Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com




Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 12:34 - 2014/01/19

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=240
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=240

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=240

Мақала жолдаушы: Әрдәгер
Мақала апторы: Тәбісбек шариғат
Аптордың мекен-жайі: Шинжяң, алтай
Біздің қазақ тіліміз
«қазақ тілі дүниедегі ең тамаша тіл» бұл бағаны кезінде қазақ тілін зерттеуші шетел ғалымдарының қазақ тілінің тұтас тұлғалық қәсиеттеріне, соның ішіндегі фөнетикәсінә үңілуден саралаған ғылми құнды қортындысы еді. өз ана тілінің қәсиетіне жүгініп, қәдіріне жетпеген адам өз ана тілін әспеттеи алмақ емес. өз ана тілін қәдірлеи алмаған адам, өз ұлтын, өз отанын қәстерлеуі нағайбыл. өз ұлтын сүйе білмеген адамның өзге тілден өркен жәйіп, өзгені қарқ ете қоюы тіпті де қисынды кісілікке жатпас еді. сондықтан күллі адамилық алғабасар рухтың, азаматтық намыстың бастау көзі ــ ана тілін аялаудан арна таппақ. әрі осылай болуы да ұнасымды.
олай болса біздің қазақ тіліміз қандай тіл? өзімізге және өзгеге мақтана отырып, бұған берер жауабымыз: «қазақ тілі дүниедегі ең тамаша тіл» деген қортынды болмақ. олай болса, қазақ тілінің қандай ـ қандай тамаша қәсиеттері барлығына ой бөліп көреиік.
(1) қазақ тілі тарихы ұзақ, адамзат мәдениетіне қосқан үлесі мол, бәйіріғіірі тілдердің бірі
қазақ ұлтын құраған алғашқы етіникәліқ топтар сақ, үйсін, иүзі, қаңлы, аландардан басталып қазақ тілі жаңа ерәнің 7 ـ ғасырларында қазақ үғімімен байланысып тарихқа мәлім болса, сонан бері қарай қыпшақ тілі, шағатай тілі арқылы халықаралық деңгеиге деиін көтеріліп, танылған. сол заманда қазақ тілі тұтас түркі тіліне ортақ, өз ұлтына тәуелді ана тілі арқылы басқа үліттәрмен қарым ـ қатынас жасап, бұл күндері дүниеге әйгілі болған әдеби мұраларын жазып, сөздіктерін құрастырған. қазақ хандығы құрылған 1456 ـ жылдан кеиін ұлтымыз «қазақ ұлты», «қазақ халқы» деген атауды бір жолата меншіктеніп, өз ана тілі қазақ тілін дербес хандық (мемлекет) тілі ретінде жалпы беттік қолданған. қазақ тілін сол кезде бір мыллион жан саны бар қазақ халқы төл ана тілі ретінде қолданылып қалмастан, көршілес халықтар мен туыстас ұлттар да қолданған.
қазақ халқы неше мың жылдық тарихында ана тілі мен қоса төл жазуын да қолданып келген. қазақ төл жазуын дамытып, тіл ـ жазу мәдениетін, жазба мәдениетін жазба мәдениеті арқылы құнды жазба мұраларын, жазбаша әдебиетін жасап, гүлдендіру мен қоса күллі адамзат мәдениетіне де елеулі үлесін қосқан.
(2) қазақ тілі шығу төркіні айқын, дербес тіл
қазақ тілі арысы қазақты құраған етіникәліқ топтарға тәуелділігімен басталып, қазақ ұлтына ғана тән дербес, меншікті тіл болып қалыптасып, дамыған. туыстық жағынан айқын түрде алтай тілдер жүйесі, түркі тілдер семясі, қыпшақ тілдер тобына жатады. дүниедегі қайсы бір ұлт тілі сяқты шығу тегі күңгірт, таластағы, даулы тіл емес. мәселен: еліміздегі гіләу тілі, тужя тілі, байзу, лоба т. б. тілдердің қайсы тіл тармағына жататындығы бір кезде айқын тұрақтанбаған. виетнәм тілінің қайсы тіл жүйісіне тән екендігі талас тудырған.
быздың қазақ тілімізді ешкім де жасап бермеген. ана бір тілден немесе мына бір тілден құралып шыбарланған құрама тіл де емес, таза қанды, дербес тіл.
(3) қазақ тілі төтенше кемелді тіл
қазақ тілі ертеден қәзірге деиін лексикәліқ, мөрфөлөгяліқ және грәммәтикәліқ жақтарынан тең толысқан кемелді тіл болып, халықтың ауыз екі тілі де, әдеби тілі де, жазба әдебиет тілі де тең жетіліп, дамыған. ауыз екі тілі болсын, әлі де әдеби тілі болсын әр дәуірде қатар қолданылып, қатар дамыған.
(4) қазақ тілі лексикәсі сөзге бай, шешен, көркем тіл
қазақ тілінің сөздік құрамы (лексикәсі) бай болып, онда сансыздаған сөз рудалары сақталған, әрі заманның дамуына, уақыттың өтуіне ілесе үздіксіз молығуда.
қазақтың сөздік құрамы тіліміздегі барлық сөздердің жалпы жиынтығы болғандықтан оған сөздік қор, жаңа сөздер, көнерген сөздер, атаулар, шет тілден қабылданған кірме сөздер қамтылады.
негізгі сөздік қорға түп төркін тіліміз түркі тілінен басталған байрығы түбір сөздер жатады. мәселен: адам, ай, күн, жер, су, тау, тас, бар, жүр, ек, тап, бір, он, сен, мен, ақ, сары, т. б.
көнерген сөздерге: қорамсақ, талыс, атшабар, нөкер, батаоқыр сяқты сөздер жатса؛ еңбеккүн, мұздатқыш, тілші, мәйшүйке, аялдама, қаламақы қатарлы сөздер жаңа сөздерге жатады. көмпәс, құрмалас сөйлем, әлгебрә, атом, көмпютер атау сөздерге жатады.
сөздік құрамда туыстас, көршілес, аралас ـ құралас ұлыттардан түрліше дәуірде, түрліше жағдайда кірме сөздер де қабылданып отырған. мұндай сөздердің саны аз, кірігу дәрежесі өте тез болғандықтан олардың көбі ана тілімізге айналып та барады.
кірме сөздердің де ы ханзу, орс, араб, барыс (иран) , ағылшын, моңғұл, ұйғыр қатарлы ұлттардан қабылданған. мысалы, сәй, шай, жың, жамбы, жамбыл, лазы, чиезі т. б сөздер ханзу тілінен енсе؛ самауыр, сот, түрме, кірпіш, бөрене, жәрменке, теңге, бөтелке, жәшік, шкәф, армя, партя, төк, доға, радио, кинө, машина, кәлөш қатарлы сөздер орс тілінен кірген.
идея, гепіс, өргән, мәгнит, метәл грек тілінен؛ автор, лабараторя, серік, егскуртся, латын тілінен қабылданған. өрден, гәлстөк, ләгер, крән неміс тілінен енсе؛ кәстюм, палто, генәрәл, көридөр қрансуз тілінен қабылданған. клөб, бәскетбөл, пөкс, релс ағылшын тілінен кірсе؛ өперә, бәнке, гәзет, группә италян тілінен қабылданған. айна, орамал, перде, байрақ, шырақ, тораб, базар, таба, мектеп, мереке, емтихән, ғалым, ғылым, қағаз, қалам, құдай, аруақ, мәйт, дұға сяқты сөздері араб ـ барыс тілдерінен келсе؛ алтын, аймақ, дулыға, жасақ, дөнежін, оташы, балта деген атаулар моңғұлшадан қабылданған.
қазақтың осындай ұлан ـ теңіз сөз байлығы мен оны әрлеи түсетін көркемдеу амалдары тілімізді әрлеп, безеп, айшықтап, әдіптеп, образдап, түйіндеп, лөгикәліқ, философялық мәнін тереңдетіп, лирикәліқ сезімін селдетіп, естетикәліқ талғамыңды қозғап, жүрек қылыңды шерте білген, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» қортындылаған. қазақ мақал ـ мәтелдері, ақыл ـ нақылдары мен тақпақтары жүрекпен тыңдаған жанға теңдесіз қүдірет танытады. «өткірдің жүзі, кестенің бізі өрнегін сендеи сала алмас», «тыл тянақ тапқызады бар мәнді, тіл емес пе тілкімденген қағазға, сиғызатын мынау жалпақ жалғанды...» деп ақындарымыз қазақ тіліміздің құндылығын қортындылаған.
(5) қазақ тілі «грәммәтикәліқ амал ـ тәсілдері мол, сөз жасауға, сөйлем құрауға икемді, ішкі мүмкіншіліктері зор тіл»
дүние жүзіндегі тілдер түбір тұлғалы, жалғамалы, қопармалы, қорытпалы тіл деп типөлөгяліқ (құрлыстық) жақтан бөлінеді. қазақ тілі соның ішіндегі жалғамалы тіл түріне жататындықтан, жалғамалы тілдің қәсиетіне сай сөздің түбіріне алуан қосымшалардың жалғануы арқылы лексикәліқ және грәммәтикәліқ мағыналары байып, түрленіп сала береді. мәселен, қазақ тіліндегі ек деген байрығы түбір сөзден егін, егінші, егіншілік, егіншіліктер, егіншіліктеріңіз, егіншіліктеріңізден, егіншіліктеріңізденбіз т. б. лексикәліқ және грәммәтикәліқ мағаналары басқа ـ басқа сөздер жасала береді.
тіліміздегі сөздер мөрфелөгяліқ жақтан: түбір сөз (мал) , туынды сөз (малшы) , біріккен сөз (отағасы) , қос сөз (бала ـ шаға) , қысқарған сөз (ж.к.п) және қосымшаларға (жұрнақ пен жалғауға) жіктеледі؛ тоғыз сөз табына, жеті септікке бөлінеді.
синтәксистік жағынан сөз тіркесі, сөйлем мүшелері, жәй сөйлем, құрмалас сөйлем болып түрлерге жіктеліп, тармақталып жатады. бұл жағынан тіліміздегі лексикәліқ (мағыналық) сөздер грәммәтикәліқ жағынан алуан ـ алуан шұрайлы тілдерімізді барлыққа келтіріп, жаңа сөздер жасап, сөз қазынамызды қорландыра түседі.
(6) «қазақ тілі фөнетикәліқ (дыбыстық) жағынан сазды, әуенді, көрікті тіл». қазақ зерттеуші шетелдік ғалымдарымыз: сахаралық қазақтардың сөйлеген сөзінің өзі беине бір әсем ән салып отырғандай құлаққа мөзікәлі (аса жағымды) естіледі. деп таңдай қағып тамсанған екен. мұндай жағымды әуез ең әуелі ұлтымыздың тілдік дыбысына, дыбыстау мүшелерінің ерекшелігіне, таза, тұнық дыбыстау сапасына, ұлтымыздың мәнерлі сөйлеу дағыдысына, тіліміздің емөтсялі, интонотсялы сезіммен сөйлеу қәсиеттеріне байланысты туындаған.
барлығымызға мәлім тілімізде 11 дауысты дыбыс, 24 дауысты дыбыс бар болып, 35 дыбыстың дыбысталуы 35 түрлі. дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстардың дыбыстық парқы да өте айқын. дауысты дыбыстардағы жуан, жіңішке؛ еріндік, езулік؛ ашық, қысаң дауыстыларының дыбысталу парқы да бөлек ـ бөлек. дауыссыз дыбыстардың қатаң, ұяң және үнді дауыссыздарының да дыбыстық әуені өте парықты дыбысталады. тіліміздегі 35 тіл дыбыстарын дыбыстауда дыбыстау мүшелерінің қізмет бөлісі, дыбыстау орны, әуен, сарыны түгелімен басқа ـ басқа. тіл дыбыстарын дыбыстағанда тілімізді бұрап, таңдайымызды қырнап, тұтығып, жұтынып қиналудан аулақпыз. керісінше, таңдайымыз тақылдап, сөзіміз сақылдап, әуезіміз құбылып, төгіле сөйлеиміз. міне бұл музікә тіліміздің ең алғы шарты болса керек.
ұлтымыздың сөйлеу дағыдысында ұқсас бір тіл дыбыстарынан интонатся арқылы ұқсамаған мағына туғыза аламыз. мәселен:
ــ әй, әсқәрбек ?
ــ а.
хабарлы сөйлем. (жұмыысыңыз бар болса, мен естіп тұрмын демекші) .
ــ әй, әсқәрбек ?
ــ а?
сұраулы сөйлем. (жұмысыңыз бар ма, айта беріңіз демекші) .
әй, әсқәрбек ?
ــ а!
лепті сөйлем. (неменеге шақырасың деген наразылықты, қарсылықты мағынада) .
осы тектес ұқсас болған жекелеген сөз, сөйлемдерді де интонатся (әуен) арқылы ұқсас болмаған мағынада жұмсай аламыз. мәселен: (1) бүгін еңбек істеиміз. (хабарлы сөйлем) . (2) бүгін еңбек істеиміз? (сұраулы сөйлем) . (3) бүгін еңбек істеиміз! (лепті сөйлем) . (4) бүгін еңбек істеиміз!? (лепті, сұраулы сөйлем) . (5) бүгін еңбек істеиміз?! (сұраулы, лепті сөйлем) .
қазақ тілінде жеке сөздерде белгілі емөтсяліқ мән болады. сол мәніне қарай сөз қолданамыз. мысалы синоним: келбет, мүсін, әлпет сөздерін қолданғанда келбеті жақсы, мүсіні сұлу, әлпеті нашар деп, келбет, мүсін сөздерін көбінесе ұнамды мағынада, әлпет сөзін ұнамсыз мағынада жұмсаймыз. «ой, шіркін ... >> деген сөзді де емөтсяліқ жағынан бір неше түрлі (назды, ұнатып, ұнатпай) қолдануға болады.
быздың ұлтымыз ана сүтінен ажырай алмай жатқан сәбиін от басылық өнеге ـ тәрбиеге баулыған. сол баулып тәрбиелеудің бір бұтағы жатық, тез, ұғымды, жағымды, әдепті, сұлу сөйлеу білімі, яғни, ана тіл ғылымының ұлыттық фөнетикә сабағы саналмақ. осы пәндік тәрбие ұрпақтың жасына, қабылдау дәрежесіне қарай жүйелі жүргізіліп отырған.
санамақ, жаңылытпаш, тақпақтарды айытқызу мен қабат, әрбір ұрпақтың жасына, жынысына, салауат дәрежесіне қарай сөйлеу тағылымын танытқан. қыз баланың қалай сөйлегені ұнасымды, ер азамат қалай сөйлеиді, салауатты кісі қалай сөз саптайды. қарсы жағыңыздың салауатына қарай қалай сөйлеуіңіз дұрыс. оның барлығы қадағаланған.
қазақ халқының табиғатына тән тағы бір өзіндік сөйлеу дағыдысы: дектөрліқ әуен мен көмедяліқ өнермен сөйлеу өнері. қазақтар біреудің аман ـ сәлемін, қызықты қылық ـ әрекетін, тағы біреулерге әйнісімен, сол адамның әуеніне салып отырып жеткізеді. ауыз екі әдебиет дүниелерін де ( ертегі, өлең ـ жырларды) дектөрліқ әуенде орындауды әдет еткен.
халқымыздың жасаған жаратылыстық ортасы: дарқан даласы, сахара табиғаты, саумал ауасы мен ас ـ су тағамдарына деиін үнімізге тыныс, әуенімізге ән силаған.
осындай өзгешеліктердің қосындысы қазақ ұлтының қоңыр әуені мен мөзикәлі қоңыраулы үнін қордалаға болса керек.
(7) қазақ тілі ــ таза тіл
қазақ тілінің тіл тазалығы мынадай бір қанша жақтардан танылады.
біріншіден, «қазақ тілі түп төркін тілден (түркі тілінен) ең мол сөз қорын сақтап қалған, әрі байрығы түркі тілі ең таза сақталған тіл» деп тіл ғалымдарымыз тұрақтандырып отыр. «түркі тілі сөздігін» ақтарыстырып көрсек те, одан толып жатқан қәзіргі қазақ тіліндегі атауларды (бұл туралы арнаулы тоқталамыз) табамыз.
екіншіден, біздің қазақ тіліне өзге тілден қабылданған сөздер өте азшылық. өзге тілден қабылданған сол аздаған сөздердің бір қаншасы қазақтың ана тіліне айналып, кеибірі қазақ тілінің сөздік қорына кірігіп кеткен.
үшіншіден, қазақ тілі дялектсіз, емін ـ еркін керергісіз сөйлесіп, өзәрә тұсынысып кетуге болатын тіл.
еліміздегі изу, мяузу, яузу, наши ұлттарының тілі дялект парқы зор тіл болғандықтан өз ұлтының адамдары бір ـ бірімен сөйлесе алмайтын ахуал өмір сүруде. ханзу ұлты да жерлік дялект парқының күштілігінен кеибір өлкелер ара сөйлесу қиынға тұсып отыр. олар ортақ тілді (бижиың тілін) бүкіл мемлекетке (ханзу ұлтына) жалпыластыру қізметін атқарып отыр.
тыл мамандарымыз қазақ тілін қазақстанда үш дялектке؛ жөңгө қазақтарының тілін екі дялектке бөледі. алайда, аты дялект делінгенімен нәтиже де дялекттер арасындағы парық жоқ. бүкіл жер шары қазақтары әр ел, әр өңірде жасап жатса да ешбір кедергісіз емін ـ еркін сөйлесе алады.
қазақ тілінде тек гвөрліқ ерекшелік ғана сақталған болып, оның өзінің де тұтас тұлғалық жақтан сөйлеу тілімізге тигізер әсері жоқ.
жерлік гвер деп отырғанымыз: белгілі бір аймаққа ғана таныс, алайда сол жергілікті жерден басқа өңірге түсініксіз болған атау сөздеріміз. мәселен, аданас (туыс) , шие (әже) , ақа (аға) , кірлен (шылапшын) , сапал (үлкен кесе) , әгу (масы) , жона (терлік) , барқан, шағыл, шағыр (құм түрлері) , мардан (қамыс қап, балықшылар қабы) , лөкет (үлкен пышақ) , дөкір (өтпес пышақ) қатарлы сөздер біздің өлкемізге (жүңгө алтай өңіріне) беитәністәу сөздер болып, жерлік гвөрғә жатады.
(8) қазақтың тілі ــ ақындық тіл
қазақ тілінің бөгенәйі бөлек, ерекше қәсиеттерінің бірі ــ ақындық тіл деуімізге болады. « қазақ ــ ақын халық» деген баламаны негізі осы тағы да сол тіл қүдіретінде жатыр.
ақындық ــ өнер кәтегөрясіндәғі ұғым болып, ең бастысы қолма ـ қол, суырып салма, айтқыштығымызды, яғни, айтыс ақындарының ақындық өнер тілін меңзеиді. суырып салма ақындықтың қүдіреті расында ерек: әрі тез, әрі образды, селдеген сезімді, ұйқасты, кемелді өлеңдерді жік ـ жігімен төкпелеп айту тамсанбай тұра алмайтын ғаламат сиқыр өнер ـ ғой. айтыс ақындары жекпе ـ жекте өлең құрауға бас қатырмайды, оның бар назары сөз ұстауда ғана отырады. «ақынға қара сөзден ــ өлең оңай» міне бұл қазақи әксиөмә. қазақ тілі қазақ ақындарына өлең силаса, қазақ ақындары халқына өлеңмен өрнектеп ғұмырлы өнер силайды. осы өнер қазақты бүкіл әлемге танытты. ұлтымыз беизәттіқ мұрасы «ақындар айтысы» арқылы адамзаттың жер шары сынды қара шаңырағынан еншісін иеленді.
(9) қазақ тілінің қолданылу аясы кең, болашағы зор
қазақ тілі бұл күндері халықарада өзіндік ықпалы мен орны бар тілдердің бірі. ол қазақстан, жүңгө, өзбекстән, моңғұля, түркя, гермәня қатарлы 30 неше мемлекеттегі қазақ ұлтының ана тілі. қазақстан мемлекетінің мемлекет тілі. біздің қазақ тіліміз бұл күндері жалғасты даму үстіндегі болашағы зор, бағы ашылған тілдер қатарында фөнетикәліқ, лексикәліқ және грәммәтикәліқ жағынан да, осызаманғы озық електрөн тілі жағынан да бірдеи дамудың тамаша жағдайында толысып, гүлденуге бет алу да.
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=240

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер