деп қарайды. әдетте адамдар оқыған адамдарды көзі ашық, көкірегі ояу адам деп؛ ал оқымаған бір адамды қара танымаған, қараңғы деп атайды. халық арасындағы осы сөздердің түп негізі жарық пен қараңғының адамдардың біле алу және біле алмауында беинеленіп жатқандығын аңғартатын ең қарапайым сауат.

5.«өзегі ыстық тұғыр сипаттамасы » және адам

ыстық пен суық шипәгерлік баяндағы әлемдік алты өзегі тұғырлар ішінде медтсинә саласында жетекші орында тұратын бір жұп қайшылық. кітәптә әлемдік өзегі тұғыр ыстық пен суық адамның болмысынан тұлғалық, мүшелік, сырқаттық болып бөлініс табатындығы баяндалады. өтеибөйдәқ адамды әлем жүйесінің бір бөлегі деп қарайды, сөнімен бірге адамның өзін тұтастық пен бөлектің бірлігі деп қарап, адамның тума тұлғалық ыстығының қайнары әлемдік өзегі тұғыр ыстық болса, ал адамның әрбір мүшесінен беинеленетін ыстық адам денесіндегі туылма тұлғалық ыстықты қайнар етеді деп қарайды : « олайы, адам пендесі мезет, мерзет кезінен бастап болсын, туылған соң болсын, бітісінде жаралыстық тұлғалық жылулық қызым болмағы шарт. жаңа туылған нәрестенің кіндігін кескен соң, ұстасаңыз да қолыңызға жылы сезілетіні әне содан » (39-бет) . бұны автор алла тағаланың: «ғаламдық тұғыр ыстықатан адамға болып берген жаралыстық еншілік несібесінің жалғасымы. бұл несібе адамның тұлғалық бітісінде де, мүшелік бітісінде де бар » (40-бет) ــ деп жазады. онан да маңыздысы, ол адамның тұлғалық бітісі мен мүшелік бітісі арасындағы байланысты «ұштасым» немесе «мүшелер ара тіл алысым» деп атайды. тұтас тұлға мен бөлектер арасының қатынасын беинелеитін бұл атау баянның басынан аяғына деиін медтсинәліқ байланысты білдіретін ұғым ретінде қолданылады. өнімен қоса, адам денесіндегі ыстықтың ұласпалылығы мен жалғаспалы болуының және шешілмелі ашық жолды жүзеге асып отыруының өзі бір жақтан, түп тектік әлемдік ыстықтың мәңгіліктілігінен болса, және бір жақтан, адамның тұтыну бұйымдарының да енергяліқ негізі. міне осылай болғандықтан адамның тұтас тұлғалық ыстықтығы мен мүшелік ыстықтығы шартсыз, іркіліксіз, тұлассыз толықтырылып отыратын алғы шартқа ие болады деп қарайды. сөнімен бірге: «өзегі ыстық тұғыр сырқаты да адам пендесінің қалыпты тоғалық тұлғалық шешілмелі ыстықтың теңшемелілік тепе-теңдігін сырқат себепкерлерінің бұздыруынан туылмағы шәрт...әлемдік өзегі тұғыр ыстықтың өзі де кеиде сырқат себепкері болады, сырқаттық ыстық тудырады...» (40-бет) деп, ыстықтың адамның сырқатының да ыстық тұғыр сипатына ие болатындығын түсіндіреді.

6.«өзегі суық тұғыр сипаттамасы » және адам

автор: «өзегі суық тұғыр да тұлғалық суық, мүшелік суық, сырқаттық суық » (40-бет) болып бөлініс табатындығын айтады. ол суыққтың осы үш қәсиеті адамның тума бітісінде ежелден болатын еншілік сыбағасы деп қарайды. әрі ол адам денесіндегі ыстықты тежеп, тепе-теңдікті сақтайды деп жазады. ибын сина: «ыстықтық пен суықтық әр екеуі шыдауға болмайтын дәрежеге жетпеуі керек » [4], егер ыстық пен суықтың әр екеуі өзәрә бірін-бірі тежеусіз, жүгенсіз кертіп, көземелі шектен асып кетсе адамның тепе-теңдігі бұзылып, науқастың туылуына себеп болады деп қарайды.
демек, жоғарыда біз шипәгерлік баябнның «сипаты өзегі тұғырлар» деген тақырыпшасының мазмұнына талдау жасадық. бұнда автордың медітсинәліқ зерттеу өбиекті болған адамның болмысы «өзегі тұғырлық алтылық» сипатына ие екендігі өзінің жүйесі бойынша зерттеліп, ғылми философялық мағыналары түсіндірілді.
автор әлемдік «өзегі тұғырлық алтылық» арасындағы және оның адамның болмысынан әйгіленетін «өзегі тұғырлық» сипаттары арасындағы қарама-қарсылық бірлік қатынасты: « ұштасымды, жарасымды, араласымды, әуіспәліліғімен, әрі адамзаты бітісін құрамақ, және оны өзегі тұғырлық несіптік ризығын толықтырмақ, әрі адамзаты үшін сырқат беинетін бермек, ажал болмақ, кеиде сол арқылы жасай бермегі, жалғай бермегі, қорғай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі шарт » (41-бет) деген сяқты ғажиып тілдік фөрмәләрмен баяндайды. біздің қәзіргі тілімізге енген философялық атау-терміндер мен заттар арасындағы байланыстарды беинелеитін сөз- сөйлемдер өте жұтаң, көпсәндісі негізінен шет тілінен енген немесе ханзушадан баспа-бас аудардан болып, мұндай бай мазмұнға ие емес. жоғарыдағы «алты өзегі тұғырлар» және оның адамның болмысынан беинеленетін қарама-қарсылық пен бірлікті біз қазақ тілінде ең толық болғанда, оның бірлік қәсиетін: « озара бірін бірі тарту, өзәрә тоғысу, бірі болмаса бірі болмау » деп؛ ал оның қарама-қарсылық қәсиетін: «бырын бірі шетке қәғу,өзәрә әсер ету,өзәрә тежеу » деген сяқты тілдік фөрмәмен беинеиміз. «шипәгерлік баян» да автор оның бірлік қәсиетін: « ұштасымды, жарасымды,араласымды, әуіспәліліғімен адамзаты бітісін құрамақ және оның өзегі тұғырлық несіптік ризығын толықтырмақ» десе؛ ал оның қарама-қарсылық қәсиетін: « әрі адамзаты үшін сырқат беинетін бермек, ажал болмақ, кеиде сол арқылы жасай бермегі, жалғай бермегі, қорғай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі шарт » деп байымдайды. « пенделік бітісте болсын, мүшелік ұштаспалылық және мүшелер ара тіл алысымдық болсын бәрі де өзегі тұғырлық болып, өзегі тұғырлық алтылық адамзатынан, адамзаты өзегі тұғыр алтылықтан айрыла алмақ емес. айрылса тіршілік, өмірлеу жойылмақ.» (41-бет) деиді. осындағы «пенделік бітіс»ــ адамның тұтас тұлғасын көрсетеді, «мүшелік ұштасымдылық» ـــ адамның дене мүшелерінің бір-бірімен болған сәйкесімділік қатынасын көрсетеді. мүшелер ара тіл алысым ـــ мүшелер ара сезімдік түйсінулерді көрсетесі. ал осының барлығы «өзегі тұғырлық алтылық» сипатқа ие, адамзат пен өзегі тұғыр алтылық бір-бірінен айрыла алмайды, аз болсын, көп болсын айрылу болады екен: «сырқаттық науқастық өзгерім құзғындалғысы болады да алды ажал, соңы беинеттік болмақ ». сөнімен қоса тағы да сырқаттың шипасы да, шипәгері де сол өзегі тұғыр алтылық әлемінен табылмақ деиді. егер «өзегі тұғыр алтылық» әлемінде болмасшы өзгеріс болса адамзаты апатқа тап болады:« ажряның 1162-жылы күзде есіл өзеніне ел жаңа келіп, қонып жатқанда жер сілкінің, өзеннің даря суы тартылып қалады. ырғынды ел, тойынған мал шөл апатына душарласты. әлдімен су қалған шұқынақтардағы суды уышып тауысты. құдық қазып кеибір жерлерден суды әзер алды. 15күн ішінде су тақыр таза жоқ болды да ел қайта тау сағалап, бұлақ жағалады. шөлден мал, адм қырыла бастады. айға таяғанда қазған құдықтардан су шығып, шұқанақтар суға толды. ел жырғап, мал тыныстады. сол кезде суды бірден тоя ішкендер өліп қалды, себебі не екендігі мені әңкі-тәңкі қылды. аздан-аздан ішкендері ештеңе етпеді » (42-бет) деиді. осы пәкт арқылы автор адамның жаратылыстық ортадан айрыла алмайтындығын, тәбиғәттәғі болмащы өзгерістің өзі адамға апат әкелетіндігін дәлелдеиді. бұндай болмащы өзгерістен адам жойылып кетпесе де, әрқәуі босап, қуаты әлсіреп, ширығы кепкіндеп, жанын сақтау мұң болып, тпты: « еркек-ұрғашылық борышын өтеи алмай », сол айдың ішінде жүкті болғандардың болмағандығын тексеріп зерттеген.
осыдан барып ғалым «адам бендесінің тіршілік негізі арқауда, арқау ــ жан негізі, алла солай жаратқан » (42-бет) деген қортындыға келеді. «тіршілік нілі ــ қан », қан судың жоқтығынан қорғап, қан қоюлап, арқау босап, адамда тырбанарлық шама қалмай ата-аналық борышын өтеи алмаған (42-бет) . сүйтіп адам баласының туылу, өсіп-өну, ұрпақ жалғау барысындағы алты өзегі тұғырлардың айналымдық жарасымын автор былай суреттеиді: « адамзаттың туылу, ұрпақ жалғау өзегі_әтә-ана. бұл ــ өзегі тұрақ тұғырлық жарасым؛ олардың қарны тоқ, шөлі қанған, бөгетсіз болмақ, бұл ــ өзегі жарық тұғырлық жарасым؛ олар тынығады, махаббат лаззатын татады, бұл ــ өзегі қараңғы тұғырлық жарасым؛ жоғарыдағы міндетті борышрын өтеу қимыл-қәрәкетті болады, бұ лـــ өзегі кеңістік тұғырлық жарасым؛ адам болған соң, онда тұлғалық тоғалық жаратылыстық ыстық қызым болады, бұл ـــ өзегі ыстық тұғырлық жарасым؛ өзегі ыстық тұғырлық қызымды тежеитін тұлғалық тоғалық суық болады,бұл ـــ өзегі суық тұғырлық жарасым » (42-бет) ــ деиді. демек, бұл арада өтеибөйдәқ шексіз әлемдіқ алты өзегі тұғырлардың өзәрә айналым қатынасын адам жүйесінде жүзеге асып жататын шекті алты өзегі тұғырдың айналым қатынасы арқылы түсіндіреді. баланың барлыққа келетін өзегі тұғыр тұрағы ата-ана؛ барша тіршіліктің өз тіршілігін сақтау жолындағы құрсағын тойдырып, шолын қандыру әрекеті жарық болғанда ғана жүзеге асып жатады؛ тынығу, мақабат лаззаты ــ қараңғыда жүзеге асып жатады؛ адамның қимыл-қәрекеті ــ белгілі кеңістік болғанда ғана жүзеге асады؛ әрқәндәй тіршілікте ыстық пен суық бірін-быры тізгіндеп, шәужәйләп, теңдігін сақтап отырады. міне бұл жаратылыс заңының адамның болмысынан әйгіленуі.
«шипәгерлік баян» да өтеибөйдәқ «жарасым табу » деген ұғымды көп қолданады. бұл сөз біздің сөздік қорымызда ежелден бар бөлғәнімен ғылми байымдауда көп қолданбайтынбыз. қолдандық деген күннің өрінде басқа тілдегі кеибір ұғымдарды аударғанда осы сөзбен беинеледік, оғанда ұзақ болмады. мисалы,ханзу тілінмдегі《和谐》 деген созды «жарасымдылық» деп алдық. үйткені ханзу тіліндегі бұл ұғымның да мағынасы зат пен зат арасындағы, адам мен адам және адам мен қоғам арасындағы, сондай-ақ адамзат пен жаратылыс арасындағы силасымдық, жарасымдық қатынасқа қолданылатын ғылми ұғым. осы заман ғылымы жарасымдылықты мынадай түрт салаға қолданады :
   «бырыншы, адамның өзінің дене мүшелері мен көңіл-күйінің жарасымдылығы, екінші, жеке адамның бәсқәләрмен болған жарасымдылығы, үшінші, жеке әдәммен қоғамның жарасымдылығы, төртінші, адам мен жаратылыстың жарасымдылығы»[5]
   
бырыншы, адамның өз болмысы екі негізгі жақтың жарасымдылығын талап етеді, оның бірі тән (дене) . ол адамның физөлөгяліқ құрлымы яғыни дене фүнктсясі, енді бірі, жан қуаты немесе адамның психөлөгяліқ көңіл-күйі мен рухани қыимылы күйі. үнемі айтылатын түйсік, сезім, ерік қатарлылардың жиынтығы. тән мен жанның қатынасы (дене мен көңіл-күйдің) тарихтан бері философя, психөлөгя, медтсинә, педәгөгикә қатарлы ғылымдар үздіксіз көңіл болып зерттеп келе жатқан мәселе. ұның үстіне, адамдар тұрмыс амаляты барысында үздіксіз бастан кешіріп келе жатқан мәселе. адамдар үнемі жан тәнің ақаусыз болуын тілеиді. «жан-таны сұлу» деген сөздер жан мен тәннің күйін көрсетеді. әдетте, тән (дене) физөлөгя ғылымының, жан (көңіл-күй) психөлөгя ғылымының негізі. бір адам ақаусыз болу үшін ол физөлөгяліқ жақтан ақаусыз болып қалмастан, оған сәйкескен жарасымды писихкә болу керек. сонда ғана жан мен тәні жарасқан « өздік орта » (自我环境) қалыптасады.
екінші,жеке адамның бәсқәләрмен болған жарасымдылығы. адам қоғамдық тұрмыста бәсқәләрмен қатынас жасамай тұра алмайды.ман жақтан ол қоғамдық қатынас болып, қоғамдық мүделер қатынасының беинелену формасы. адам өмір сүру үшін сөзсіз өзінің әртүрлі қәжетін қанағаттандыру керек болады. әрқәндәй қәжет белгілі сөбиекттің белгілі өндірістік қатынас негізінде, белгілі өбиектив шарт жағдай астында, белгілі қоғамдық қатынас барысында жүзеге асады. сондықтан, қоғамдық қатынас барысында адамдарға өзәрә теңдік, адалдық, кеңпеиілділік, өзәрә селбестік сяқты жарасымдылық қатынастың қәжеті туылады.
үшінші, жеке адамның мен қөғәммен болған жарасымдылығы. жеке адам қоғамнан айрыла алмайды. қоғам жекенің өмір сүруінің және дамуының негізі. жекелер қоғамды қалыптасуының алғы шарты. мәркіс:«әдәм аты затына сай қоғамдық хаюан, ол бір түрлі топтық қаюан болып қалмастан, оның үстіне тек қоғам болғанда ғана дербес өмір сүре алатын хаюан» [6]деиді. адам мен қоғам әрі қарама-қарсы, әрі бірлікте ие. сондықтан олар арасында жарасымдылық болғанда ғана адамдар өз мақсатын жүзеге асырудың тамаша қоғамдық ортасын жүзеге асыра алады.
түртінші, адамның жәрәтіліспен болған жарасымдылығы. адам жаратылыс дүниесінің ұзақ уақыттық дамуының туындысы, ол жаратылыстың мәңгі айрыла алмайтын өргәникәліқ бірлігі. жаратылыс дүниесі адамның өзінің өмір сұруы мен дамуына қәжетті болған мәтерялдіқ игіліктерді өндіру және қайталай ондыруының сондай-ақ адамның өзін өндіріуі мен қайталай ондыруының мәтерялдіқ алғы шарты. жаратылыс дүниесі болмаса адамның озы де болмайды.
бұл жерде өтеибөйдәқ «жарасым ұғымын » адам мен жаратылыс арасындағы және адамның өз дене мүшелері арасындағы жаратылыстық заңды байланысқа қолданады. қалған салада қолданылған«жарасымдылық» ұғымын реті келгенде салыстыра түсінік жасаймыз.
біз осы арада ғалымның адамның жәрәтіліспен болған жарасымды қатынасын байымдау үстінде қолданған басқада кәтегөряләрдің ғылми мағынасын түсіндіруге мүмкіндік аламыз. ол кітәптің бірінші тарау, бірінші тақырыпшасының басталған жерінде адам мен жаратылыстың жарасымды қатынасын былай байымдайды : « 18мың ғаламның қимыл қәрекетімен беинелік жаралыстық бітісіне, тіршілік тянағына негізгі өзек болатын, әгәр одан айрылса адамдық несібе және оның барлық несіптік ризықтары жойылып кететін, адамзаты несібесінің әрі адамзатына зянды болған барлық жанды-жансыздар қондырғысы, сонди-ақ тіршілік тянағы, тіршілік тұрағы делінбек, ола...» (25-бет) деп, «алты өзегі тұғырды» жеке-жеке санап көрсетеді.
осы абзатыста адамның жаратылыс дүниесінен айрыла алмауының мәндік байланыстарын ашып көрсетуде қолданған« адамдық несібе және оның барлық несіптік ризықтары » деген ұғым кездеседі. бұл ұғымды мазмұнына қарай ұғынсақ, қазыр біз қолданып жүрген адамның өмір сүруі мен дамуы үшін жаратылыс дүниесінен алатын «тұтыну бұймдары мен мәтерялдіқ игіліктер өндірісі» дегенді білдіреді. кеиде қәжетке қарай автор « толықтырмалы несіптік ризық» деп алады. бұл «қайталай өндіру немесе қайталай тұтыну » деген мағынаны білдіреді.
қоғамда екі түрлі өндіріс болады, оның бірі, мәтерялдіқ игіліктер өндірісі, енді бірі, адамның өзін өндіру өндірісі. адамның өзін өндіру өндірісі оның жәрәтіліспен болған жарасымдылығы шарты астында жүзеге асады. автор осы екі өндірістің қатынасын сол кездің өзінде танып-былып, оны байымдауда ылайықты ғылми атау қолдана білген. мисалы,адамның өзін өндіру өндірісін «ұрпақ жалғау» немесе «ұрпақтаныс» деп алады : «қысқасы, өзегі тұғырлық алтылық толымдылығы толысты болды, ұрпақ жалғамақ борышын ата-ана еріксіз, шартсыз орындамағы шарт » (43бет) деиді. адамның өзін өндіруінің жәрәтіліспен болған жарасымды қатынасын былай байымдайды: «быр тамшы киелгеліктен мезеттің пайда болуы ــ өзегі тұғыр тұрақтық жарасым», демек, тұрақ деген ұғымды біз жасап отырған жер шары деп түсінудің тым қарапайым түсінік екендігін осыдан білесіз. ол әрқәндәй мекірө-мәкірө дүниенің де тұратын орны болады дегенді білдіретін ғылми ұғым. « мезеттің іште өсуі, қимылдауы ــ өзегі кеңістік тұғырлық жарасым ». демек, іштегі мезет (бала) бірте-бірте жетілу үшін белгілі бостық болу керек. бұл қәзіргі ғылымда «өрістілік» деп аталарды. « мерзетте алла жаратқанда берген тұғырлық ыстық болады, бұл ــ өзегі тұғыр ыстық сипаттық жарасым. мезет, мерзетте тұлғалық суық болмағы шарт, бұ лــ өзегі тұғыр суық сипаттық жарасым ». адам жаралысында ыстықтық енергя мен оны тежеитін суықтыық қәсиеттің болуы тіршіліктің тепе-теңдігін сақтайтын жаралыс заңы. « мерзет іште ана қанынан ортақтаспағы шарт, бұл өзегі тұғыр жараық сипаттық жарасым, мерзет ана қанына қалай ортақтасып жатыр, оған көз жетпеиді, бұл өзегі қараңғы сипаттық жарасым.» (43бет) адам баласы жараық болғанда ғана дүниені көре алады, тіке сезімдік түйсікке сүйеніп дүниені, затты тани алады, бұл бір қарапайым түсінік. алайда, автор жарық пен қараңғы ұғымын кең мағынада қолданады. адам жарықтан игіліктене алады, қараңғыдан игіліктене алмайды. барлық игілік атаулыны автор жарық сипатына жатқызады. барлық игліктене алмауды (көре әлмәу,біле әлмәу,игіліктене алмау) қараңғылық сипатына жатқызады. тек адамның лаззаттану игілігін (тынығу, ұрпақ жалғау) қараңғыдағы игілік деп қарайды. демек, бұл жоғарыдағы байымдаулар баланың іштегі кезіндегі тұғырлық жарасымдылықтары.
автор бала дүниеге келгеннен кеиін тағы да алты тұғырлық жарасымдылыққа ие болатындығын байымдиды. баланың іштегі жетілу кезеңін өл«мерзет» деп атайды. ал баланың туылғаннан кеиінгі жарасымдылығын «екінші сатылық несіптік ризықтан » (43бет) игіліктенуі деп қарайды. «екінші сатылық несібе» деп отырғаны адамның өзінің тіршілігін сақтап ақаусыз дамуына кепілдік ету үшін жаратылыс дүниесінен алатын мәтерялдіқ игіліктерін көрсетеді. баланың іштегі кездегі жарасымдылығына оның анасының ақаусыздығы кепілдік етеді, бұл ақаусыздық оның жер әнәмен болған жарасымдылығына байланысты болады деп қарайды : «..су кемдік арқаулық кепкіндік тоғалықты кеберсітіп, босау тоғалығын онан арман қатайта тұсуы, арқау ширығы кеберсігеннен, кебіңкірегеннен, кеуіп кеткеннен؛ кеберсігені шөлдеген, кебіңкірегені қатты шөлдеген ,кеуіп кеткені өлген. соның ұшын, өзегі тұғыр тұрақ тоғалықты бөлғәнімен толықтырмалы несібе іркіліксіздігі тосқауылға ұшырап, өзегі тұғыр кеңістік әлсіреп, өзегі тұғыр ыстық асқындап, өзегі тұғыр суық солғындап, өзегі тұғыр қараңғы қайрандап, өзегі тұғыр жарық жансарлап, сөлдік, шөлдік жеткіліксіздік ұрпақтандыруға қолайламалық тудыру шарты толымсыздықтан болғандығы айқын ұғыныс бермек » (43бет) . автор адамның бір жер әнәмен болған жарасымдылығының бұзылуынан алты тұғырлық сипаттары арасындағы теңдік бұзылып, ұрпақ жалғап көбеюі былай тұрсын, озының өмір сұру мүмкіндігінен де айрылады деп қарайды.
қысқасы, «тіршілік өмірлеу өзегі тұғырлық несібе мен аллалық жаралыстық несібе ұштасым, жарасым, араласым, силасым, ауысым, толықтырым, табу арқылы жасай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі, қорғай бермегі шәртімен ғана орындалмақ ». осы абзастағы« өзегі тұғырлық несібе » деп отырғаны адамның өмір сүруімен жалғасты дамуына қәжетті болған алты өзегі тұғырлық «өзіндік затты» көрсетеді. «өзіндік зат» адам игіліктенбеген зат деген сөз. автор бұны « өзегі тұғырлық несібе» деп атайды. ал адам оны игіліктенген кезде ғана «біздік тат» болады. ал «жаралыстық несібе» деп отырғаны адамның қәжетсінуін көрсетеді. адам дүниеге келген соң өзінің несібесін яғыни «қәжетті мәтерялдіқ игіліктерін» алты өзегі тұғырдан әләді,әрі адамның өмір сүруінің қандай болуы алты өзегі тұғырлық несібемен қалай байланысып өтірғәнімен өлшенеді. ғалым ол екеуі арасындағы түрліше байланыстарды: « ұштасым, жарасым,араласым, силасым, ауысым, толықтырым табуарқылы жасай бермегі, қозғай бермегі, қузай бермегі, қорғай бермегі» деп өте тамаша беинелеиді. бұл сөйлемнің алдыңғы жағы байланыстың түрліше қәсиеттерін, соңғы жағы байланысып тұрғандықтан дамудың қалай жүзеге асып жатқандығын түсіндіріп тұр. мұндай қарама-қарсылықтың бірлігін біз қәзіргі дәуірдің өзінде « қарама-қарсы болып отырغан заттарбырын-быры тартады, озара арқа сүйеиді, бірін-бірі өмір сүруінің алғы шары етеді, бірі болмаса бірі болмайды, бірін-бірі тебеді, бірін-бірн шетке қағады » деген сяқты жүдеу сөздермен алып жұрмыз. бұл сөздер әрі олар арасындағы түрлі байланыстарды толық беинелеи алмайды. демек, бұдан біз «шипәгерлік баянның» қолданған ғылым тілі біздің ғылми атау термінді арнаға түсіруде айрықша маңыз алатынын түсіндіреді.


үшінші тарау
«алты өзегі тұғыр» және адамның екі жақты бітісі
бұл тақырып шипәгерлік баянның «өзегі тұғырлық несібелер мен несіптік ризықтар» (44-бет) деген тараушасының мазмұны негізінде қойылды. тақырыптың осылай алынуы автор жасампаздығының жаратылыс дялектикәсін өз реті бойынша байымдаудай лөгикәліқ танымын негіз еткен. ғалым әлдімен жаратылыс дүниесін «алты өзегі тұғыр» ретінде байымдайды, одан соң адамның жаратылыстық«алты өзегі тұғырлық сипатын» байымдайды. адам ежелден болған емес, адам және оның қоғамы жаратылыс дүниесінің ұзақ уақыттық дамуының туындысы. жаратылыс дүниесі мен адамзат қоғамы бір-біріне сәйкесті екі ұғым. қәзіргі ғылым жаратылыс дүниесін «өзіндік дүние» деп атайды. уақыт жағынан қарағанда «өзіндік дүние» адамзат дүниесі жаралудан бұрынғы жаратылыс дүниесін көрсетеді. кеңістік жағынан қарағанда, «өзіндік дүние» адамзат қимылы әлі жетіп бармаған, танып болмаған, яғыни адамзаттың амаляттық қимыл көлеміне кірмеген, біліп жетпеген шексіз-шетсіз адамданбаған жаратылыс дүниесі. ал адамзат дүниесі адамға тән дүние, ол адамзаттың амаляты негізінде қалыптасқан «адамданған жаратылыс». яғыни адамның амаляты арқылы өзгертілген және адамның мақсаты мен еркінің таңбасы басылған жасанды дүние. өтеибөйдәқтің айтып отырған «өзегі тұғырлық несібелер» дегені ــ «тұп тектік мәтерялдіқ игілік» немесе «өзіндік затты» (жаратылыс дүниесін) көрсетеді, әл«несіптік ризықтар» дегені ــ «қоғамдық мәтерялдіқ игілік» немесе «адамданған жаратылысты»ــ« біздік дүниені » көрсетеді. адамдар өзіндік дүниеден тысқараы тұрып адамзат дүниесін жарата алмайды, адам өзіндік дүние қамтамасыз еткен мәтерялдәр негізінде адамданған жаратылысты, адамзат қоғамын және адамзат дүниесін жаратқан: « адам амалят арқылы тәбиғи жаратылыстың сыртқы форматсисын, ішкі құрлымын және оның заңының әсер ету тәсілін тани алады, бірәқ табиғи жаратылыстың (өзіндік дүниенің) өбиектив шынайылығын жойып жібере алмайды.» [7] өтеибөйдәқ: « адамзаты өзегі тұғыр алтылықтан қол үзе алмайды, оларсыз өмірлеуде мүмкін емес.бірәқ, өзегі ғаламдық тұғыр алтылық алла жаратқан адамзаты болмасада өз әуіспәліғімен өзәрә алмасып, бірін-бірі қуалап, адам пендесін тәлкек еткендеи өтерден болып, жалмап өте бермек...өсі өзектік түйіндемеден қарамаққа, адамзаты өзегі тұғыр алтылықтың қазабына ұшырап, азабына көне бермегі ықтярсыздығы болмақ. бірәқ, өзегі тұғырлардың ұсақ-түйегінің бөлшектерін жоя алады, өзіне тәуелділігі үшін өзгертуі де,өзгертпегі де шарт. айталық, тастан темір қорытып айбалта, қылыш, сүңгі (найза) жасап, жауынан қорғануы,...садақ иіп,жебе жөніп...өзінің сыбағалық несіптік ризығын табуы » (кітәп44-бет) деп, « өзіндік дүние » (өзегі тұғырлық несібелер) мен «біздік дүние» (несіптік ризықтар) ның бір-бірінен айрыла алмайтындығын؛ алдыңғысының шексіз, соңғысының шекті екендігін؛ адамның өзінің тікелеи қәжетімен байланысып отырған немесе қоғамдық амаляттық қимыл көлеміне кіргізілген өбиектілер тұтас ғаламдық өзегі түғірләрмен салыстырғанда оның «ұсақ түйегінің бөлшектері» ғана екендігін؛ сол ұсақ түйегінің бөлшектерін өзгертіп қана өз тіршілігін сақтайтындығын байымдайды. мысалы, « тастан темір қорытып айбалта ,қылыш, сүңгі (найза) жасап, жауынан қорғануы,... садақ иып, жебе жөніп...өзінің сыбағалық несіптік ризығын табуы..» (44-бет) сяқты.
« адамзаты ғұмыры шекті болмақ. жетеиін деген көземі,шіғәйін деитін биігі көп болмақ. оның үстіне сырқат және сырқатталғысы қосанжарлап, көп арманы орындалмай қалмақ. дегеніне жете алмай, шартсыз көмілмеге айналып қала беретіндіктен, бұл жалған өтерден дүние-ай делінбек» (44-бет) . адамзаттың ғұмыры шекті бөлғәнімен арманы шексіз, арман бар, дәрмен жоқ деген осы. өзегі тұғыр алтылықтың шексіз хиқіметті ұзын ырғасын игеруге адамның шамасы жетпеиді, оның бірінші себебі адам ғұмырының түрлі сырқат себебінен шекті болуы, екінші себебі «жеті жұт». бұл жеті жұт: « суық жұт, жер сілкінулік жұт, қуаңдық жұт, өрттік жұт, боран-шәшіндіқ жұт, құлқындық жұт және сырқаттық жұт тәқілетті ағайынды жеті жұт адам тежеміне ырық бермеи, адамзатына және оның несібесіне, несіптік ризығына тілді, тілсіз жау болып тиып, мөлшерлеусіз алапаттар әкелмегі...» (44-45бет) . міне осындай себептерден адамзаттының ғұмыры шекті болады да, «өзіндік дүниені» бүкілдеи меңгере де, игере де, біле де алуға шамасы жетпеиді.
шығарманың байымдалу желісінен алғанда оның қарапайымдылықтан күрделілкке, таяздан тереңге, әлемнен адамға бет алған реті аса хихмет философялық, биөлөгяліқ, физөлөгяліқ және қоғамдық мәтерялдіқ тіршілікті қамтыған бір тұтас тоғыспалы байланыстардың философялық мағаналарын түсінуге мүмкіндік береді. үйткені автор :«адамзаты өзегі тұғыр алтлықсыз өмірлеи алмайды дедік, онда, өзегі тұғырлықтық адамзатына нендеи несібелермен несіптік ыриздық бермегі шарт?...бұл өзегі түғірләрмен сипаты өзегі тұғырлардан кеиін сөйлемелік болсада, бәрін басып түсерлік шарапаты бар өзегі тұғырлардың жанды жері, түпкілікті тұйын болмақ»- деп жазады. баяндауға қолайлы болу үшін әлдімен адамның жаратылстық бітісін нұсқалайтын «өзегі тұғырлық несібелер» бөлегіне тоқталайық.
1.адамның жаратылыстық бітісі ـــ «өзегі тұғырлық несібелер» жөнінде
нақты ғылым тұрғысынан ғалым, адам және оның сырқатын зерттеу өбиектісі етеді. себеп салдар байланысынан қарағанда адамға әлдімен байқалатыны себеп емес қайта салдар. сырқаттың байқалуы дәл осы салдардың байқалуы, ал оның себебін табу ғылымның міндеті, ғалымның тапқырлығы болмақ. айталық, рәк ауруы адамзатқа апат болып әлде қашан байқалған салдар, ал оның себебі ғылым мен техникә осыншама дамыған бүгінгі күнге деиін анық болмай отыр. «шипәгерлік баян»ғылымның зерттеу метөті бойынша ойлағанда, оның себебін «алты өзегі тұғырдан» іздестіре беруге болады, дегенмен, бұдай мөлшерсіз шексіздіктен кеибір құбылыстардың себебінің табылмауы таңғаларлық іс емес.
демек, «баян» кітәбі өз дауырының ғана емес, зерттеу метөті жағынан осы заманғы бір өбиектті сан түрлі ғылым зерттеу нысанасы ететін тоғыспалы ғылым заманына да бап келетін үздік еңбек. ол бір салдардан көп себепті, көп себептен түп себепті табуға жетіп, мынау мың құбылған қым қуыт әлемнің тегі не деген сұраққа жауап беріп, ғылымның универсәлдәсуін қазақ медитсіинә саласынан жүзеге асырған ғаламат зәулім медтсинәліқ философялық шығарма. автор сырқаттың түп себебін адамның « өзегі тұғырлық несібелері мен несіптік ыриздықтары » сынды екі жақты бітісімен байланыстыра қарастырып, оны қатысты нақты ғылмдар арқылы дәлелдеуге айырықша мән береді. әрі бұны «барын баысп түсерлік шарты бар өзегі тұғырлардың жанды жері, түпкілікті тұйыны» -деиді. осы екі жақты бітісті алтыдан он екіге болып, оның алдыңғы алтауын « өзегі тұғырлық несібелер» яғыни «тұп тектік игілік» немесе «өзіндік зат » деп қарайды, олар мыналар:
ауыз (бырыншы) өзегі тұғырлық бітім,
көз (екінші) өзегі тұғырлық арқау,
көз мұрын (үшінші) өзегі тұғырлық су,
көз құлақ (тортыншы) өзегі тұғырлық қыимыл,
оң қол (бесінші) өзегі тұғырлық ұштасым,
қол ауыз (алтыншы) өзегі тұғырлық әужәл
автордың қарауынша бұл «алты несібе» адамның жаратылыстық үздік қәсиіетіне жатқызылады. дәлел келтірелік: « он екі несіптік алтауы-өзегі тұғырлық несібе, ол тұма тұлғалық, жаратылыстық бітістік, шартсыз шешілмелі немесе тұлғалықбытыс деп те аталмақ » (кітәп46-бет) делінген. бұл, «алты несібе» адамның жәрәтіліспен бір тұлғалық қатынасын көрсететін, сана бітіп, өз тіршілігін сақтаудың қәжетінен туылатын амаляттық қимылға қадам басудың алдындағы физиөлөгяліқ, биөлөгяліқ бітім толымдылығы, тұйық емес, қайта қабылдап, жарақсызын шығарып тастап отыратын ашық тәбиғи қәсиетіне қарай автор «шартсыз шешлмелі» деп алып отыр. төменде осы алты бітіске жеке-жеке аялдайық :
   бырыншы, тұлғалық несібе ـــ өзегі тұғырлық бітім
    автор нәрестенің тума бітсі адам тәрізді болу ـــ қәзіргі адамдар сыяқты қимыл хәрекет жасауының жаратылыстық негізі деп қарайды. «адамзатынан туылған ұрпақ тұлғалық бітісінен адамнан аумаған болуы шарт... ... жаңа туылған баланы көрсек, кішкенелігі болмаса, тұтас тұлғасы сипаттық жақтан үлкендерден парықсыз болмақ. бірәқ, түрі ата-анасына тартсын-тартпасын аумайды. әке-шешесіне тартқан десек те ұқсастық айырымдылық парқы болмақ. міне бұл адамзатына ортақ көрнектілік делінбек, аы туылма бітістік пшын жаратылғылық тұндырмалылығы.» (46-бет) . бітімдегі реттілік, жүйелілік, әрине, жаратылыстық негіз, егер осындай адам тәрізді негіздік тұлға болмаса, басқадай негіздік тұлғадан (мисалы, жылқы, немесе қой ) кеиінгі әзірлік қанша жеткілікті болсада адам тәрізді тіршіліктің болуы мүмкін емес.
екінші, тұлғалық несібе ـــ өзегі тұғырлық арқау
тұма тұлғалық бітіске ие болу ғана адам тірлігінің жеткілікті алғы шарты емес, барлық тірі өргәнизімнің ең басты биөлөгяліқ қозғалыс сипатын алған негізгі қайшылығы асимилятсялау мен детсіимилятсяләу, бұл барлық тіршілік дүниесінің басынан ақырына деиін жалғаысп отыратын түбірлі қайшылық. өтеибөйдәқ сол дәуірде-ақ, тіршілік дүниесінің бұл заңдылығын жеттік білген. пәкіт алайық: « толықтырмалы несіп пен тұлғалық несіп ұштасып, күш-қуатқа айналдырған бөлшектемелік, сіңімдік, сөлдік, сірімдік қызым қуаттар мен алмасуларда толық ұғыныс айқындылығы сөйлемелілік болмақ » (кітәп46-47-бет) осындағы автор қолданып отырған «толықтырмалы несіп» деген атау биөлөгя ғылымындағы «асимилятсялау» деген әтәумен мазмұндас келеді. автор «тұлғалық несіпте» (тума жаратылыстық бітс) қабылдап ісңіре алатын қәбілеті болғандықтан, жаратылыс дүниесінде өзіне қәжетті « толықтырылатын несібі» де бар, осы екі жақ ұштасып, күш қуатқа айналып, «сөлдік (қан) қызымдар алмасып», сол арқылы асимилятсялау мен детсимилятсяләудің қайшылық қозғалысы жүзеге асып, «өзегі тұғырлық арқауға» айналмақ деп қарайды. демек бұл тұтас тіршіліктің жалпылық заңы.
үшінші, тұлғалық несібе ــ өзегі тұғырлық су
бұл жерде айтылып отырған «су» қәзіргі біздің ұғымымыздағы «суға» қарағанда кең мағынаға ие ғылми ұғым. үйткені жазылуынша «бұл алла әміріндік несібе. олайы, бала бір тамшы судан жаралмақ. бұл далада ағып жатқан су емес, нілді су, сөлді су, толықтырмалы су» (47-бет) ــ деиді. «ныл» деп отырғаны адамның тұтас тұлғалық бітісіндегі, әдеттегі өсімдік тәқілетті төмен дәрежелі тірі өргәніизімдерде де болатын, осы күнгі ауыз екі айтылатын нілдік сұйықтық болса керек. ал «сол» дегені ــ денедегі сұйықтық: « сөлді болмағы, сөлдің қалпын сақтап, тамырлық аңғақтық (қан тамыр) ішінде іркіліксіз жүріп тұрғатындығы» (47-бет) . демек, бұдан, автордың «солды» денедегі сұйықтық деп отырғаны аңғарылады. ал, «толықтырмалы су» дегені жоғары да дәлелдегеніміздеи тіршіліктің асимилятсялау, қабылдау қәбілеті арқылы толықтырылатын жалпы сұйықтық: « толықтырмалы болмағы, сүт, айран, іркіт, қымыз, шұбат және судан ішулік толығып отырмаса болмайтындығы» (47-бет) делінген. «сөлдік су» мен «нілдік су» төмен дәрежелі тірі өргәнизмдер мен жоғары дәрежелі тірі өргәнизмдерде бірдеи болатын әуелгі бітістік шарт-жағдайы болып, осы негізінде асимилятсялау мен детсимилятсяләу жүргізіледі, бұл түйін кітәптің мына айтылымынан ұғынылады: « сөлдік су, нілдік суــ адамзаттың алғашқы жаралымы тума тұлғалық бітістік шешілмелі болмақ, алла әмірімен бітіс жарақтысын сіңірімдеп, жарақсызын шығармақ шарты жұмдама (жұмбақ) тәқілетті әркімнің өз бітімі өзінікін өзі біліп шешеді де басқаға сездірмеиді, айтпайды». адамдардың барлығы тамақ жеп, сусын ішкенді білседе, денесінің нені қабылдап, нені шығарып тастап отыратындығын білмеиді деиді. тотас адам денесі қәжетсінетін сұйықтықты бітістік су деп атайды. «бітістік су-қан, сөл, тер, шырылма (кіші дәрет) тәқілеттер болып, шырылма, тер екеуі...шіғәрілмәлі » (47-бет) деиді. осыдан біз « өзегі тұғырлық судың » ғылыми мазмұнын ұғына аламыз. «баянның» алдыңғы бөлегінде « толықтырмалы несіп », «шығарылмалы несіп », « шешілмелі несіп », « шарттсыз, іркіліксіз, толассыз шығарылмалы, шешілмелі несіп » деген атаулар көп кездеседі. меніңше бұл атаулар биөлөгя ғылымында асимилятсялау мен детсимилятсяләудің дәл мағынасын береді. әсіресе, « толықтырмалы несіп » дегенді асимилятсялау, « шығарылмалы несіп » дегенді детсимилятсяләу деп қабылдаса болатын көрінеді.
тұртыншы, тұлғалық несіп ــ өзегі тұғырлық қимыл
«қимылдың» өзі тіршіліктің мәңгі тоқтаусыз жүрілетін апсолиотты заңды барысы. енгеліс тұтас әлемдік қозғалысты мекәникәліқ қозғалыс, физикәліқ қозғалыс, химялық қозғалыс, биөлөгяліқ қозғалыс, қоғамдық қозғалыс деп бес түрлі қозғалыс формасына жинақтайды. өтеибөйдәқ бұл арада биөлөгяліқ қозғалыс формасына, оның ішінде адам физөлөгясі қозғалысына тоқталған. қозғалыстың жаратылыс философясында айырықша ғылыми құны бар. әдеттегі шипәгер үшін «қимылды» (қозғалыс) соз етудің пәлендеи қәжеті де болмас. ал «шипәгерлік баян» медетсинәсі адамның тұтас болмыс формасын қалыптастыратын қыимыл-қозғалысын ашып көрсетудің қәжетінен оның « ұлғаймалы қыимыл, өсу қыимыл, мүшелік хәрекет қыимылы » (47-бет) қатарлы қыимыл-қозғалысын өзінің медетсіинә назарясына енгізіп, оны адамның жаратылыстық өздік ( бітістік ) қәсіиетінің бір маңызды формасы ретінде байымдайды. бала ананың құрсағында қалыптасу, формалану, және ұлғаю барысн «мезет, мерзетке айналу» барысы деп қарайды. «мезет» баланың ана құрсағында формалануының алдындағы жетілу қимыл кезеңі؛ әл«мерзет» баланың ана құрсағында формаланып, дене мүшелері айқындалып, әрқәйсі мүшелерінің дербес қимыл жасай алатын кезеңі. бала ана құрсағында толық жетіліп, ай-күні толып дүниеге келгенніен кеиін кеңістікте еркін әрекет жасайды деп қарайды. автор баланың іштегі кезеңін «қимыл» деп атайды. туылғаннан кеиінгісін «хәрекет» деп атайды, әләйіқ:«мерзетке жеткен соң мүшелік қимыл қосылмақ, туылған соң жыл ішінде хәрекет қимыл қосылмақ » (47-бет) ـ делінген
бесінші, тұлғалық несібе ـــ өзегі тұғырлық ұштасым
өтеибөйдәқ адамның физөлөгяліқ: « тұлғалық бітістік пышынын құраған көрнеу сыртқы он екі мүше мен көмескі ішкі он екі мүше, жинамасы жыирма төрт мүше озара бір-біріне сәйкесумен тіршілік өмірлеуіне жарасым бермегі шарт» деиді. «ұштасым» осы мүшелері арасындағы сәйкестілікті, жарасымдылықты білдіреді. мүшелер арасында сәйкесімділік, жарасымдылық болмаса адам өмірлеи алмайды деп қарайды. егер осызаманғы адам физөлөгясі ғылымында шипәгерлік баяндағы «өзегі тұғырлық ұштасым » ғылымы тектес, яғыни адамның «сыртқы көрнеу» және «ішкі көмескі» дене мүшелері мен олар арасындағы ұштасымдылық, сәйкесімділік және әрқәйсі мүшелердің атқарып отырған міндеті қатарлы мәселелер жөнінде зерттеліп тұрақтанған ғылыми жетістік болса, өзәрә салыстыра зерттеу кітәптің ғылыми құнын тіптіде асыра түсер еді. ал бұл осызаман медетсіинәсіндә сөз болмаған болса, онда осызаман ғылымы жағынан мойындалып, тәжірибеден өтіп, жұртқа танылуға тек уақыт ғана қәжет.б олашақта бұл адамзаттың ғылым қазынасыа келіп қосылатын қазақ медетсіинә ғылымынң төл табысы болары даусыз. ішкі және сыртқы он екі мүшенің өзәрә үштәсімімен қоса, оның кеиінгі несіптік ризықтары , яғыни жалғасты өмір сүруіне қәжетті мәтерялдіқ игіліктері қаматамасыз етлгенде ғана адамның өмірлеуіне кепілдік етуге болады деп қарайды, алайық: « оның үстіне толықтырмалылық соңғы жарақтық көлгім қамдалымы, жабдалымы, шешім тәппәқ؛....түйіндеме қюасы, пенделік мүшелік ұштасым шешілмелі жолы су, қимыл, сыңырым, қызым, суым, арқау тұлғалық бітістік ішінде ұштасым тапқанда» (47—48-бет) ғана тіршілік қалыптасады деиді.
алтыншы,тұлғалық несібе-өзегі тұғырлық әужәл
«аужал» тіршіліктің зат алмасу қәбілетін көрсететін ғылыми ұғым. «адам баласы ең алғашқы ана жатырында пайда болғаннан бастап әужәлді шешеден алмағы парыз болмағы шарт. іштегі айы асқан сайын мезет өсе береді де, аужалдық харақ молая бермек, аужалдық сыңырым қыимыл арқылы орындалмақ » (48-бет) -деиді. осында екі түрлі ғылыми мазмұн бар: бірі, іштегі баланың өсуіне байланысты зат алмасуының ұлғаюы؛ ендібірі, зат алмасу қимыл арқылы сыңырылып орындалатындығы. қимыл мен зат алмасуда пәрелел байланыс бар. қимыл артқан сайын зат алмасуда тездеиді, мұлаяды, қимыл азайған сайын зат алмасу баяулайды тіпті қимылдың тоқтауына байланысты зат алмасуда тоқтайды: «пенде де тіршілік қимылы болғандығы үшін тамақ жеп, сусын ішеді. өлген жанда қимыл болмағандықтан, бұл міндеттің борышын өтеи алмайды, сондықтан ыризық дәмі таусылды делінбек ». үйткені, «өлім дегеніміз алла әмірімен қыимылдық, қәрекеттік борыштың тоқтау » (48-бет) болғандықтан, соған сәйкес зат алмасуда болмайды. адам зат алмасу тоқтаған күні өледі деген осы.
өтеикең адамның зат алмасуда тұтынатын ризығын қою және сұйық деп екіге бөледі: «қоюға ет, май, ірімшік, құрт тәқілеттілер құйындалса؛ сұйыққа сусындық,ағын су қосындылықтар, сорпа тәқілеттілер мен қымыз, шұбат, айран, шай тәқілеттілер» жатады деиді. меилі қою, меилі сұйық болсын адам оны тұтынған кезде бұйға жұқса, сыңымы жақсы болса, немесе зат алмасу қалыпты болса бұл арқау болады деиді. «арқау » өтеибөйдәқ ілімінде «қуат» деп те түсіндіріледі. арқау адамның ыстық-суық теңдігін сақтайды: «арқау тұлғалық қызым болып, тұлғалық суымды тежемек борышы шарттамақ, күш-қайратты асырмақ». зат алмасу ақаусыз болу үшін әлдімен адамның жаралыстық тұлғалық бітімі ақаусыз болу керік, мисалы: «пышын сөлдік, нілдік, тұлғалық ұштасымдылық болмаса, толықтырмалы несіптік ризық жарақтық орын шықпауы шарт. бұл мүрде қасына тамақ қойып қөйғәнмен бірдеи» деиді. міне бұл медитсинә ғылымын зерттеудің шыңына жеткенде байымдалған философялық өре әрі медится назарясының өзі.
2.адамның қоғамдық «өзегі тұғырлық несіптік ыриздықтары» жөнінде
жоғарыда байымдалған «өзегі тұғырлық несібелер» адамның тума тұлғалық бітім толымдылығы болып, тек осы алты жаратылыстық бітіс қана адамзаттың өмірлеуіне жеткілікті шарт болмайды. немесе адам әлі өз болымысын әйгілеитін шарт-жағдайға ие болған жоқ, адамзат өз болымысын әйгілеп, тіршілігін онан ары жалғастырып ұдайы ұластыру үшін: «шарттысз, іркіліссіз, толасысзтолықтырылатын, игіліктік, қорғаныстық, қарсылықтық, игерілмелі шешілмелі несіптік ыриздықтарға » (46-бет ) ие болуы керек. бұл атауларды сөз ыңғайы мен қолдану орнына қарай талдасақ: «шарттсыз, іркіліссіз, толассыз толықтырылатын несіптік ыриздықтар » деген ұғымдарды тіршіліктің тәбиғи түрде қабылдайтын, кеиінгі үйренуін қәжет етпеитін үйренуінен болатын рефлекістік қыимыл қәбілеті деуге әбден болады. ал, «игіліктің, қорғаныстық, қарсылықтық, игерілмелі несіптік ыриздықтар» деген ұғымдарды тіршіліктің шарттысыз рефлекістік қыимыл негізінде кеиінгі үйренуін қәжет ететін үйренуінен туылып ұлғаятын шартты рефлекістік қыимыл қәбілеті немесе автордың зерттеу өбиекті болған адам үшін алғанда, оның қоғамдық қәжетімен қәсіиетін қамтыған несіптік ыриздықтары деуге болады. әсіресе, шипәгер ғалым осы қоғамдық сипатқа ие несіптік ыриздықтарды ішкерілеи зерттеп,өні екі сатылы қоғамдық қыимылға бөледі. оның бірі, әлдімен ішер ас, кіиер киім болу, яғыни мәтерялдіқ игіліктер өндірісінің ең төменгі шартын орындау, бұл «әуелгі шарт болмақ» -деиді؛ енді бірі, «ақыл парасат өзегін бойлап», «өзін, өз жанын қорғамақ керек, бұл-екінші сатылық несібе » деп жазады.
төменде, адам тіршілігінің«шәрттісз, іркіліссіз, ұласпалы толықтырылатын » кеиінгі үйренуін қәжет етпеитін, жаратылыстық толықтырмалы несіптік ыриздықтары мен мәтерялдіқ игіліктер ондырысының төмен сатысы мен жоғарғы сатысын қамтыған «игіліктік, қорғаныстық,қарсылықтық» қәсиетке ие қоғамдық сипатты несіптік ыриздықтарына жеке-жеке шағын байымдау жасалық. бұлар мыналар:
ауыз (бырыншы) өзегі тұғырлық тыныстық,
көз (екінші) өзегі тұғырлық ләм,
көз мұрын (үшінші) өзегі тұғырлық ілпә,
көз құлақ (тортыншы) өзегі түғірлік мекен,
оң қол (бесінші) өзегі тұғырлық қару-жарақ,
қол ауыз (алтыншы) өзегі тұғырлық ұрпақтаныс (топталыс)
тұтас мәтерялдіқ дүниеде тегінде «өзіндік дүние» және «адамзат дүниесі» деитін парық жоқ болатын. тек адам және оның мақсатты қимылы пайда болғаннан кеиін ғана жаратылыс дүниесінен саңылау ашылып, бір екіге бөлінді. яғыни «өзіндік дүние» негізінде оған қарама-қарсы « ақыл парасат өзегін бойлап, екінші сатылық несібе» ــ адамзат дүниесі барлыққа келді. «өзіндік дүниені» автор кеиде «әуелгі шарт» деп атайды, адамзат қоғамына тән болмысты « ақыл парасат өзегін бойлап » барлыққа келген « екінші сатылық несібе» деп атайды. енді төменде сол екінші сатылық несібеге тоқталайық.

бірінші,өзегі тұғырлық_ тыныстық
өтеибөйдәқ тыныстықты (тыныстау,тыныс алу) «өзегі тұғырлық несіптік ыриздықтар» дың бірінші сатысы ретінде байымдайды. үйткені, бұл адамзат тіршілігінің толықтырмалы несіптік ыриздықтары ішіндегі ең алғашқы іркіліссз толықтырылатын және ұдайы ұластырылып отыратын, кеиінгі үйренуін қәжет етпеитін шартссыз рефлекістік сипатқа ие жаратылыстық несіптік ыриздықтарының ең басы. баянда : «тыныстық несібе тіршіліктің қозғаушысы, қорғаушысы және толықтырмалы, ұласпалы несібенің алғашқы жарақтық несібесі, адам туыла сала тыныстық ала алса жылап жан кірмек؛ тыныстық ала алмаса тұншығып өлмегі шарт. тыныстықтың төтенше жарақтылығы соншалық, шешлмелі несібе мен ұласпалы несіптік ыриздық аралығы бір тостаған шай құйып ұсынғанша үзіліс тапса өлім болмақ ... тыныстық толықтырмалы несіптік борышынң ішіндегі әуелгі несіптік риздық, оның тіршілікті сақтаулық борышы төтенше маңызды» (49-бет) деп жазылады. демек, автордың тыныстықты адамзат тіршілігінің жаратылыс пен болған байланысынң ең жақын буыны ретінде, әуелгі шешілмелі несібеге енгізбеи, толықтырмалы несіптік алғашқы риздық бөлегіне енгізуінде үлкен ғылми мән бар. өйткені, тіршілік дәл осыындай жаратылыстық шартсыз жүзеге асатын риздық негізінде шартты рефлекіске өтетін؛ одан адам үшін, тіл мен жазуды өзек еткен әбстрәкіттік ақылдық ойға яғыныи адамзаттың ақыл-парасатының таңбасы басылған, жаратылстан өзгешеленген мәтерялдіқ игіліктер өндірісіне деиін дамитын заңды барысқа өте алады. осы барысты жәрәтіліспен қоғамның бір тұлғалық байланысы тұрғысынан игеріп, «тыныстықты» қоғамдық тіршіліктің алғашқы несіптік риздық бөлегіне енгізіп отыр.
екінші, несіптік риздық ــ өзегі тұғырлық ләм
адамзаттың тірі өргәніизм ретіндегі жаратылстық қәсіиеті біртіндеп дамып, қоғамдық амаляттқ қимылға жеткенде адамның санасында беинеленуге қәжетті болған нәрселер хаюанаттың беинелеу қәбілетінен әлде қайда асып кетеді де, шартты рефлекіс ретіндегі бірінші сегнәл жүйесі қалыптасып, сегінәлдің сегінәлі ретіндегі тіл адамның шартты реплекістк қыимылының тереңдігі мен кеңдігін әдеттегі хәюәнәттәрмен састыруға болмайтын өскелеңдікке жеткізіп, екінші сегінәл жүйесін қалыптастырып, хаюанаттардан өзгешеленіп, әбістірәкт ұғым, ақылдық беинелеуді барлққа келтірді. әдетте, шартсыз жүзеге асатын бірншіі сегінәл жүйесі адам мен хаюанда ортақ болса (тынстық т,б) ؛ ал екінші сегінәл жүйесі ــтыл және жазу тек адам да ерекше болады. осы заңдлықты шіипәгер ғалым былай байымдайды: «лам тілмен жарасым тауып, ауыздан шықпақ, құлақтан естіліп, жалғасым тауып ұғынмдылық мәнін айқындамақ, сөйлемеліілік - адамзаттың ең зор артықшылғы, ақыл-парасатын ләммен аяндамағы көз көргі, құлақ естілгі - шындық аяны. қазыр бұған қоса парасаттық жасалмалы ләмсіз сөйлемелілік - шижалама (жазу) туылымдылығы бізге мақтаным » (49 –бет ) . тіл, ой, жазу _үшеуін адамның жаратылстан,хаюанат дүниесінен парқталатын «ең зор артықшылғы» ретінде адамның қоғамдық бітісіне тиеселі толықтырмалы, ұласпалы несіптік ризық көлеміне сайғызып байымдауы осызаманғы тіл ғылымы, философялық таным назарясы тұрғыснан да дәлдігі бірдеи ғылми ақиқат деуге болады
үшінші, несіптік риздық ــ өзегі тұғырлық мекен
қоғамды тарықтың негізгі болмысы адамзат қоныстанған жағырапялық орта, жан саны, өндіріс тәсілі сынды үш фәктөрдән құралады. «шипәгерлік баян» философясы мединтсяліқ зерттеудің қәжетінен, адамның қоғамдық сипатты толықтырмалы несіптік риздықтарының алғашқы сатысын «тыныстық» және «лам» (тыл) деп байымдайды. одан соң осы заманғы қоғамдық тарих ғылымы бірдеи тұрақтандырып отырған тұтас қоғамдық мәтерялдіқ тұрмыс шарт-жағдайын құрайтын жағырапялық орта, өндіріс тәсілі, жан саны сынды үш фәктөрді «өзегі тұғырлық мекен». «өзегі тұғырлық ілпә», «өзегі тұғырлық қару-жарақ», «өзегі тұғырлық ұрпақтаныс» (топталыс) деп төрт фәктөрғә бөліп байымдайды.
«өзегі тұғырлық мекен» туралы: «адамзатында шартсыз өз игілігінде болсын, не болмасын мекені болмағы жарақ. әрқәндәй адам пендесі туылса да, туса да өлсе де мекенсіз болмағын алла жазбаған. мекендік несіптік риздық баспаналық мекен, өңірлік мекен, өлімдік мекен деп қоныстастық жаралым таппағы шарт» (49-50-бет) деиді. енгеліс:«тәрих тұңғыш рет озының шын негізіне қойылды؛ ап- -айқын болған, бірәқ күні бүгінге деиін бүкілдеи ескерусіз қалып келген пәкіт: атап айтқанда, адамдар әлдімен мекендеу, жеп-ышу, киіну керек, демек, ең әлдімен еңбек істеу керек сонан соң ғана үстемдікті алуға ұмтылады. сәясимен, дінмен, филөсөфямен, тағы бәсқәләрмен шұғылдана алады деитін бұл ап-айқын пәкттің тарихтағы тіиісті беделі ақыр аяғында мойындалып отыр» [8].енгеліс бұл арада адамның өмір сүруі мен дамуы үшін қәжетті болған мәтерялдіқ игіліктер өндірісінің ең төменгі шарты болған тұрар жәй, ішпек-жемек, киер кіим қатарлы алғы шарттарды толық қамтып айтып отыр. осы алғы шартттар ғылым саласында тұп-тура енгіліс дәуіріне келгенде , яғыни 19-ғасырдың соңғы кезінде ғана мойындалғандығын айтып отыр. ал, өтеибүйдәқ сол мәтерялдіқ игіліктер өндірісінің ең төменгі шартының бірі «өзегі тұғырлық мекен» (геуөгрәфяліқ орта) ды сонау 15-ғасырда-ақ ортаға қойып, оны «баспаналық мекен, өңірлік мекен, өлімдік мекен» деп үш кеңістік көлемге бөледі.
«баспаналық мекен ــ әрқәндәй пенденің басындағы үйі, бауырындағы қайнамасы؛ өңірлік мекен ـــәрқәндәй жанның малының қорасы, өрісі және аң аулайтын игіліктік, иеленімдік иеленістігі؛ өлімдік мекен ـــ туылған адам пендесі өлмегі параз, өлген соң сүйегі далада қалмақ емес, көмілмегі шарт. меилі өз туған мекенінде болсын, басқа елде болсын, топыраққа, томпаймаға айналмағы өлімдік мекен болмағы парыз шарты..» (49-50-бет) . осының ішінде «өңірлік мекен» ұғымы қоғамдық мәтерялдіқ тұрмыс шарт-жағдайының ішіндегі геөгрәфяліқ орта үғімімен ұқсас мағына береді. қкөғәмдіқ тарих ғылымының қарауынша геөгрәфяліқ орта дегеніміз адамзат қоғамы жасап отырған, белгілі жағырапялық өрінмен байланысқан әр түрлі жаратылыстық шарт-жағдайдың жиынтығын көрсетеді. мәселен, ауа климәті, топрақ, тау сілемдері, өзендер, кен байлықтары, және өсімдік, хаюанат қатарлылар. ол қоғамның өмір сүруі мен дамуының жәжетті шарты. сондықтан өтеибөйдәқ: адамзат тіршілік мекенінде туылмақ, несіптік ризығын термек, несіптік ризығын молықтырып дәулеттенбек, күні үшін мекенін қорғамақ, сырқаттаныстық науқас болса, шыпа ем дәрім зәурәтімен дарымдаулығы да, шипәгері десөл мекеннен табылмақ» (50-бет) деиді. демек, геөгрәфяліқ орта жеткізіп берген адамзаттың өмір сүруі мен жалғасты дамуына қәжетті болған мәтерялдіқ игілітер болмаса қоғанмдық өмірдің баянды болуы мүмкін емес. өтеибөйдәқ оны тіпті де ішкерлеп «баспаналық мекен, өлімдік мекен» деп бөледі.

тортыншы, несіптік риздық_ өзегі тұғырлық ылпа
өтеибөйдәқтің «ылпа» деп отырғаны киім-кешек. оны автор: « соңғы тұрғылық игіліктік, қорғанымдық, ар-намыстық несіптік ризық » деп атайды. адам туыла салғаннан өлгенге деиін, тіпті өлген кезде де белгілі киім-кешекпен аттандырады, бұл адамзаттың ақыл-парасатын жұмсап өз қөлімен жасаған қол тумасы: «адам баласы туыла сала оралған жөргегінен тартып, киіндіру, киіну, бойын түзеу, жасап кю, жасап беруден өлгенге деиінгі, тіпті өлседе алты құлаш боз енші беріліп киінделетіндіктен, ылпа кем болса болмайтын ақыл парасаттық, қол жаратымдылық, қолтума жарасымдылық көрік» (50-бет) . адам ақыл иесі болғандықтан киім киеді, әрі сол ақылын сәулелендіріп түрлі формада киім-кешек жасай алады, оның үстіне, бойын түзеп жасанып киеді, ол әрі намысын қорғайтын әрі тәнін қорғайтын қорғаныстық жасампаздық: « хаюанатта ақыл болмағаны үшін ылпа іле алмайды, ылпа іл десең де тылыңды алып, ақылыңды ұға алмайды, бұдан алла адамзатын күллі әлемнің басқасынан ерекше артық жаратқандығын білмегіміз айқын ұғыныс бермегі шарт » (50-бет) . киім-кешек адамдардың тұрмыс өресінің, ақыл парасаттық және техникәліқ өресінің қандай екендігін білдіреді. киім-кешектің жақсы болуы адамның көңіл-күйін сергітіп, рухын серпілтеді, сондықтан киім-кесек әрі жеткілікті, әрі жылы, әрі жарасымды, сәнді болу керек. халықтың: « ылпа сәнді бөлсә,сөйлемең мәнді болмақ» (50-бет) деген тәмсілін дәлелге келтіреді. «ылпалық табу, киіну жамау, әрлілігін сақтау ـــ адамзаттың ақыл-парасаттық, пысықтық, орамдылық, ісмерлі шеберлік, өнерпәздіқ өресін көрсетімділік маңызды бұыншақ» (50-бет)
бесінші,несіптік ризіқ_өзегі тұғырлық қару-жарақ
«өзегі тұғырлық қару-жарақ» қоғамдық тарихтың ең негізгі шешуші фәктөрі болған өндіріс тәсілінің ішіндегі адамзаттың өбиектив дүниені өзгеру қәбілиетін көрсететін, еңбекүш пен өндіріс өбиекті арасының дәнекер фәктөрі. өтеибөйдәқ оны ең алғашқы қоғамдық еңбек құрал-жабдықтары ретінде байымдайды: « соңғы тұрғылық игіліктік, қорғаныстық, парасаттық өзегі болмақ » (50-бет) деиді. «соңғы тұрғылық» дегені қоғамға тән, қоғамның туындысы дегені, «иеіліктік» дегені мәтерялдіқ игілік саласына жатады дегені, «қорғаныстық» дегені жауынан қорғанудың да құралы дегені, «парасаттық» дегені жасампаздық еңбек жемісі дегені. қалай десекте «өзегі тұғырлық қару-жарақ» еңбек құрал-жабдықтарын көрсетеді. еңбек құрал жабдықтарын жасау және оны қолдану адамзаттың хаюанат дүниесінен қол үзуінің бірінсі белгісі. адам жасаған еңбек құрал-жабдықтары әрі адамның өз денесіндегі қол-аяғының ұзартылуы, оның көмегінде жаратылыстық заттар адамның мүшелеріне айналды. құды мәркіс айтқандай: «...осылайша жаратылыстық заттың өзі оның қимылының мүшесіне айналады. ол осы мүшелерді өз денесінің мүшесіне қосқанда, ынжылдың ақылына да қарамастан, оның жаратылыстық қол-аяқтары ұзарады » (50-бет) [9]. қәзіргі заманғы еңбек құрал- жабдықтары құрлымы күрделі көлемі кең мәтерялдіқ жүйе. ол тарихтың дамуына сай үнемі өзгеріп, дамып келеді. оның ішінде еңбек құралдары ең шешуші мағынаға ие фәктөр саналады. өндіріс құралдары адамдардың еңбек өбиектісін өзгерту барысында тіке ролын сәулелендіреді. ал өтеибөйдәқтің байымдап отырған қару-жарағы адамдардың ең алғашқы хаюанаттан айрылып шыққан мезгілдегі мешеу өндіріс (еңбек) құрал-жабдықтарын көрсетеді. өйткені автордың жасаған дәуірінде еңбек құрал-жабдықтары қәзіргідеи күрделілесіп бөлініс таппаған кезі болатын. тым қарапайым болып, хаюанаттан сол қарапайым еңбек құрал-жабдықтары арқылы ғана парықталатын және соған сүйеніп жауынан қорғанып өз тіршілігін сақтайтын мезгілі болатын: «адам пендесі қаша жүйрікпін дегенімен жалқау маймылғада жете алмайды, тіпті шопанға да жетпеиді, қаншалық алыппын дегенімен жарға жетпеиді. олайы барлық пенденің күші, жүрімдігі, жүгірімдігі, көтерімдігі, біркелкі болмайды. күшті, жүйріктер аз емес. бірәқ қаюанатқа жетпек емес. алла адамзатына ақыл-парасат, хаюанатына күш пен елпектік берген. сол үшін адам пендесі жауынан қаща құтылып, қуса жетіп, бүге-шігесін айқындауық таптырмағы үшін көлгіс жарақтығы ылайық болмақ. алайық, мал жәйғәндә, жолаушылап жүргенде, көшкеде, әркелкі көлгіс істетпек. жорғасын тайпалтып, нарын жәйқәлтіп, деген тәқілетті. шипа-ем дарым зәурәті да қорғаныстық қарудың дарымдаулық бір түйіншемегі. оның жандық қорғаныстық негізі шипәгерлік болмақ» (50-бет) . сол дәуірдегі еңбек құралдары жылқы, түйе, өгіз сяқты қолға үйретілген хаюандар болған. хаюандарды қолға үйретіп еңбек құралдарына айландыру адамзаттың ақыл-парасатының алғашқы жемісі, оның үстіне автор адамдардың шипәгер арқылы өзін дауалап алуының өзін еңбек қару-жарақ саласына жатқызады: « өте-мөте, адам пендесі ақыл пәрәсәтімен сан алуан айла тауып, түрлі-түрлі қорғану қаруларын жасап алмаған, жарақтары сайма-сай болмаған кеізінде, әсіресе үстіне ылпа ілмеген, қолына ешнәрсе алмаған, кезінде, әрқәндәй адам пендесі ит түгіл адам етіне дәніккен түккөрмеске де түтеп бере алмаған....» (50-бет) . қару-жарақ осылай жоқтан бар болып дамып, бірте-бірте кемелденген : «қазыр, біздің сайлауыттарымыз сойыл, шоқпар, шомбал, бұғалық, жақ, айбалта, қылыш, найза, сүңгі, сақпан, қақпаыспақ, қамшы тәқілеттілермен жауына соққы бермек. сауытты киіп, қалқанды тосып қорғанып, өзін де, елін де ата-мекен байтақ жерін де қорғауы шарт болғаны айқын ұғыныс » (50-бет)
енгеліс тағы да :« адамның даму барысында хаюанат күйінен қол үзіп, жаратылыс дүниесіндегі ең ұлы алға басуды жүзеге асыру үшін, әлі де мынадай бір түрлі пәктөрғә: үйірлі бірлеспе күшпен топтық ыс-әрекет арқылы жеке дара өзін қорғау қәбілетінің жетерсіздігін толықтауға мұқтаж болды» [10]деиді. мұндай үйірлі тұлғалық байланыс хаюанаттардың жеке даралық байланысынан парықталған бір түрлі көғәмдәнғән қарым-қатынас болды. енгіліс оны «қоғамдық тума қәблиет » деп әтәғән.әрі бұл адам тектес маймылдардан адамға біртіндеп өзгеруінің ең маңызды басқышы деп қарайды. еңбек құралдары мен еңбектің дамуынан мұндай үйірлі тұлғаның қоғамдық байланыстары неқүрлім көлемдене түсуге мұқтаж болды. сүйтіп, «толық қалыптасқан адамның жарыққа шығуына байланысты жаңа фәктөр ــ қоғам жарыққа шықты » [11]ــ деиді. өтеибөйдәқтә «өзегі тұғыр ілпә» мен «өзегі тұғыр қару-жарақ» адамды хаюанаттан парықтап, толық қалыптсқан адамға айналудағы қоғамдық қорғаныстық және ақыл-парасаттық сипатты алғашқы мәтерялдіқ тұрмыс игілігі екендігін атап көрсетеді.
мәркіс өз дәуіріндегі құрал-жабдықтардың дамуын былай байымдайды: «жаратылыс дүниесі машина аталыны, паравозды, темір жолды, телегрәммәні, ұршық пен жіңішке жіп иіргіш қатарлыларды жасап шыққаны жоқ. олар адамзат еңбегінің туындысы, сондай-ақ адамзат еркінің жаратылысты ырқына көндірген мүшесі немесе адамзаттың жаратылыс дүниесінде қимыл жасау мүшесінің (дене мүшесінің) жаратылыстық мәтерясі болады. олар адамзат қолынан жаратылған адамзат миының мүшесі. сондай-ақ заттандырылған білімдік күш саналады. тұрақты кәпитәлдің дамуы, жалпы қоғамдық білімдердің қаншалықты зор дәрежеде тікелеи өндіргіш күшке әлде қашан айналуынан қоғамдық тіршілік барысының шарт-жағдайының өзі де қаншалықты зор дәрежеде жалпы парасаттылықтың тізгіндеуіне ұшырайтындығын, әрі осы парасаттылық бойынша өзгеретіндігін ұғындырады »[12]. заттан адамға деиінгі жаратылудың осы барысынан алғанда, еңбек иесі өндіргіш күш пәктөрләді ішіндегі жетекші фәктөр есептеледі, үйткені, ол еңбек құралдарын жасап, жаратылыс дүниесінен бөлініп шығудың бірінші қадамын орындады.
алтыншы, несіптік ризық ـــ өзегі тұғырлық ұрпақтаныс
мәркіс: «адамзат тарихы атаулының бірінші алғы шарты тіршілікті жекенің өмір сұруы екені шүбәсіз, ол үшін бірінші қәжеттен тұрақтанған нақты фәкттің өзі осы жекелердің дене тікәндәрі сондай-ақ дене тікәндәрінің тежеуіндегі олардың жаратылыс дүниесімен қатынасы болады » [13]ـــ деиді. адам немесе жан саны жаратылыстық биөлөгяліқ және қоғамдық қәсиетке ие. өтеибөйдәқтің : «ұрпақтаныс аллалық жаратылыстық несбелер ұштасымы мен соңғы тұрғылық игіліктің жалғасым жарасымы » (52-бет) дегені, адамның дәл осы екі жақты бітісін білдіреді. адам жаратылыс дүниесінің ұзақ уақыттық дамуының туындысы, жаратылыс дүниесінің бір бөлегі. сондықтан адам бір жақтан жаратылыс күшіне тән. мәркіс әлдімен адамды дене тікәндәрімен кеибір тұрмстық жақтарының қәжеттері жағынан хәюәнәттәрдікімен белгілі ұқсастыққа ие болған тұрғы да, бір жақтан жаратылыс күшінетән биөлөгяліқ адам деп қарайды. осы мағына тіршілікті жеке, яғни жан саны жаратылстық алғы шартына тән؛ енді бір жақтан, адам құрал жасау еңбегі мен өзіне қәжетті игілік өндірісі мен шұғылдану барысында қалыптасқан, кілең жаратылыстық өргәнизім емес, қайта ә дегеннен-ақ қоғамдық өргәнизм деп қарайды.
өтеибөйдәқ өзінң «ұрпақтаныс» ілімінде (жан саны ілімі ) қоғамдық тарих ғылымы мен сөтсялөгя, етикә ғылымдарының зерттеу өбиекті болған семя, неке, ұрпақ жалғау, адамның үш жұрты, қандастық қатынас, ру, тайпа, ұлыс, ұлт, одақ, ел, бұқара, дәнішпән, топас, кемеңгер, ел басы, қол басы, хан, қараша, уазыр, күнбіи, бай- манап, жарлы-жақпай, тентек-момын, бақытты-бақытсыздық қатарлы адами фәктөрдің сан-салалы мән-мағыналарын байымдап, алдыңғы бес өзегі тұғырға қарағанда бұл бөлекте адамның қоғамдық қәсиетін баса түсіндіреді: « ұрпақтанымның өзегі ـــ жұптасым, ермен әйел жұпты болған соң жұбайылық борышты өтеп, артына ұрпақ қалдырмағы шарт болмақ » (50-бет) ــ деиді.
қазақ мәдениетінде адамның қоғамдық қатынасын : «жігіт адамда үш жұрт болады. нағашы жұрт ـــ сыншыл, қайын жұрт ــ міншіл, туыс жұрт ـــ күншіл» деп үш кеңістік тұрғысынан бөледі. бұл « үш жұрт» тек қазақта ғана емес тұтас адамзатқа ортақ туыстық-қандастық қатынас. барлық ұлыттың адамдарында өз туысы, нағашысы, қайын-жұрты қатарлы туыстық байланысы болады. бірәқ, қазақ халқы ру бойынша ұйысып, жеті атадан ары тіпті кеибір рулар жиырма, отыз атадан алыстап барып қыз алысатындықтан, жаңағы үш жұрт тіке туысқан үш жұртын ғана көрсетіп қалмастан, қайта қыз алыспаған үлкен бір ру тегіс туысына жатады؛ нағашы да, қайын да осындай үлкен-үлкен рулар болып, бұл « үш жұрт » кең көлемді қоғамдық әлеументтік қатынасты әйгілеиді. автор мұны:« ердің қайын жұрты, әйелдің төркін жұрты болмақ. екеуінде де нағашы жұрт бары аян. оның үстіне ер-әйел екеуінде де қандас жұрт болмақ парыз. соның үшін әр адамның үш жұрты бар сөйлемелілік шықпағы нақ. осындай жақыншылық өзәрә бір біріне жақын тартқызып, біріне-быры қара тартулық туылып, алланың жәзуімен дәм айдап, топталыс жасап, өстіп адамзаты өсіп-өркендеи бермек » (52-53-бет) енгіліс айтқандай: «ұйырлы бірлеспе күшпен топтық ыс-әрекет арқылы жеке дара өзін қорғау қәбілетінің жетерсіздігін толықтауға мұқтаж болды» [14]. ер-әйел некеленуінен қоғамның ең кішкене бөлшегі семянің барлыққа келді؛ ата-ана жұптылық байланысынан ұрпақты болып, ата-ана мен ұрпақ арасында бірін-бірі аялайтын, әлпештеитін моралдық қатынастың қалыптаса бастады؛ ұрпақтар үлкеиіп олардың үйлі баранды болып жұптасуының қәжеттілігі құдандарлық қатынасты қалыптастырып, қоғамдық қатынас тіпті де ұлғайып, жан санды мұлайтты: «быр неше үйлі бір ауыл, бір неше ауыл топтасқан үлкен ауыл, бірқәншә үлкен ауыл топталған бір ру болып андаласпақ. бір неше ру бірлескен бір тайпа, бір қанша тайпа біріккен бір одақ, бірнешелеген одақ бір ауыздасқан ұлыс, бір неше ұлыс бал жаласқан бір ел болмақ. елдік дәлелімдік сипатты қалыптастырмақ. бұлай болмаса болмайтындығы үшін "жаяудың шаңы, жалғыздың үні шықпайды" деген түйіндемелік туылмағы шарт болмақ ». (53-бет) барған сайын құлашын кең жәйғән қым-қуыт күрделі қоғамдық қатынаста адамдардың ақыл-парасат өресі, кісілік тәбиғәті бір-бірінен парыққталды: « барлық адам бірдеи ақыл парасатты бола бермеиді, шығандап елден қара өзіп шыққан дәнішпән, қара қылды қақ жаратын әділ, ел сенетін қормал кемеңгер жұртқа бас болмағы шарт » (53-бет) болды. « мүшел мен мүшелерде айтылатын он екі түрлі мінез-құлықты адамзаты бір -бірімен әсте отаса алмақ емес, кім мен жаманмын деиді, кім мен кеиін қалсам екен деиді. бары де жақсымын, бәрінен озсам деиді. бірінің тілін бірі алмайды, бірінің айтқан ақылына енді біреуі көнбеиді. бірінің тілін бірі алмаған соң, стың ығын да таба алмайды. соның үшін, ақылы асқан дана, толғамы талғар кемеңгер оларға бас болып, ақыл айтып, жөн сілтеуі жол нұсқауы, шарт. қазан бұзар тентек, ел бұзар бұзақыларды жазалап, күнәсі басынан асқандарды басқылыштамақ керек. тағы да ел іші береке бірлігін сақтап, жауынан қорғану үшін қол сайлаған батыры, білікті әқілкөйлер ақыл құрамағы шарт болмақ. ел басқаратын,сайлауыт қолды, батырды басқаратын кемеңгер дәнішпән күнбиі хан атанбақ. әқілгөйлер уазыр, батырлар қолбасы, аталмақ. күнбиі, ханға бағынышты байтақ ішіндегі ел қараша атанбақ, жер отан делінбек» (53-бет) . ерлі-зайыптылардың жұптасуы адамзат қоғамының ең кішкене бірлігі семяні қалыптастырды. семяләр ұрпақ жалғап көбеиіп, өсіп-өніп, бір неше үй бірігіп бір ауыл болды. олардың бірлестігі үлкен ауыл болды, бірнеше үлкен ауыл бірігіп бір ру, анда, тайпа, тайпалар одағы, ел болып қалыптасып, қоғамдық қайшылықтар барған сайын күрделілесті, адамдар қоғамдық қайшылықтарды бір жақтылы ететін қоғамдық басқарудың қәжетін сезіне бастады, әрі басқарудың тұлғалары да өз ішінен сараланып шығады. өтеибөйдәқ байымдаған ең бастағы қоғамдық басқарудың қалыптасуындағы бұл жағдайды жүңгөнің ерте заманғы мозышылдар ағымының негізін қалаушы философ мозы былай суреттеиді: « адамдар алғаш пайда болған ертедегі дүниеде ешқәндәй жаза болмаған, әйтседе әділеттілік туралы әркімнің өзіндік түсінігі болған. бірінің бір, екеуінің екі, онның он түсініктері болған. адамдардың саны көбеиген сайын әділеттілік туралы түрлі-түрлі түсініктер қалыптасты. әр кім өз көзқәрәсін дұрыс деп есептеді де, басқалардың көзқәрәсін жоққа шығарды. содан адамдар арасында дау жаңжал мен жәугершілік күшеиді. отбасында әкелер, балалар мен ағайындылар бірін-бірі жаратпай және жіркене қарады, тыныштықта бірге өмір сүре алмағасын, олар бір-бірінен бөлініп кетті. аспан астындағы адамдар отты, суды, уды пайдаланыпбыр-біріне зян жеткізді. күштілер әлсіздерге жәрдем бермеді. ешкімде артық бәйліғімен бөліспеді. артықты талан-таражға ұшыратты. ақылдылар тәжірибесіз адамдарға үйретпеді, олардан аз білімін жасырды. аспан астындағы былық жабайы аңдар арасындағы ретсіздікке ұқсады. былықтың бас бұйдасы басқару мен түреліктің жоқтығынан екенін түсінггнде адамдар аспан астындағы нағыз ізгілікті және біліктілерді таңдап,оларды аспанның ұлындай қүрметтеді. тек аспан ұлы ғана оның астында әділеттіліктің бірдеи үлгісін жасай алатынына үміт артты. сөнімен аспан астында тәртіп орнады» [15]
адамдар өздерін қоғамдық мәтерялдіқ игіліктермен қамдай алу мен қамдай алмауына, асқан қорының көп-аздығына қарай бай кедеи болып болынды, бай кедеилігіне қарай бақытты-бақытсыз болады: « бақыттылық пен бақытсыздық өзегі тұғырлық несібелерде емес, соңғы тұғырлық толықтырмалы өзегі тұғырлық несіптік ризықта тұрғылығын айқын ұғындырмақ бермегі шарт» (53-54-беттер) деиді. адамның бақтты-бақытсыздық тума болмайды, қайта адамдардың жаратылыстан өзіне қәжетті мәтерялдіқ игіліктерді алу қәблиетіне және адамдардың өндіріске ысылу дәрежесіне байланысты болады: « айталық, ылпалық мал және аң терісін илеу, тігу, малдың жүнін иыру, тоқу, бояу, тәқілеттілерде адамдар ара тездігімен, әрлілігімен, жәрәсімділіғімен, үнәсімділіғімен, міқтіліғімен, сақтай алдыру, сақтай әлдірмәуімен істеуші адамдар ара парқы зор болмақ. жақсы іскерлігімен көзге түсіп, ысылып алғандар басқаға үйретбек؛ басқалар одан үйренбек, кімнің сі ел қалауына ілінсе содан басқалар үлгі алмақ. үйрететін, ысылған ісмерлерді жұрт мақтап, өнерпәз деспек...ісмерлік_өнер. осы атқа ие болғандар өнерпәз болмақ » (54- беттер) . демек, автордың қарауынша адам өз бақытын өзі жаратады, адамның бақытты-бақытсыздығы еңбек өнеріне байланысты болады, әрі оны біртіндеп жетілдіруге болады, еңбек өнері ақыл-ой еңбек өнері және дене еңбегі өнері болып бөлініс табады. шипәгерлік өнердің өзін өнер дәрежесіне қарай 24түрге бөледі.
жиып айтқанда, өтеибөйдәқ« өзегі тұғырлық несібелер мен несіптік ризықтарды » адамның жаратылыстық қәсиеті мен қоғамдық қәсиеті ретінде байымдалады. адамның жаратылыстық қәстетін « алты өзегі тұғыр » мен сәйкестіріп, әлті«өзіндік зат» деп қарайды. ал адамның қоғамдық қәсиетін оның жаратылыстық « өзіндік » қәсиетіне сәйкестіріп алты « адамданған зат » (біздік) деп қарайды. оның алдыңғы біреуі ـــ«тыныстық» жаратылыстық қәсиет пен қоғамдық қәсиеттің аралық буыны ретінде байымдалады. ал қалған бес қәсиет (тыл, ылпа, мекен, қару-жарақ, ұрпақтаныс ) бүкілдеи адамның қоғамдық қәсиеті тұрғысынан түсіндіріледі. бұндай зерттеу әдісі бұрын соңды ғылымда кезікпеген жаңалық деуге болады .


тортыншы тарау
өзек-кезек жіктемесі туралы
   дүние көрделі қайшылықтардан құралады. дүниенің қым-қуыт күрделі қайшылықтарын өтеибидәқ үш жұп қайшылыққа жинақтайды. бұл беине енгілістің тұтас дүниені төмен дәрежеден жоғары дәрежеге, қарапайымдылықтан күрделілікке өту тәртібі бойынша мехәникәліқ қозғалыс, физикәліқ қозғалыс, химялық қозғалыс, биөлөгяліқ қозғалыс және қоғамдық қозғалыс деп бес қозғалыс формасының қайшылығына жинақтағанына ұқсайды. енгіліс осы түрліше қозғалыс формалары әрі бір-біеінен парықты болса, әрі бір -бірімен байланыста болып, белгілі шарт-жағдайда бір-біріне айналатындығын дәлелдеиді. сол сяқты өтеибөйдәқ жарық, қараңғы, ыстық, суық, кеңістік, тұрақ сынды « алты өзегі тұғырдың » әрқәйссі әрі ішкі бөлегінде қамтылған қайшылықтары арқылы бір-бірінен айқын парықталады, әрі бір-бірімен байланысып, белгілі шарт-жағдайда бірі-біріне айналады деп қарайды. өнімен қоса, бұл үш жұп қайшылықтың тіршілік дамуының ұқсамаған шарт-жағдайда ұстайтын орны мен атқаратын ролы бір-біріне ұқсамауынан, оның бір жұп қайшылығы басты қайшылық болып, қалғандары басты болмаған қайшылық ретінде рол атқаратындығын дәлелдеиді.
    өтеибөйдәқтің зерттеп отырғаны енгіліс бөлген бес тұрлы қозғалыс формасының ішіндегі биөлөгяліқ қозғалыстың ең жоғары сатысы болған адамның тіршілік болмысы. олай болса, биөлөгяліқ қозғалыстың өмір сүріуі мен дамуында « алты өзегі тұғырдың » немесе үш жұп қайшылықтың қайссы басты орында тұрып шешуші рол атқарады. әрибе, бұл «ыстық-суық» сынды бір жұп қайшылық. үйткені,«істіқ пен суық» болмаса биөлөгяліқ қозғалыс былай тұрсын, химялық қозғалыста өмір сүрмеиді. бұл екі қозғалыс формасы жаратылыс дүниесі дамып белгілі басқышқа жеткенде барлыққа келген. жершәрі ең ертеде от шар болып, кеиен бірте-бірте суыуынан немесе ыстық пен суықтың бара-бара теңшелуінен заттар бір-біріне қосылып-ыдырап химялық қозғалысқа, одан біртіндеп дамып биөлөгяліқ қозғалысқа өткені мәлім. тіпті бұл екі қозғалыс формасы барлыққа келмеи тұрғанда мехәнікәліқ қозғалыс формасы мен физикәліқ қозғалыс формасының өзі ыстық және суықтық қәсиетке ие болатын. сондықтан автор « өзегі тұғыр алтылықтың үшеуі ыстықтық, үшеуі суықтық үйектік жіктелім таянышын таппақ,
    өзегі ыстық тұғырлар:
    өзегі кеңістік тұғыр,
    өзегі жарық тұғыр,
    өзегі ыстық тұғыр.
    өзегі суықтық тұғырлар:
өзегі тұрақ тұғыр,
өзегі қараңғы тұғыр,
өзегі суық тұғыр.»
ــ деп бөледі. автор әлдімен тіршілік пайда болудан бұрынғы мехәникәліқ, физикәліқ дүниенің ыстық-суық жіктемесін айырып алады. олардың ішінде ыстық пен суықтың ыстықтық және суықтық парқы өте айқын, ыстықтық ــ ыстықтық, суықтық ـــ суықтық. бұны олардың түп тегі, сипаты белгілеген. ал қалған өзегі тұғырларда бір бөлегінің ыстықтық сипаты басым,быр бөлегінің суықтық сипаты басым болып келуінен парықталады.
бұл тараудағы «өзек-кезек» ұғымы ыстық пен суықтың заттардың бітіміндегі басымдылығына қарай қолданылған қарама-қарсылықты ұғым. «өзек»үғімі әдетте заттың ішкі жүйесін, тіршіліктің жұлын-жүйкесін, қолқа-жүрегін көрсетеді, ол тіршіліктің негізгі желісі. егер ыстық жұлын-жүйкені, қолқа-жүректі қаптап кетсе бұны қазақ« өзегі-ыстық » немесе « ыстық кезек » деиді. осындағы « кезек » сөзі рет-тартыпты, бірінен соң бірі келуді білдіреді. сондықтан ыстықтың орнын бүкілдеи суық басса оны « суық кезек » деиді. бырыңғай өзекті қаптап кететін істіқпен біріңғәй өзекті қаптап кететін суықтың кезек алмасуын теңшеп, тіршіліктің қалпын сақтаудың қәжетінен « өзек-кезек »ұғымы қалыптасқан. авто кеңістік-тұрақ, жарық-қараңғы, ыстық-суық сынды алты әлемге « өзегі » деген сөзді анықтауыш етіп қосуы олардың әр біреуінің дүниенің түп тектік негіз екеніне қаратылған. егер не ыстық, не суық өргәнизімнің ішкі өзегіне түсіп кетсе оның қайссы болса да түбегеилегенінен дерек береді. сондықтан оны түбегеилетпеи теңдігін сақтауға тура келеді: « өзегі тұғырлық ыстық, өзегі тұғырлық суық мінді-мынсыз бітістікке іштеи де, сырттай да, түпкіліктеп те, түпкіліксіз де ықпал жасамақ. сырқаттық та, сырқатсыздық та ықпал жасамағын алла жаратқан, сөнімен бірге өзегі тұғырлық ыстық, өзегі тұғырлық суық мүшелікте түпкіліктеп те, түпкіліксіз де, сырттай да, іштеи де, сырқаттық та, сырқатсыз да, дара не ұшарласада ықпал жасамағы да алал жазуы » (58-бет)
демек, ыстық-суық адамның тұтас тұлғалық бітісі мен мүшелік бітісінде не түбегеилі болады, не түбегеилі болмайды؛ адамның іші-сырты да соған ұқсас болады. сөнімен бірге ыстық-суық не сырқат сипатында болады, не сырқат сипатында болмайды. оның үстіне, өзгермеитін қатып семген ыстық-суық ақуалы болмайды: « өзегі суық тұғыр ыстықтыққа айналады, өзегі ыстық тұғыр суықтыққа өзгереді... сілікпе (пысқан ет) пысардан бұрын өзегі суық тұғырлық, ол қайнамада қайнап пысқан соң өзегі ыстық тұғырлыққа ауысты. ал, суып қалса, астауда тұра бермек, суықтай желінсе, аллалық шешілмелі несіп арқылы қайта ыстық сипат және өзегі ыстық тұғырлық қуаттық қызым арқауға айланбақ » (59бет) деиді. осында автор бір түрлі зат ــ еттің өзі пыспай тұрғанда суық, пысқаннан кеиін ыстықтыққа, оны жегеннен кеиін бойға сыңып ыстықтыққа айналғанын түсіндіреді. міне бұл бір заттың ұқсамаған шарт-жағдайдағы ұқсамаған өзгерісі болып табылады.
«қюалық түйіндеме, өзегі тұғырлық болсын, тұлғалық тоғалық болсын, тұлғалық бітістік болсын, сырқаттық себепкерлер болсын, сырқаттық науқас болсын, зақымдық науқас болсын, шипа ем дарым заруаты дарымдаулық дарулылығы болсын, шипа ем дарым зауратының тектік мәніл өзегі болсын, адамшатындық несіп және пенделік несіптік ризық болсын, бәр-бәрінің келу қаярымы өскен өктілер болсын, тахұм тастақтылар болсын, мақұлұхат шектілер болсын, барлығы бірдеи шартсыз ыстықтық, суықтық қос босағалық үйектік жіктелуден құрандық таппағы мәндемелік айқын ұғыныс, олайы, алла жаратқандағы түп тектік бірлік түйіні бір деулік. өзек, кезек айқындылығының тұтасымдылығы адамзаттың топырақтан жаралғандығынан, адамзаты несіптік ыризықтың да топырақтан харалғандығының дәлелімділігі болмақ » (61бет) . тұтас дүние, нақтап айтқанда, неөргәникәліқ дүниеден өргәникәліқ дүниеге деиін, жаратылыстан қоғамға деиін, мекірө өргәнизімнен мәкірө өргәнизімге деиін, сау өргәнизімненен дімкәс өргәнизімге деиін؛ тіпті дауалауға пайдаланылатын дәрі-дәрмектің түпкілікті мәні болсын, адамның тұтыну бұйымдары болсын барлығы шартсыз түрде ыстық-суық сынды қарама-қарсылық қәсиетке ие. адамзат осы дүниенің бір бөлегі, сондықтан адамзаты ыстық-суықтың өзек-кезек алмасуынан аулақ болуы мүмкін емес. маусымдардың, айдың, күннің, жылдың «жартысы өзектік ыстықтық, жартысы кезектік суықтық болымы » (62бет) «өзек ыстықтық, кезек суықтық қос босағасыз тіршілік жоқ деуіміз осыдан » (63-бет) демек, ыстық пен суық тіршілікті дененің бітімінде бірде бірі басым орынға шықса, енді бірде тағыбыры басым орынға шығып алма кезек орын алмастырып отырады. үнемі бір күйде тұрмайды. «осылай бір-біріне өзгеру, ауысу ықпалы арқылы адам пендесі науқастанса, қайталамалық қалпын сақтайды. ауыспалылық өзгерім әсерімен сауығады, айығымы алғысты болмақ, әгәр осы ауысымдық ықпал ара қатаңдылық кері бұрылыс болса, өледі, күллі ғалам өзек, кезекке жарылады » (63-бет) б ұл дегені ыстық пен суық ара кезек алмасу болмаса я отқа айналып кетеді, я мұзға айналып кетеді дегендік.
дүниедегі зәттәрмен құбылыстардың бәрі өзек ыстықтық, кезек суықтық болып екі үйекке жіктеледі. бұны әдетте тікелеи түйсігімізбен де сезіне аламыз. мисалы, бір жылдың жарымы ــ ыстықтық, жарымы ــ суықтық؛ көктем ـــ ыстық, күз ـــ суық , жаз ــ ыстық, қыс ــ суық, жарық ــ ыстық, қараңғы ــ суық, тау ــ суық, жазық ــ ыстық. күңгеи ــ ыстық, теріскеи ــ суық деген сяқты. ыстық пен суықтың қайссы тіршіліктің өзегінен орын алса оның сипаты не ыстық, не суық болады. ыстық пен суықтың сол орыннан кезегімен орын алмасуы қайшылықтың басты жәғімен басты болмаған жағының орын алмасуы болып табылады. бұнди орын алмасу ыстық пен суықтың сан өзгерісі мен сапа өзгерісі сынды екі түрлі күйінен беинеленеді. әрқәндәй затта сан, сапа, өлшем сынды үш жақтың бірлігі бөлумен бірге сан өзгерісі, сапа өзгерісі сынды екі түрлі күй болады. сапа дегеніміз бір затты басқа заттан парықтандырып тұратын ішкі себеп, сан дегеніміз заттың көлемі, дәрежесі қарқыны қатарлыларды көрсетеді. сан мен сапаның бірлігі өлшем делінеді. басқаша айтқанда өлшем заттың сапасы сятын санның қимыл көлемі. мисалы, су белгілі өлшем көлемі ішінде су күйін сақтап тұрады, ал судың ыстықтық дәрежесі мен суықтық белгілі өлшемнен асып кеткенде басқа затқа айналады. яғыни ыстықтық дәрежесі 100грәдүстән асып кетсе су буға айналады؛ суықтық дәрежесі0 грәдүстән түсіп кеткенде су мұзға айналады, сонда судың сапасын сақтайтын сан шегі 100грәдиүс пен 0грәдүс аралығы болып, бұл аралық өлшем делінеді. судың осы аралықтағы өзгеріс сан өзгерісі делінеді, ол біртіндеп алға ілгерлеу арқылы жүзеге асатын өзгеріс, онша көрнекті болмаған өзгеріс. бірәқ сан өзгерісі топталу арқылы сапа өзгерісін тудырады. сапа өзгерісі заттың сипатының өзгерісі, яғыни өлшемнің екі шетіндегі шектің бұзылуы арқылы затбыр түрлі сапалық күйден екінші бір түрлі сапалық күйге өзгеретін барыс, сондықтан бұл өзгеріс көрнекті, шұғыл, өте тез жүзеге асады. өтеибөйдәқ бұл өзгерісті: « өзек, кезек екі жақтау озара теңеспелі шегіне жетпеи бір-біріне өзгеріп, орын ауыстырмақ емес. күндемелі көмбеге жеткенде, теке тірестік дауамлық болмақ, күндестік шектемеден аса шұғыл артынша өзгерімділік құбылым тудырады, бұл кеиде баяу, кеиде көз лепіс шамдағай шапшаңдық жылдамдық өзгерімдік құбылымы таңдандырып қана қалмастан, шошытып жаныңды мұрныңның ұшына әкелмегі үреилілік тудырмағы шарт » (65-бет) деиді. автордың бұл арада қолданған «теңеспелі шек» немесе « күндемелі көмбе » дегені сан мен сапаның бірлігі ретіндегі « өлшем »ды меңзеиді. « теке тірестік » деп қайшылық күресінің әнтөгөнистік сатыға жеткендігін білдіріп отыр. « күндестік шектемеден аса шұғыл артынша өзгерімдік құбылым тудырады » дегені сан өзгерісі дамып өлшемнің шегінен асып түскенде сөзсіз сапа өзгерісін тудырады дегені. автор осы өзгерстің формасы екі түрлі болады деп қарайды: оның бірі « баяу » енді бірі « көз лепіс шамдай шапшаңдық » деиді. сапа өзгерісінің формасын қәзірде осылай түсіндіреміз. тек тілдік жақтағы беинелеудегі парық болуы мүмкін, өтекең қолданып отырған « баяу » дегенін қәзірде « баяу » немесе « қопарылссыз тәрізді секіру » деп атаймыз, ал, « көз лепіс шамдағай шапшаңдық » дегенін « қопарылс тәрізді секіру » деп алып жүрміз.
өтеибөйдәқ ашқан бұл заңдар « шипәгерліктің өзегі болған » адамның сырқатына нағыз ем-дарым зауратын табудың қәжетінен адамның жаратылыстық түп- тектік қәсиеттерінен қол салып тексеру барыснда қол жеткізген жаратлыс заңы, дялектикәліқ лөгикә болып табылады. нақтап айтқанда, «шипәгерліктің өзегі» болған адамның: « мінсіз бітістігі мен тума кемістігі » және адамзаттың тіршілік етуі үшін кем болса болмайтын кеиінгі қәжеті ـــ « несібелік несіптік ризығы » мен « алты өзегі тұғырлар »арасындағы қарама-қарсылық бірліктен нағыз «шипалық ем -дарым заруатын» қарастыру барысында адам мен тұтас дүниенің мәндік байланысын ашқан ғылми медітсинәліқ философя. «медітсинәліқ философя медтсинә назарясының философялануы деген мағынаны білдіреді» [16]
біз жоғарыда әлемдегі заттар мен құбылстар жүйе ретінде өмір сүретіндігін айтқан болатынбыз. үлкен жақтан тәбиғәт дүниесі бір жүйе, қоғам бір жүйе, адамның бітімі бір жүйе, олар бір-бірімен байланысып алты өзегі тұғырдан құралған әлем жүйесін құрайды. табиғат, қоғам, адам арасындағы қым-қуыт алуан түрлі байланыстар ғылымның дамуына байланысты бірте-бірте ашыла бермек,бірәқ ашып түгетуге болмайды, бұл мәңгілік құблыс. ғылым жағынан танылып жеткен заңдылықтарға сәйкесті атау-термін қолданамыз. білмеген нәрсеге ат қоя алмаймыз. ғылмыи тіл деген осылай дамиды. шипәгерлік баянда жаратылыстық ғылым мен қоғамдық ғылымға қатысты көптеген атаулар кезігеді, бұл атаула шипәгерлік ғылымының қәжетіне қарай қолданылған. оны көп адам шамасы жетіп ұғына бермеиді. осы қолданылған атаулардың барлығын түсіндіру үшін арнаулы бір сөздік құрастыруға тура келеді. бұл өз алдына бір жұмыс. мен бұл арада « өзек -кезекке » қатысты кезіккен кеибір атаулардың ғылми мағынасына қысқаша талдау жасай кетпекпін:
1. райлар
«өзегі тұғырлар толассыз ауысып, бірі бірінің орнын басып, кезектесіп қалмай, сөнімен ғана тынбай, райлық құбылмалылық тудырады және пенделік тұлғалық, мүшелік сырқаттандырмалы райлық құбылғылық қалыптастырмағы шарт » (68-бет) . осы арадағы « рай » ұғымын әдетте біз жаратылысқа қолданғанда көбінде« ауа райы », «күн райы» деген мағынада ғана қолданыпжұрмыз.адамға қолданғанда «райы қалай», «райын байқалық »деген сяқты шекті көлемде қолданамыз. өтеибөйдәқ бұл ұғымды өте кең көлемде қолдана білген, ол бұл ұғымды тәбиғәт құбылыстарына қолданғанда: «жел, ызғыма, сызына, суық, тымық, ыстық, шуақ, аяз, бұрқақ, бұлыңғыр, дулы, әйіқ»деген сяқты он екі түрлі райды атап айтады. райларды серқәтті қоздыратын себеп деп қарайды, райлардың қалай болуы адамдардың көіл-күйінен тартып денсәуліғінә деиін тікелеи ықпал жасайтындығын жан-жақты байымдайды. және оларды мәндік ерекшелігіне қарай өзектік райлар және кезектік райлар деп бөледі.
2. алмасымдар
«алмасымдар мезгілдік алмасым, уақттық алмасым, қандық алмасым, аужалдық алмасым, сырқаттық алмасым, дарымдаулық алмасым болып бөлінбегі шарт » (74-бет) деиді. бұл алмасымдар үлкен жақтан жаратылыс жүйесінің алмасымы мен адам жүйесінің алмасымы болып екі жақты қамтиды. көктем, жаз, күз, қыс-бұлар мезгілдік алмасым, күн мен түн ــ уақыттық алмасым делінеді, бұларды жинақтап автор: « алты салалы уақттық ауысым делінбек » (76-бет) деп атайды. бұл алты алмасымдар жаратылыс дүниесінің алмасымдары. ал, « қандық алмасым, аужалдық алмасым, сырқаттық алмасым, дарымдаулық алмасым » қатарлылар ــ адам жүйесінің алмасымдарды. бұл екі алмасым арасында заңды байланыс бар, алдыңғы алмасымдар соңғы алмасымды белгілеиді. әсіресе мезгілдің алмасымдар мекірөптәрдің қозыуына, жұғымтал кеселдердің көбеиіп-азаюына ықпал жасап қалмастан, көктемде судың тәсуімен бірге қан да тасиды. қысқасы әр маусымның алмасуына қарай адам денесінде де алмасымдар болып жатады. адам денесіндегі қандық алмасым көктемде тасиды, жазда біртіндеп бәсеңдеп, қайта пысып жетіледі, күзде толады. қыста қайта тұнбаланады. аужалдық алмасым ішпек-жемек пен оның денедегі сіңімділігін көрсетеді. бұл толықтырмалы несіп пен шешілмелі несіпке байланысты болады, бұл екі ұғымның мағынасын жұғарыда түсіндірген болатынбыз. дененің қәжетін толықтыру мен қәжетсізін шығарып тастаудың өзі аужалдық алмасым болады. түрлі себептермен сау адамның науқастануы, науқас адамның сауығуы сырқаттық алмасым болса керек. дарымдаулық алмасым ــ дауалаудың әдіс -амалын сырқаттың жағдайына қарай өзгертіп тұруды көрсететін болса керек. алмасымдарды бұл әйтіліммен ғана түсіндіруге келмеиді. мен өзім түсінген сыртқы байланыстарына ғана талдау жасадым. табиғат пен адам болмысындағы қым-қуыт алмасымдарды онан ары ішкерлеи байымдаған барыстарға әзірше тіс батпады.
   өтеибөйдәқ алмасымдарды да өзінің сипатына қарай өзек-кезекке бөледі: көктем, жаз, күндіз ـــ өзектік сипатқа ие, күз, қыс, түн ـــ кезектік сипатқа ие деп айырды. кітәптің басынан аяғына деиін « жүлкелік мәндеме » деитін бір ұғым көп кездеседі. қолданылу мағынасына қарағанда бұл ұғым «ішкі мәні» немесе «түпкі мәні » деген мағынаны білдірсе кеірек.
3. жұлдыздық
   жұлдыздық адамның аспан денелерімен болған байланысын байымдайтын бір мазмұн:« жұлдыздық ــ көктегі мен жердегінің ұштаспалылық өзегі және силасымды жарасымы. көктегі жұлдыздар адам сәнімен тең, олайы, әр-быр жұлдызــ әрбір адам ғұмыры жазылған дестір, адамзаты қолы жетіп ала алмайтын алтын кітәп. ол жылтылдап көрініп, аспаннан өзіне жазылған адамды көріп, бақылап тұрмақ. сол пенде қайғы-қәсіретті болса, солғын тартады, күнге шағылысқан гәуһәрдәй жалтылдаса жанып тұрған бағы болмақ » (85-бет) бір адам дүниеге келсе жарқырап бір жұлдыз дүниеге келеді, бір адам дүниеден өтсе бір жұлдыз сөнеді, жұлдыздың күндіз көрінбеуі жердегі адамның сырын жасырғаны, жұлдыдың түнде көрінуі «бағың жанады, деміңді ал дегені. жұлдыз бен адамның тіл алысуы адамның оң және сол иығындағы « шижаламағыш періштелер ـــ кәлимән, кәтимән озара қабарласып, адамның бақ-сорын, кінәлі-кінәсіздіғін айтып отырады » ــ деиді. « шижаламағыш »деген сөз қәтірелеуші, жазушы, жазу деген мағынаны былдырды. үйткені, бұрын адамдар шиден қалам жасап алып сөнімен жазу жазатын, сондықтан қатшыны «шилжәләтқіш»деп атайтын көрінеді. жұлдыздықты адамның алды-артының және оң-солының бағытына қарай оңдық жұлдыздар (тура алды) , солдық жұлдыздар ( ту сырты ) , оң иық жұлдыздар, оң маңдай жұлдыздар, арт шүйде жұлдыздар, қыбыла маңдай жұлдыздар, сол иық жұлдыздар, сол маңдай жұлдыздар деп сегіз түрге бөледі.
   автор адамдардың туылған уақтына қарай жұлдызын парықтау әдісін көрсетеді. мисалы:
1) тақ жылдың тақ айының тақ күні туылғандарـــ қыбыла жұлдыздылар.
2) жұп жылдың жұп айының жұп күні туылғандарـــ арт шүйде жұлдыздылар.
3) тумақ айдың он бесіне толғанға деиінгі жұп жыл, жұп ай, жұп күнде туылғандар ــ сол иық жұлдыздылар.
4) тумақ айдың он бесіне толғанға деиінгі тақ жыл, тақ ай, тақ күнде туылғандар ــ оң иық жұлдыздылар.
5) толған айдың кшіреюіне байланысты ай соңына деиін тақ жыл, тақ ай, тақ күні туылғандар ــ қыбыла немесе оң маңдай жұлдызды болмақ.
   өтеибөйдәқ адамның жұлдызын айырудың жоғарыдағыдай бес түрлі жолын көрсетеді. бірәқ бұл жөлмен барлық адамның жұлдызын айыруға болатын-болмайтындығы адамды шұбаландырады. ол адамның бақ-сорын, меиірімді-меиірімсіздігін, бай-кедеилігін, ісінің оңға басатын-баспайтындығын, тпты тағдырын жұлдызына қарап білуге болады деп қарайды: «оң маңдай жұлдызды адам меәйірімді, бақытты, бай болады, сол маңдай жұлдызды адам кедеи, жарлы болады, оң жұлдызды адамдар бақытты болады,б арлық ісі оңға басып тұрады, маңдай жұлдыздылардың өзәрә ұштаспалылығы күшті, алдыңғы өмірі ойпыл-тойпыл, өмірінің соңғы кезінде, өте-мөте пайғамбар жасынан кеиін бағы жанады, шүйде жұлдызды беинетті де, азапты да көп тартады, сол иық жұлдыздылардың сорлауы да тез, бағы жануы да оңай, аумалы- төкпілі болмақ » (86-88бет) деиді.
   қазақта біреумен балы келіспесе « жұлдызым қарсы »деп жатады. шипәгерлік баянда бұл айтылымға да жауап береді: « маңдай жұлдыздылар мен шүйде жұлдыздылардың еркегі мен еркегі, ұрғашысы мен ұрғашысы, еркегі мен ұрғашысы, үлкені мен кішісі болсын барлығы бір-бірімен өле-өлеенше үшесіп кетеді » (87-бет) ــ деиді. ал « маңдай жұлдыздылар мен оң маңдай жұлдыздылардың силастық, сырластық жарасымы соншалық жарасқандықтан бірі үшін бірі өлуге пеиіл, тіпті бірінің жолында бірі өледі؛ шүйде жұлдыздылар мен оң иық жұлдыздылар оған жетіңкіремеиді؛ оң жұлдыздылар мен сол жұлдыздағылардың силасымы онша жарасым таппайды, өмірі дәумен өтеді, бірәқ бір-біріне қастық жасау-жасамауы белгісіз؛ маңдай жұлдыздылар мен сол маңдай жұлдыздылар силастығы жақсы болсада өмірі кикілжіңсіз өтпеиді؛ шүйде жұлдыздылар мен сол иық жұлдыздылардың силастығынан ауыз ашуға болмайды » ( (87-бет) деиді. ал аралық жұлдызды адамдар болады, олардың отбасындағы сырластық, силастық, шығысымдық жақтары құбылмалы болады. осылардың барлығына ортақ ерекшелік ــ берекелі-берекесіздіктің келіп шығуына себеп болу.
   адамның мінездемесі, болашақта кім болуы, ауыруға төзімділігі, қандай сырқатқа тап болуы, өмірінің ұзақ-қысқалығы, өнерлі-өнерсіздігі, аңғарымды-аңғарымсыздығы, реңі қатарлылардың барлығы жұлдызынан байқалады. сөнімен бірге жұлдыздық та өзек-кезекке жіктеледі. жұлдыздық өзек сипатына жататындар: қыбыла маңдай жұлдыздылар, оңдық жұлдыздылар, оң маңдай жұлдыздылар, оң маңдай аралық жұлдыздылар, оң ыиық аралық жұлдыздылар. ал, жұлдыздық кезек сипатына жататындары: арт, шүйде жұлдыздар, солдық жұлдыздар, сол маңдай жұлдыздылар, сол иық жұлдыздылар, сол маңдай аралық жұлдыздылар, сол иық аралық жұлдыздылар.
   .4 ұшынымдар
    «ұшынымдар» халқымыздың әдеттегі ұғымында не жеген тамақтан сескеніп, секем алып қалуынан, не басқадай бір жағдайдан тұйықсыз шошынып қалуынан пайда болатын сырқаттың бір түрі. қазақ халқы шұғылданған шаруашылығына байланысты жәрәтіліспен етене жасаған халық. олар өздерінің тіршілігін сақтау және жалғастыру үшін жаратылыс дүниесінен өзіне қәжетті мәтерялдіқ игіліктер алып келді. оны қалай алу және қаншалықты алу бір жақтан өндіріс қәблиетіне байланысты болса, және бір жақтан олардың жәрәтіліспен болған жарасымды қатынасына байланысты болды. түрліше себептер салдарынан адамдардың жасаған дәуірі мен әрбір адамның өмір жолдары әр басқа болды, сондықтан: « кеиде бұл өтерден шопан үсті бозторғайға ұялық болмақ, кеиде бұл өтерден ойпыл-тойпыл, астаң-кестең болып, ел басына лаң туылып, қызы қатын, шаңарағы отын болмақ » (92-бет) .өмір жолы тұзу сызық формасында болмайды, қисық сызық формасында бұраң болады:
    « дүние бір қисық жол бұраңдағы,
    бақ тайса, басқа дәулет құралмаған.
    басыңа таудай ауыр қайғы түссе,
    несібі жазып қойған бір алладан.» (92-бет)
   осындай астаң-кестең, аумалы-төкпелі дүниені бастан кешіріп, табиғаттың талай-талай соққысына тап болып, сан рет ұшынымдарға жолығып, неге тиіскенде нендеи апатқа ұшырағандығынан тәжиірбе сабақ қортындылап, неге тиысу, неге тиіспеу؛ неге жұғысу, неге жұғыспау؛ неден аулақ жүріу, неден айрылмау жөнінде екөлөгяліқ орта танымын қалыптастырған. үйткені адамдар тиіспеитін, жұғыспайтын нәрселер не екендігін бұрын білмеген, оларға тиісуден, жұғысудан сан рет ұшына жабысып, апаттарға тап болған соң барып тиіспеуге, жұғыспауға тиысты нәрселерді белгілеген. оны автор жетіге тиіспеу, қырық бірге жұғыспау, он екіден айрылмау деп болып, оларды жеке-жеке атап өтеді:
   бырыншы, жетіге тиіспеу :
   көктемде көктеп келе жатқан өсімдікке тиіспеу 2.көктемде көбеиетін бәуірімен жұрғалағыштарға тиіспеу 3.көктемде жыл құстарына тиіспеу 4.көктемде көз ашпаған балапан құстар мен хаюанат балаларына тиіспеу 5. қай-қашанда құнжатқа тиіспеу 6.қай-қашанда көршіге тиіспеу 7.қай қашанда елшіге тиіспеу.
бұның алдыңғы бесеуі тәбиғәтпен болған жарасымдылық қатынасқа қаратылса, кеиінгі екеуі қоғамдық қарым- қатынасқа қаратылған.
екінші,қіріқ бірге жұғыспау:
ордалы жыланға тиіспе, қордалы құмырсқаға тиіспе, жалғыз ағашқа тиіспе, иен далада жолыққан жалғызға жолама, суық торғайға тиіспе, алдыңнан өткен арлан қасқырға тиіспе, елден кеткен өкпеліге тиіспе, пәлелі өртке жолама, шығулы бетке жолама (түсініксіз) , жаралы жыртқышқа жолама, қаралы елге тиіспе, ашынған долыға жолама, ашыққан ұрыға жолама, даулы жерге жолама, дастарқанды аяла, жетімді аяла, жесірді аяла, кесірге жолама, еңіреген ерге соқтықпа, өзің шығар төрді аяла, арқаны сылыр ерге жұғыспа (түсініксіз) , жатқа кетер қызды аяла, көктемдегі мұздан сақтан, өте шығар сыздан сақтан, асып қалған асқа жолама, жарасы бар басқа соқтықпа, парақұмар ыласқа жолама, басқа елдік қарашаға тиіспе, балатқалы иге тиіспе (түсініксіз) , төбелесте арашаға жолама, тікені бар аласаға жолама, құламалы құзға жолама, дәм атасы тұзды аяла, иесіз жатқан малға тиіспе, киесі бар затқа тиіспе, обалы бар өрмекшіге тиіспе, залалсыз қойшыға тиіспе, түтін ұшар шаңараққа тиіспе, ырыс келер босағаға соқтықпа, даладағы өлікке жолама, шыдап жерге көмгенге (түсініксіз) жұғыспа деп қырық бір жұғыспайтын нәрселерді санап жазады.
автор қырық бірінің бәріне бірдеи « жұғыспау »деген бір сөздің ылайық келмеитіндігін ескеріп: « бұл жұғыспаулар соқтықпау, жәбірлемеу, ойрандамау, қырмау, аялау, абайлау, сақтану, қорғау тәқілетті сегіз түйінге тянамақтағы шарт деп ескертеді. мыисалы, « дастарқанға », « өзің шығар төр » деген сяқтыларға « жұғыспау »деп қолданылмайды. оларға« дастарқанды аялау », «өзің шығар төрді аялау » деп қолдану керек. сол сяқты басқаларын да осылай реттеп түсінуге болады.

үшінші, он екіден айрылмау
жаныңнан айрылма 2. ақылыңнан айрылма 3. ел бастайтын көсеміңнен айрылма 4. шешеніңнен айрылма 5. еліңнен айрылма 6. жаныңды алсада сырыңан айрылма 7. жаман деп қатыныңнан, көшемін деп алып қойған отыныңнан айрылма 8. даяр асың малыңнан айрылма 9. болмашыға өкпелеп досыңнан айрылма 10.көне болсада баспанаң қосыңнан айрылма 11. шыбын жаның шыққанша намысыңнан айрылма. 12.өте шығар сұм жалған, боқшылыққан қайрылма, өнерпәз деген ат алсаң өлсең дағы қайғырма.
адам өз тіршілігін сақтау үшін әлдімен тәбиғәт дүниесімен араласады, тәбиғәт дүниесінен алған мәтерялдіқ бұйымдарды қәжетке қарай айырбастау үшін адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасайды. осы барыста әлдімен табиғат пен қоғам арасында сөзсіз өзәрә қүрімен етпесе болмайтын екөлөгяліқ етикә мәселесі жарыққа шыққан؛ ал адамдар мен адамдар арасындағы байланыста сөзсіз өзәрә қүрмет етуге тиысты қоғамдық етикәліқ мәселе жарыққа шыққан. бұндай өзәрә қүрметтің ең бастапқы негізі өзәрә қүрмет етпеу болған. өзәрә қүрмет етпеуден адам мен тәбиғәт арасында, адам мен адам арасында жарасымсыздық туылып, адамның тікелеи түйсігіне әсер ететін « ұшынымдар »,тыпты жанын алатын апаттар туылған. сүйтіп бұл да сырқаттың бір түріне айналып, оның алдын алу шарасы ретінде: « тиіспеу », «жұғыспау», «соқтықпау», «жәбірлемеу», «ойрандамау», «қырмау», «аялау», «абайлау», «сақтану», «қорғау» сяқты тидау қимылдары қалыптастырған. бұны өтеибөйдәқ жоғарыдағыдай түрлерге бөліп жинақтаған. мисәлі:«жетіге тиіспеудің»ішінде алдыңғы бесеуі екөлөгяліқ етикәғә тән тиымдар болса, кеиінгі екуі қоғамдық етикәғә тән тиымдар. «қырық бірге тиіспеудің» ішінде он түрі екөлөгяліқ етикәғә тән тиымдар, қалғаны қоғамдық етикәғә тән тиымдар екені белгілі؛ «он екіден айрылмау»адамның жеке басына, бас-панасына, топтық тұлғасына қаратылған тиым.
ұшынымдарды тудырдтын заттар мен құбылыстарды атап көрсетуــ беине ауырудың алдын алу немесе апаттан сақтануға ұқсайды. бұл ұшынымдарды тудыратын себептер өздерінің ұшық тудыру сипатына қарай зақпалы ұшық (жазымдық) , қақпалыұшық (жан сауғалау) , атпалы ұшық (қадалмалы) сіндіүш түрлі ұшықтың туылуына себеп болады.
бірінші, зақпалы ұшық «жазымдық, зақымдық мертігулік, оқыстық беинелігімен әйгіленетін жазымдық ұшық »болып бұл көбінесе абайламаудан туылады .
екінші, қақпалы ұшық «алла қағып шыбын жанды аман сақтап қалу, малың, мүлкің қолдың кірі, табыалды...», қанша малы кетседе жаны аман қалатын ұшық, қалық арасында кеиде періштесі қағып қалды деп жатаы. бұл екі ұшықтың туылу себебін пайымдайтын мазмұн жоғалғандықтан бұдан ары түсіндіруге амалсыз қалдық.
үшінші, атпалы ұшық «беине атқан оқ тәқілетті мяқтық, қаһарқақтық, шошынымдық ұшық». айтылуына қарағанда жұлынға, миға байланысты жұлындай ұшыратын ұшық болса керек. « бұл ұшық тудырғы себепкерлігі түпкілігіне жарай сүйініштік ұшық ــ мереилік, күйініштік ұшық ـــ сереилік делінбек » (96-бет) деп екіге бөледі. оның алдыңғысы сүйініштен болса, кеиінгісі күйініштен болады екен. оны қысқартып « мереилік ұшық », « сереилік ұшық »деп әләді.«мереилік ұшық» адамның бір іс жөніндегі тұйықсыз пайда болатын қуанышы, сүйініші, шаттығы шегінен асып кеткенде керісіне айналуын білдіретін ұшық түрі. сондықтан автор бұл ұшықты« мереилік ұшық »деп атап, оның формалары: қуаныш, сүйініш, шаттаныс деп үш түрге бөледі.
«сереилік ұшық» мереилік ұшыққа салыстырыла алынған ұғым болып, сөз мағынасы бойынша айтқанда, ол ауыр болғанда адамды сереитіп түсіретін ұшық болса керек. оның формаларын автор төмендегідеи тоғыз түрге бөледі, олар: «сескеніс, жиіркеніс, шошыныс, күйіктеніс, торығыс, үреиленіс, кектеніс, өкініс, түршігіш». меилі«мереилік ұшық» немесе «сереилік ұшық» болсын, әр екеуі де психикәліқ сырқатқа жатады. «мереилік ұшықтың» психикәліқ белгілері болған «қуаныш, сүйініш, шаттаныс»ــ үшеуі дәреләжелес мәндес көңіл-құй. бұлардың барлығы: « көбінесе сүйінішті өзек етпегі шарт »деиді.
    бұл тараушада бізді қызықтырып отырған мәселе автордың күнделікті тілімізде қолданылып жүрген «үшіқ»деген сөзді «ұшынымдар» деген әтпен медтсинә саласына кіргізіп, оны тудыратын себептерді сипатына қарай бөліп, одан соң оны қәтерінің сипатына қарай жинақтап (зақпалы ұшық, қақпалы ұшық, атпалы ұшық) , жалпылықтан ерекшелікке өтетін лөгикәліқ таным бойынша ең соңында қәтерлі ұшыққа талдау жасағандығы. осы барыста ол көптеген медтсинәліқ ғылми атаулар қолданып, олардың әрқәйсін анықтама арқылы парықтап түсіндіреді.
   өтеибөйдәқ бұл тақырыпшада екі мәселені шешті. бірі, медтсинә ғылымы тұрғысынан«ұшықты»тудыратын себептерге талдау жасап, жинақтап, бөліп оны психикәліқ сырхат көлеміне кіргізеді. екінші, тіл ғылымы тұрғысынан психикәліқ сырхат себептеріне жеке-жеке анықтама беріп, әрқәйсінә ұғымдық түсінік жасайды.
   бырыншы, «зақпалы ұшық». бұл ұғымның түбір сөзі ــ «зақым». үйткені автор: «жазымдық, зақымдық мертігулік, оқыстық беинелігімен әйгіленетін жазымдық ұшық »деиді.
   екінші, «қақпалы ұшық». бұл ұғымның түбір сөзі ــ «қағу». тілімізде «періштесі қағып қалды», «жынын қағып алды» деген сөздер бар. сондықтан «қақпалы ұшықта»жан қалады, қәтерлі ұшыққа жатпайды.
   үшінші, «атпалы ұшық». бұл ұғымның түбір сөзі ــ «ат, ату». тілімізде: « құдай атсын »,« аруақ атсын »деген қарғыс сөздер бар. сондықтан бұл атқан оқтай тиетін қәтерлі ұшық. автор бұл ұшықты тағы «мереилі үшіқ»,«сереилі үшіқ»деп бөледі. «мереилі ұшық» деген бұл ұғымның түбір сөзі ــ «мереи».тілімізде «мереиің өссін», «мереиің үстем болсын» деген алқау сөздер кездеседі. адам тұйықсыз қуанышты қабар естігенде мериінде шұғыл психикәліқ өзгеріс туылып шектен асып кетуінен, сұйыныш күйінішке айналатын оқыс жағдай болғандықтан «ұшық» сипатына ие болған.
   «сереилік ұшық». бұл ұғымныңтұбырсозы ــ «сереи». тілімізде «сереиіп қалу», «сереиіп түсу»деген сөздер бар. автор сереилік ұшықты тудыратын себептерді «сескеніс,жиіркеніс, шошыныс, күйіктеніс, торығыс, үреиленіс, кектеніс, өкініс, түршігіш» деген сяқты тоғыз түрге жинақтайды. егер психикәліқ жетілуі алсыз адам болса осы тоғыз түрлі себептің қайсы бірінен болсын сереиіп түсетін ақуал болады.
   быз әдетте ауыз екі тілде «сескеніс, жиіркеніс, шошыныс, күйіктеніс, торығыс, үреиленіс, кектеніс, өкініс, түршігіш» деген тоғыз түрлі сөзді естіп біліп, кеиде ыңғайына қарай жеке-жеке қолданып жүргенімізбен, оның нендеи сипатқа ие екендігін, олар арасында қандай ауыр-жеңілдік парық бар екендігін, қандай себептерден туылатындығын бле бермеиміз, сондықтан бұл ұғымдарды қолданғанда былықтырып аламыз. енді төменде осы ұғымдардың мағынасынан сауат алайық:
   бырыншы, кектеніс. бұл қас жауына кезіккенде ашулы кегі терісіне симай қозып, миы қызып, қандағы қуат сыртқа теуіп, төбе шәші тік тұрып, назары нысанаға шоғырланып, нысаналы мәқсәтпен жауына ұмтылады. кектеніс өнері мен ақыл парасаты, қару-жарағы мен амал-айласы сай болса жауын жәйрәтәді, керісінше, болса өзін жәйрәтәді. әдеттегі жағдайда қан қызуына салынып, болмас іске ашуланып, қолына түскенін жіберіп қалып, «бата тимесе, қата тиып» бекерден бекер қүнкерге айналып, өзіне өзі кектенетін жағдай болады. кектенбеитін пенде болмдиды, бірәқ, әрбір адамның кекшілдігі парықты болады. кекшілдік әрқәндәй адамды ойсоқтылықа, ұмытпастықа, орайшылдықа, ебін табушылыққа, қыстығушылыққа баулиды. кезбелік ــ кектеніс сырқатынан болады. ондай науқас кегін алу үшін малға, мүлікке, үй-күйге, ата-анасына, бала-шағасына, туыс-туғанына қарауды есінен шығарып, кегі үшін кезбелік жасап, неішіп, не қойғанын білмеи кезіп кетеді. бұл сырқат көбінесе еркектерде болады, әйелдерде ышынара кезігеді (98-беттегі мазмұннан реттеліп алынды) .
   екінші, сескеніс. бұл көбінесе ұрғашыларда көп болады. хаюанаттардың аузы тиген асты, немесе сілкіністен шәшірәнді тиген асты біліп-білмеи ішуден؛ немесе ауыз тиып берушінің көңілін қимай ішкен соң ыластығы ойынан шықпай қарадай өзінен өзі сескенуден пайда болатын сырқат. кеиде өте қысқа аралықта қолма-қол құсып, шіміркеніп, дірілдеп, тамағы жұтындырмай, басы көтертпеи, қалшылдап, аузына ұшық шықпақ. жеңіл болғанда бір неше сөткеде сауығады, ауыр болғанда өледі (99-бет) .
   үшінші, жиіркеніс. жан төзгісіз жаман иіс, я болмаса жаман дәм не болмаса көрген пенде төзіп тұра алмайтын жиіркенулер көңілге қатты келсе дереу бас зеңіп, жүрегі айнып,құсып, тұла бойы сырқырап шағып, қозғалғысы келмеи жер тартып қалады да қүсіқпен тазарып, үшіқпен айықпақ. (99-бет)
   тортыншы, шошыныс. тотқиыл зәре құты қашу, шошу ــ шошыныстың төркіні. кәперсіз келе жатқанда, тұрғанда болмаса отырғанда тұтқиыл шошудан немесе түсінен шошудан шошыныс туылмағы шарт болмақ. тосаттан шошуда барлығы ең әлдімен селік ете түседі, жалт қарайды, шошытқышты көре сала қәйтерін білмеи тұрып қалады, не тұра қашады. кеибіреулерінің жүрегі атқалақтап, аузына тығылып тоқтамайды. кеибіреуі бір екі күн өткен соң сауығады, көбінің ұйқысы қашады, ұйқысынан шошып айқайлап оянып далаға қашады. кеибіреулері көзін аша сала тың тыңдайды. кеибіреулері шошытқышты қуып жоғалтқысы келіп, кісі қарасы көрінсе болды тұра ұмтылып, алыс-жақынын, еркек-ұрғашысын айырмай қуа жөнелгісі келеді. қолына түскенмен ұрғысы келіп, быламт сөзбен янаттайды. кеиде талып қалады, жүкті болса түсік тастайды. кеибіреулерінің қаны буылып, жанын қоярға жер таппай тыпыршып барып есінен айрылады. бірәқ бұл талыққан парықты болады (100-бет) .
   бесінші, күйіктеніс. бұл жан ашыр жақындары немесе сүйкті жан жары жастай қыршынынан қиылғанда, ел жұрты ойда жоқта ойран болғанда, сүйікті адамдары жазықсыз жәбірленгенде, өз баспанасы жазықсыз тонауға, малы талауға түскенде, ғашықтық махаббаттың соңы жәнтүршігерлік тірәгедямен аяқтап, орны толмастай өкінішке айналғанда болатын бір түрлі психикәліқ күй (100бет) . оның белгілері көп өтпеи-ақ ақылға бойын жеңдірмеи, кең ойламай, келте пшып жылауы көбеиетін, орнында отырып қалатын, тамақты, киімді,б ойды түзеуді ойламайтын, тіпті ар мен ұят ұмытыла бастайтын болады. бұған душар болған адамдардың түсінде ісі оңға басып жүреді, бірәқ ояна келсе керісінше болады. бастабында көрген түсіне қызығып ұйқтауды жалғастыра бермек болады, бірәқ кеиіндеп жатқан сайын ұйқысы қашатын болады. осыдан бастап жылаудың әкесі басталады. уайым сансыратып, қайғы әлсіретіп, қәсірет қысып қинағандықтан күн сайын әлсіреп, азып, арықтап, сарғайып қу сүйекке айнала бастайды. кеибіреулерін дауаласа сақаяды, кеибіреулеріне дауа қонбайды (101бет) .
   алтыншы, торығыс. бұрын шалқыған бай, іргелі ел, ірікті ауыл, білікті бас, береке бірлігі жұмған жұдырықтай, ішкені алдында ,ішпегні артында, көңілі тоқ, қам-қайғысыз жатқан ел тұтқиыл шабындыға ұшырап, қызы қатын, үйі отын болып, ел намысы, ер намысы аяққа тапталғанда, я болмаса ойда-жоқта сел апатына ұшыраса, не жеті ағайынды жұттың кәріне жолығып сопа басының бәрінен айрылып жалғыз қалса, барар жер басар тауы қалмай, өлмеген соң тірі пенде дүниеден күдер үзіп, үміті кесілетін психикәліқ көңіл-күйді көрдетеді. бұндай адам қайратына келіп жоғалғанын қалпына келтіру жолында не мерт болу, я дегеніне жету керек. бұлай болмағанда отырса отырған күйі, тұрса тұрған күйі қатып қалған сяқты меңіру күйге түседі. алыстан айғайлағаныңды қойып,жанына барғаныңды сезбеиді, тіпті түртсең де қозғалмайды, сөйлеуден қалады, бұны ұшықтық сілеиме деп те атайды (101-бет) .
   жетінші, үреиленіс. бұл қорқынышты қабар-ошар естігенде есі шығып, қәйтерін білмеи, өзін қорғап,жанын сақтауды ғана ойлап, беине бұтаға қорғалаған торғайдай жасырынсам жаным қалады деитін бір түрлі психикәліқ күй. автор бұндай көңіл күй сырқаты көбінесе соғыста жеіңілген жасақ басы, жасауыл басыларында болады деп қарайды. бұндай ұшықты кеиде бұқпа деп те атаймыз деиді.
сегізінші, өкініс. сөзсіз көл жеткізмін деген арманына қол жеткізе алмай, аңсаған асқарына шыға алмай, берген бодауына жарай көздеген мақсатына жете алмай бекер әрәмтер болу. оның белгісі ойсоқты болу. осыдан барып өзін-өзі өлтіретін ақуал туылады, өлмеген күнде де қарадай аһылап-үһілеп жүріп меңіреулік ұшыққа тап болып, өзіне өзі күбірлеп сөйлемек. (103-бет) .
тоғызыншы, түршігіс. бұл үреиленуден де қиын шошытпа мен шошынғаннан кеиін туылған беинеттік толғамдық сереилік ұшық. әдетте сау адамнан парықсыз бөлғәнімен, кеиде бөгде дыбыстан қарадай үреиі ұшып, жаны түршігіп, оңы ағарып, көгергіштеп, селкілдеп барып атып тұрып жығылады, боздап, долданып аузына не түссе сөнімен ланаттайды. бірәқ далаға шыққсы келмеиді, тысқа шығудан қорқады. үйге адам кірсе өзін-өзі жұлып, сипалап, бірдеме іздеген тәқілетті өз жанын түршіктірген себептерге қарсылық көрсетіп, қол жұмсайтындай рай байқататын болғандықтан бұны ұшықтық сереилік толғамдық жөлік делінбек. (103-бет)
жоғарыда тоғыз түрлі психикәліқ дімкәс белгілерін автордың өз жазғандары негізінде қәзіргі тіл қолдану әдетіміз бойынша реттеп шықтық. бұл жерде осы тоғыз түрлі психикәліқ дімкәстің жеке-жеке белгілері арқылы оның мағыналарын білу мақсат етіледі.
сереилік ұшық тек адамзаттың сезгір ой, сезімтәл көңіл, теңіздеи телегеи ақыл-ой толғамының бұзылысына байланысты туылады (103-бет) . сондықтан біз сереилік ұшық пен мереилік ұшықтың әр екеуін де қәзіргі ғылым тілі бойынша психикәліқ дімкәс деп алдық. автор ең соңында бұл екі түрлі ұшықтың түп мәндік ерекшелігіне қарай алдыңғы мереилік ұшықтың үш фәктөрін ـــ өзектік ұшық؛ кеиінбгі сереилік ұшықтың тоғыз фәктөрін ـــ кезектік ұшық деп жіктеиді.
________________
[1] [2] «жөңгө аз ұлттар мәдениет мұралар жыинағы»,чың ли,күнмің иұннан ағарту баспасы,2006-жіл,26бет
[3][7]«мәркістік философя қәғидәләрі»,іле халық баспасы ,2001ـ жыл,қазақша 74-115-116-бетер)
[4]«ибин синаның медтсинәліқ ахлялары »,қашқар ұйқыр баспасы,2003-жыл
[5]«саяси идеяліқ мұрал тәрбиесі және заң негіздері» ,79бет,жөғәрі оқу орындары баспасы, 2010жылғы басылым.
[6]«саяси идеяліқ мұрал тәрбиесі және заң негіздері» 85,-бет,жөғәрі оқу орындары баспасы, 2010жылғы басылым
[11][8] «мәркіс-енгіліс таңдамалы шығармалары»,3- том,ханзؤша 41-512-бет
[13][14] [10] [9]мәркіс-енгіліс таңдамалы шығармалары,23том,ханзؤша,204-203-бет
[12] «мәркіс-енгіліс таңдамалы шығармалары»,1-том,ханзؤша,24-бет
[15]«әлемдік философялық мұраـ ежелгі шығыс философясы »1-том 341ـбет ,жазушы,алматы,2005-жыл.
[16]«медтсинә және философя»жорналы, ли хұң,2000-жыл 10сан, 60-бет
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=421

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер