Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 17:13 - 2021/02/25

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=2434
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=2434

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=2434

Мақала жолдаушы: Ел-арна басқармасы
Мақала апторы: Манатхан Шерияздән, Мұратхан Шерияздән
Аптордың мекен-жайі: Алматы қаласы, Қазақстан

Бүкіл адамзат қоғамы дамып ұлы өзгерістерді күтіп тұрған 21 ғасырда Қазақстан Республикәсінің президенті Нұрсұлтан Әбішүлі Нәзәрбәев алға қойған «Мәңгілік Ел» идеясі Түркі халықтарының адамзаттың саяси сахынасындағы Мәңгілік Ел құру идеясі. үшіші мыңжылдық аясында жершәрі кәртәсінән қаншама мемлекеттер жоғалып, қанша мемлекет пайда болады? Дүниеге қожалық рөлін атқарып келе жатқан мемлекеттердің саяси сахынадағы орны өзгеріп, қаншама біз ойламаған әлемдік өзгерістер туылады?

Мәңгілік Ел құру адамзат баласы жаратлғалы бас қатырып келе жатқан өзекті мәселе. Бүгінгі Қазақстанның негізі болған Қазақ хандығының; Қазақ хандығының ұйытқысы болған Шыңғысхан құрған алып имперянің; Шыңғыс империясінің жалғасы Алтын Орданың; Алтын Ордәмен қанаттас өмір сүрген Осыман империәсі адамзат қоғамына зор ықпал көрсетті. Бұл мемлекеттер әлемдік империя құрудың негізін қайдан алды? Өзегі не? Шыңғысханның Төре билік жүйесі – билік жүйедегі тапқырлық па, әлде арғы мың жылдықтағы жүйенің жалғасы ма? Оғыз төрелері құрған ұлы Осыман империясінің билік жүйесі қайдан, қалай қалыптасты? Оғыздар ата жұрты болған Түркі даласынан алып барған ба? Деген келелі сұрақтар туындайды.

Екінші мыңжылдықтың ұлы Қағандары Шыңғысхан және Осыманның билік жйесі бірінші мыңжылдықта дүниені дүр сілкіндірген Аттила (Еділ) құрған Ғұн империясі мен ұлы Түрік Қағанаты билік жүйесінің жалғасы ма? Ежелгі ата-бабаларымыз Мәңгілік Ел құруды ойластырған ба? Немесе ұзақ өмір сүретін биліктің сырын ашып мемлекетке пайдаланған ба? Әлемде сырлы болған Көк Түрік, Шыңғысхан, Осыман империяләрінің тасбақа тұғырлы алып ескеркіштермен нендей байланысы бар? Үшінші мыңжылдықта Қазақстанды қамтыған Түркі мемлекеттері Мәңгілік Ел құра алама, жоқ па? Дейтін аса келелі сұрақтар туындайды.

Елбасы Нұрсұлтан Нәзәрбәев 2014 жылы 17 қаңтарда Мәңгілік Елдің жеті басты құндылығын жариялады.

Бірінші, Қазақстанның тәуелсіздігі және астанасы.

Екінші, қоғамымыздағы ұлттық бірлік, бейбітшілік пен келісім.

Үшінші, зайырлы қоғам және жоғары руханият.

Төртінші, индустрияландыру инноватцияларға негізделген экөнөмикәліқ өсім.

Бесінші, жалпыға ортақ еңбек қоғамы.

Алтыншы, тарихтың, мәдениет пен тілдің ортақтығы.

Жетінші, еліміздің ұлттық қәуіпсіздігі және бүкіл әлемдік, өңірлік мәселелерді шешуге жаһандық тұрғыдан қатысуы. Бұл жеті құндылық жаһандану заманындағы Елбасымыздың Мәңгілік Ел жөніндегі кешенді идеясі.

Біз ата тарих қойнауына көз сала отырып түркілік жолды зерттей келе Мәңгілік Елде мынадай Үш Тұғыр болу керек деп санаймыз. Түркі халықтарының танымы бойынша Жер Тұғыр (жер ана) оның үстінде адам баласы, адамзатты біріктіретін қозғаушы күш Ел Тұғыр (Билік тұғыр…) мен Аспан Тұғыр (ғарыш әлемі) осы Үш Тұғырды біріктіре білді. Сол арқылы Түркілік геөгрәфияліқ аймақды әрі өркениет жаратты. Түркі халықтары Бұл Үш Тұғыр бір-бірімен байланысқан, ажыратуға келмейтін, бірін-бірі толықтайтын қүдіретті күшке ие болатын сырын ашқандықтан алдыңғы үш мыңжылдықта қүдіретті мемлекет құра білді. бірнеше мыңжылдық тәжірибеден өткізді. Біз бұл мақалаламызда Түркілік таным және Түркілік сөз қолдану аясында Мәңгілік Ел құру философиясын түсіндіреміз.

Мәңгілік Елдің Жер Тұғыры болу

Мәңгілік Елдің Ел Тұғыры болу

Мәңгілік Елдің Аспан Тұғыры болу

Бірінші, мәңгілік Елдің Жер Тұғыры (жер ұйығы) болу

Жершәрі милиондаған тіршілікті құшағына алып ықылым заманнан бері асырап келген ұлы анамыз. Ол бүкіл тіршіліктің көзі. Тіршілік атаулының мәңгілік мекені, Жер Ұйығы. Біз түсінік жасағалы отырған Жер Ұйық Түркі тілдес халықтардың бүкіл адамзатқа мәдениет таратқан, адамзаттың ең алғашқы өркениетін тудырған жер өзегі. Ұлы бабаларымыз көзінің қарашығындай қорғаған өсіп-өнген қәсиетті мекені. Мәңгілік Ел құру үшін сол халықтың ең әуелі тұрақты жері болуы шарыт. Жер Тұғыры сол елге қатысты жер, өзен-сулар, көлдер мен теңіздерді, тауларды қамтитын тіршілік иесі мен мемлекеттің ғасырлар бойғы мекені саналады. Жер Тұғырының маңыздылығын баяндауда Түркі халықтарының ұлы ойшылы, Ұлы Ұлыстың (Алтын Орда) ақылшысы болып үш хандықты бастан өткізген Асанқайғы Сәбитүлінә және оның Жер Ұйық идеясінә тоқталмау мүмкін емес. Асанқайғы 15 ғасырда өмір сүрген қазақ халқының ұлы ойшылы. Ол алғашында Алтын Орданың астанасы Сарай қаласында, кейін Қазан қаласында ұлы Мүхәммед ханның қасында беделді, ықпалды билердің бірі болған. 1445 жыл Мүхәммед хан (Ормәнбет хан) өліп Алтын Орда ыдыраған кезде қазақ даласына қайта оралып қазақ хандығын құрған Жәнібек ханның (1456–1473) жырауы және ақылшысы болған. Шоқан уәлихәнөвтің сөзімен айытқанда: «көшпелі ноғай қазақ ұлысының филосоФы»[1].

Әбілқәйір ханның (1428–1468) айналасындағы көрші елдермен соғысып халық әл-ауқатының нашарлап күйзеліске ұшырап мемлекет әлсіреуі салдарынан жаңа бір билікті аңсаған жағдайында мемлекет тамырын дәп басып ұстап біліп отырған Керей мен Жәнібек осы жерде ежелгі биліктің жалғасы болған жаңа бір мемлекет құру уақытының пісіп-жетілгендігін, жаңа билік орнатпаса болмайтындығын жете түсінген. Қос кемеңгер ұлы ойшыл Асанқайғы мен мемлекет құру жұмысын ақылдасып, Асанқайғыдан келелі кеңес сұрады. Асанқайғы Қазақ халқының қайтадан ел болуын армандайтындығын, Қазақ халқының осы жерде бірігу мүмкіндігі бар екендігін, Жер Ұйық болмаса мемлекет құру ісінің кейіндейтіндігін, бір тудың астына шәшірәп жатқан елді ұйЫстЫрудЫң қәжтті екендігін түсіндіріп «Жер Ұйық» идеясін алға қойды.

«Қазақтың қысқаша тарихы» және «Қазақтың мәдениет тарихында» Жер Ұйықты былый баяндайды: Асанқайғының ойынша халықты мәңгі бақытқа бөлеудің бірден-бірі шығар жолы жер үстіндегі Жұмақ – «Жер Ұйықты» іздеп табу. Асанқайғы арманындағы «Жер Ұйық » – елді жау алмайтын, малға жұт жүрмейтін, шөбі шүйгін, суы сүт, топырағы май, тасы алтын, ағаш басы толған жеміс-жидек, қайғы-қәсіреттен аулақ құтты қоныс. Ол арада қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын заман болады, жұрыттың бәрі тең, бәрі шат-шадыман тіршілік кешеді. Ел аласы, ру таласы жоқ малға жәйлі, мәңгілік бақытты өмірге кенелуге болатын ырысты мекен… дейді .[3] [2]

Үлкен мақсатты арқалаған Асанқайғы қазақ даласының батысынан шығысына, өңтүстігінен сөлтүстігіне дейін аралап, Қазақ халқы Билік Тұғырын қалыптастыра ала ма деген өймен желмәясімен тынымсыз кезді. Жер тұғырын анықтады, тексеру жүргізді.

Ол кезде Қазақ халхының негізгі рулары Еділ Ноғайларына, Әбілқәйір хандығына, Моғолыстан хандығына, Сібір хандығына қарап ұлан-қайыр даланы алып жатқан. Қазақ рулары бірікпей жер бірікпейтінін білген ойшыл бір билікке (бір кіндікке) жиуға тура келетіндігін, ежелгі ата-бабаларымыздың жер ұйық туралы көзқәрәстәрін «олардың аса бас иіп табынғаны Алтай, Тарбағатай, Көкімен таулары, күнгейдегі ұлы биік Тәңір тау. Олар осылардың барлығын киелі деп санады. Әдемі таулар – Ғұндардың ата-бабасының Жер Ұйығы болған сәуегей жер»4]] дегенді негізге алды. Ежелгі Әпсана бойынша Жер Ұйығын қортындылаған Асанқайғы Түркі халықтарының ата мекенінен Азияның қоңыржай белдеулік төрт маусымы айқын, жұт жүрмейтін, суы сүт, топырағы май, тауы алтын, тасы күміс, жері құнарлы, егіншілікке аса қолайлы жерлер мен сөлтүстіктегі салқын, мал шаруашылығына қолайлы шұрайлы жәйлімді, түгін тарытса майы шығатын кең алқаптан қазаққа тән мәңгілік мекен іздеді.

Асанқайғы кең жатқан Қазақ жерінің бірігуін, бір тұлғалануын, ұйысуын, ұйуын, бірігуін көзде ұстады. Түркі халықтарының ішіндегі Қазақтардың осы Жер Тұғырында мемлекет құруға болатындығын, Жер Тұғыры болмаса биліктің баянды болмайтындығын, сол халықтың ежелден мекендеген қарашаңырақ ата қонысы, халқы жер-судан қысылмайтын, мал мен басы тең өсетін, жерінде құт бар, асау өзен ұлы таулары бар, біріңғәй бір тұлғаланған халықтан құрам тапқан, рухани бірлігі мен тамыры терең Билік Тұғыры бар жердің өзегі болған мекеннен ғана «Жер Ұйық» қалыптасатындығын ойға түйді. Дәл осындай жерде мекен еткен халық мемлекет құруына болатынын ойлап, негізгі принциптерін алға қойды. Стрәтегияліқ жоспарын жасады.

Асанқайғының арманындағы Жер Ұйық «елді жау алмайтын» – бұл елді жау алмау үшін Билік Тұғыры болу керек. Билік Тұғыры бар елді жау ала алмайды. Билік Тұғыры бар елде мемлекет болады. Мемлекетті бар елде елін қорғайтын әскери жүйесі болады. Әскери жүйесі бар ел халқын жауға алдырмайды. Бұл мемлекеттің, елдің амандығының кепілі.

«Малға жұт жүрмейтін» – төрт түлік малдың өсуі мен амандығы үшін мал жесе таусылмайтын құйқалы жер. Ол жердің заттық мәтериялдәрмен қамдайтын кең жер-су болу керек дегендік.

«Жұрыттың барлығы тең» – ақиқат пен әділдікке құрылған заң болу керек деген сөз. әділ заң бар жерде жұрыттың барлығы тең болады. Билігі әділ халықтың халқыда берекелі болады. Халқы берекелі, ру таласы, жұрт аласы жоқ елге айналады. Бір мемлекеттің қоғамы тыныш болу үшін кемелді заңы болу керек дегендік.

Юан патшалығының тарихи-геөрәпияліқ шежіресін жасауға үлкен үлес қосқан Жамалдин 1288 жылы Құбылай ханға: еліміз теңдессіз бірлікке келді, теритөриясі кеңейді, басты жұмыстар ретке түсіп, хан-патшалар әділ билеп, өткен әрқәндәй заманға қарағанда қой үстіне боз торғай жұмыртқалайтындай заман болды. Соған мен Ұлы Бірлікке қарасты ел-аймақтардың тарихын жазып шығуға бел байлап отырмын [5] …деген дәттеме жазады. Демек, Түркі халықтары демөкрәтиялі зайырлы қоғам дегенді баламалап «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заман» деп атағанын көреміз.

Ұлы дала құрлығының өзегін алып жатқан қазақ жері бәтіспен шығысты жалғауда, тоғыстыруда, сауда-саттықты дамытуда басқа халықтар мүдделік танытуға мәжбүр болатын сол Жер Ұйықты бірлікке келтіретін, қалыптастыратын, ұйытатын, бір тұлғаландыратын мемлекет құру идеясі жер ұйық идеясі бірте-бірте Қазақ Хандығы болып қалыптасты. Осылайша Жер ұйық идеялөгиясінің негізін салып қазақ мемлекетін құрудың түйінін тауып шықты.

Қазақ жерін негіз ете отырып қалыптасқан империяләрдің, Қағанаттардың, хандықтардың; жаңа эрадан бұрынғы Сақ және Ғұн империяләрінің, Көк Түрік Қағанаты, Қәрәхәнилер Қағанаты, Шыңғысхан Империясі, Алтын Орда, Шарроссия қатарлы империяләр мен мемлекеттер Қазақ даласына табаны тигеннен кейін күшейген. Барлық империяләр мен Түркі тілдес халықтар Қазақ жерін қарамағына алғаннан кейін қүдіретті мемлекет болатындығын түсінген. «Ұлан-қайыр Қазақ даласы өңіріндегі шұрайлы қоныс өзен алқабындағы егінші аймақтар және батыс пен шығыс арасындағы керуен жолы, жол жағалай салынған қалалар, кеніттер, шаруашылық мәдениеті гүлденген негізгі жерлерді иемденуде әскери стірәтегияліқ және саяаси экөнөмикәліқ мәні зор болды»[6]. Сондықтан империяләрдің хандықтардың қай-қайсысыда осы үлгілерді меңгергенде ғана экәнөмикәліқ қуаты артып ірі елге айналатынын түсінді. Осы өңірді меңгерудің стрәтегияліқ маңызын жете танып, осы өңірде берік табан тіреу үшін жанталасты, соғысты. Осы себепті Қазақ жері Еуразия құрылығындағы өзекті жерге айналды. Қазақ даласында құрылған немесе жанамалай қосып алған иемпияләр мен хандықтар бұл мекеннен айырылғаннан кейін әлсіреген. Қазақ хандығының Әбілқәйір хандығының орнын басуы Әбілқәйірдің немересі Шайбани мен болған отыз жылдық соғысы Қазақтың ұпайына шешілуі, Шағатай хандығынан Тәңір таудың Іле аңғары сөлтүстікігімен Сыр өңірінің, Шу бойының қазаққа тәуелді болуы Қазақ хандығының күшейуіне жол ашты.

Көрші халықтар Қазақ даласын уысына алмай қүдіретті елге айнала алмайтынын ерте білгендігін тарих беттерінен көре аламыз. Шар патшасы Петр1 былай деген: «Барылқ Азия Елдері мен жерлеріне кірудің кілті мен қақпасы – дәл сол Орданың (Қазақ Хандығының) өзі ғана. Осы себептен де солар арқылы ғана барлық Азия елдерімен қатынасатын жолымыз болу үшін ол Орда (Қазақ хандығы) Шарруссияның қолында болу керек»[7]. Левшиннің айтуынша, Қазақтардың бағынуы Руссия үшін пайдалы деп қарады: 1, бұл империя бір тамшы қан ағызбай бірнеше жүзмің халықты қосып алады. 2, Қазақтардың бағынуы шығыс өңтүстік өлкелердің қәуіпсіздігін қамтамасыз етеді. 3, ұлы Петрді қорқытқан Жұңғарлар әлі күшті, ол кезде Бұлардың Шарроссияға төндіретін қаупы зор болып отырған. Қазақтар бағынғаннан кейін Қазақтар арқылы Жұңғарларға төтеп беруге және жұңғарлардың күшін әлсіретуге болады. 4, үнемі бүлік шығарып үкіметтің мазасын кетіріп отырған башқұрттарды, қазақтардан пайдалана отырып бойсындыруға болады. 5, Қазақтарды іске сала отырып таяу маңдағы Аларларды, Қарақалпақтарды және ұлы Петр кезінде Руссияға апат әкелген Хиуалықтарды бойсындыруға болады. 6, Петр Қазақ хандығын барлық Азия Елдері мен жерлеріне кірудің кілті деп қараған және оны қаратып алудың стрәтегияліқ маңызы жоғары деп бағалаған .[8]

Іргелес отырған Қытайлар Қазақ даласының маңыздылығын ерте түсінген халытардың бірі. Қытай патшасы Хәнуди заманымыздан бұрынғы 138 жылы батысында жатқан көшпелі халықтардың жағдайын білу, өзіне одақтас тауып Ғұндарды жойып батысқа жол ашу үшін Жаңшиян бастаған елшілік қосынды ұлы Иүзлерге аттандырды. Чжан цянь он жыл Ғұндардың қамауында тұрып Үйсін хандығы жөнінде 630 мың халқы, 188 мың 800 атты әскері бар[9] ел екендігінен мәлімет алып қайтады. Осылайша Хәньуди Үйсін хәндіғімен құдандалы қатынас орнату үшін Қазақ даласының іле аңғарына елші аттандырды. Заманыздан бұрынғы 105 жылы Шижун ханшаны ұзатып құдандалық қатынас орнаттты. Ежелгі Қассақтардың мәдениет таратқан көшпеллер жолы мен керуен жолына Қытайлар сауда жолын жалғады. Шығысы Алтайдың арғы бетінен Жұңғар ойпаты мен Еренқәбірғә Тұрпанға дейін, батысы Каспи теңізіне, тіпті оның батыс жағалауындағы Түркі жерлеріне Қазақ даласынсыз бару мүмкін еместігін ойға түйді. Құдандалықтың арқасында Ғұн, ұлы Иүз халықтарын жойды және әлсіретті. сол арқылы фарфор, жібек бұйымдарының батыс Азия, Европа елдеріне дейін тасымалдануына жол ашты. Ал, 2013 жылға келгенде қытай төрәғәсі Сицзньпин Нұр-сұлтан қаласының Нәзәрбәев университетінде «бір белдеу, бір жол» әлемдік стрәтегияліқ жоспарын дүниеге жариялады әрі тұңғыш президентімізбен келісімге қол қойысты. Байырғы Жібек жолын онан ары дамыту кезек күттірмейтіндігін, батыс пен шығысты тұтастыратын ұлы құрлықтық жобасын іске асырудың кілті қазақ жері екендігін тағы бір әлемге дәлелдеді.

Асанқайғы арман еткен «Жер Ұйық» – ағылшын ойшылы Томас Мордың «утопия» аралы, италиялық Томмазо Кәмпенелләнің «күн қаласы» сияқты утопиялық ойдың жемісі екені даусыз. әрине, бұл 15 ғасырдағы көшпелі Қазақ халқының қоғамдық болмысынан туылған утопиялық идеия. «Бұл – Асанқайғының бақыт мекені жер ұйық жайлы утопиялық шығармасының ауыздан-ауызға көше келе өзгерістерге түсіп, аңызға айналаып кеткен нұсқасы деп шамалауға негіз бар»[11][10] деп «Қазақтың Қысқаша тарихы» мен «Қазақ-Сөвет Ентциклөпедиясіндә» жазылғандай утопия болмастан, «Қазақ өркениетінде» жазғанындай: «Асан Сәбитүлі – жырау, ойшыл, мемілекет қәйрәткері. Ол қазақ этносын әрі мемлекет қалыптастырып, нығайтуда «жер ұйық» ілімін дүниеге әкелді. Бұл халықтың қауымдасып, ұлттық мемлекет құру идеясі болатын» [12]дегені аса орынды пікір болып Түркі халықтарың арыдан келе жатқан ой-танымдарына сүйене отырып жер өзегіне сараптама жүргізіп шығарған шынайы қортынды болды.

Жер Ұйық – өзінің қойнауында жатқан халықтарды асырайтын, адам баласының алаңсыз өсіп-өнуіне, алаңсыз өмір сүруіне, адамзатты ізгілік, беибітшілік, татулыққа шақыратын, Түркілер және оның ата-бабалары мекендеген адамзат өркениетінің алтын бесігі. Мұндай мекеннен айырылу деген Түркі халқы жөйілумен бірдей немесе жерден айырлу жаннан айрылу деп ұғынды.

Қазаыстан жер аумағы жағынан бүкіл әдемде 9 орында тұруы, ұлан-қайыр даласының жер үсті және жер асты байлығы жағынан бүкіл әлемде алда болуы, ұлы құрлықтағы тоғыз жолдың торабы болуы, әуе жолындада маңызды орында тұратындығы, қысқасы Евразия құрлығының маңдайға басқан аса өзекті жері екендігі осызаманғы ғылымға сай дәлелденіп отыр. Бұл шұрайлы аймақта неше жүз милиондаған халықты алаңсыз асырауға болатындығын кейбір зерттеушілер алға тартады.

Қазақстанның ұлан-қайыр даласы шаруашылықты шалқытып экөнөмикәні қуатты арыттырып, шетелден аса мол қаржы әкелетін тартылыс күшке ие мекен. Бұл ұлы дала топырағындағы сирек кездесетін метәлдәрмен жанарзат байлығы, мол мұнай қоры, егіншілікке қолайлы көз жеткісіз жазықтар мен малшаруашылығына жететін шұрайлы жайлымдар, геөгрәФияліқ орны аса маңызды екні белгілі. Қазақстан ауылшаруашылығы саласын дамыту арқылы көптеген елдерге азық-түлік және ет өнімдерін экспөрттәйтін аса ірі елге айналатын шарт-жағдайы толық аймақ.

Жер Ұйық шетелден мол қаржы Капитал, озық технөлөгия тартатын экөнөмикәнің қайнар көзі. Мемілекеттің ішкі өндірісін дамытып өндірс ошақтарын ашатын, импорт етеін мемілекеттен экспөрт ететін мемлекетке айналдыратын, барлық салаға қаржы тартатын, мемлекет қуатын арыттыратын, мемлекет пен ұлттың табан тірер тиянағы, мәңгілік ел құрудың басты шарты. Асанқайғының «Жер ұйық» идеясі Мәңгілік ел құрудың негізі.

Екінші, Мәңгілік Елдің Ел Тұғыры болу

Түркі халықтарының ой-таным жосыны бойнша Ел Тұғыр – мемлекеттің барлық саладағы құрлым жүйесін алып жүретін әрі Аспан Тұғыр, Жер Түғірмен біріктіретін билік өркениетіне қаратылады. Мәңгілік Елдің Ел Тұғырын төмендегі төрт тарауға бөліп байаандалады:

Бірінші, Түркі Халықтарынң тарихи ата партиясы – Төре партиясы

Екінші, Түркі халықтарының рухы – Мәңгілік Ел рухы

Үшінші, Мәңгілік Елдің Ата Жәкғісі болу

Төртінші, Мәңгілік Елдің билік өркениет тарихы болу



Бірінші, Түркі халықтарының тарихи ата партиясы – Төре партиясы

Мәңгілік Елдің билік құрлым жүйесін ата-бабаларымыз ертеден-ақ ашқан һам пайдаланған. Түркілердегі ең қуатты Билік Тұғырын пайдаланып, билік жүйесін қалыптастырды. Түріктер VIғасырдың орта шенінде, тегінде Алтай тауының батыс өңтүстік жерлерінде мал шәруәшіліғімен шұғылданған. Телелерге тән болған Ашына қауымы бас көтеріп шықты. Заманымыздың 546 жылы Ашына тайпасының жол басшысы Ашына Түмен Жұңғаря ойпатындағы Телелердің 50мыңнан артық әдәммен бірлесіп өздерін Түркі деп атап, Жоржан әқсүйектеріне қарсы тұрды. Заманымыздың 552жылы Ашына Түмен әскер бастап шығып Жоржандарды қатты ойсырата жеңіп, өзін Ел Қаған деп жарялап, қүдіретті Түркі хандығын құрды… Мұқан Қаған мен оның ағасы (кіші әкесі-әкесінің інісі) Естемиді (алғашында Баға Ябғұ деп аталған) Он Оқ (он жебе) фамиласының тайпасынан 100мың адамды бастап, заманымыздың 562жылының алды-артында, Жұңғар ойпаты арқылы батысқа өтіп, Іле және Талас алқабындағы «Үйсіндер жұртын» басып алуға жіберді. Заманымыздың 563-567жылдары Естеми Қаған батыс өңірдегі үлкен мемлекет Ефтәлитеттерді күйретіп, Сасаниларға шабуыл жасады және теритөрясін Забылыстан (қәзіргі Афғаныстанның Ғазна деген жері) мен Памир Үстіртіртіне дейін кеңейітті. Сөнімен Түркі Қағандығының теритөриясі «шығыста Лияухай (қәзіргі Лияухы) өзенінің батыс жағалауынан бастап, батыста Каспи көліне дейінгі 5-6мың шақырымдық көлемге жетті. Заманымыздың 583жылы Түркі Қағандығы шығыс және батыс Түркі Қағандығы болып екіге бөлініп кетті.[13]

Күлтегін Құтылық (Елтеріс) Қағанның екінші ұлы, Білге Қағанның (Мөгилиян) туған інсі. Шешесі Білге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтылық (680-692 жылдары билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (696-716жылы) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бүгүні (716 жылы) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге (716-734жылы) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атаып алғаш көзге түскен соғысы 694жылы Жаужу және Диңжу аймақтарында болған соғыс. Осы соғыста 90мың тұтқынды қолға түсірген. Міне осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47жасқа жетіп қаза тапқанда, төрткүл дүниеден елшілер келіп рухына тағзым етіпті. Басына тарихын жазып ескерткіш орнатыпты[14]

Күлтегін бітіктксінің I бетіндегі мәтіні:

Жоғары да көк тәңірі

Төменде қоңыр жер жаратылғанда

екуінің арасында адам баласы жаратылды

Адам баласын билеп ата-бабам Бумын Қаған, Естеми Қаған отырды.

Олар билік етіп

Түрік халқының елдігін төрелігін ұстай білді, жетілдіре білді.

төрт тараптағылар барлығы жау болған еді, оларға найзалы әскер аттандырып

Төрт тарап барлық халықты бағындырды, барлығын тыныш етті.



Басы барлардың басын игізді,

Тізесі барлардың тізесін игізді.



Күн шығысқа Қыдырқхан – тау орманға дейін,

Күн батысқа Темір Қапанға дейін жорытқан еді.

Осы екі аралығында иесіз, биліксіз жүрген,

Көк Түркілер отырған еді.



Білікті Қаған еді, ұлы алып Қаған еді,

Бұйырықтары (бұйрық орындаушылары) да білікті еді, олар да алып еді.



Бектерде халқы да түзу еді.

Сондықтан елді осынша басқара білген еді.

Елді басқарып төрелік билік орнатты.

Орхон өзені сілеміндегі тасбақа тұғырлы Күлтегін мәңгі тасында өздерінің сонау Бумын Қағанның ұлы Түрік Қағанатының іргесін қалап шаңырағын көтерген мемлекет атасы екендігі һам оның Түркі Қағанаты билігінің теңселмеуі үшін аса мығым билік жүйесін жасап, Түркі халқына Төрелік билік жүргізгенін, ата-бабасының Төре билік жүйесін жетілдіргенін, бектері мен халқының Төре билігін мойындағандығын сөнімен бірге Төре халыққа, мемлекетке әсер еткен үлкен күш екендігін, Төре арқылы билікті меңгергенін баяндайды. Мәңгі тастағы бұл мәтіндерден «Төре» деген сөзді және оның аса елеулі мәнге ие тарихи атау екенін көреміз. Бұл тасбақа тұғырлы мәңгі таста Түркі Қағанаты шаңырағының шайқалып, меемлекет жоғалуға шақ қалған тұстарын былайша баян етеді:

Біліксіз Қаған болып отырған екен.

Қорқақ Қаған болып отырған екен.

Бұйрық орындаушылары да біліксіз, қорқақ екен.

Бектері және халқы да әдәлсіздіқпен жүрді.

Қытайларға басындырып,

оларға арбалғандығы үшін,

інілі-әкелі кектксіп жауласып,

текті бек мықты халықты тоздырып,

Түрік барлық халықты бытыратып,

елін бұзып, елдігінен айырып

Қағандықты орнатқан Қағандарын жойды.

Қытайларға

Бек мықты ұлдарын құл қылды,

Сұлу қыздарын күң қылды.



Түрік бектері Түрік атын ұмытып,

Қытайсымақ бектер болып,

Қытай аттарын ала бастады,

Қытай патшасына бағынды,

Елу жыл қытайға ісін күшін берді, қізмет етті.



күн шығысқа қарай

Бөклі Қағанға дейін соғысты.

батысқа қарай

Темір Қақпаға дейін соғысты.

Қытай патшасына

Елін төрелігін билетті.

Көрші Қытай елінің жімсімәліқпен аңғал сахара халықтарын арбауына түсіріп, берекесін кетіріп біріне-бірін салу арқылы күшін әлсіретіп елу жыл боданды қылған тұстарын, кейінгі елге тұтқа болатын бектері мен халқына баяндау мен бірге Қытайдың әр ісінің алдмшы опа келмейтіндігін, берекеңді кетіріп өзіңе-өзіңді жау қылып, билігіңді меңгеріп алатынын дәлелімен қатаң ескертеді. ЕЛ қадырын білмейтін білксіз бектер тізгін ұстағанда халықтың тозғандығы, өзінен әлсіз халыққа соғыссыз бағыншты болып рухының әлсірегендігін, Түркі халқының бұл тарихи қәтелікті мәңгілік ұмытпауын қадағалай тапсырып, билік алданса, азса мемлекеттің құрып жоғалатындығын түйіндейді.

ілгері кері соғысып жиналғаны

жеті жүз ер болды

жеті жүз ер болып

елсіреген, қағансыраған халықты

Күңденген, құлданған халықты



Түрік Төрелігі азып-тозған халықты,

Ата-бабамның төрелігіндей етіп жаратты, жасақтады.



Тәңір жарылқап

елдігін ел етіп орнатты,

Қағандықты Қаған етіп орнатты.



жауды басып, тыныш етті,

Тізесі барлардың тізесін бүктірді,

Басы барлардың басын игізді.

……………………………………..

Ол төреліктің үстінде атам қаған отырды.

атам қаған отырып

Түрік халықты

Барынша жақсы жетілдірді,

Кедейді бай етті, азды көп етті,

әкем қаған отырғанда

өзім Тардұш қанат халқына Шад болған едім.

әкем Қәғәнмен бірлесе



Оңтүстікке қарай Жасыл өзен (Сары өзен- Хуанхэ) Шантұң

Жазығына дейін соғыстық,

күн батысқа қарай Темір Қақпаға дейін жорық жасадық.



Көгмен (саян) тауын асып Қырғыз жеріне дейін жорық жасадық.

Барлығы жирма бес рет жорық жасадық. Он үш рет соғыстық.



Елдікті ел етіп орнаттық,

Қағандықты қаған етіп сайладық,



ол кекздерде құл құлдықта болған,

күң күңдікте болған еді.

Інісі атасын білмеуші еді,

ұлы әкесін білмеуші еді.

сонша тыныш еткен еліміз төрелігіміз бар еді.



Түрік оғыз бектері халқы естіңдер!

жоғары да тәңірі баспаса

Төменде жер айырлмаса



Түрік халқының елін, төрелігін

кім бұзар…

Түркі билігі мемлекетті қалай орнықты да қауыпсыз етуге болады деген мәселені терең зерттегенін һам оны билік тәжірибесінен өткізіп, Түрік идеялөгиясінә, Түркі халқына тән Төре билігін жасақтап Бумын Қағаннан жалғасқан Төре билік жүйесін қалпына келтіріп, халықты бір тудың астына жиып, жаңадан Қаған сайлап бейбіт қоғам құрғаны, ел жағдайын орнықтырып билікті бір арнаға шоғырландырып біріктіргені айтылады.

Мәңгі тастағы мәтінде мемлекеттің Төрелерге сүйенетіндігі, Төре күшейсе мемлекет күшейіп, Төре шіріктессе мемлекеттің әлсірейтіндігі, Төренің аса мығым күшке ие биліктің жан тамыры екені баса дәріптеледі. Түркі Қағанаты Төре атауын пайдаланып империя құрды. Ендеше, Төре дегеніміз не?

Осы күнге дейін тәрихшіләрімізбен зерттеушілеріміз «Төре» деген атауды айбарлы да даңықты Шыңғысхан әулеттеріне тән атау ретінде қарастырып келген. Шыңғысханның ұрпақтары Төре деген ең қүрметті ләуәзіммен ел биледі, мейлі Ұлы Ұлыс (Алтын Орда) болсын, Құбылай құрған Империя болсын.

Мұңғолия Орхон өзені бойындағы Көк Түрік Қағанаты билекшілері жазып қалдырған мәңғі тастардан «Төре» деген атаудың сол заманда ел билеушілеріне ғана қолданылатын саяси-әкімшілік мағынадағы тарихи болып, Шыңғысхан дәуірінен алты жарым ғасыр бұрын Бумын қаған тұсында Төре билігі болғанын мәңі тастағы жазбалар бұлтарғысыз дәлелдейді. «төре» сөзінің түркі тілінен шыққаны даусыз. Мысалы, Күлтегіннің бітік тасындағы мәтініне назар аударсақ, «елді тұтып: төре (төрелік) етті»[15]деген сөйлемде «төрелік жасады», «билік етті» мағынасында «төре» сөзі «басқарушы», «билеуші» деген сөздерді білдіріп тұрғанын аңғарамыз. 19 ғасырдың екінші жартысында Неміс ғалымы Фридрих Антон Гелләр Фон хелвөлт Түркі тілдеріне филөлөгияліқ зерттеу жүргізіп, «төре» деген сөздің «заң» мағынасында қолданылғанын анықтайды .[16] Сондықтан да Төре деген атаудың Түркілердің билік атауы болып, мемлекет қалыптастырудың негізгі өзегі, мемлекет ұстап тұрудың Тұғырлы күші, ұлы Түрік Империясінің ең жоғары саяси-әкімшілік, әскери тізгінін ұстаған мемлекет құрушы санатындағы бір кіндіктен тараған қәрәкөк Түркі бектерінің тәңірден келген билікті ұстаушы әқсүйектер тобы саналады.

Күлтегін бітіктәсінің III қапталындағы мәтіні:

алтын, күміс, арақ, асыл заттары шексіз

Сонша беріп жатқан Қытай халқының

Сөзі сүйкімді

жібегі жұмсақ екен.



Сүйкімді сөзімен, жұмсақ жібегімен арбап,

алыстағы халықты сонша үйір етіп тартады екен.



жақын қоныстанған соң

аңқау адамды өзіне сонша үйір етеді екен

игі білікті кісіні, игі алып кісіні жолаттырмайды екен

бір кісіні жаңылдырып, руына, халқына, тіпті бесігіне дейін құртып жібереді екен.

(Қытайдың) сүйкімді сөзі, жұмсақ жібегіне арбалып барлық Түркі халқы өлдің…

Дәл осы мәтіннен Түркілердің Қытайдың алдауына түскендігін баяндай келіп Қытайға мәңгі сенуге болмайтындығын, Қытайдың мақсаты Түркі халқын жойып жіберу екендігі айтылады. Түркі халқының қас жауы Қытайлар, олардан мәңгі жақсылық келмейді, қытайға сенген халық түбінде тозып жоғалатындығын қатаң түрде күллі адам баласына ескертеді. Қытайлардың асқан арамза сайқалдығын Түркі Төрелеріндей жазған жер бетінде басқа халық болмаса керек. Қысқасы, Төрелер өз міндетін ұмытып қара жемсәуліққә салынса, мемлекет қадырын білмесе, халықтың мұң-мұқтажын елеп-ескермесе, халықтың тұрмыс-тіршілігімен жұмысы болмаса мемлекеттің күйреп жоғалатынына апарып соғатындығын қатаң ескертіп, елім деп еңіреп туған ар-намысты тектілер басқарғанда мемлекеттің гүлденіп қүдіреттенетіндігін, Төрелермен халқы бір тұлғаланған, Ханы мен Қарашасы бір тілек, бір ниетте болған мемлекет ғұмырының ұзақ болатындығын түсіндірген баға жетпес билік ғұмырнама құлыптасы.

Ұлы бабаларымыз қалдырған бұл мәтіндерден Төре атауының тек билеушілерге қаратылып қалмастан аса ірі биліктік жүйе – партия екендігін ұғамыз. Елдің саяси-әлеуметтік өміріне, қәуіпсіздігіне, қоғамның тыныштығы мен тұрақтылығына Төрелер арқылы нұсқау беріп жатқандығы аңғарылады. Демек, сол дәуірде Түркілердің Төре деп аталатын партиясы болды. партиялар әдетте мемлекет тағдырына қатысты стрәтегияліқ шәруәләрмен әйнәлісәеін саяси топ десек, Төре партиясы мүлде өзгеше болып, Оның құрлымы саяси, әкімшілік, әскери, сот, экөнөмикәліқ күші бір тұлғаланған алып партия еді.

Шыңғысхан империясі мен Осыман империясі Көк Түрік Қағанаты Төре партиясының ел басқарудағы әдістемелерін, заң-жарғыларын тіке пайдаланды. Күлтегін мәңгі тасында: «Түркі Оғыз бектері халхы естіңдер, жоғарыда тәңірі баспаса, төменде жер айырлмаса; Түркі халқының Елдігін, Төрелігін кім бұзар» деген жазбалардан оғыз бектері Түркі Қағанаты ел билеушілірінің қатарында Төре партиясына қізмет атқарғаны аңғарыбады. Егер Төре партиясындай сан ғасырлық билік тәжірибесі болмағанда Оғыз халқы Түркия топарағырда бірден империя құруы мүмкін емес еді. Оғыздар Түркілердің қара шаңырағы болған Түркі даласынан (Қазақ даласынан) тараған халық болатын. Олар ежелден келе жатқан Төре партиясының принсиптерін, заң-жарғыларын толық білетіндіктен, Төре партиясын өзек еткен билік құрлымын жсақтап 1299 жылы ұлы Осыман мемлекетінің іргетесін қалады. Сондай-ақ Азия, Африкә, Европа үш құрлықыты бірдей билеген импарияға айналдырды.

Шыңғысхан (1155-1227) түркілердің жазу-сізуімен мөр-таба істету және дипломатия, төрт төңірегін бекемдеу; ақылды парасатты адамдарды пайдалану, саяси мақсаттағы құдандалық қатарлы жақтарда Түркілік жолды ұстанды. Ол қарастылығындағы Түркі халықтарының рухани күшімен Төре Партиясын ұштастырды. Төре Партиясын ұйытқы еткен билік жүйе Тұғырын қалыптастырып мемлекет билігін бекемдеді. Шыңғысхан әулетінің өздерін «Төре» деп мәқтәнішпен атауы және тарих бетіне қалуы сөзіміздің айқын дәлелі.

«1204 жылға дейін Моңғұлдар орда құру, орданы басқару, хат жазу, таңба мөр ұстауды білмейтін. Наймандарды жаулап алуы Моңғұлдар өзіндік мемлекетін құрып, одан ары әлемдік держәвә деңгейіне көтерілуінің баспалдағы болды. Осы оқиқадан бастап Моңғұлдардың мың жылдық тарихы Найман кәнцелериясі Тататұңға арқылы жеткен Найман жазуында жазылды. Жазуды XIV ғасырда Моңғұлдар арқылы Шүршіттер (Манчжуриялықтар) алып қолдынды. Найман жазуын Моңғұлдар қәзірге дейін қолданып келеді » [17].

Шыңғысхан билігі әрқәйсі салаға дарынды да таланытты адамдарды талдап істетті, әкімшілік салада болсын, әскери салада болсын дарындылар қізмет етті. төңіректің төрт бұрышынан алдырып мамандығына қарай іске қосты. «төрт тарабымдағы халықты көп тыныштық еттім, жаусыз қылдым, көпшілігі маған бағынды» деген Күлтегін мәңгі тасындағы Төрелер ұстанымы – Шыңғысханның дауылпаз жорығы арқылы империянің мәңгілік тұруы үшін төрт тарабын толық бойсындырып, қайталай бас көтеріп тіресетін күшті жау қалдырмаған тарихынан көрініс табады.

Шыңғысхан өзіне бағынған кейбір хандықтарға қыз беріп құдандалық орнатып айналасын хәуіпсіз етуге хәрәкет жасады. Түркі Қағанаты дәуірінде Он оқ атанған Түркештер қарсыласып Қағаны және би-бектерінен айырылғаннан кейін, ол халықты тоздырмай қыз беріп хандығын тұрғызып береді. Мұны Күлтегін мәңгі тасындағы: «Түркеш Қаған өз Түрігіміз, өз халқымыз еді, олар білмегендіктен, бізді (жау) деп жаңылғандықтан қағаны өлді. Бұйрық орындаушылыры мен бектері де өлді. Ата-бабамыз мекен еткен, билік еткен жер-су иесіз болмасын деп, аз халқын жинап… (оған) Қаған атағын сонда біз бердік. сіңлімді, ханшайымымызды біз бердік» деп жазады. Демек, Шыңғысхан да осы Түркі Төрелерінің салт-қәғидәләрімен жүргендігін « Шыңғысхан әскерлері жетісуғә келгенде өз еркімен ел болған Арыстан ханға (Балқаш көлінің шығысындағы Қиялық қаласын билеген) Сұнақ өз қызы Алқәбикені атастырды» [18] Іле алқабындағы Алмалық қаласында тұрып жетісуді билеген Қаңлы тайпасының Ұлыс бегі Тұғырыл мен оның баласы Сұнақ тегін өздерінің барлық әскерімен Шыңғысханға қосылғанда, Шыңғысхан Жошының үлкен қызы – Бикені Тегінге қосты [19] деген деректер айғақтай түседі.

Жан-тәнімді тыныш етсем,

Жамағатым жарлы болар.

Қара басты тыныш етсем,

Қағандығым сорлы болар.

Жаным-тәнім шаршағанда,

Жамағатым азбасын,

Қара басым тозсада,

Қағандығым тозбасын.[20]

төрткүл дүниені билеген ұлы Қаған Шыңғыс билігінің сыры міне осында. Бұл Алтын әріппен ойылған Төре партиясының сол замандағы басты қыбыланамасы болды.

Тағы да күлтегін мәңгі тасына назар салайық:

інім Күлтегінмен бірге сөзге бкідік,

әкеміз атамыз орнатқан

халықтың ат-атағы жоқ болмасын деп



Түрік халқы үшін

түнде ұйқысыз жорттым

күндіз күлкісіз жорттым.



інім Клтегінмен бірге

екі Шад бірлесе отырып,

өліп-тіріліп елдікті орнаттық.



Сонша орнатып

Біріккен халықты от-судай қас етпедік.



өлермен халықты тірілтіп жеткіздім

Жалаңаш тозған халықты тонды

Кедей халықты бай қылдым

аз халықты көп қылдым

ығы-жығы (абыр-сабыр) Елдікті Қағандыққа жеткіздім.

Бұл сөздермен Шыңғысханның билік идеөлөгиясінің ұп-ұқсас қабысып жатқанын, халқым жарлы болып тозбасын деп елі үшін түн ұйқысын төрт бөліп, бар өмірін мемлекетіне арнаған күрескерлік жігері мен халқының ханға қарайтындығы, Қағаны айбарлы болғанда халқының Қағанға қарап бой түзеп ұмтылытындығын, Күлтегін мен Шыңғысханның Қағанаттың омырының ұзақ болуын арман қылып, халқының мүддесін бәрінен жоғары қойғандығын байқаймыз. Бұл тек Түркі Төре партиясы мен оның мүрәгері Шыңғысхан билігінің бір мүдде, бір мақсат, бір жүлге екендігін көрсетеді.

Ұлан-қайыр даланы бағындырған Шыңғысхан көзінің тірісінде осы жерлерді төрт ұлына енші етіп үлестірді. Шыңғысханның үлкен ұлы Жошыға Ертіс өзенінен Орал тауларына дейінгі жерлер, одан ары батысқа қарай «Моңғұл атының тұяғы жеткен жерлерге дейінгі аймақтар», өңтүстікке қарай Каспи мен арал теңіздеріне дейінгі жерлер берілді. Аму дәрянің төменгі жағындағы аймақтар (сөлтүстік Хөрезім) мен Сырдаря өңіріде Жошы ұлысына кірді. Бұл жерлер «Жошы ұлысы» деп аталды. Шыңғысханның екінші ұлы Шағатайдың үлесіне Қашқария, Жетісу, Маураннахыр тиді. Үшінші ұлы Өгедәйғә батыс моңғолия мен Тарбағатай аймағы берілді. Кенже ұлы әкесінің қарашаңырағы моңғұлияны мұраға алды. Бұл Ұлыстардың барлығы Қарақорымдағы (моңғұлиядағы) ұлы Қаған Шыңғысханға бағынатын болды. 1227 Жылы 25 әвгустте Шыңғысхан жорық жолында ауырып қайтыс болды. Шыңғысхан қайтыс болғаннан кейінде балалары мен немерелері соғыс жорықтараын жүргізе берді[21].

Шыңғысхан Төре партиясың рөлін арттыру әрі нағайтуда алуан түрлі саяси айла-шарғылар қолданып бекемдеді әрі арнаға түсірді. Империянің орнықты болуын ойластырып төрт ұлы бөліп басқаратын етті. Немере-шөберелері де атасы салып кеткен Төре билік жөлімен ел басқарды. «Алтын Орда хандығы өз құрамына енген түркі тілдес тәйпәләрмен халықтардың ежелден келе жатқан ел басқару жүйесін өзгертпей бұрынғы қалпында қалдырды »[22].

13 ғасырда Шыңғысхан құрған ұлы Моңғұл патшалығының тәуелді ұлысы болған Жошы Ұлысы ұзамай-ақ өз алдына дербес мемлекетке айналды. Бұл мемлекет Қытайдың тарихи деректерінде «Қыпшақ Ордасы», шығыс деректерінде «Көк Орда», Орыс жылнамаларында «Алтын Орда» деп аталды[23].

Осы Алтын Ордадай алып мемлект Шыңғысхан салған жөлмен Төре партиясынын биліктің тұғыры етті. Шыңғысхан әулеттері төре деген мәртебелі атқа ие болды. Мемлекеттік құрлымның әрқәйсі саласында лауазымды тұлғалар Төрелерден ғана жасақталды.

Шыңғысхан Орта Азия мен Қазақстанды жаулап алып және олжала алған ерлерді ұлыстарға бөлу нәтижесінде Қазақтың ру-тайпалары Жошы ұлысына қосылып Алтын Орда Хандығынан кейін одан бөлініп Ақ Ордаға қарады. Алтын Орданың Көк Орданың билеушілері тек Төре әулетінен болды. Шағатай хандығының ыдырау кезінде дулаттардың Хандық құрғанында билік Дулат әміршісі Болатшының қолында еді. Алайда ол Шыңғыс ұрпағы болмағандықтан өзін «Хан» деп атай алмады. Сол себепті 1348 жылы – Шағатай әулеті Туа ханның немересі Тұғылық темірді хан көтерді [24]. Әйгілі Ақсақ темір өзін Хан деп атай алмай (Әмір Темір) деп ғана атағандығы, шығыс Шағатай хандығына Ұйғыр алты шаһарының билігіне Төреден туған жиенге «Төре» атағын беріп билік ұстатқанын Шоқан уәлихәнөв жазады.

Кейінгі дәуірлердегі Төре атауы Шыңғысхан ұрпақтарына тиесілі деген үғіммен қарастырғанда Моңғұлия – Шыңғысханның мүрәгерлері саналады. Ал, Қазақстан Алтын Орда Төрелерінің отаны болғандықтан тағы бір мүрәгері саналары хақ. Алайда, Төре атауына, Төре партиясының тарихына алғашқы болып үңілу зерттеу арқылы тұтас Түркі халқына және моңғұлияға ортақ құндылық екені ашылды. Сондықтан да Төре партиясының мүрәгерлері Түркі даласынан Моңғұл даласына дейінгі халықтарды қамтиды. адамзат тарихына қалай көз жіберсеңізде ешқәндәй партияның Төре партиясындай тарихыда, рухани және өміршеңдік қуаты кейінгі дәуірге сабақтастығы, тамырластығы жалғанған емес.

Енді Қазақ Хандығы дәуіріне оралсақ, Жошы ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек 1456 жылы Әбілқәйір Хандығынан іргесін бөліп Аләкөл бойында хандық құрып 12 жыл күресу арқылы билік жүйесін арнаға түсіріп халықтың тілегін жүзеге асырды. Осылайша Төре партиясы ғасырдан ғасырға Қазақ Хандығының алтын тарихты билік тұғырын баянды жалғады.

Орхон өзені сілеміндегі Білге қаған ескерткішінде: «әуелі әкелері қаған болды, одан кейін інлері қаған болды. Одан соң балалары Қаған болды…» дегеніндей Қазақ Хандығының алғашқы Ханы Керей Хан болды, Керейден кейін Жәнібек Хан болды. Жәнібектен кейін Керейдің ұлы Мұрындық Хан көтерілді. Мұрындықтан кейін Жәнібектің ұлы Әдік хан болды, одан кейін Әдіктің інісі Қасым Хан көтерілді…

Қазақ хандары Төре партиясының бәстәмәшіліғімен төрт төңірегіне төңірегіне ілгерінді-кейінді табысты жорықтар жасап ірге кеңітіп отырды. Батыста Ноғай, өңтүстікте Озбек, шығыс өңтүстікте Моғолыстан, шығыста Қалмақ, сөлтүстікте Сібір Хандығы қатарлы елдерге соғыс жүргізді. Жемісті соғыс жүргізу Төрелердің әскери саладағы ең үлкен жетістігі еді. әсіресе өңтүстіктегі қалаларға басымдарлық жасауы Қазақ Хандығы 1510 жылы Азияның билеушісі атанған Мүхәмед шайбани Ханды Төрелердің жеңімпәздіқ рухының күшімен тас-талқан етті. Міне осыдан кейін Қасым ханның атағы және Қазақ Хандығының даңқы төрт төңірекке мәлім болды. әйгілі Ақсақ темірдің ұрпағы Бабыр өзінің «Бабырнама» кітәбіндә: «Қазақ халқының бұрынғы-соңғы хан-сұлтандарының ішінде Қасым хандай қүдіретті әмірші болған емес. Оның үш жүз мың әскері бар еді» десе; тарихшы Мүхәмед Хайдар Дулати: «Қасым хан бүкіл дәшті Қыпшаққа билік жүргізді. Оның халқының саны милионнан асатын. Шңғыстың ұлы Жошы ханнан соңғы жерде жерде бұл жұртта Қасымнан қүдіретті Хан болған жоқ» [25] деген куәлік береді. Міне бұл Қасым Хан Ұлысының Орта Азияның саяси сахынасында аса қүдіретті Төре партиясының жөлімен жүргендігінде еді.

Қасым Хан (1511-1523) халықтың қалыптасқан әдет-ғұрып салт-санасына сәйкес мкмлекеттің ата жарғысы « Қасым Ханның қасқа жолы » аталған заңды жасақтап, мемлекеттің гүлденуімен хәліқпен билік арасы бір тұлғаланған дала демөкрәтиясі қалыптасуының іргетәсін қалады.

Қасымнан кейін 42 жыл ел билеген Хақназар Хан (1538-1580) көрші елдермен «қастаспай дос болу, өзәрә көмектесу» ұстанымында берік болып дипломатиялық дарыны мол майталман сәясәткер екендігін байқатты. Үкіметтің билігін нығайту, бытранды жағдайға түскен әкімшілік құрылымға реттеу жүргізіп дарынды Төрелерден тарта білгендіктен мемлекет қуаты арта түсті және бейбітшілік арқасында халықтың өсу көрсеткішіде жоғарылады. Шет жұрт тарихшылары: «Қазақтар мен Қырғыздардың патшасы» [26], «Қазақтар мен Ноғайлардың патшасы» [27] деп атаса атағандай болды.

Хақназардың жолын ұстаған ханның бірі Тәуекел (1586-1598) еді. Тәуекел 1582 жылы шілде айында Түркістән (Ясы) қаласының түбіндегі шайқаста Баба сұлтанды талқандап қолға түсіріп басын алды. Бәләсімен қосып әскер басын АбдоллаII ге тапсырды. Разы болған АбдоллаII Самарқан өлкесіндегі Афөйкент уәләятін тарту етті. Сыр дәрия алабындағы қала бекіністері – Сауран, Түркістән, Отырар, Сайрам, т.б. лар бұрынғысынша Қазақ хандығына қалдырылды.

Тәуекел 1598жылы Абдолла Хан қайтыс болғаннан кейін жүз мыңнан артық Қазақ әрмиясін бастап Мәуреннәхірғә басып кіріп Ақси, Әнжан, Тәшкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бұхара қаласына жорық ашты. Осы соғыста Тәуекел ауыр жараланып Тәшкенітте қайтыс болды. Тәуекел Ханның Абдолла мен жасасқан шартты бұзып жорық жасауы Қазақияның өңтүстігіндегі жібек жолы бойындағы маңызды қалаларды уысына алып сауда-саттық арқылы халықтың әл-ауқатын жақсартты. Түркістәннің екі ғасырлық астана болу тарихы басталды. мемлекетпен халықының мүддесі үшін ұрыстың алдыңғы шебінде құрбан болуы Хан Төрелердің жеңімпәздіқ асқақ рухының көрінісі еді. Төрелердің жеке бас амандығын халқынан жоғары қоймаған принспті атқарғанын айғақтайды.

Тәуекелден кейін шыққан Есім хан (1598-1628) 1598 жылы Бұхара мен Самарқанның билеушісі Бақи Мүхәммед сүлтәнмен бітім шарт жасасты. Бүхәрәмен жасасқан шарт негізінде «Тәшкент қаласы әтірәбімен 200 жыл бойында Қазақ хандығының билігінде болды». 1598 жылы Орта Азиядағы Шайбани әулетімен Сібір хандығының ханы Көшім ханның билігі ақырласты. Қазақ хандығы құрылудан бұрынғы төрт хандыққа яғыни Әбілқәйір хандығына, Моғолыстан хандығына, Ноғай хандығына, Сібір хандығына қараған Қазақ рулары Қазақ хандығында бас қосты. Қазақ Хан-Сұлтандары Қазақ-Өзбек соғысын Қазақ елінің пайдасына шешті. Оңтүстіктегі қалаларды өзіне қаратып алды. Ойлаған мақсаттарын жеңімпәздіқ сөғіспен және дипломатиялық жөлменде шешіп, Қазақ хандығының ғасырлық жобасын іске асырды.

Есім Хан Қасым ханнан қалған ата заңға жаңғыртулар жасап жарғыға жаңалық енгізгендіктен ол заң кейінде «Есім Ханның Ескі жолы » деп аталды. Мұнда Қазақ Хандығы құрылысының саяси-әкімшмлік, рухани және сот істері жөніндегі негізгі заң сипатындағы төрт приынсып екендігі байқалады дейді «Қазақтың қысқаша тарихында».

Қазақ Ханы Есімнің тұсындағы ұлы оқиға 1627жылғы Қатаған қырғыны. Тұрсын Хәнмен оның тіреуі болған екі арыс ел Қатағанның Мемлекетке қарсы шығып беюәз халықты аяусыз қырғандықтан, Қазақ Хан-Сұлтандары мен би-бектері ақылдасып ортақ шешімге келу арқылы екі арыс ел Қатағанды түтәсімен өлім жазасына үкім етіп, ағаш арбаның күпшегінен бойы асқан еркек кіндіктіні түгел найзаға іледі, әйел заты үлес-олжаға беріледі [28]. Қатаған қырғыны тарихымыздағы мемлекетті теңселіткен, мемлекеттің тағдырына, ұлыттың ыдырап азып-тозып жоғалуына соғатын үлкен апаттың алдын алған мемлекеттің жойылып кетуін сақтаған Төре партиясының ұлы шешімі. Дәл осы Қатаған қырғыны Қазақ хандығының ішкі тұрақтылығын сақтауда оң нәтиже берген қатаң заң арқылы атқарылған шараладың бірі.

Қазақ ордасының Ханы ӘзТәуке 35 жыл билігінде Ата Жарғыға өзгерістер енгізген сәясткер. Ол «Тәукенің жеті Жарғысы» дейтін заңды жасақтады, Төре партиясының басқару жүйесін рефөрмәләй білді. Ата Жарғының әлсіз тұстарын Сұлтандар және Билермен ақылдасып толықтады, кемелдендірді. Жемісті сәясәтімен зор қүрметке бөленіп тарихта «Әз Тәуке», «дана Тәуке» деп аталды.

18 ғасырдың алғашқы ширегінен бастап атқа қонған Абылай Хан «Ақтабан шұбырынды» болып азып-тозған халықтың басындағы қара бұлытты сейілтуші әрі құлдыраған мемлекетті қалпына келтіруші тұлға болды. Абылайдың еңбектері бір мемлекетті қайта құрып шіғумен барабар болған күреске толы еді. Бұл жағында Абылай қасына жиналған Сұлтан, Төре, би-бектер, әскер басшылар мен батырлар жатқа телінген жер-суымызды азат етіп өлшеусіз үлес қосты. 1757 жылғы үлкен оқиға Қәзәқиямен Жұңғардың мәңгілікке соғыспау шартына Аякөзде қол қоюуы болды. Абылай хан неше ғасырға созылған бұл соғысты жеңіспен ақырластырды.

Уәли хан дәуірі (1781-1822) Қазақ тарихындағы сыры ашылмаған қатпары қалың аса маңызды кезең. Бұл мезгілде патшалық Ресейдің Қазақ Хандығын ыдырату арқылы боданды ету саяси мақсаты жүзеге толық аспады. Абылай үш жүзден үш биді ұсыныс етіп Хан кеңестеріне, мемлекет істеріне пайдаланса; Уәли Хан сол кездегі заманның талабына сәйкес дала билерінен талдап ең ықпалды және жоғары қүрметке бөленгкен тұлғалардан «Бес Адтын діңгек» лауазымын бекітіп, Төре партиясының басқару құрылымына бұрын болмаған өзгерістер енегізді әрі «кіші хан» бекіткен 300 мың атты әскер ұстаған, Қазақ Хандығын қрық жыл басқарған [29]Төре партиясы тарихындағы ең соңғы адуынды Хандардың бірі болды.

«Абылай ханның ең алып немересі, 1830 жылдарда ашық күрес жолына түскен Кенесәрі сұлтан бүкіл Қазақтың ұлт азаттық көтерілісінің көсеміне айналды. Қазақ Ордасының тәуелсіздігін жарялады, ежелгі ата салты бойнша, ақ киізге көтеріліп, үш алаштың Ханы сайланды… Кенесәрі – Қазақ Ордасының ең соңғы ханы болды[30]. Екінші мыңжылдықтағы шыңғыс Төрелері жалғастырған билік атадан балаға ұласып 1847жылы Кенесәрі Хан қаза болғанға дейін 641 жыл жалғасты.

21 ғасыр тарихқа қайталай көз жіберетін, адамзат тарихына қайталай баса берілетін, бұл құндылықтарды таңданып зерттейтін және пайдаланатын ғасыр. Жершәрі өзегіне тамыр татқан Төре партиясы бір көктесе аз болғанда жарты мың жылдан асып жығылатын тарихта бұрын-соңды болмаған қүдіретті күшімен Түркі билігінің алтын діңгегі, Көк Түрік Империясінән бастау алған Шыңғысхан және Осыман Империясі адамзат билік тархындағы алтын Тәжі саналады.

Адамзаттың тарих көшіне көз жіберсеңіз Төре партиясы жасампаздық қуатқа ие әрі Түркі халқының қайсарлығын пәш еткен ұлы күш болғанын қортындылауға болады.

Арқар ұранды Төре партиясының тарихына үңілу арқылы алдыңғы екі мың жылдықтағы ең қүдіретті партия екендігін тұрақтандыруымыз, Қазақстанда екі мың жылға таяу уақытты өтекеріп тамырын терең бойлатқан бұл партияның құпялықтарын іждәғәтпен зерттеп, құндылықтарын кәдеге жарату арқылы үшінші мың жылдықтағы Түркі халықтарының бірігу үрдісін күшейтіп, теңдессіз рухани күшін жетілдіріп Түркі елдеріне сай келетін кемелді партия құруымыз төтенше қәжет. Себебі, Төре партиясы Түркі халықтарын және ұлан-қайыр даласын сақтап қалған, бүгініне қол жеткізген ұлы партия.

Екінші, Түркі Халықтарының рухы – Мәңгілік Елдің рухы

Біздің рухымыз – бабаларымыздың ұлы даланы ат түяғімен дүбірлекткен тарихынан басталады. Ежелгі Сақтар, Ғұндар империясі, Ұлы Түрік Империясі, Шыңғысхан Тмпериясі, Осман Империясі бұрын-соңды болмаған жеңімпәз сахара халқының әскери саласындағы ұлы табысы әрі асқақ рухы. Арғы тегіміздің бастау көзі болған Сақтар жөнінде байырғы заман тәрихшіләрінің деректмелерінде көптеп кезігеді. Ежелгі Грек тарихъшысы Гередөт былай дейді: «Мәссәгеттердің әйел патшасы Томирис шайқаста Парсыларды жеңгеннен кейін жарғақ тұлыпқа қан толтырып оның ішіне Парсы патшасы Кирдың басын салып: аңсағаның қан еді, іш енді соны деп тұлыпты дәряғә лақтырған[31]. бұл соғыс ата-бабамыз Сақтардың досқа адал, дұшпанға қатал, белдескеннің белін үзіп, тізіелескеннің тізесін бүктіріп қан аңсап соғыс ашқандарға, дұшпанға, басқыншы халыққа деген қайытпас рухын көрсетіп береді.

Заманымызға дейінгі 518 жылы Парсы патшасы Дари I жеңіліске ұшырыған. Осы соғыста туылған таңғажайып оқиғалардың бірін ежелгі Грек тарихшысы пөлиен былай суреттейді: «Шырақ деген бір Сақ өзінің денесін пішәқпен жаралап Парсыларға қашып барып, өзінің Сақ бастықтарынан қорлық-зомбылық көрген етіп көрсетеді. Шырақ өзінің руластарынан кек алатын кісі кейпіне кіріп Парсы әскерін оларға бастап барамын деп алдап адастырып сусыз шөлге апарады. Парсының басқыншы әскерлері шөлде қырылады. Ақырында Шырақ оларға: мен сендерді адастырып қырғынға ұшырыаттым, елімді аман алып қалдым, мен дегеніме жеттім, енді қолдарыңнан келгендеріңді істей беріңдер деп ерлік көрсетеді[32]. Бір Сақ сарбазының шапқыншылардан елін құтқару үшін табиғат заңдылығынан, әскери соғыс тәктикәсінән пайдаланып мемлекет дұшпанын амал-әйләмен жеңуінің ұлы табысы және әскери рухы.

Ұлтымыз қалыптасуының қайнар көзі болған халықтардың бірі Ғұндар қажырлы қайраты, өршілдігі, соғыста қайытпас рухімен Евразияның күн шығысынан батысына дейін үкім жүргізгені аян. Мөде Тәңірқүт (заманымыздан бұрынғы 228-174 жылдары) Шығыста Қытайлардың ұлы Қорған соғуына себепші болса, батыста Европаның басын идіріп айытқанына көндірген ұлы әмірші Еділ (Еуропа деректерінде Аттила деп аталған. шәмәмен 400-453 жылдары өмір сүрген) адамзат тарихында қайталанбас ұлы тұлға. Шығыста Кәвкәзғә, батыста Рейнге, терістікте Даниялық аралдарға, өңтүстікте Дунайға дейінгі ұлан-байтақ өңірді өзіне қаратқан Еділ ханды Европалықтар «әділ патша», «Құдайдың қылышы», «Тәңірдің қамшысы» деп атады. Ғасырлар бойы аңызға айналған Еділ (Аттила) бабамыздың рухы – оның заңды мүрәгері Түркілердің рухының қайнар бұлағы.

Ұлан-қайыр кең өлке, асқар таулары шексізде шетсіз кең далада Түркілер төрт маусымдық көші-қонды өз өмірлерімен және соғыс тәктикәләрімен бірлестіре алды. Жаратылыстың заңдылығын өзгертуге болмайтындығын оған сәйкесіп жасау керектігін түсінді, ұйысты және шыңдалды. Қатал табиғат Түркі Халқының қайытпас рухы қалыптасуына себепші болды әрі Түркі халқына тән мінез сыйлады.

Еуразия даласындағы Түркі халықтары береке-бірлігі, бір ауыздылығы, Түркі мүддесін бәрінен жоғары қоюы, Түркі Төрелерінің халқына деген адалдығы, өлімді елең құрлы көрмеуі, өлім табиғи құбылыс, алайда туған жері туған халқы үшін өлу-өлу емес ар-намысын қорғау болып табылатындығын өздерінің Түркілік Рухы қылып қалыптастырған. Түркі Төрелері мемлекетіне, халқына адал болды әрі өздерінің қаһармандық Төре Рухын бүкіл әлемге әйгіледі. Төңіректің төрт бұрышына үкім жүргізді. киіз-турылықты Түркілердің қайытпас рухы қүдіретті мемлекет және империя құрудың рухани күші болды. Екінші мың жылдықта Түркі тілдес халықтар сол ата-бабасының салған жөлімен бүкіл әләмді жалт қаратты. Дәл осының шындығы дүниені дүр сілкіндірген Шыңғысхан империясі мен Осман империясі барлыққа келді. көшпелі Түркілерден әскер құраған Шыңғысхан ұрпақтары мен Осыман ұрпақтары адамзат тарихындағы көшпеллерінің соғыс өнерін, олардың жеңімпәздіқ рухын күллі әлемге мойындатты. Мәңгі қайталанбас соғыс рухын және Түркілер рухын өшпейтін алауға айналдырды.

Керей мен Жәнібек үкім жүргізген Қазақ Хандығы әкесі Ақ Орда мен атасы Алтын Орданың батасын алғандай Алтын Орда, Ақ орданың жасын жасады. Ұлы Ұлыс немесе Алтын Орда тарихында төрт ғасырға жетіп жығылған хандық болды. Қазақ хандары Алтын Орданың алтын жұмыртқасын жарып шыққан, Ақ Ордадай алып мемлекеттің билік құрылым жүйесін қаз-қалпында пайдаланды. Қазақ Төре рухы, Төре рухы қазақ рухы болып бір ниет бір тілекпен басталған еді.

Осы барыста Шыңғысхандай алып тұлғаның ұрпағы болған Қазақ Хандары мемлекет мүддесін бәрінен жоғары қойған қайталанбас рух-жігерімен халқына сүйеу болды. елі үшін, отаны үшін өз парыздарын дәңіқпен орындады. Қазақ Хандығының рухы Қасым Ханның тұсында тіпті күшейе түсті. 1510 жылғы қысқы жорықта бүкіл Азияның әміршісі болған Мүхәмед шайбани ханды бір жолата талқандағаннан кейін Қазақ Ордасының күш-қуаты шар тарапқа мәлім болды. Орта ғасырлық атақты тарихшы Абдаллах пен Мүхәмед пен Әли Насырұллах өздерінің «Зұбадат әл-Асар» атты кітәбіндә: «Қасым хан бүкіл Дәшті Қыпшақтың падишахы болды, ол ұлы істер жасау үшін туған адам еді. Қасым ханның қисапсыз әскері Қазақтар мен Ноғайлардан құралған[33].

Белгілі тарихшы Махмұт бен Уәли өзінің «Бахр әл-Асырар» атты кітәбіндә, 1504 жылдың оқиғаларын байандай келе: «Қазыр бүкіл Дәшті Қыпшақтың билігі Қасым ханға көшкен» деп жазады. Қасымның күш-қуатының артқаны сондай, ол бүкіл Мәуреннәхір өңірі үшін үлкен қәтер болып отыр деп бастайды.[34]

Осындай даңықты соғыстардан бастау алған хан бабаларымыздың өмірі ерлікке толы болды. 1537 жылы 27 шілде (жұма) күні төрт халықтың таң азаннан түн қараңғылығына дейін созылған, табандасқан Қиан-кескі соғыста Қазақ-Қырғыз әскерлері түгелімен қырғынға ұшырады. Қанды ұрыста Қазақ халқының Керей мен Әз Жәнібек хан әулетінен тараған жәуінгер басшылары – Тоғым Хан бастаған 37 сұлтан қаза табады. Бұлардың ішінде Тоғым Ханның тоғыз сарысы деген әтпен аталған ержүрек тоғыз ұлы түгелімен кетіпті[35]. Мұнан байқарымыз Хандар, Сұлтандар, Ханзадалар соғыстың алдыңғы шебінде болып, қайтпас жігерімен, халқын сүйген жүрегімен қан кешіп сарбаздарды әсерлендіріп шаһит болуы – жапа-машақатты хәлқімен тең бөлісетін, тіпті алда жүретін текті туған мемлекет құрушы Төрелердің даңықты рухы еді.

Қазақ Хандығы тарихындағы Керей, Әз Жәнібек, Қасым, Хақназар, Есім, Тәуекел, Жәңгір, Әз Тәуке, Абылай, Уәли хан қатарлы хандарымыз кемеңгерлігі мен батырлығы сай келген, қайталанбас асқақ рухімен елін-жерін қорғаудың сара жолын салып кетті.

Өзбектермен болған ғасырлық соғыстың нәтижесі Қазақтың ұпайына шешілуі, Тәшкент және Сыр бойындағы қалалардың Қазақияға тәуелді болуы сол тұстағы аса елеулі табыстардың бірі еді.

Төрелер Қазақ мемлекетінің іргетәсін бекемдеп отырды. Ойрат Қәлмәқтәрмен болған ғасырлық соғыстың соңғы нүктесін Абылай хан бастаған Төрелер жеңіспен ақырластырып Жұңғар хандығын жойды. Қазақ Хандығы ақырласқанға дейін Төрелер Хәлқімен бірге болды, ұлы отанын жер-суын қорғады. Уали Хан дүниеден өтіп (1822) , бірәз жыл салып Кенесәрі Хан таққа отырды. Он жылдан астам Хан болған Кенесәрі Орыс отаршыларының зәре құтын ұшырған асқақ рухты билеуші болды.

Бүкіл әлемде жер аумағы бойынша 9 орында тұрған ұлы отанымыз Төрелердің бастамашылығында сақталып қалған қәстерлі мекен. Сол бабаларымыздың рухының жемісі бүгінгі Қазақ елі. Тарихымызда Төре Хан-Сұлтандарының рухындай асқақ рух болған емес. Хан-Сұлтандарымыздың рухімен Қазақ рухын бір-бірінен айыруға болмайды. Сан ғасырдың қатпарында ыстық-суығын бастан кешіріп қалыптасқан Төре рухы – Қазақ рухы.

Егер Қазақ тарихында рухы биік текті Төрелер болмағанда мақтана алмаймыз әрі осыншама жерді қорғап қала аламс едік. Себебі, Қазақ хандығы ақырласқан күннен, Кенесәрі ханның үні өшкен күннен, күндей күркіреген, найзағайдың отындай жарқыраған Төрелердің бастамашылығынан айырлғаннан бастап Қазақ тарихында болмаған қырғын мен бодандық іргемізге жетіп келді, Шаңырағымызды шайқалытты. ғасырға созылған бодандық, «ақтабан-шұбырындыдан» арман жоспарды, нысаналы саяси түс алған ақырзаман басталды.

Қазақ ұлтын жойып жіберу үшін Орыстың атқарған саясаты мен жүргізген қәтігез қырғыны ғасрлар бойы қалыптасқан рухымызды мұқалта алмады. 20 ғасырдың басында Алаш зялылары атқа қонғаннан бастап Қазақ рухы көктемгі саңырауқұлақтай қайта көктеді. әлемдік ұлттық көзқәрәс қалыптастырып, Еуропалық деңгейде білім алып, Еуропаның аспанынан Орысқа көз тастаған Алаш Арыстары Қазаққа Орыс мәдениетінің керек еместігін, ғасырлар бойы Жалғасқан адамды мұралдыққа жетелеген құндылығы бар, кемеліне келген ұлытты тәуелсіз ел қылудың нақтылы хәрекеттеріне көшті. Бұл Орыстарды қатты шошытты. Қазақтың қаймағы болған ұлттық мемлекет құру Жолындағы Алаш зиялларын жоғалытпай, Қазақ жеріне иелік ете алмайтындығын болжап бұл халықты жоғалтудың сан қырлы жолдарын қарастырды. Қазақ халқын жер бетінен жоюдың стрәтегияліқ жоспарын жасады. атадан балаға жалғасқан қырғындау, жәніштәумен қоса жаппай ашаршылық тудыру қатарлы саясаттарын Жан сала іске асырды. Алаш әрдәгерлерін түгелімен өлімге үкім етті. Қырғыннан аман қалып сансыраған халықтың рухани байлығы тілін, дінін, салт-сана, әдет-ғұрпын, тарихын жоғалту үшін Жер бетінде Орыс халқындай ұлы халық жоқ деген сананы сіңіріп өзіне мәңгілік бағынышты ұлыт қалыптастыруға тырысты әрі рухани мүгедек ұлытқа айналдырды. Адамзаттың ойшылы Әбу Насыр әл-Фәрәбидің: «Тәрбиесіз берілген білім- адамзаттың қас жауы» деген ұлы сөзі бар. Кеңестік жүйе Түркі халықтарын қор санаған, Орыс халқын зор санаған идеялөгияліқ тәрбиені сіңірді әрі бұл стрәтегияліқ тәрбие жартылай жемісін берді.

1986 жылы 16 желтөқсәндә Алматыда Қазақ студенттері Республикә басшысының Орыстан тағайындадуына байланысты ереуілге шығуы Сөвет одағын қатты тіксіндірді. Бұл ереуілді аяусыз жаныштаған кеңес үкіметі халқараға мүлдем керсірше жаря етті (бір топ әрәқкештер мен нашақорлардың заңсыз әрекеті деп ақпар жарялады) де шындық бүркемеленді. Көп өтпей 1989 жылы бүкіл Одақтық жиналыста Қазақстан ақыны Мұхтар Шаханов желтөқсән оқиғасының шындығын әлем ақпараты алдында жәйіп салды. Сөвет одағының басшысы Михайл Гөрбәчев адамзат алдында Қазақ халқынан кешірім сұрауына себепші болды. Бүкіл дүниеге ядролық қәруімен айбар шеккен империя өздігінен ыдырады. 20 ғасырдың соңында Қазақ халқы дербестігін жарялады. Бұл Ұлы дала елінің рухы киесінің қайта тірлуі еді. Ұлы дала халықтарының тарпаң табиғаттан алған қайытпас асыл рухын мәңгілік отанымыз үшін тірілтіп Мәңгілік Елдің мәңгілік рухын қалыптастыруымыз керек. Бір мемлекеттің ғылым техникәсі дамып, экөнөмикәсі қанша көтерілгенімен халқының отанға деген сүйіспеншілігі болмаса бәрбір қорғап қала алмайды. Сөвет одағы мұның жарқын дәлелі болмақ. Біз мұнан мемлекетті қорғап қалу үшін ұлы рух болуы төтенше қәжет екендігін, егер мемлекетіне деген шынайы сүйіспеншідік және сенім болмаса, әр халық өзінің терең тартқан тарихи тамырына жалғанбаса бяанды ел болып тұра алмайды.

18 ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақ халқын тозып кетуге дейін хәлге түсірген «Ақтабан-шұбырындыны» Жұңғардың зұлымдығынан, тұйықсыз шабуылдауынан туылған қәсіретті заман дедік.

20 ғасырдың басынан бастап ұлттың тілі, діні, салт-дәстүрі, рухы жойылып кетуге дейін барғған дәуір Орыс отарлығы мен арнаулы жүргізілген зұлмат саясатынан болғанын көрдік. Енді тәуәлсіз елдің 30 жылдығында неге рухымыз төмен? Не кедергі? Бұл рухымызды оятатын, рухымызды көтеретін науқанның алып барылмағандығының салдары. Рух әлсіресе ұлт әлсірейді, ұлт әлсіресе мемелекет әлсірейді. Бір ұлыттың көркейіп-гүлденуі, шегінуі бүкілдей ұлттық рухына байланысты. Ұлтын және мемлекетін сүйетін халықты қалыптастыру Мәңгілік Елде кем болса болмайтын аса маңызды рухани күш болып табылады

Үшінші, Мәңгілік елдің ата жарғысы болу

Тұңғыш президентіміз Нұрсұлтан Нәзәрбәев Мәңгілік Ел идеясін алға қойды. Олай болса Біз Ата заңымызды Мәңгілік Елге сай келетін заң нормаларын әзірлей алдық па? Ата заңды жасаудағы жаңғыртудағы мақсат не? деген келелі сұрақтар туырдайды. Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: «Мен халқымның тағлымы мол тәрихімен ерте заманнан арқауы үзілмеген ұлттық салт-дәстүрлерін алдағы өркендеудің берік діңі ете отырып, әрбір қадамын нық басуын, болашаққа сеніммен бет алуын қалаймын», «егер жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды»… Елбасының осы идеясі бізге ата заңымызға үлкен өзгерістер керек екенін ұғындырады. Мәңгілік Ел құру ата заңның түп негізден нәр алып қайнасып қалыптасқан рухани күшімізді жетілдру арқылы қалыптасатындығы айқын. Бүгінгі тәніммен ұзаққа бармайтынымызды, арыдағы тегімізді мәңгілік ұлтқа қалыптасу өзегі етуді нұсқады.

Түркі халықтары атамзаманнан қүдіретті Ел құрып адамзат өркениетіне айрықша ықпал көрсеткен. Сондықтан да Қазақстанның Ата Жарғысы ұлы Түрік имперясі жарғыларының, Шыңғысхан имперясі жарғыларының, Қасым ханның Қасқа жолынан, Есім ханның Ескі жолынан, Әз Тәукенің Жеті Жарғысы қатарлы жарғыларды терең зерттеп, дәнін алып қауызын тастап мөрәлдіқ әдәмгершілік ахылақты биік ұстаған кемелді заң болуы ләзім. Ата Жарғының ұлттың өсіп-өнуіне, ұйысуына демеушілік рөл атқаратын болуы, ұлыттық құндылығымызды нәрлендіретін болуы тиіс.

Қазақ Хандарының заңдары «Жарғы» деп аталды[36]. «негізі орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстарында қолданған Яарғұ заңынан алынған. Қазақша жарғы, әділдік деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір жағына аудармай, дәл айырудан шыққан, дауды әділ тура шешкен билерді халық бұқарасы ардақтап «қара қылды қақ жарған» деп мадақтаған. Оның екі жағының біреуіне артық жібермей дәл айыру әділдіктің мезгеуі болған. Жарғы заңының негізі міне осында»[37].

Қазақ хандығында «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім Ханның ескі жолы», Тәуке Ханның «Жеті жарғысы» деп аталатын заңдар болды. Бұл заңдар сол заманда ислам дінін тұтынатын күн шығыс пен Орта азияның бірсіпірә елдердегі феөдәлдіқ мемлекеттер мен хандықтарда жаппай қолданылып отырған ислам діннің «шариғат» заңынан мүлде басқаша болатын. Бұл Қазақ хандығының ерекше тарихи әлеуметтік экөнөмикәліқ және саяси жағдайының туындысы еді[38].

«Қасым ханның қасқа жолы» бұл заңға кірген ережелер:

Мүлік заңы (мал-мүлік, жер дауларын шешудің ережелері)
Қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмысына жаза)
Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, ердің құны, тұлпар ат)
Елшілік жоралары (майталмандық, шешендік, халқаралық қатынастарда сыпайлық, әдептілік)
Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке үстіндегі ережелер, жасауыл, бөкеуіл, тұтқауылдардың міндеті) …[39].
«Қасым ханның қасқа жолы» бір ғасырдай атқарылған соң, тиісті толықтырулар мен өзгерістер енгізіліп Есім Ханның (1645-1598) тұсында «Есім Ханның ескі жолы» деп аталған. Ел ауызында сақталған деректерге қарағанда Есім хан тұсында «қасқа жолға» қосылған жаңалық: «Хан болсын, ханға лайық заң болсын; Батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын; би болсын, Би түсетін үй болсын» деген ережелер екен. Бұл Қазақ хандығы құрлысының саяси-әкімшілік, әскери, рухани және сот істері жөніндегі негізгі заң сипатындағы төрт присип екені байқалады[40].

Тәуке хан (1680-1718) тұсында «Көл төбенің басында күнде кеңес» өткізіліп, «қасқа жолдың» бұрынғы бес тарауына тағы да екі жаңа тармақ қосылды. Хандарымыз халықтың жағдайына қарай заңды толықтырып өзгертіп отырды. мұндағы жаңалық жер дауы және құн дауы туралы кемелдендіріп жазылған тараулардың айналымға түсуі болды. Жер бүкіл ұлттың жан тамыры. Жерден айырлған халық малдан айырлады, малдан айырлған халық жаннан айырлады. жер мәселесі бүгінгі Қазақстанның өзекті мәселесі. Қазақ халқы атамзаманнан осы жерін қорғау үшін қан төкті. Сансыздаған бабаларымыз шаһит болды. Осындай шетсіз де шексіз даланы бізге қалдырды. Сондықтан да бұл топырақ бүгінгілердің көзімен қаралып өлшеп пішілмеуі, сатылмауы керек. Мемлекеттің, ұлттың ғасырлар бойы өсіп-өнетін қәсиетті жері байтақ даланы қорғап қалған Қазақ жұртшылығының қүптәуімен шешіліп отыруы шарт. Жер мәселесі ата заңда аса маңызды түйінді болып, арнаулы заң қабылдауымыздың сыры осында. Қазақтың жеті жарғысының ата заң болып халық бұқарасы мен қабысып кетуі қарастылығындағы халықтың мүддесі қорғалғандығында болды. Сол мемлекеттің қоғамы тыныш болу үшін кемелді заң керек, Кемелді заңды билік қалыптастырады. Билеушііі әділ болмаған мемлекеттің заңы да дұрыс атқарылмайды. Билігі әділ халықтың халқы берекелі, қоғамы орнықты, жұрыттың барлығы тең болады. осылайша мемлекеттің қамқорлығын сезінеді, отанын сүйеді, отанды қорғауды парызым деп біледі. Заң кемелді бөлғәнімен дұрыс атқарылмаса қағаз жүзіндегі бос сөз болып қалады да мемлекет орнықтылығына хауып төнеді. Наразы халық көтеріліп билікті шайқалтады. Жаңа қоғамды жаңа билікті талап етеді. Халық шынайы қарсы болса мемлекет аударылады. Заң атқарушы өргәндәр хәліқпен бір ниет бір тілекте болып біріккенде сол мемлекеттің ғұмыры ұзақ болатындығын бұрынғы Төре билігі білген әрі халықтың мүддесін алға қойып заң – жарғылар жасағандықтан, Төрелер басқарған мемлекет тарихында бірде-бір көтеріліс болған емес. Тек билікке таласқандарғана қақтығыс тудырды. Төрелер басқарған және құрған Қазақ хандығы дәуіріндегі Асанқайғы, Бұхар қатарлы әр дәуірдегі ойшыл, жыраулар Ел ағасының, ханының кемшілігін ұлы жиналыстарда ашық айтып, әділет жолынан таймауына адал қізмет көрсетті. Бұл Төрелер қабылдаған заң-жосынның төтенше әділеттілігін, бұқара мен тығыз қатынаста болып, ұлт мүддесін қорғайтн халыққа қолайлы заң жасалғандықтан қой үстіне бозторғай жұмртқалаған, демөкрәтиялі қоғам құру үшін биліктің күрес қылғанын көреміз.

Ұлы Түрік империясі, Шыңғысхан құрған империяләрдә қолданылған ортақ тіл-түркі тілі. Бұл тіл адамзат тарихында ең ықпалды тіл болып, Бумын қағаннан бері қарай есептегенде он ғасыр империя тілі болдды. Жошы империясінің қолданғаны да Қыпшақ (көне Қазақ) Тілі болғанын тарих беттері дәлелдейді. Тіл – сол ұттың бары мен жоғы, сол халықтың ең жоғары құндылығы, баға жетпес байлығы. Теңдессіз рухани күш беретін бірлігі. Егер ғасырлар бойы қалыптасқан қәсиетті тілі керекке жарамаса, онда ол ұлт жоғалатын елге айналады. Тілдің қүрметтелмеуі– сол халықтың аяқ асты болып жатқандығының көрнісі. Мемлекет Ата заңының мақсаты сол елдің барлық құқығын қамтамасыздандырып, жалпы халыққа әділетті қоғам құру. Қазақстан Республикәсінің президенті Қасымжомарт Кемелүлі төқәев: «тіл ұлттың Тұғыры, ұрпақтың ғұмыры. Қазақ тілі Қазақты әлемге таныта алады. Халықтың тілі халықтың төл құжаты – мұны әрдәйім есте сақтау керек. Біле білсек ұлттық хәуіпсіздік ұлтты қәдірлеуден басталады» деген сөзі мәңгілік Елдің төл тілі болуы аса қәжет екендігін, тіл жойылса ұлт жойылатындығын, тіл әлсіресе мемлекет құрушы ұлтқа қауып төнетіндігін, оны зәңмен қастамасыз етіп мемлекетке қізмет еттіру, жандандыру кезек күттірмейтіндігін ұғындырады. Қайсы халық дүниеге ықпал көрсетсе тілі де ықпал көрсетеді. «Қазақ даласының ұғымы кең, Қазақтар осыншама шетсіз ұлан-қайыр өңірде жасап, қаншалаған ғасырдан бері бұл арада көптеген ірі өзгерістер туылсада, тілінде диялектикәліқ айырмашылық болмауы, салт-санасында ірі парықтар сақталмауы, ата-тегі анық, шежіріесі кемелді болуы – Қазақ ұлтының елден ерекше қәсиеті. Бұдан Қазақ ұлтының байырғы мәдениетті ұлт екендігін әрі өміршеңдік қуаты мығым осызаманғы ұлт екендігін байқауымызға болады [41]. Қазақ ұлтының салт-дәстүрі айқын, тілінде өңірлік парықтардың болмауы бұрынғы Ата жарғымыздағы Жеті Ата қуалау мен оны шежіре дәстүрі арқылы заң арқылы айна қәтесіз қанық білу қорғалған болатын. Қазақтарда жеті ата ішінде қыз алыспау, ру намысын қорғау басты мақсат саналып өте ертеден бұл үрдіс ұлт деңгейіне көтерілген. Сол рудағы азаматтар жеті атасын және жеті ата тарихын білу борыш саналды. Әрбір ру жетімін, жесірін өзі қамқорлығына алды немесе әмәнгерлік жөлмен шешіп отырды. Қарыттарды қәдірлеу Қазақ қоғамындағы ең жоғары қүрмет саналды. Мұның барлығы жеті ата заңының құрамындағы нормаларға жататын. Сондықтан да ел бастайтын көсемді, дау шешетін шешенді тектілігіне қарап арнаулы тәрбиеледі. Сол халықтың тарихын, әдет-ғұрпын, рухани жан дүниесін білетін тәрбиелі азаматтар билік ұстағандықтан халық пен билік арасы өте етене болды. Қазақ халқын қадым заманнан бір тұтас ұлт ретінде ұлттық бөяуімен сақтап қалған ұйытқысы – Жеті Ата заңы. Жеті Ата заңы адамзат денсәуліғінің даму, сұрыаталу, заңдылықтарын ғасырдан-ғасырға прәктикәдән өткізген әрі мызғымас салтқа айналдырған. Қазақ дәстүрінің биік шңы саналады. Бұл заң ұлттың бірлігін бекемдеп халықтың рухани тұтастығын кепілдендірді. Қазақ халқының Жеті Ата заңы адамзат заң тарихындағы әлемдік кләссик заңдардың қатарынан орын алатын аса маңызды заң. «19 ғасырдың соңында (1883) ағылшын ғалымы Ф. Галтон алға қойған «ұрпақты жақсарту білімін» одан он неше ғасыр бұрын Қазақ халқы прәктикәліқ тұрғыдан дәлелдеп оны өз өмірлеріне қолдана білген»[42]. Мемлекет жөйілғәнімен ұлт жойылмаса, оның рухани дүниесі терең тартқан тамырынан үзілмесе ол ұлт мемлекет құрады, бас көтереді. Басты мәселе ұлтты сақтауда болмақ. Бұл сөзімізге Еврей тарихы молынан дәлел болады.

Осы ғасырдағы дамыған елдердің бірі саналатын Жапония, Көрея, Түркия, Қытай қатарлы мемлекеттердің заң тарихына үңілсек, ата заң ұлтты сақтайтын, гүлдендіретін және ұлтты бүкілдей өзгертіп жіберетін жойқын күшке екендігін көреміз.

Жапония 1868 жылғы миңжы жаңалығынан соң заң қабылдап жаппай Еуропадан үйрену, Еуропаша ұлт қалыптастыруды заңға енгігеннен бастап Жапон халқы шетел тілін және ғұрып-әдеттерін енгізе бастайды. 15 жылдан кейін бұл заң күшінен қалдырды. Жапон ұлты жапонша өмір сүру керектігі жазылды. Ұлт өзінің төл қәсиеттерін сақтап қалды…1947 жылғы ата заңға жасалған өзгерістер жапон ұлтын адамзаттағы ұлы халықтардың біріне айналдырды. Ұлттың әдеп-ғұрыпты беріп ұстанып, әлемдік озық ғылым текникәні игеру үрдісі жапонияны тың беліске көтерді. Жапония азаматтары 12 жасқа дейін өз ұлтының тілімен, дінни сеніммен, әдет-ғүріппен жүруді ұғындырды. 12 жасқа толғаннан кейн ғана басқа халықтың тілін үйренуге болатын заң қабылданды. Нағыз ұлттық тәрбиемен суалған жапония азаматтарды отан сүйгіштігімен салт санасын сақтай отырып, адамзаттың күш бастар серкесіне айналдырды. Көрея мемлектіде ұлттық тілін, ұлттқ жазуын, ұлттық ғұрып әдеттерін сақтай отырып дамыған елердің қатарына ілінді. Көреянің және жапонияның төл жәзуімен салт-санасы олардың дамуына еш кедергі келтірмегенін бүкіл адамзат біледі.

Ал түбі бір бауырларымыздың елі Түркия 1923 жылғы Осман Империясініің ақырласып, жаңа Түркиянің қүрілуімен ата заңға аса зор өзгертулер енгізді. Былай қарағанда ескі жүйені талқандап жаңа жүйеге қадам қылды. Түркиянің араб жазуы негізіндегі қадым жазу әліпбиі Латын грәфикәсінә көшті. «Қ», «ң» әріптері түсіп қәлуімен Түрік тілі үлкен өзгерістерге ұшырап бай да шұрайлы тілінен айырылып, жадағай тілге айналды. Еуропаға айрықша еліктеуден ұлттық құндылықтар қырыуар өзгеріске ұшырады.

Көрші Қытай мемлекетінде Дэн Сияупин батылда ұлы қадамға барып Мәузедуннің мемлекет құрудағы күрескерлігін және еңбектерін жоғары бағалап, мемлекеттің ішкі өндірісі мен экөнөмикәні мешеу күйде ұстап «Мәдениет Зор Төңкерісін» жүргізіп мемлекетті гүлдендіретін қүдіретті ұлт идеясін алып шыққан рухы биік отаншыл әрдәгерлерді қуғындап және өлтіріп, мемлекет эөнөмикәсі туралап, мемлекет құрып жоғалудың аз-ақ алдында тұрған шақта мемлекет құрылғанына 29 жыл толғанда (1978) Дың цияупиң партияның 11 кезекті 3 жалпы жиналысын өткізіп Ата заңды жаңалап, мемлекеттің ішкі-сыртқы саясаттарына рефөрмә жүргізді. Сол арқылы ішкі -сыртқы бұғауларды алып тастаған Қытайлар аш-жалаңаш халықтан 21 ғасырдағы экөнөмикәсі тасыған қүдіретті елге айналды. Біз Қытайдың осы басқан қадамынан ғибырат алып, ішкі өндірске серпім беріп, ішкі өндірісті дамытатын заң нормаларын қабылдап оны ұлттық қүнділіқтәрімізбен қатар алып жүруіміз төтенше қәжет.

Тәуелсіздік алғанына 30 жыл болған Қазақстан батыстың ұлтсыздандыру идеясінә батыл тосқауыл қойғандағана Мәңгілік Елдің мәңгілік ұлтының алтын ғасырын жасап, «Жеті Ата заңы» мен «Шежірелік дәстүрді» Ата заңға енгізу арқылы ғасырлық бодандық арқылы жабысқан ұлтқа зиянды барлық кінәрәттәрді тазалап, Қазақ ұлтын қайырымды, әдәмгершілікті, рухани дүниесі бай, білімді, өнерлі, бір алланы мойындаған, адамзатқа әдәмгершіліктің нұрын шәшәтін ертеңгі Мәңгілік Ел халқынан ғибырат алатындай кемелді ұлт етіп қалыптастыру үшін халық мүддесімен мемлекет мүддесін тоғызтыратын ата заң болу керек.

Төртінші, Мәңгілік Елдің билік өркениет тарихы болу

Түркі халықтары ең көп таралған әрі мекендеген аймақ Еуразия даласы. «Еуразия даласы – шығысы Һингән тауларынан басталып, батысы Дунай өзеніне тірелетін, сөлтүстік ендік 38-55 грәдус аралығындағы Алтай тауын орталық етіп, шығыс және батыс бөлекке бөлінетін, ұзыны он мың, ені бес мың шақырымнан асатын жанға жәйлі, шұрайлы алқап. Бұл ғылымда адамзат және адамзат мәдениеті пайда болған өңірлердің бірі саналады» [43]. Дәл осы мекенде Орта Азияны өз ішіне алған адамзат тарихындағы қүдіретті де мәдениетті империяләр өмір сүрді. Сақтар, Ғұндар, Қаңлылар ежелгі мәдениет жаратушы және таратушы империя тұғырын осы өңірде құрып тарихқа ықпал етті. Осы топырақта шоқтықты өркениеттер пайда болды, жер жүзіне таралды. адамзат өркениетінде дәуір бөлгіш төңкеріс әкелген жылқының қолға үйретілуі, арбаның тапқырлануы, ежелгі Ер Тоқым, үзеңгі, Сақ Алтын Адамы, Есік жазуы – бұл өркениет іздерінің әрхеөлөгияліқ айғақтары Қазақ жерінің адамзат өркениетінің ошағы болғанын бұлтарғысыз дәлелдеді Қазақ даласы ежелгі өркениеттің ошағы бөлумен бірге ежелгі билігіңде төркіні және мекені екендігін Сақ Алтын адамынан көреміз. Әлемдегі ең жоғары биліктің симовлы болған Алтын адамның алтын тәжінің ең ұшар басына орналасқан алтын арқар көшпелілер билік тарихының Сақ дәуірінен келе жәеқән ұлы билік Тұғырының нышаны әлмисәқтән жалғасқан «арқар ұранды Төрені» еске салады. Түркі даласы мәтериктік империяләрдің билік Тұғырын осы өңірде қалыптастырды. Сақтар мемлекеті, Мөде құрған Ғұндар империясі, Еділ (Аттила) империясі, ұлы Түрік империясі, Шыңғысхан империясі, Осман империясінің өзегі көшпелілердің яғни Түркі халықтарының адамзат билік Тұғырына алып келген биліктік өркениет екендігін тұрақтандыра аламыз.

Еураяия даласындағы Түркі халқының қара шаңырағында яғни жер ұйығында сүйекті мәдениет таратқан әлемге танымал болған ұлыстар мен тайпалар түгелдей өз есімімен Қазақ халқының құрамында сақтаулы. Қазақ ұлты ежелгі өркениет жаратқан ұлт-ұлыстардан құрам тапқан. Түркі өркениетінің, мәдениетінің, тарихының, әрхеөлөгиясінің алтын бесігі Қазақ даласының- мұндағы жасаған Қазақ халқы ның тамырының тереңде болуы міне осыған байланысты. Түп төркініміз болған Сақтар, Ғұндар, Қаңлылар, Үйсіндер, Түркілер және одан кейінгі Қазар хандығы, Түркеш хандығы, Қәрәхәнилер қағанаты, Қыпшақ хандығы, Найман мемлекеті, керей хандығы, алшын қатарлы ұлыстардың, хандықтардың, тайпалардың Қазақ жеріндегі тарихы – Мәңгілік Елдің төл тарихы саналады. Қазақ халқының құрамына енген үлістәрмен тайпалардың тарихы қанша ұзақ болса, біздің тарихымызда сонша ұзақ болады. Қазақты құраған бұл ұлыс тайпалардың өз алдына мемлекеті, жазу-сызуы, мәдениеті әлемге әйгілі болды.

Ұлы Түрік қағанаты (552-745ж) бірінші мың жылдықтағы аса қүдіретті империя болды. Батыста Каспий теңізінен шығыста Лияухай теңізіне, өңтүстігі Тибет қыраттарына, сөлтүстікте Балқаш көліне дейінгі ұлан-байтақ өңірде билік құрды. Орхон өзені бойындағы екі ұлы көсем Күлтегін мен Білге қағанның ескерткішінің тағанына алып тасбақа тұғыны қойылған. Дәл осы тасбақаның үстіндегі мәңгі таста ел құрушылардың ата-бабасының шежірелік билік ткрихі айбынды ел құрғандығының тарихи шежіресін, биліктің мәнін, мемлекет құрушылардың тегін, Түркі қағанатының Төре билік тарихын баяндаған. Адамзат билігінің сыры болған Төре билік өркениетінің мәңгілік Ел құру, халыққа бақыт жарату үшін керек екендігін жазып қалдырған Төре билігінің алып тасбақа тұғырлы мәңгі тасы. Түркі билігі Мәңгілік Ел құруды терең зерттегенін Күлтегін мәңгі тасындағы: «… Үтікен тауында отырсаң Мәңгі Ел ұстап отырушы ең» деген мәтіннен байқаймыз. Бумын қаған Төре билік жүйесін өзек етіп халықты бір тудың астына жиып мемлекет үшін күресетін, ел жағдайын орнықтырып бір арнаға түсіретін Төре партиясын құрды. Бұл түркі халқының адамзат билігіне әкелген рефөрмәсі. Биліктің сырын ашу арқылы Түркілер қүдіретті өміршеңдік қуаты бар Төре билік жүйесін қалады. кейінгі Түркі империяләрімен мемлекеттеріне биліктің даңғыл жылын салып берді. Осыдан 1400жылдың алдында Евразияның батысынан шығысына дейінгі аймақтар бір тұтас Төре билігіне бағынды. Уақыттың жылжуына сай Түркі билігі көптеген мемлекеттерді отаулап шығарды. Түркеш қағанаты (704-766) , Қарлық қағанаты (766-940) , Оғыз мемлекеті (9-10ғасырлар аралығы) , Қарахан мемлекеті (10-12 ғасырлар аралығы) , Селжүк сұлтандығы (11-12 ғасырлар аралығы) , Қимақ хандығы (11-13 ғасырлар аралығы) , Қыпшақ хандығы (11-13 ғасырлар аралығы) , Найман мемлекеті (11-13 ғасырлар аралығы) , керей хандығы (9-12 ғасырлар аралығы) … мемлекеттер мен хандықтар 13 ғасырдың басынан бастап Шыңғысхан империясінің құрамына ілгерінді-кейінді қосылды.

Күлтегін, Бумын қаған ескерткіштерінің тағанына алып тасбақа ойылып қойылған. Тасбақаның билікке қатысы қандай сыры бар? Тасбақаны төтем ету ұлы Түрік империясі, ұлы Шыңғысхан империясі мен ұлы Осман империясінің билігіне қандай байланысы бар? Тасбақаның қәсиеті мен ерекшелігіне көп үңілген ғалымдар, тасбақа -ақылдың, ойшылдықтың, сабырлылықтың, даналылықтың, мызғымастықтың, мәңгілік биліктің симовлы болған деп қарайды. Ресей Қалмақия тарихшысы Сулдэ: «Моңғұлияға, Шыңғыс ұрпақтарына тасбақа мәңгіліктің симовлы болған»[43] десе; «Түркиянің әскери әдебиеті» туралы толғанған Швейцәрияліқ Шөувенди: Осыман империясіндәғі тасбақаны симовл ету – тасбақаның тек алға жылжуына, арытқа немесе оң-солға толқуына болмайтындығына қаратылған [44]. Айдаһар, тасбақа, жылан сияқты бейнелер бедерленген Ою – жалпы империяліқ герәлдикәліқ символ болып табылады.

Түркі Төрелері құрған Осман империясі (1299-1923) үзіліссіз 624 жыл дәурендеді. Осыман империясі да тасбақаны биліктің сиволы етті. өздері өндірген алтын-күміс жармақтарына тасбақаның суретін ойдырды. Шыңғысхан империясі мен Осыман империясінің тасбақаны символ етуі Түркі Төре билігінің жалғасқан Мәңгілік ел құрудың символы. Түркі Төре партиясының бір жол бір жүлге қалыптастырған империяліқ биліктің құпиасы еді.

Шыңғысхан империясі – Шыңғысханнан бастау алып Алтын Орда, Ақ Орда, Қазақ хандығы болып жалғасып (1206-1847) Қазақ топырағында 641 жыл өмір сүрді. түсінікті болу үшін Шыңғысхан ұрпақтарының ата шежіресін таратамыз: Шыңғысхан – Жошы – Тоқай – Темір – Өз темір – Қожа – Бәдіқүл – Орыс хан; Орыс ханның үлкен ұлы Тоқтақиядан – Болат – Керей хан – Орыс ханның үшінші ұлы Құйыршықтан – Барақ хан – Жәнібек хан; Бұрындық хан (Керейдің ұлы) ; Әдік хан (Әз Жәнібектің ұлы) – Қасым хан – Мамаш хан – Таһир хан – Тоғым хан – Ахмет хан – Бұйдаш хан – Хақназар хан – Шығай хан – Тәуекел хан – Есім хан – Жәңгір хан – Тәуке хан – Қайып хан – Әбілқәйір хан – Абылай хан – Уәли хан – Кенесәрі ханға дейін Шыңғысханның бел ұрпақтары тізгін ұстап Төре билігі ғасырлар бойы Қазақ даласында жалғасты әрі Қазақ Төре билігі Шыңғысхан Төре билігінің ең соңғы заңды мүрәгерлері екендігін дәлелдеді. Екі империянің (Шыңғысхан, Осыман) іргетәсін қалап жалғастырғандар ұлы түрік империясі жөлімен жүріп ерекше өміршеңдігін әйгіледі. заманымыздың 552 жылынан бастау алған Төре партиясы Осыман империясіндә жалғасымын тауып Түркия топырағында 1923 жылға дейін, Шыңғысханның ұрпақтары арқылы ұласып Қазақ топырағында 1847 жылға дейін үзіліссіз жалғасты.

Түркі Төре билігі – түркі тарихын, мәдениетін, сауда мәдениетін, ақша мәдениетін, қала мәдениетін, тіл мәдениетін, жазу-сызу мәдениетін, заң-жарғыларын, әсемөнерін, төтем мәдениетін, салт-дәстүр мәдениетін, Астрономия мәдениетін, дінни наным – сенім мәдениетін, кәртә мәдениетін, өзен-су мәдениетін, әскерт әстер мәдениетін, елшілік жоралғысын (дипломатия) қалыптастырып адамзат өркениетіне аса зор қозғаушы күш болды. Төре билігі өміршеңдік қуәтімен ғасырдан ғасырға, бірінші мыңжылдықтан екінші мыңжылдыққа жетті. Осылайша әлемдік билік жүйесі кемелденіп дами түсті. Шыңғысхан және Осыман империясі теңдессіз күшке ие билік өркениетін асқақтатты. алты ғасырдан аса салтанат құрған мәтериктік империя Тұғырының арқауы болған адамзат билік тарихындағы Алтын Шаңырақ – Төрелер Билік өркентетін жаратты.



Мәңгілік Елдің Аспан Тұғыры болу



Мәңгілік Ел құрамын дейтін мемлекет әлдімен әскери саланы, қрғаныс саласын әлемдік өреге көтеруі тиіс.

Адамзат баласы жаралғаннан бері табиғаттың тылсым күшін түсінуге ұмтылып, сырын ашуға ізденс жасады. Адам баласына жүмбәқ болған аспан Тұғыр (ғарыш әлемі) жөніндегі ізденісі тоқтаған емес. ежелгі бабаларымыз Евразия мен орта азия төсінде өмір сүрді. олар алғашқы мәдениетті жаратып әрі оны дүнтеге таратқанын бүгіргі ғылым мойындайды. «адамзаттың жазбаға түсе бастаған тарихы 6000 жылға барады. осы 6000 жылдық мәдениет тарихының, алдыңғы 3000 жылында таяу Орта Шығыс пен Орта Азия мәдениетінің ошағы болып келген. Осы өңір ұлттар пен ұлыстардың тоғысқан, мәдениеттің сан қайнап сапырылысқан өңірі. дәл осы өңірде адамзат алғашқы егіншілікті, алғашқы мал шаруашылығын, ат мәну мен арба жасауды, қөлөнерді, заңды, үкіметті, астрономияны, мәтемәтикәні, жазуды, мектепті, күй мен күй аспаптарын, қола қортуды, т.б. мәдениеттерді жаратты»[45].

Қазақтың аспан мен жер жаралуы және өзгерісі жөніндегі мифтік аңыздарында былай делінген: «Аспан мен Жер алғаш жаралған кезде тым кішкентәй болған екен. ол кезде күллі дүние қара түнек тұман ішінде тұрыпты. Кейін келе ұзақ замандардың өтуімен жер мен аспан бірте-бірте үлкейіп бұлардың арасынан күн мен ай пайда болыпты, қараңғы мен жарық айрылып шығыпты. Ең соңында адамзат пен жан-жануарлардың тіршілігі жаралыпты»[46]. Мысалы: Еуропаның таяу заманғы филосопия тарихындағы клссик неміс философиясының негізін салушы Кант өзінің « әлем тарихы дамуына жалпы шолу» деген шығармасында күн жүйесінің түп төркіні – буалдыр шоғырмақ деген межесін алға қойып қәзіргі аспан денелері үйріліп жүретін буалдыр шоғырмақтың біртіндеп өзгеруінен пайда болған деген ғылми тұжырымды алға қойған[47]. Қазақтың дүниенің жаралуы жөніндегі болжамы неміс философы Канттың күн жүйесінің түп төркіні жөніндегі ғылми бөлжәмімен ұқсас болып жаратылыстық дүниенің қозғалыс негізінің бір екендігі, Қазақтың жер жаралу алдында қара түнек тұман екен деуі Еуропа ойшылдарының ғылми бөлжәмімен бірдей шығуы – Қазақ Аспан Тұғыр ғылымы жаратылыс әлемінің пайда болу сырын және заңдылығын өте ертеде дұрыс болжағанын байқаймыз.

Қазақ халқы «жерді көк өгіз көтеріп тұрады» деген мифтік аңыз шығарған. жер көтерген Көк Өгіз «Қазақ арасында жер жұмыртқадай ол өгіздің мүйізіне қойылған. Бір мүйізі талғанда көк өгіз екінші мүйізіне ауыстырады, сол кезде жер сілкінеді[48]. Жер шарын көтеріп тұрған ол қандай өгіз? Ол жер шарын қалай көтеріп тұрады? ежелгі Түркілердің сенімінде көк аспан – көк тәңірі, Өгіз (бұқа) алып қүдіретті күш. Олай болғанда жер шарын көк өгіздің (алып қүдіретті күштің) арқасында өзін-өзі көтеріп әлем тепе-теңдігін сақтап тұр деген мағына шығады. Бұл Түркілердің ғаламның тартылыс күш баламасы ретінде өгізді алғанын көреміз. «Айтылмыш аңыздардың пайымдауынша жасаған тәңірдің жерді арқалаған көк өгіз бейне кәдімгі көш көлігі болып жүрген өгіздер сияқты кәртейе береді. Замандардың заманында көк өгіз әбден кәртейіп күш-қуатынан айырылып ажалға тап болады. Көтеріп тұрған көлігінен айырылған жер жаһан зауалға ұшырйды. Тау қаңбақтай, тасы бұршақтай ұшып, жер көкке шығып, көк жерге түсіп, қиәмет зілзәллә туылып заманақыр болады. бұ дүние құрып, о дүние басталады деп аңыз етеді»[48]. Осы екі аңыздан білуге болады, Көк Өгіз (Бұқа) – әлемнің тартылыс заңының жүйесі екндігін, көк өгіз ажалға тап болғанда жер шарының тартылыс күші бұзылып, тепе-теңдіктен айырылып ақыр заман болатындығы, аспан әлемінің, жер шарының бір қүдіретті күшке бағынып тұратындығын, Аспан Тұғыр ғылымы бойынша көк өгіз алып қүдіріетті күш деп жер шарының тартылыс заңын байқаған Түркі халқы сырын ашқан әлемнің тартылыс заңының ең алғашқы теөриясі саналады.

Ежелгі Қазақ мифтерінде: «Біздер өмір сүріп жатқан әлем тоқсан тоғыз әлемнің ішіндегі кішісі және ең төменгісі болып табылады. Ол қара тенгере (қара аспан) деп аталады» [49] десе; әйгілі «Қорқыт» дастанында Қорқыттың туылуына қатысты:

Қорқыт туар кезінде, қара аспанды су алған,

Ол туарда ел қорқып, туылған соң уанған… деген жыр жолдарынан мың жылдың алдында Түркілердің Аспан Тұғыр ғылымын қалыптастырып болғандығы, сақтар заманында жер шары пләнетәсінің орнын және атын түрәқеәндіріпқрі «қара аспан» деп атаған теөриясі кейінгі клссикәліқ шығарма Қорқыт дастанында көрініс табады. көшпелі халықтардың Аспан Түғір ғылымындағы бұл құбылысты ең әлдімен бйқап табысты зерттегендігінің қомақты нәтижесі еді. адамзаттың дүние танымы Аспан Тұғыр ғылымын түсінумен оны білу алғашқы егіншілікпен шұғылдынудың негізі болды. егіншілікпен шұғылдану үшін ауарайын білу қәжет. Қай кезде тұқым себу, қай кезде баптау, қай мезгілде жинастыру жұмыстары түгелімен аспан әлеміне қатысты болды да оны бәлмеген адамдар егіншілік апаттарға жолығып ашаршылыққа ұшырады.алыс жолға сапардлау немесе сауда-сәттіқпен айшылық жолға сапарлаған сәудәгер мен жолаушы Аспан Тұғыр ғылымынан сауатты болуы керек болды. Мысалы, темір қазық жұлдызын бетке алса іөлтүстікке баратындығын білді.әдәмдәр күннің шығуы мен батуы, аспан шырақтарының заңдылығына бағынып жұмыс атқарды. Көшпелілер көші-қоны аспан шырақтарынсыз әске аспады, халық ішінен шыққан Есепшілерге (астроном) жүгінді. Ғасырлардың жілжуімен жинақталған мұндай тәжірибе сабақтар Аспан Тұғыр ғылымының алғашқы тағанын қалады және қалыптастрды. Аспан тұғыр ғылымын зер сала зерттеп күнделікті тұрмыс-тіршіліктеріне біріктіркмен алғашқы адамдардың мәдениетке көшуі Аспан Тұғыр білімін міңгіеруден басталды. Бір ауыз сөзбен айытқанда көші-қон, ұлы таулардан, өзендерден, шексізде шетсіз жазықтардан, құм шөлейіттерден өту; қысқы боран-шәшін, айсыз қараңғыда бағдардан жазбау, климәт құбылыстары, бағыт-бағдарын аспан әлеміне – күннің шығуы мен батуы, құсжолы, айдың өзгерістері, темір қазық, жеті қарақшы, үш арқар, таңшолпан, есекқірғән, сүмбіле, үркер қатарлы аспан шырақтарына қарап парықтаған және жұлдыз есептері бойынша күншілік, айшылық жолдарды дүріс бағдарлап нысанаға жеткен. көктемгі-күзгі егістік жұмыстары, төрт түлік малдың тіршілігі, төрт маусым көшіп жүру – табиғат дүниесінің аспан әлемі сырларын игерумен ұштастырылды.

Адамзаттың ең алғашқы өркениетке қадам басуы Аспан тұғыр ғылымын тану және толық меңгеруден басталды. адамдардың қажырлы ізденісі бұл ғылымды үздіксіз дамыта түсті. ұлы дала көшпелілері аспан әлемі білімін күнделікті өмірі мен әскери салада толық пайдаланды. ежелгі Қытай деректерінде « Ғұндар аспан шырақтарына қарап әрекеттенеді, ай толса шабуылға өтіп, ай қораланса шегінеді [50] деп жазады. Мұнан Ғұндардың қай кезде соғыс жүргізуді және нәтижелі болу-болмауын аспан әлеміне байланысты қарастырғанын көреміз.

Ғылым мен білімнің ұстазы атанған ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фараби (870-950) : «Әлем түпсіз бостық. Жаратылыс негізін құраушы барлық заттың тегі – сәуле, сәуледен пайда болмайтын нәрсе жоқ. Жердің өзі әлем бостығындағы бір нүкте ғана. Адам рухы – әлемді шолған ғажайып құбылыс» [51] деп Аспан Тұғыр ғылымы жөніндегі әйгілі теөриясін жазады. Ертеде Аспан Тұғыр ғылымын йгерген бабаларымыз Сақтар, Ғұндар, Түркілер Еуeразияның шетсізде шексіз даласын меңгере алды әрі жемісті соғыс жүргізді. Әлемнің жартысын алақанына алған Шыңғысхан көшпеллердің жөлімен жүріп сығыс қозғады. Ұлы бабалары әмірін жүргізген ұлы даланы меңгерді. Шыңғыстың ұрпақтары ғылымның дамуына, Аспан Тұғыр Ғылымының дамуына сүбелі еңбектер сіңірді. Шыңғысханның немересі Құбылай хан Бірлік Ұлысты (Юан империясі) құрғаннан кейін әскери саланы және Аспан Тұғыр ғылымын дамытты. «Юан патшалығы тарихында» жазылуынша Құбрлай хан таққа отырардың аз алдында (Құбылай 1260-1295 жылдары аралығында хан болған) Жамалддин бастаған бір топ мұсылман астрономдары (сол кездегі моңғұл хандығының астанасы Шандұңға (қәзіргі ішкі моңғұлдың долон ауданының өңтүстігі) шақырылады. Құбрлай хан олардың білім өрерлерін пайдалану туралы жарлық түсіреді. Оларға ешқәндәй мәнсәп берілмейді. Жамалдин ханбалыққа астрономиалық бақылау орнын құрды. 1267 жылы жеті түрлі бақылау құрылғысын жасады… бұл туралы ғылым тарихшсы Мажан «мұсылман астрономиясының Қытай астрономиясына ықпалы» атты еңбегінде: «бұндай таңғажайып тамаша аспаптардың Қытай астрономдарының аспан денелеін, ауарайын бақылауда керемет қолғабысы болғандығын ешкім теріске шығара алмады» деп жазады[52]. Ал, әйгілі әмірші ақсақ Темірдің немересі Ұліқбек 1420 жылдары Самарқанд қаласына салдырған өбсервәтөриясі мұсылман әлеміндегі ең үздік өбсервәтөрияләрдің бірі еді…

Шыңғысханнан бастау алған дала империясі 1206 жылдан 1847 жылға дейін Қазақ даласында өмір сүрді. әлемді жалт қаратқан соғыс өркениетін жаратты. Заман өзгерді, бүкіл әлем от қарудың дәуіріне қадам қойды. Отты қаруды йгерген ұлттар әскери салада ырықтылыққа өтті. Орта Аяия көшпеллері тарихында бодандық басталды. 100 жылдан артық уақыт басқаларға тәуелді күй кештік.

Адамзаттың ғарыштық дәуірі 1957 жылы Байқоңырдан алғаш рет жасанды жер серігін үшіруімен баталды. Екінші ғарыштық дәуірі адам баласының (Юри Гәгәрин) байқоңырдан тұңғыш рет 1962 жылы 12 сәуірде ғарышқа сәтті ұшуы болды. Үшінші тарихи дәуір 1969 жылы шілденің 16 күнінен 24 күндері аралығында (Нил Армстрөг, Едвин олдрин, мәйкл көллинз) ғәрішкерлердің айға сапары еді. Ал бір сыпыра елдерде (КСРО-да 1957 жылдан, АҚШ-та 1958 жылдан, Францияда 1965 жылдан, Жапония мен Қытайда 1970 жылдан, Ұлыбританияда 1971 жылдан, Үндістәндә 1980 жылдан) жасалып пайдаланылып келеді. 1957 жылдың 4 қазаны мен 2000 жылдың 9 ақпаны аралығында Қазақстанның Байқоңыр ғарыш алаңынан 1147 рәкетә тасығыштар, 1186 ғарыштық аппараттар ұшырылды[53]. Түңғіш жер серігі де, түңғіш ай шарына шығу сынды аса ірі тарихи оқиға Сөвет Одағы тұсында Қазақ топырағында басталды.

Орта Азияның Түркі халықтары үшінші мыңжылдықтың қарсаңында тәуелсіздігін алды. Жаңа ғасырда әскери күшін қүдіреттендіру, тегеурінді әскери құрлым жасақтауға кірісті. Міне соның айғағындай мың жылдан бері ешкімге боданды болып көрмеген Түркі халықтарының әскери өркениетінің алтын тәжі қүдіретті Түрік елі үшінші мыңжылдықтың әскери Аспан тұғыр соғысын бастап Әзербәйжән мен Армениянің таулы Қарабақ қақтығысында бүкіл дүниені жалт қаратты. Түркиянің президенті Режеп Тайып Ердоғанның айырықша көңіл бөліп тәпсіруімен зерттеліп жасалған «селжүк байрақтары» арқылы адамзат әскери саласына төңкеріс әкелді. Осызаманғы ғылым-техникәні Аспан Тұғыр ғілімімен сәтті бірлестірген Түркия күллі Түркі халықтарының рухын оятты. Бір ғасырдан артық уақыт озық соғыс құралдары саналатын зеңбірек, тәнкі, сауытты машина қатарлылардың дәуірі өткендігін бүкіл әлемге мойындатты.

Аспан тұғыр ғылымы адамзат өмірінен қол үзіп көрген жоқ. Түркі халықтары бұл ғылымды ертеден зерттеген әрі өздерінің тіршілігімен қабыстыра білген. Ғасырлардың жілжуімен Аспан Тұғыр адамзат баласына әлемнің сырын әшумен бірге оның жолын көрсетіп берді. Аспан Тұғыр ғылымы тоқтаусыз даму арқылы әскери сәләмен бірккен ғарыштық соғыс жүйесін қалыптастырды. Мұнда түркі даласы жердің Есігі (кіндігі) , Қара аспанның Есігі болудай аса маңызды стрәтегияліқ орнынан ұтымды пайдаланса ғарыштық бәсекелестікке төтеп бере алады. Қазақстанның Байқоңыр ғарыш алаңы Аспан Тұғыр ғылымын дамытуда жер беіндегі ең қолайлы айлақ. Аспан есігі мен жердің есігі орналасқан мекен. Бұл болашақтағы Түркі халықтарының ғарыш зерттеуіне, жетілдіруіне, дамытуына аса ыңғайлы.

Бұл ғылым адамзат ақпаратының, осы заманғы ғылым-техникәнің жүрегіне айналды. Бұл ғылымды кім меңгерсе сол дүниенің қожасы болатын, ендігі ғасыр Аспан тұғыр ғылымының ғасыры екенін, ғарыштық текетірес пен ғарыштық ақпараттық сайыстардың ғасыры екенін дәлелдеді. Аспан Тұғыр ғылымы Мәңгілік Елдің ең маңызды санайтын болашағын белгілейтін ғылым. Бұл ғылымдағы өзге елдерге болған тәуелділікті жойып Жер Тұғыры әбзәлділіғіміздән ұтымды пайдаланып Түркі мемлекеттерінің ғарыш істеріне селбестігін арттыру, бірккен ақпараттық, бірккен әскери жйені жылдам құрып шығуымыз керек. Бұл дегенің Мәңгілік Елдің аспан тұғыр Ғылымын Ел Тұғыр немесе билік ғана Жер Түғірімен тоғыстырып жүзеге асырады.

Қортынды

Елбасы Нұрсұлтан Нәзәрбәевтің Мәңгілік Ел идеясі 21ғасырдың билік тарихындағы ірі идеяләрдің бірі. Мәңгілік ел құру үшін өіздің билік тарихымыздың тегі-төркіні болған Түркі халқының Бумын қағаннан бастау алған Көк Түрік заманында Күлтегін тасбақа Тұғырлы Мәңгі тасына жазып қалдырған: «Үтікенде отырсаң Мәңгілік ел құрушы ең…» деген мәтіннен Мәңгілік Ел құру идеясі аса ертеде назар аударылған қоламталы мәселе болғаны белгілі.

Түркі Оғыз бектері естіңдер,

Аспанда көк тәңірі баспаса,

Астында қара жер айырлмаса,

Түркі Төрелігін кім бұзар…

Биліктің тәңірден келетіндігін, Түркі билігі әділетті болмағанда халықтың қарсылығына, тәңірдің (алланың) қаһарына ұшырап елдіктен айырлатындығы; Түркі билігі берекелі болғанда тәңірден басқа күштің жеңе алмайтындығын, бұл биліктің Түркілерге берген алланың сыйы болып ақыр заманға дейін Түркі бтлігін ұстауға болатындығын, хақ жолынан таймауды ескертіп сырын ашқан. Түркі заманында Мәңгілік ел құру идеясі ұлы ойшылдарымыздың идеясінән қағыс қалмаған. Адамзаттың ұлы ойшылдарының бәрі, Түркі халқының ақыл-парасатының жауһары Сақтардан жеткен «қара аспан» Аспан тұғыр назариясын жалғастырушы Қорқыт өз ел-жүртінің ауыр хәлін көріп, одан елді құтқаруды, міңгі өлмейтін өмірді іздеп төңіректің төрт бұрышын кезеді. Ақырында «сынбас темір жоқ», «өлмес өмір жоқ» [54] өлмейтін өмір халықтың өмірі, адам үрпәғімен мың жасайды деп Түркі халқын өлтірмейтін Мәңгілік Елдің тұрақты мекенін, халқы бақытты ғұмыр кешетін өмірді іздеген еді. Сол тұста қытайлар билікке іріткі салып Түркі Төрелеін бір-біріне жау құрылу хәрекетін әстеп жатқан қиын-қыстау жағдайда тұрған болатын.

Мәңгілік Ел ойшылдарының көрнектілерінің бірі Асанқайғы бұл идеиянің жалғастырушысы және дамытушысы болды. Ол Қорқыт атаның мәңгі бақи өлмейтін өміріні идеиясін халықты мәңгі бақытқа бөлеудің бірден-бір шығар жолы «Жер ұйық» идеиясін алға қойды. Дәл осы жер ұйық идеиясінің жемісі Қызық хандығы болып ғасырдан ғасырға жалғастып Қазақ хандығының соңғы кезеңіне Уәли хан заманына келгенде Қазақтың «бес Алтын Діңгегі» аталған дулаттан шыққан Жамбыл, шапыраштыдан шыққан Сақтан, найманнан шыққан Атақара, керейден Тайлақ, адайдан шыққан Наурыз қатарлы қәйрәткерлермен мемлекет болашағы туралы үлкен кеңес құрады. кеңесте шапырашты Сақтан Бидің ұрпағынан патша шығып Мәңгілік Ел құратындығы, көк ту желбіреп, тарихтың ақиқаты шығатындығын, бабалар жөлімен жүрсе қүдіретті елге айналатындығын талқылайды. Мұндағы Сақтан би мемлекет құрушы тұлға Нұрсұлтан Әбішүлінің ұлы бабасы болатын [55]. Сондықтанда Елбасының Мәңгідік Ел идеиясі Төре билігінің салған жолы болып, 1400 жылдан бері үзілмей Бумын, Күлтегін, Қорқыт, Әбу Насыр әл-Фараби, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұни, Шыңғысхан, Осыман, Керей мен Жәнібек, Асанқайғы, Уәли хан қатарлы ұлы ойшыл мемлекет қәйірәткерлері идеиясінің жаңа мың жылдықта Түркі халқының қарашаңырағы Қазақстанда жариялануы еді. Мәңгілік Ел идеясі тарихымыздың дәуір бөлгіш кезеңдерінде ғана ортаға қойылып отырды.

Дүниедегі ірі держәвәләр арасындағы саяси текетірестердің жилеуі және ушығуы, адамзат тағдырын шешетін мемлекеттердің басыдарлығын әлсіретіп, бүкіл әлем жаңа бір өркениет ошағына – адамзат билігінің кіндігі болған, өркениеттің көзі болған Еуразия даласына жүйеден Түркі даласына ендігі ұлы ғасындың келе жатқандығын Түркі танушы Ресейлік ғалым Беликөвтің 2012 жылы Анкәрә қаласында лев. Гумиловтың 100 жылдығында: «Бүгін Мая күн тізбесі бойынша тұтас бір кезең ақырласып Түркі жұртының дәуірі басталды» дегені жайдан-жай айылмаған аса маңызды болжам еді.

Елбасымыз Еуразия даласының жүрегіне астана салдырды. Бұл Мәңгілік Елдің астанасының қалыптасуы болды әрі бүл шаһар әлемдегі көптеген күрделі мәселелердің шешім табатын ордасына айналдды. Ежелгі Түркі халқының мифтік аңыздарында айтылатын он сегіз мың ғаламды жалғап тұратын көзге көрінбейтін рухани бәйтерек болады деген ұғым бойынша Аспан Тұғыр, Ел Тұғыр, Жер Тұғырын түйлістіретін Бәйтерек салдырып тамырын терең тартқызды. Түркі халқының билігінің симовлы болған алтын жұмыртқаны Мәңгілік Ел мөнументінің басына орнатып үстіне алтын самұрықты қондырды. Алтын самұрық Түркі халықтары ақыл-парасатының жауһарын Нұр-сұлтан қаласының Жер Тұғырына біріктірді. Қазақстаннң Мәңгілік Ел құру идедиясінің негізін Түркілік әлемдік идеялөгиясінән нәр алдырды. Үшінші мыңжылдықта Мәңгілік Ел әлемдік идеясінің алтын шаңырағын Қазақ жерінен жарқыратты.

Тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекетіміз билігі батыл қадамға барып астана салдырды, төркүл дүниені таң қалдырды. Ал, қазақ тіліне, рухани құндылығыына келгенде неге батылсыз? Ғасырлар толқыны зымыраған сайын жершәрі сан алуан өзгеріске дөп келеді. Біз ойламаған мемлекеттердің туындайтыны сияқты, біз ойламаған тілдер де әлемнің ортақ тілі болатын ғасырларда келеді. Біз ойламаған халықтар дүниенің қожасы болатын дәуірлер келеді. Осы ғасыр толқынында біз мемлекетіміз бен тілімізді әлемдік деңгйге көтеріп дүниеге ықпал ете аламыз ба? Ендеше, Қазақстанның бүгінгі партиялары Шыңғысханнан жалғасқан Төре билігі (1206-1847) сияқты алты ғасырддан астам уақыт мемлекетті қүдіреттендіріп орнықты ұстап жалғастыра алама, жоқ па?

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: «Мен халқымның тағылымы мол тәрихімен ерте заманнан арқауы үзілмеген ұлттық салт-дәстүрлерін алдағы өркендеудің берік діңі ете отырып, әрбір қадамын нық басуын қалаймын,- дей келіп, – егер рухани жаңғыру ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды» десе: «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында: «Төл тарихын білетін, бағалайтын және мақтан ететін халықтың болашағы зор болады деп сенемін. Өткенін мақтан тұтып, бүгінін бағалай білу және болашаққа оң көзқәрәс таныту – еліміздің табысты болуының кепілі дегеніміз осы» дейді. Елбасының осы идеиясі Мәңгілік Елді адастырмайтын, ұлытты ұлы тамырына жалғайтын Мәңгілік Ел ұлтының жолын көрсетті. Дәл осыдан болашағымызға көз жібергенде ұлтымыздың алдында екі жол тұр. Бірі, ұлттық құндылықтарымызға оралып тілімізді, салт-санамызды, төл мәдениетімізді, рухани құндылықтарымызды жетілдіріп және дамытып, Түркілік рухпен адамзат қоғамына теңдессіз үлес қосатын міңгілік елдің ұлтын қалыптастыру; Енді бірі, барлық рухани құндылығынан айырылған, мемлекет емес ұлтын сақтай алмайтын, төл бағдары жоқ, болашағы бұлыңғыр, кім көрінген жерімізге қожалық ететін дүбәрә халыққа айналу.

Біз Мәңгілік Ел құруда Түркі халықтарының Аспан Тұғыр, Ел тұғыр, Жер Тұғырын біріктіріп Елбасымыздың Мәңгілік Ел құру идеиясін тереңдей зерттеп Мәңгілік Елді қалыптастырудың түйінін «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындаңы ұлттық идеияләрмен ұштастырып бағыт-бағдар етіп алып жүруіміз керек. Елбасымыздың Мәңгілік Ел құру идеясін Үш Түғірмен біріктіріп ежелгі Үш тұғырдың қүдірет күші Елбасымыздың осызаманғы идеияләрімен қабысып басқа мемлекеттерде жоқ Мәңгілік ел философиясы болып қаланады.

Біз Түркі халықтарының Жер Тұғырының маңыздылығынан ұтымды пайдаланып, ішкі ұлттық өндірісті дамытып ғасырдан ғасырға жететін байлығымызды ұлттың көркейіп – гүлденуі мен мемлекеттің қүдіреттенуіне экөнөмикәліқ өзек етіп, Ел тұғыр өркениет тарихымызды яғни Түркі халықтарының ортақ тарихын жазу арқылы ұлы даланың ұлттық руын тірілтіпі жетілдіріп Мәңгілік Елдің ғасырлық Жарғысын (заңын) тұрақтандырып Мәңгілік Елдің қәуіпсіздігін қамтамасыз ететін әскери Аспан Тұғыр жүйесімен бірлестіріп, ежелгі Үш Тұғырды біріктіріп Түркі ұлы ұлысын негіз еткен жаңаша Ұлы Бірліктің жолын қалыптастырғанда ғана Түркі халықтарының Мәңгілік Ел құруына болатындығын, Мәңгілік Елдің тірегі ғаламат Үш Тұғыр Түркі халықтарының Мәңгілік Ел құруындағы Түркілік жол, Түркілік сорап, Түркілік бағыт болып бұл заңдылықтың сырын ашқан әрқәндәй халық Міңгілік Ел құратын қүдріретті күшке қол жеткізе алады.

Біз Ұлы Түрік Қағанаты тұсында бір орталыққа бағынып бір тіл, бір жазу, бір мүдде арқылы әлемді жалт қараттық, әлемдік саясаттың тізгін-шылбырын ұстап Ең ұлы империяғә айналдық. Екінші мыңжылдықта Шыңғысхан империясінің мүрәгері болған Бату хан басшылығындағы Ұлы Ұлыс (орыстар Алтын Орда деп атады) , Құбрлай басшылығындағы Бірлік Ұлыс (Қытайлар юан патшалығы деп атады) және Осыман империясі болып жер әлемді билеп ұлы бірлігіміз арқылы төркүл дүниеге ықпал көрсеттік. Сондықтан Түркі мемлекеттері бірлікке келіп, Түркі халықтарының Ұлы Бірлігін құруымыз керек. Экөнөмикліқ жүйе, әскери жүйе бір тұлғаланған; тілі, жазуы, діні, салт-дәстүрі, мәдениеті ұқсастығынан бір тұлғаланған Ұлы Бірлкке бет алуымыз керек. Бізде Ұлы Бірлік қалыптасқанда түркі жұртының мүддесі бірігіп, қуат күшіміз артып адамзат қоғамының ілгерлеуіне үлес қосамыз және тарихтағы ұлы орнымызға келеміз. Түркі Ұлы Бірлігінде бас қосқанда әлемдегі мемлекеттерге, әлемдік саясатқа ықпал көрсетеміз, Дүниедегі ірі одақтар мен тең тұрып шарт жасаса аламыз. Ол кезде бүкіл әлем бізбен санасатын болады. Ұлы Бірлік арқылы Түркі мемлекеттері мен халықтары бір мүдде жолында жұдырықтай жұмылса ғасырдан ғасырға кететін адамзатқа теңдіктің, ізгіліктің нұрын шәшәтін Мәңгілік Елге салтанатты түрде қадам басып жаңа ғасырдағы жаңаша қуат бірлігін жасақтап, жаңа ой, жаңа идеямен адамзат дамуы мен өркениет тарихын ілгерлететін даңғыл жолын салып тарихқа алтын әріппен жазылатын 3 мың жылдықтың Мәңгілік Еліне қадам басамыз.



Мақала авторы: Манатхан Шерияздән, Мұратхан Шерияздән

Пайдаланған әдебиеттер:

[1][2][6][10][18][19][21][22][23][24][31][32][36][38][40][55] «Қазақтың қысқаша тарихы», Ніғмет Мыңжани, Шынжаң халық баспасы, Үрімжі, 1987 ж., 598,355,356,600,291, 297,303,304,330,67,68,498,501,597 беттер

[3] «Қазақтың мәдениет тарихы», Су Бихай, 2005ж., 597бет.

[4] «Мұра» журналы, Әлікей Марғұлан, «Түркі тайпаларының арғы тегі Ғұндар», 2014ж., 2-сан, 69 бет.

[53][45][43][5] «Көшпеллер және Орта Жазық Мәдениеті», Ясын Құмарұлы, Айнұр Ясынқызы, Ұлттар баспасы, 2011 жыл, 500,139,8,496-498 беттер.

[7] «Қазақ ССР Тарихы », 1 том, 242, 243 беттер.

[8] «Қырғыз, Қазақ тарихының сипаттамасы», А. Левшин, 53 б.

[9] «Қытай Тарихнамаларындағы Қазаққа қатысты деректер», I том, Ханнама, 96бума, Батыс өңір баяны (II) 626 бет

[11] «Қазақ – Сөвет энциклөпедиясі», 1том, 502 бет

[12] «Қазақ Өркениеті», Еренғәйіп Омаров, Ұлттар баспасы, 153 бет

[13] «Жоунама. Түркілер баяаны», «Ұйғырдың қысқаша тарихы», Шынжаң Халық баспасы, 2006 жыл, 27-28 беттер

[14] https://adebiportal.kz/kz/news/view/kultegin_zhiri_erkin_adebi_nuska__1488

[15] «Қазақстан тарихы туралы Түркі деректемелері», II том, 252бет

[17]«Найман хандығы: тарихы және мәдениеті (XII – XIV) , Зардыхан Қинаятұлы, Мерей баспасы, 2017 жыл, 182бет

[20][16] «Қазақ Сұлтандары» Арман Қият, Алматы, 4, 28бет

[34][33] [30][28][25]«Қазақ тарихының әліппесі», Мұхтар Мағауин, Шынжаң Халық баспасы, 1999 жыл.

[26] «Тарихи Хайдари», Хайдар ибн әл-Хұсайын Рази, «Қазақтың қысқаша тарихы», Нғімет Мыңжани, 1987ж., 382 бет

[27] «Қара Қалпақ тарихының өчерктері», П.Юанов, 1935ж., 30 бет

[55][29] https://kznews.kz/basty/5-altyn-dingek-nazarbaevtyn-7-atasy-turaly-tarihi-derek/

[39][37] « Қазақ –Сөвет энциклөпедиясі», 6 том, 542бет

[51][41] «Қытай жылнамаларындағы Ғұн, Түрік баяндары», Іле Халық Баспасы, 2009ж., 2, 12 беттер

[42] «Мұра 30 жылдан таңдамалылар», II том, «Шежіренің мәні мен сипаты туралы», Іле халық баспасы, 58 бет

[43] «Моңғұлдардың этнонимы: Моңғұл халхының этникәліқ құрамы туралы сұрақ жауаптар » , Сулдэ, Элста, 2016ж.

[44] Шоу Венди, прөфессөр, Шветцәрия мемлекеті Берн университеті тарих өнері фәкультетінің және мәдени орталығының жетекшісі

[52][47][46] «Қазақ Мәдениетінің айдыны», Шынжаң жастар – өрендер баспасы, 2006ж., 280-284 беттер

[48] «Аспан сыры», Хәсен Әбішев, Қазақ мемлекеттік саяси әдебиеттік баспасы, Алматы, 1962ж., 5бет

[49] « Қазақтың мифтік аңыздары», Німет Мыңжани, Шынжаң халық баспасы, 2008ж., 92бет

[50] «Ежелгі Қазақ мифтері», О, Жанайдаров, Ұлттар баспасы, 2006ж, 10бет

[53] https://kk.m.wikipedia.org/wiki/Ғарыштану
қосымша жүктелген суреттері:


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=2434

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер