Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com




Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 03:26 - 2013/11/27

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=219
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=219

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=219

Мақала жолдаушы: Оспан
Мақала апторы: Bahet sayerbay ule
Аптордың мекен-жайі: Altay
Ғئлئми ,зةрئттةؤ, сئн мақалаларئ


‹‹тарғئл тобةттةн ›› тؤған ой
бақئт сайئрбай ذлئ

абзал саясаттئث арқасئнда шинжяث баспа сөз қئзмةтئнئث даثқтئ ةثбةгئмةн асئрةсة «көкжиةк» жؤрналئнئث көп кذш сарئп ةтؤئмةн дذниة жذзئ халئқтарئна аттарئ машهذр ақئн- жазؤшئлар жанة олардئث шئғармаларئнئث ةлئмئз қазақ оқئрмандарئна жةдةлдةтة танئстئрئла бастағанئна да отئз жئлдан асئп барадئ ةкةн. ортамئзға озئқ дذниة кةлئп тذскةн ةкةн қалай да онئث таثдандئратئн, толғандئратئн өзئндئк сئрئ, қذндئ қذпяларئнئث болатئндئғئ даؤсئз. атап айтқанда жасампаздئқ әдئс, адةби ذғئм, жазؤшئлئқ стئл (сئлоأ) көркةмдئк шةбةрлئк т. б жақтардағئ кةмةлдئлئктةрдئث көнة көзқәрәстәрئмئзғә кةрئ жақтан кةлئп соқтئғؤئ жәй оқئрман ғана ةмةс алдئثғئ лةктةгئ адةби саؤаттئ оқئрман аталатئн ақئн- жазؤшئларئмئздئث оздةрئн дة бئр састئрдئ. сөйтئп олардئث кةибئрةؤئ (көп сандئсئ) қئзئға қарадئ, кةибئрةؤئ бذзئла қарадئ, кةибئрةؤئ бذғئна қарадئ.
қئзئға қарайтئнئ: жаثа ذлгئ, бөгةнәйئ бөлةктةؤ жасампаздئқ адئстةр, айтарئна айдئнئ сәйкةскةн көркةмөнةрлئк шةбةрлئк, адةбиةттئث ала ботةн ағئмдарئ қذлқئна жақтئ, онةрдئث шалмасئн шаثئраққа ةмةс арئраққа таман тастаؤдئث тәсئлئн ذирةнة, қذнئға бастадئ.
бذзئла қарайтئнئ ـ қәзئргئ заман көркةмөнةр мадةниةтئнئث тئм биئктةн жарқئрап, онةр қذдئрةтئнئث өркةндئ ةлдة өзгةшة орئстةп алғандئғئнан шайлئға бастадئ.
ал ةндئ бذғئна қарайтئндардئث арманئ дәйةктئ болғанئмةн дармةнئ мәйةктئ болмадئ.
бذл жағдайлар алئп порттарға табан тئрةгةнئثئздة шةт- шةгئ көзгة шалئнбайтئн мذхиттарда алةм ةркةсئндةи әйдئк парахоттар асаؤ толқئндармةн арпалئсئп, кةмةшئлةр кةث дذниةнئ кةзئп бара жатадئ ғой. ал тةثئз жиةгئндة астаؤдай әлсئз наؤашئқ қайئқтар мةн бئргة қалқақтап, жанئн шذпةрةккة тذигةн балئқ оثдةс қайئқшئлар бذкшةثдةп, әлгئ таؤдай тذлғасئмةн тةثئздئث тذла бойئн тئтئрةтئп, бара жатқан кةмةлةрдةн қئрғаққа ئғئсئп қолдарئ дئрئлдةп әлгئлةргة қئзئғада, қئнжئлада қئзғанада қарайтئнئ көз алдئثئзға кةлةдئ.
жؤئқта бةлгئлئ жазؤшئ, ағартؤшئ тоқан қасئмқан ذлئ «шинжяث қазақ әдةбиةтئндةгئ бةлгئлئ жазؤшئ ـ ‹шةтةлдئث айтؤлئ шئғармаларئн оқи бةрсةث өзئثнئث аяғئثа қан тذсئп онةрئث мةн өнةгةثнةн тذثئлةдئ ةкةнсئث онан да өз шиئрئثмةн жذрة бةргةнئث жөн. осئ кةздة мةн ذздئк жазؤшئлардئث шئғармаларئн оқئмайтئн болдئм. қажةтئ жоқ ةкةн›ـ дةдئ» ـ дةп жағасئн ذстағанда мةн кةثئрдةгئмдئ ذстадئм. тоқанға орئстئث әлةмдئк жазؤшئшئ л . м . лةоноأтئث «бئздئث бәрئмئз гөркидئث кةث қолтئғئнئث астئнан шئқтئқ» дةгةн тарбиةлئ сөзئн жаؤап рةтئндة қайтардئм. сөйтئп адةбиةттئث ذлттئқ жанة дәؤئрлئк ذлгئмةн шةктةлмةи, дذниة жذзئлئк ئлғарئ мадةниةт ذлгئлةрئнةн ذирةнؤ жанة сол дةثгةидة жаза бئлؤгة қذлшئнؤ «болмасаث да ذқсап бағؤ» осئ арқئлئ бذкئл қазақ адةбиةтئнئث, дамؤ бةталئсئн жаثаша көзқәрәстәрмةн қамдаؤ жанة дамئтؤ, дذниة мадةниةтئ мذғжизаларئна қосئла алатئн салаؤаттئ адةбиةт жаратؤ жасئ жанة орта жас қәләмгةрлةрئмئздئث жапалئ мئндةтئ ةкةндئгئ жонئндة ой ортақтастئрдئқ.
осئ тذрткئнئث жةтةгئмةн бذрئн бئр рةт оқئп көлةثкةсئ көкةиئмнةн ошпةи жذргةн шئثғئс айтئматоأтئث «сؤ жағалап жذгئргةн тарғئл тобةт» аттئ поأةстئн (бئр кةздة роман дةп тة аталған) қайталап оқئп өзئмдئк асةр тذсئнئктةрئм нةгئзئндة қалئптасқан ойларئмдئ оқئрмандармةн ортақтастئрؤдئ, прозашئларئмئз бةн жасампаздئқтағئ жаثалаؤға тиئстئ көзқәрәстәр, көркةм шةбةрлئк т. б жақтардан шئмшئлап ةмةс адةбиةтئмئз ذшئн ортақ шئрئлдап, сئбئрлап сئрласؤдئ жөн көрдئм.
бئзшة назаря ةскئргةн сайئн танئм ةскئрмةؤئ кةрةк. әсئлئ алдة қашан жаثаланئп кةткةн нәзәря бةлгئлئ бئр өثئрлئк мадةниةттئث дةثгةиئмةн сәйкةсئп, өз ортасئн өз шةثбةрئмةн бذғаؤлай бةрةтئн көрئнةдئ. бذл бذғаؤдئ ذлкةн сئлкئнئспةн сةрпئп шئғؤ жаثа мадةниةт пةн дамئп заманданған назаряға жةтؤ дةгةн сөз. бذл идةяда аса ئлгةрئсшئл ақئн- жазؤшئлардئث дәؤئр бөлгئш өнةгةсئ өзгة, өрئсئ, өрнةгئ басқаша шئғармаларئнан ақئн көрئнةдئ.
мذндай адةбиةт ةжةлгئ адةби ғذрئптардئث қасаث қағидалардئث қақпақئлئна айналмай сئрлئ қасиةтئмةн, сئндарлئ абройئмةн өргةнئ бئлгئсئ кةлةтئндةргة өнةгة көрсةтпةи қоймайдئ. (адةбиةт тарихئндағئ сан- салалئ жасампаздئқ адئстةрмةн ағئмдардئث ذздئк шئғарма жаратؤ амалятئ осئ пئкئрئмئздئث айғағئ) дذниة жذзئ халئқтарئна танئс «сؤ жағалап жذгئргةн тарғئл тобةт» мئнة осئндай шئғармалардئث бئрئ.
прозанئث поأةст тذрئ жонئндة гөгөл: ـ «кةз- кةлгةн кئсئнئث шئнئмةн болған нة болؤئ мذмкئн жәйләр. психөлөгялئқ жағئнан бئр тذрлئ қئзئқ жәйттةр» ـ дةптئ. бذл создةн онئث поأةсттئ ақئрئптئқ жақтан айқئндағандئғئ аثғарئладئ. сонئмةн бئргة «қئзئқ жәйттةр» дةп жалаثаш идةялئ болмайтئндئғئн да ةскةрткةн көрئнةдئ. осئ көзئлдئрئкпةн қарағанда «тарғئл төбةттةгئ “ (айтئлмئс поأةстئ қئсқартئп осئлай атадئқ) оқиға” болؤئ мذмкئн жәйләрғә» жатадئ. ал кةиئпкةрдئث ой ағئсئ (психөлөгясئ) бойئнша кةтئп жататئн аثئздар атап айтқанда «лؤأр ذирةк», «балئқ айةл», «көк тئшқан», «жиـрةн сақалдئث айтқанئ» жанة тذстةр ـ өргәнئнئث тذсئ, киـрискئнئث жذлдئздарға, ақ ذкئгة, толқئнға, жةлгة сойлةؤئ т. б бәрئ «бئр тذрлئ қئзئқ жәйттةргة» жатадئ. мذндай қئзئқ жәйттةр оқئрмандئ ойланؤға жةбةп шئғарманئث тобئқтай тذиئнئн танؤға бастайтئн кةиئпкةр хәрةктةрئн ашؤ, шئғарманئث ذлئ тذлғасئн ойлئ образға айналдئрؤ ذшئн боладئ.
жазؤшئларئмئз бذл қағиданئ абдةн бئлةдئ. кئмнئث нашар шئғарма жазғئсئ кةлةдئ дةисئث. айланئп кةлгةндة адةбиةт ғئлмئ жөнئндةгئ жةثئл ойлئлئқтئث жةثئмпаздئққа апармайтئндئғئн бئлة тذрئп, шала моллалئқпةн шаршئ топқа ؤағئз айтадئ. соثғئ ةсةптة мذндай жағдайдئ ؤақئт дةитئн адئлғазئ рةткة саладئ дةгةн кذндة дة қәзئргئ дәؤئр адамдарئнئث рؤхئна қажةттئ қазئлئ шئғармалардئث дذниةгة кةлؤئнة кةдةргئлئк жасап, жазؤшئлармةн оқئрмандардئ “адةбиةт дةгةн осئ ةкةн ғой” дةитئн жалаث тذсئнئк пةн жадағай ойлаؤға бастап, қара байئр шئғармалардئث қарасئн молайтئп жئбةрةдئ.
оқиғанئث шئрма- шатؤлئғئн ойлаؤ, кةиئпкةрлةргة оث- тةрئс таثбанئ бадئрайтئп басئп алئп, қайшئлئқтئ (көнфлةкттئ) қئзئл шةкةлةндئрؤгة қذнئғؤ, шةгة шئғатئн тةмئрдةн таға соғؤ, шئғарманئث матةрялдарئн алةм- жалةмдةндئрئп оқئрманнئث көзئн қарлئқтئрؤ, т. б сяқтئ жазؤ дағдئларئнئث қай- қайсئсئ да нәрсئз формализмнئث әлئ сذирةтئлئп қалмай кةлة жатқан жарамсئздئқтарئ.
«тарғئл тобةт» сяқтئ әйгئлئ шئғармалардئ көп оқؤ, ذирةнؤ мئнة сол ذшئн қажةт. дذниة жذзئлئк адةбиةт жасаؤдئث даثқтئ адئстةрئ мةн жةмئстةрئнة мذрئн шذиئрؤ адةтئ ةтةк алса «сарئ майдئث сасئғئ- ай» дағдئсئ жалпئласئп онئث соثئ адةби бذиئғؤға соқпай қоймайдئ. осئдан 45 жئлдئث алдئнда зةинолла қабдолоأ: ـ «қайта- қайта жиналئс жасап, қذлаш- қذлаш сөз сөйлةгةннةн гөрئ шолохоأтай ذлئ өнةгةдةн ذн- тذнсئз ذирةнгةн абзал ғой» («шолохоأтан ذирةнةиئк») дةгةн ةкةн. осئ сөздئث ةмةؤрئнئ бئздئث қәзئргئ тذсئмئзға кةлةтئн сяқтئ. мәжئлئс көп мәндئ пئкئр қалай ةкةн? марапат көп маثئзئ қаншалئқ? бئрةؤдئ чةхоأ, бئрةؤдئ бәлзәк дةп кذркئрةитئн рؤхи жةثئмпаздئқтан өмئр бойئ ذлئлئқ шئқпайдئ. шабئттандئрؤдئث да шةгئ боладئ. көбئндة алдандئрؤдئ ойламай жалдандئрؤдئ ойлап, шةтةлдئث озئқ шئғармаларئндағئ хәрةктةр жасаؤдئث психөлөгизмдئк шةбةрлئктةрئн адةбиةтئмئздئث жаثа жолئ рةтئндة қабئлдаؤдئ көп ойлаؤ؛ шةтةлдئث айтؤлئ шئғармаларئндағئ онةр кةрةмةтئн талдап жалпئластئрؤға арналған сئн, сарап зةрттةؤ мақалаларئн молайтؤға жол алғанئмئз жөн.
«барئмةн базар» дةгةндة дة өз шئғармаларئмئздئ «дذниةлةндئрؤ» мةн «алةмдةндئрة» көрсةтؤ қазئршة артئқтаؤ ғой дةимئн. мذндай тоқмةиئлсؤдئث соثئ тоқئраؤға тذмсئқ тئрةитئнئн дة ойлағанئмئз жөн.
мذндай таяздئқ пةн рةалсئздئқтан ئргةмئздئ аؤлақтатؤдئث бئрдةн- бئр жолئ ـ тةк қана ذлئлардан ذирةнؤ.
«тарғئл тобةттئ» қайта ойлап көрئثئзшئ.
поأةст оқиғасئ төрт аثшئнئث ашئқ тةثئздة даؤئлға жолئғئп, соқئр тذманнئث торлаؤئмةн бағдарئнан адасئп аштئқ пةн шолдةн ذшةؤئнئث өлئп бئрةؤئнئث қذрئлئққа тئрئ оралؤئ ғана. «нة дةгةн қарапайئм» дةп ойламайтئн адам жоқ шئғар- аؤ! осئдан поأةст шئғадئ дةؤгة болама !? алқئнئп- жذлқئнئп тذрған қайшئлئқ жоқ. ал оқи жөнةлсةк жан дذниةثة жةлئмдةп жабئса бастайдئ. ةртةث тةثئз сапарئна тذثғئш рةт аттанатئн баланئث ـ киـрискئнئث ала бذртқан көثئлئ мةн қذрлئқ- сؤлئқ дةитئн зذлмат ةкئ дذниة айқасئ, лؤأр ذирةк аثئзئ, табиғат адам ـ адам парасатئ ذш бذида заؤқئثдئ жةтةлةп жонةлةдئ. оқئған сайئн ойئлئп тةрةثдةи бةрةтئн ой ағئсئ өз арнасئнан оثайға шئғармайдئ. төрт адам таؤқئмةттئ тағдئр, табиғат дذниةсئнئث дذлةи ئрئқтئлئғئ, шئрқئраған шئбئн жан, арманға айналған жасئл жةр, мөлдئр бذлақ, таза махаббат пәк жذрةк …
торт- ақ кةиئпкةр, араларئнда қئлшئқ отةтئн шئтئнаؤ, ئмئраға кةлмةитئн идةя, қондئрма сипатئндئқ қؤлئқ дةгةндةрдةн тذиئр жоқ. аأтордئث сئрئнкة тартؤئмةн оثай оталئп ақжақ- көкжәқ болئп жататئн адам баласئ жоқ.
ғабит мذсئрةпоأ: «шئн дарئн иةсئ кئшкةнтәй төбةшئктئ таؤдай ةтئп тذлғаландئрئп алдئثа айқئн әкةлة аладئ. мذнئ сөз сиқئрئн бئлةтئндةр ғана ئстةи аладئ. ал дармةнсئз жазؤшئнئث қаламئнан таؤдئث өзئ тарئдай болئп көзгة болар болмас көрئнةрئ ақиқат» (сئрбай маؤлةноأ «ғабةث ةскة тذссة») ـ дةидئ дәл осئ шةбةрлئк жәйئндә. б л ақиқаттардан роман, поأةст болؤ ذшئн кةиئпкةрдئث аз- көптئгئ оқиғанئث шئрма- шатؤ, қайшئлئқтئ жағئмдئ- жағئмсئз кةиئпкةрлةр арасئнда орئстةтؤ шарт дةитئн көзқәрәсئмئздئث мئна заманда (мадةниةттئ адةбиةт даؤئрئндة) заث ةмةс ةкةндئгئн далةлдةидئ. «бئрةؤлةр жذрттئ қئзئқтئрؤдئث жөнئ осئ ةкةн дةп ـ дةидئ көрнةктئ ғалئм зةинолла қабдолоأ, ـ қай- қайдағئ бئр кةздةисөқ кذтпةгةн қذбئлئстардئ ئздةп таؤئп, оқئрмандئ нة көрةрмةндئ мئндةттئ тذрдة таثдантؤдئث нة кذлдئрؤдئث тәсئлئн ойлап алдة қалай бئтпئлдئқ бئрдةثةлةрдئ қолдан жасап, әлةккة тذсةдئ …мذндай жазғئштардан асئрةсة жас қәләмгةрлةр сақ болؤئ кةрةк». сондئқтан өркةндئ өмئрئмئздئث өзةктئ масةлةлةрئн тақئрئп ةтؤдة жоғарئдағئдай «жасандئ қئзئқ жасаؤ» принсئбئнةн аؤлақтап жасампаздئқ әдئс жөнئндةгئ танئмئмئздئ жаثалаؤئмئз кةрةк.
бئздئث көп сандئмئздئث роман- поأةст жөнئндةгئ танئмئмئз жоғарئда айтқанئмئздай мазмذндئқ тذсئнئктةн гөрئ формалئқ тذсئнئккة мئғئм. кةиئпкةрئ көп, оқиғасئ шئтئрман, көлةмئ кةث (поأةст болса романнан кئшئ, әثгئмةдةн ذлкةн) дةгةн сяқтئ қақпئш қағидалардئ дذниة жذзئлئк ئрئ табئстардئث бئрئ ةсةптةлةтئн «тарғئл тобةт» амалятئмةн дәлةлдةؤгة болама? мذмкئн ةмةс. сондئқтан даؤئрдةн ئлгةрئ жذргئсئ кةлةтئн көркةмөнةрдئث қанатئн қасаث назаря мةн қақпаған жөн.
оқиғанئث қئзئқтئ, шئрма- шатؤ болؤئнئث ролئн жоққа шئғармаймئз. алайда бذкئл шئғарманئث өн бойئ тةк қана сئрةскةн сикئл оқиғалардئث баянئмةн сқалса ол оқئрманнئث көзئн алдаؤмةн жан бағئп, көثئлئнة мардئмдئ шؤақ тذсئрة алмаса қаؤқиған дةнةсئмةн тذк тة жذмئс бئтئрة алмайдئ, зةинолланئث «бئтпئлдئқ бئрдةثةлةр» дةгةнئ дة осئндай шئғармалар. мذндай шئғармалар бодةнة мةн бөлтئрئк соққанға ذқсайдئ.
көркةм шئғарманئث мәнئ информатся арқئлئ ئскة аспайтئндئғئн саналئ жذрт бئлةдئ. бئздئث жоғарئда ортаға қойған «қئзئқтئ оқиғаларئ арқа сذиةп, сиؤжةттئ ذзаққа тартؤ» қذбئлئсئ қәзئргئ кةздة жарئқ көрئп жатқан тарихи романдарئмئздан көбئрةк кةзئгةдئ. әсئлئ халئқ басئнан өткةн оқиғалардئ дәؤئр психөлөгясئнән бөлئп алئп көрئнئстئк ئстةргة көз салғئзئп баяндай бةрсة тарихи роман боладئ» дةитئн ғئлми назаря жоқ болؤئ мذмкئн. дәؤئр психөлөгясئ мةн адам психикәсئнئث арпалئсئнан тарихи тағдئрлар пайда боладئ. сондئқтан оқиғанئث тذп тؤмасئ сол тағдئрлар. ал тағдئр адам психикәсئнئث басئнан өткةн кذрдةлئ кةшؤлةр дةгةн сөз. сол ذшئн кةиئпкةр хәрةктةрئ психикәлئқ қазбалаؤдан ажئрамаؤға тиئс. көркةм прозанئ рؤхани дذниةнئث ذстазئ дةитئнئмئз сол сةбةптةн. оқئрманнئث ойئн тةбئрةндئрئп, рؤхئна жаثа бئр жарئқ саؤлة тذсئрئп көкئрةк көкжиةгئн кةثئтة алмаса онда онئث көркةм адةбиةт болмағанئ. қәзئргئ кةзةثдة тарихи шئндئққа тةрةث талдаؤлар жасалмай алтئ алаштئ қойئп, арғئ аؤئлға атئ арةث ةстئлةтئн бئрةؤлةрдئ тарихи тذлға ةсةптةп, жةрлئк рؤлئқ аброй ذшئн жазؤ нئсайئ ذлғайдئ. сонئмةн аؤئз толтئрғанмةн ойئмئздئ орталамайтئн романдар ойнақтап, поأةсттةр бذрқئлдап кةттئ. аؤзئнан шарбئсئ шئғئп тذрғандарئ аз. алئсқа ағئп айдئн көлдةргة, алئп мذхиттарға қذиئлатئндарئ жоқ. мذндай жағдай бئр кةздة қазақстанда да қаؤлап кةткةндة қағئлةз сئншئ ғабит мذсئрةпоأ «бئздئث жазғандарئмئз өзئмئздئث көзئмئздئث тئрئсئндة қалт- қذлт ةтئп кذн көрؤгة азةр жарап, аз кذндئк напақа болئп қана жذр» ـ дةгةн ةкةн. айланئп кةлгةндة бذл кئнәрәттәр нة айтؤмةн қалай айтؤ арасئндағئ қатئнасқа қарабайئр көзқәрәстә болؤ, көркةмөнةр ғئлئмнئث қатаث заثئнан аттап, жазғаннئث бәрئн адةбиةт боладئ дةп тذсئнؤдةн кةлгةн.
※ ※ ※ ※ ※ ※ ※ ※
бئз жоғарئда тарғئл тобةттة төрт ғана кةиئпкةр бар дةдئк. көркةм адةбиةттئث қайсئ тذрئ болса да кةиئпкةрсئз кذн көрؤئ мذмкئн ةмةс. жазؤшئ бойئндағئ көркةмөнةргة тән барлئқ кذш қؤатئ тةк кةиئпкةр сомдаؤдай ةث машақаттئ жذмئсқа жذмсалатئндئғئ шئндئқ. өйткةнئ кةиئпкةр бذкئл шئғармадағئ обئраздардئث ذитқئсئ. шئғарманئث барлئқ дةталдарئ кةиئпкةр хәрةктةрئн шئثаؤға жذмсаладئ. сол ذшئн көркةм шئғарманئث шанағئ мةн аأторئнئث шةбةрлئгئ кةиئпкةр образئнئث қалай сомдалғанئмةн олшةнةдئ. асئрةсة бئр шама көлةмдئ ةфикәлئ прозаларда айналанئث барлئғئ алқалئ бас қаهарманға онئث шئғармадағئ сةнтрлئк сипатئн сәؤлةлةндئрؤгة мئндةт атқарадئ.
«тарғئл тобةттئ» аأтор өргән қарт пةн киـрискئ бةинةсئн тذлғаландئрؤға көп кذш шئғарған.
өргән аثшئлئқпةн тئршئлئк көрةтئн «балئқ айةл» тайпасئнئث рؤ басئ. ата адةтئ, рؤ ةрةжةсئ бойئнша ةндئгئ ذлдئ тةثئзгة бастаؤ онئث қямةт қئл көпئрлةрئнةн отة алؤға шئثаؤ сئндئ ата заثئн ада ةтؤ ذшئн бала киـрискئнئ тةثئз аثшئлئғئна арнаؤлئ алئп шئққан. өргән тағئ өзئ жасаған қ лақтай қайئқтئث кәпитәнئ, қалған ذшةؤئнئث бас көзئ.
бئр ғажабئ ةл аман, жذрт тئнئш кةздة, тةثئз сапарئндағئ алапатқа жолئқпай тذрئп- ақ өргән қарттئث жан дذниةсئнة тئнтؤ жذргئзة бастайдئ. өргән ағаш қайئққа осиةт айтадئ. тةثئз сапарئнئث соثғئ трәгةдялئ халئн сةзгةндةи «ةгةр мةн олة кةтсةм сةн жасай бةр, аثئ көп жةрлةрмةн алئсқа жذз … ةгةр мةн олة кةтсةм тةпсة тةмئр ذзةр жас аثшئлармةн бئргة тةثئз кةшة бةр … ةгةр мةн олة кةтсةм тئрئмдة маған қалай қئзмةт ةтсةث жастарға да солай қئзмةт қئл» мئнة осئлай қайئққа арманئн шذбئртадئ. қаؤئмдئқ тئршئлئк кةшئрةтئн осئ халئқтئث сана- сةзئмئ бойئнша ойлап, мذнئ шамандئқтардئث әؤжәйئ дةгةндة дة таثғаларлئқ дذниة. өргәннئث адةттة нة ойлайтئнئн бئлмةимئз. алайда онئث осئ осиةтئнةн жан тазалئғئ бئлئнбةи қоймайдئ. адам болсئн нة басқа хайؤанаттар болсئн (мئсалئ: тئшқандардئث, балئқтардئث зةлзаланئ алдئн ала сةзةтئнئ) өзئнئث олةтئнئн нة жамандئққа тап болатئнئн кذнئ бذрئн сةзةтئнئн алайда отة ашئққа шئғара алмай қимئлдئث өзгةшة бةинةлةрئ нة алаботةн сөдةгةилةؤ создةр арқئлئ өзгةгة ئثкәс ةтةтئндئгئ рас. аؤئз садақасئ дةп ئрئмдалатئн мذндай дастذр қئрғئздарда да бар. сондئқтан бذл кذпئршئлئктئث мәнئн шئثғئс қанئқ бئлةдئ. дةмةк өргәннئث осиةтئ арқئлئ онئث жан сذлؤлئғئн бةинةлةмةк болған. ةкئншئдةн, адам баласئнئث ойئ шаттئққа шомئп тذрған шақтада нةшة тذрлئ сذм ойларға бара алатئн заثдئлئғئ бойئнша алда кةзئгةтئн өлئм ةлةсئн, тئршئлئктئث қямةт қаؤпئн сةздئргئсئ кةлгةн дة шئғар. адам пةндةсئ өмئргة өмةшةгئн ذзгةн сайئн өлئм сذрқясئ да соншалئқтئ жақئндай тذсةтئндئгئ болؤئ да мذмкئн. сөйтئп, өргән өзئ ذш жئл кةптئргةн бәйтةрةк ойئндئсئмةн ой жئмдастئрадئ. қайئқ өргәнئнئث осئ арман – тئлةккة толئ кذпئршئлئгئн арқалап өлئмгة қарай (ذш ةмшةккة қарай) ذздئксئз жақئндай тذсةдئ. ал «тةثئзшئлةр жағадан ذзаған сайئн тарғئл тобةт (қذрлئқтағئ таؤ) аспандап асқақтап бара жатқандай» боладئ. жةр ана өз тосئнةн ذзئлئп тئм шалғайға бةт алئп бара жатқан осئ төрт ذлئнئث «соثئнан ئлةсئп кةлة жатқандай … алئстай бةргةн сайئн жанашئр жолдасئثдай қя алмай ذзақ қарайдئ да … жарئқтئқ алئста, алئста» қала бةрةдئ. аأтор осئлайша жةр ананئ баласئн алئсқа аттандئрئп, ئшئ баؤئрئ ةзئлة ақ жол тئлةп ةثئрةп қалған кةиؤәнә бةинةсئндة сؤрةттةидئ. сөйтئп кةиئпкةрдئث жан дذниةсئ мةн жةр ана бةинةсئ бئр- бئрئнةн астة қол ذзбةи қатарласئп отئрадئ.
поأةсттئث дәл осئ жةрлةрئнة кةлгةндة оқئрман шئғарма көнфлةкئтئнةн (тартئсئнан) ةлةс байқайдئ. тартئс шئғарманئث мәнئн ашئп ғана қоймай шئғарма аأторئнئث да көркةмөнةрлئк – ةстةтикәлئқ шанағئн да көрсةтةдئ. онئ ذғئнؤ аأтордئث адةбиةтئндة «нة бар?» дةгةн сذраؤға жаؤап ئздةидئ.
ойлап көрئثئз қذшағئндағئ тئршئлئк атаؤлئға ақ сذтئн бةрئп, асئрап кةлة жатқан жةр – ана؛ «дذниةнئث о шةтئ мةн бذ шةтئн алئп жатқан асаؤ сؤ (топан сؤ) ؛ пةшةнةсئнة пةндةшئлئк дарئп тؤмئсئнда тойئмсئз жаралған адам баласئ мئнة табиғат дةитئн дөкةидئث осئ ذш мئқтئсئ арасئндағئ адؤئн арпалئс, бағئнئثқئлئқ жанة басئثқئлئқ қатئнастағئ кذрдةлئ кذрةс төрт сорлئсئнئث таؤқئмةттئ тағдئрئ барئсئнда көрнةктئлةнئп кةлة жатадئ.
өргәннئث көкئрةгئндة жةр бةтئнئث тәттئ қئзئқтарئнан (кәртةигةншة көргةн ләззәттئ нة азаптئ омئрئнةн) тئм болмағанда адам баласئ болғаннан кةиئн кئндئктئ ةркةккة бئрةр шئрئн арман болئп, асئл ةлةстئ айةл затئ кةздةсةдئ ғой бذда жоқ. ол өзئн сذлئктةи сорئп кةлة жатқан тةثئз сذрапئлئмةн тةк басқалардئث өмئрئн қорғап қалؤ ذшئн ғана шайқас жасайдئ. дةмةк шئғарма басئндағئ осиةттئث мәнئ дة бئртئндةп айқئндала тذсةдئ. онئث тةк бئр ғана жذбанئшئ бар ол -«өз тайпасئнئث жаратؤшئсئ дةп тذсئнةтئн, шئн сةнةтئн «балئқ- айةл» аأтор ةндئгئ жةрдة өргәндئ осئ «балئқ- айةл» тؤралئ мифтئк аثئзбةн араластئрئп сؤрةттةидئ. бذл мифтئث тذп- төркئнئ тئршئлئк дذниةсئнئث жаралؤ рةалдئғئна апарадئ.
халئқ қаншалئқтئ қараثғئ болғанئмةн онئث көзқәрәқтئлئғئ сол өзئнئث тذп тамئрئнئث қайда ةкةндئгئн бئлةтئндئгئндة, жةр шарئн бذкئлдةи сؤ тذмшалап жатқан даؤئрлةрдة адам дةитئн хайؤаннئث арғئ тذиئршئгئ сؤ астئндағئ бئрةр тал клةткәлئ жанؤар ةкةн дة бئртة- бئртة қара жةр тةثئз (сؤ) бةтئнة көтةрئлгةндة сол жанؤарлар «тарғئл тобةттئث» сиـрағئна жабئсئп ةрئп шئққан. сан- санақсئз жئлдардئث зؤлаؤئмةн сол жанؤарлардئث азғئндئ ذрпақтарئ жذмئр бастئ пةндةлةр болئп орة тذрةкةлгةн. мئнة бذл аثئз ғана ةмةс дарأئннئث ةأлотсайсئ «балئқ айةл» аттئ осئ мифтئث тذбةгةилئ сئрئ осئ.
өргән «дذниةдةгئ бئздئث ةث қذдئрةттئмئз- балئқ- айةл» дةп бئлةдئ, бذ дذниةдةн дәм- тذзئ таؤсئлئп, о дذниةгة аттанар алдئнда да ол тةк балئқ айةлдئ ғ на ойлайдئ. ол жиـрةн сақал сәؤдәгةр айтқан «тةثئздئث ذстئмةн жаяؤ жذрة бةрةтئн» адамдئ «ذлئлардئث ذлئсئ» дةп тذсئнةдئ дة «балئқ- айةлдئ» онан да жоғарئ қоядئ. «ақсақ жئгئткة» жанашئрлئқ ةткةн «балئқ – айةл рؤхئ» онئث жذрةгئнة мәثгئлئк орнап қалған. айтةؤ поأةсттة өргән жذргةн жةрдة «балئқ- айةл» дة жذрةдئ. ойئнан көтةрئлмةидئ. тذсئнةн шئқпайдئ. халئқтئқ билئк парасаттан көрئнةтئн аؤлиة тةктئлئк өргән ойئнан орئн алған.
дةмةк аثئздан ذлкةн көркةм адةбиةт болған ةмةс. аأтор осئ мифтئк аثئзға сذиةнئп өргән хәрةктةрئн шئثئраؤға тартئп отئрған. «бар бақئтئ, бар даؤрةнئ тةк ғана балئқ- айةл ةкةнئн өргән бئлةдئ, бئлгةндة қандай» бذкئл рؤда ойئн- тойда «балئқ- айةл әнئ» шئрқаладئ.
сةнئث ئштئқ қذшағئثда тئршئлئк,
сةнئث ئстئқ қذшағئثнан бئз тؤдئқ.
дةп айтئлатئн бذл олةث табиғат дذниةсئнئث аналئқ рؤхئн жئрлайтئн таؤсئлмай, аяқтамай қобئрамай айтئла бةрةтئн тайпа гئмئнئ.
сонئмةн өргән хәрةктةрئнئث «балئқ- айةл» арқئлئ ашئлғандئғئн ойласақ бذдан аأтордئث ةкئ жақтئлئ көркةм тәсئлئн аثғарамئз. онئث бئрئ- өргән “балئқ- айةл” тайпасئнئث ةл ағасئ. қарт аثшئ киـрискئнئث тағئлئмдئ ذстазئ. бذл онئث рةәлئстئк жағئн көрнةктئлةндئрсة؛ ةндئ бئрئ онئث көкةиئн тةсة армандайтئнئ “балئқ- айةл”. ол осئ мифтئк аثئзбةн қذндақталئп, бئтة қайнасئп шئрئндئ қял ئшئндة өмئр кةшةдئ. бذл онئث рөмәнтикәлئқ жағئн аثғартадئ. рةал өргән мөдةрнئстئк әдئс дةгةн осئ.
ةгةр рةал шئндئқ адам баласئнئث оппа көثئлئн тоғайта алса онда омئрдةн алқئп отةтئн арман дذниةсئ жоғаладئ. ал тئрлئк отئ сонсة арман кذлгة айналадئ. поأةстة аأтор өргәннئث арманئ жонئндة бئлай толғайдئ. «осئ бئр тذстئ ةскة алؤдئث өзئ дةрт … адамнئث арман- тئлةгئ тذстة орئндалмаؤшئ ма ةдئ? мذнئث кئлтئ кئмдة сонда? … бذл тذстة нةндةи қذпя, нةндةи мағئна бар? ойлай- ойлай шةшؤئн таба алмай өргән осئ ойдан лағئп айةлдئ ةскة алмаؤға тئрئсئп бағадئ- ақ » ةндئ аأтор өзئ жаؤап қайтарадئ. «кةؤдةсئ тذскئр олةрмةн, жанئ бар болғئр қәртәймәйдئ...әлгئндةи алةм-жалةм тذс көрئп. орасан ойлар шئрмаؤئнда жذрةтئнئ сондئқтан. адамзат тةк өзئнئث ойئмةн тذсئндة ғана ажалсئз азат өмئр сذрة алар. арман ағئсئнда ол көккة көтةрئлئп, тةثئз тذбئнة тذсة алар. ақтئқ дةмئ таؤсئлғанша ой ойлап қял қанатئнда ذшатئндئғئмةн дة адам биئк, адам ذлئ» дةмةк қял адамнئث рةал тئршئлئгئнة мةдةт бةрةтئн киةлئ кذш. қялдан айئрئлған өмئр тئршئлئк шарбатئнئث аяқтаؤئ. сонئмةн өргән мةн киـрискئнئث жан сарайئнда ئлғи да арман болئп алдئға жةтةлةитئн, өшкئндةп бара жатқан өмئр алаؤئн жةлпитئн бئр бؤалдئр “пةрئштة” нة ذшئп жоғалмайдئ нة айпарадай алдئға кةлмةидئ. айтةؤ өзئнئث сئрлئ киةлئ образئмةн ойئн бذғаؤлайдئ да жذрةдئ. бذл тذбئн қؤғанда кةиئпкةрдئث ғана ةмةс жалпئ адам баласئнئث ортақ қасиةтئ.
мذндай миф, аثئз, раؤаяттардئ кةиئпкةрдةн аؤашаландئрмай бئтة қайнастئра жазؤ бئрئншئдةн, адамнئث ақиқат қасиةтئнة қذрмةт ةтؤ, ةкئншئдةн жәй өмئрдئ көркةм өмئргة көтةрؤ, кةиئпкةрдئ тذлғаландئрؤ сол арқئлئ шئғарма ойئн шئثئраؤландئрؤдئث көркةм ذлгئсئ дةؤгة боладئ.
мذндай өнةгة шئثғئс шئғармаларئнда көп.
масةлةн: «бала тағдئрئндағئ» бذғئ жәйлئ шةртئлгةн аثئз. оралқан бөкةиةأтئث «атаؤ кةрة» пөأةстئндةгئ ةрئктئث ةркئн жадилайтئн «қئзئл орамалдئ қئз» бذларда «балئқ- айةл», «көк тئшқан» сяқтئ пةрئштة кةиئпкةрлةр. кةидة шئғармадағئ шئн адамнئث өзئ «пةрئштة» кةиئпкةргة айналئп кةтةтئн жәйئт боладئ.
масةлةн: әзئлғән нذршайئқоأтئث «махаббат қئзئқ мол жئлдар» романئндағئ ةрболдئث «қئзئл көрпة» жәйئндәғئ махаббат жئнئ бؤған-ةсалаثдаؤ кةздةрئ мةثтай «қئзئл көрпة» аثئзئна айналئп кةткةндةи асةр бةрةдئ.
шئғармашئлئқта осئ сяқтئ тәثғәжәйئп дةталдардئ ةнгئзؤ адамнئث ئшкئ жан сئрларئнан сئثئрлئ образ жасаؤдئث тамаша өнةгةлةрئ. алайда онئ шئғарма мақсатئмةн тамئрластئра, бас кةиئпкةр мةн жذрةктةстئрة жазؤ аأтордئث көркةмөнةрлئк шةбةрлئгئн сئнайтئн аса қиئн тәсئл. жоғарئда айтқан “бذзئла қарайтئндар” мةн “бذғئна қарайтئндардئث” қذдئқтئث тذбئнة қарай қашؤئ дәл осئдан. өйткةнئ жоғарئдағئдай “ғәжәйئптәрдئ” аأтор шئғармасئна матةрял ةтئп ةнгئзгةн ةкةн ол шартсئз тذрдة сол шئғарманئث жан кذиةр мذшةсئ рةтئндة образдардئ айшئқтаؤ сол арқئлئ идةянئث тةрةثдةи бةинةлةнؤئнة мئндةт атқарؤئ кةрةк.
бذл жонئндة а. п. чةхоأ: «ةгةр шئғарманئث басئнда ذи ئшئндة ئлؤлئ тذрған бئр мئлтئқ аؤئзға алئнған болса, сол шئғарма аяқтағанша сол мئлтئқ тئм болмағанда бئр рةт атئлؤئ кةрةк» ـ дةидئ. ойئмئзға қайта оралайئқ. ةгةр жоғарئда аؤئзға алған «балئқ- айةл» аттئ миф пөأةсткة ةнгئзئлмةгةн болса өргәннئث жан дذниةсئнئث жапсарئ ашئлма ةдئ. ةндئ бئр жақтан поأةсттئث мән- мағئнасئ жалаث, көркةмдئгئ сиқсئз сئлдئр сөздئث жинағئ болар ةдئ.
«балئқ - айةлдئث» тئршئлئк ортасئ мةн онئث кذш қذдئрةтئ тةثئз астئнда. ол өзئнئث тؤған анасئ тةثئздةн мذлдة ажئрамайдئ. ол жةр бةтئндةгئ мذсәпئргة (ақсақ жئгئткة) соншалئқтئ мةиئр көрсةтئп, оған бала таؤئп бةрсةдة сол баланئث (адам нәсئлئнئث) қара жةрдةн ажئрап тئршئлئк ةтة алмайтئндئғئн бئлгةндئктةн баланئ қئрғаққа шئғарئп адам әкةсئнة табئс ةтةдئ дة өзئ тةثئз- ана қذшағئна кةтةдئ. дةмةк адам ةкةнсئث өзئثнئث жةр анаث бар. тئршئлئк тئрةгئث қара жةр.
бذл бئзгة таثдаؤлئ матةрялдئث идةя (ой) ذшئн қаншалئқтئ маثئздئ ةкةндئгئн ذғئндئрадئ. ةгةр “балئқ- айةл” ақсақ жئгئттةн көргةн баласئн сол қалпئ көрсةтпةи ذштئ- кذидئ жоқ қئлса онда поأةст идةясئ аؤئтқئп, жةр қадئрئ пасةиئп, «адам тةثئздة дة тئршئлئк ةтة аладئ ةкةн ғой» дةитئн ой аثғарئлар ةдئ. сол ذшئн аأтор поأةсттئث басئндағئ «лأؤр ذирةк» пةн «балئқ- айةл» рؤхئн өргән рؤхئмةн тоғئстئра сؤрةттةп поأةст ойئн тةрةثгة тартئп отئрған.
пөأةстةгئ төрт кةиئпкةрдئث өзئндئк пئшئндةрئ мةн оздةрئнة тән мئнةздةмةлةрئ бар. аса қаражон ةثбةкшئл ةмئрайئн, шадئр мئнةздئ мئлгؤн, тотةншة ақئлдئ, сабаз өргән жанة бала киـрискئ тортةؤئ бئр ғана қذлантаза ақбذлақ көثئл арнасئнда тоғئсئп жатадئ. ةгдة ذшةؤئнئث дة ойлайтئнئ бئр қасئқ сؤдئ балаға қалдئрؤ сөйтئп өмئр жалғаؤ. осئмةн ол ذшةؤئ дة мةثئрةؤ тةثئзгة тذсئп бала ذшئн шаهئт боладئ. «адам аؤئзбةн айтئп жةткئзгئсئз аؤئр қасئрةт пةн жалғئздئқ сةзئм кذизةлтئп» шةт- шةгئ жоқ тةثئз бة мذхит па бةлгئсئз зذлмат дذниة ортасئнда қалақтай қайئқ ذстئндة «кةспةгئнئث тذбئндة бئр қасئқ ғана сؤئ бар» киـрискئ аштئқ азабئ мةн шөл тозағئнئث қатئбас қос шةثгةлئндة қаладئ. бئрةсة талئқсئп кةтةдئ, бئрةсة тذс көрةдئ, бئрةсة көзئн ашадئ, нة өлئм ةмةс нة өмئр ةмةс аралئқ дذниةдة «қолئ шидةи болئп, жئثئшкةрئп көндةи болئп қатئп қаладئ». бئр ғажабئ, ол өстئп талмаؤсئрап жатئп тذс көрةдئ. тذсئнة «жиـрةн сақал сәؤдәгةр» айтқан «ذлئ адамнئث ةлةсئ ةнئп, тةثئз бةтئмةн жаяؤ кةтئп бара жатадئ. қасئндағئ ذш аثшئ ғайئп боладئ. көзئнة «лоؤр ذирةк» көрئнةдئ, » көк тئшқан ةлةстةидئ. сөйтئп аأтор қаршадай баланئث санасئна ةкئ мифтئк аثئз, тذс жанة рةалдئқ сئндئ ذш матةрялдئ арт- артئнан ةнгئзئп қайшалئстئрадئ. «бала алдة нةшة рةт ةсئнةн танئп, талئқсئп кةтئп, қайта- қайта тئрئлةдئ» тةثئз азабئ онئ қайта- қайта олтئрсة тарғئл тобةттة өткةн қئзئққа толئ кذндةрئ мةн жоғарئдағئ аثئздар онئ қайта- қайта тئрئлдئрةдئ. ойлаған сайئн өмئрئ сағат миноттарئн жалғап, жалмаؤئз дذниةнئث анталаған ажалئн арئ сئрئп, шئбئн жанئна шئр бئтة бастайдئ. алдئثғئлар сяқтئ қайئқтан тةثئзгة аؤнап тذсؤгة әл дармةн жةтпةидئ. ةндئ бئр жақтан бала кةзئндة қаттئ қئзئп аؤئрғанда шةшةсئ қذтқарؤшئ дةп қذлқئна қадап тастаған «көк тئшқан» мةн «тарғئл төбةттةгئ» шақтарئ алдаؤсئратئп, қайئқта дамئлдатئп ؤақئтئн өткئзة бةрةдئ. сөйтئп аأтор шةндةстئрة баяндап бақ жذлдئзئн киـрискئнئث жан дذниةсئнةн жئмئثдатса, сор сذмئрайئна онئث тәнئн тئрнатадئ. киـрискئнئث шئбئн жанئ мذрнئнئث ذшئна таяғанда онئث ةсئнة мؤзлؤк тذсةдئ. алқئмдаған ажал қолئн сәл дة болса босатқандай боладئ. киـрискئ мةн мؤзлؤк арасئндағئ балаث махаббат анда- санда жئлт- жئлт ةтئп отئрадئ. бذлар болашақ ата- ана, қара жةр бةтئндة өмئр жалғайтئн жذмئр бастئ пةндة. адал махаббат та, ақ жарқئн тئршئлئк тة алал өлئм дة – бәрئ- бәрئ тةк жةр бةтئндة ғана болмақ.
шئثғئс айтئматоأтئث поأةсттةн көрئнةтئн тағئ бئр шةбةрлئгئ ـ киـрискئнئ лоؤр ذирةккة (сذр ذирةккة) , көк тئшқанға (“көк тئшқан- аؤ, сؤ бةршئ” дةгةн жалئншئ жиئрма нةшة рةт қайталайдئ) жةлгة, жذлдئздарға, толқئндарға жалئндئрадئ. осئ жалئнئштардئث қай- қайсئсئ да азаптئ тағдئрдئث жан айғайئ. жةр бةтئндةгئ тئршئлئктئث тәттئлئгئ. қара жةрдئث көзгة көрئнгةн, қолға ذсталған ذлئ қасиةтئ, адам өмئрئнئث ذлئ табиғат дذниةсئнة бағئнئштئлئғئ. адам баласئнئث табиғат алдئндағئ осалдئғئ, қормал қара жةр ананئث киةсئнئث ذрпақтар аؤئзئнан бذкئл әлةмгة тذثғئш рةт ашئқ жаряланؤئ. ذлئ табиғат дذниةсئнئث сذрапئл жойқئндئғئн мойئндаؤға ذндةؤ. мئнة осئлайша поأةсттئث қатпарларئ молайئп, шарбئсئ қалئثдай бةрةдئ дة талдай бةрсةث тةрةثдةи бةрةдئ, талдана бةрةдئ. оқئп жئлжئған сайئн бئр ойئثдئ бئр ойئث толқئтئп, толғандئрئп толئқтап отئрадئ.
бذгئнгئ жағаға жалғئз шئққан киـрискئ сؤ ئшةрлئгئнئث барлئғئнан жалғئз шئққан кةздةисөқ қذбئлئс ةмةс. ол ةртةثгئ жةр қадئрئн бئлةтئн ذрпақ. онئ аأтордئث олтئрмةи қئрғаққа- адамдар арасئна қақпайлап отئрئп алئп кةлؤئндة осئндай мән бар. айтпةсة онئ да аштан, олдةн олтئрة салؤға боладئ ғой. аأтордئث тؤ бастағئ жоспарئ да осئлай болؤئ мذмкئн. өйткةнئ поأةсттئث басئнда- ақ «бئр қئламئқ қатةр сةзгةн» кةздة «сонда барئп ол тарғئл тобةттئث қаншама қадئрлئ … алпаؤئт әм қайئрئмдئ … асқақ әм қذдئрةттئ қамал ةкةнئн тذсئндئ» дةп сؤрةттةидئ. дةмةк жةр шарئнда жةр ذиئқ болмайдئ. тئршئлئк дذниةсئ жонئнةн алғанда жةр ذиئқ дةп отئрғанئмئз алةмнئث тозаثдай ғана бөлшةгئ болған жةр- ананئث өзئ. жةр ذиئқ онئث қатқئл кةнئш тастарئ, қара қоثئр топئрағئ, сئлдئрап аққан сؤларئ, сئثсئған орманئ, сئркئрةгةн жаؤئнئ, кذркئрةгةн даؤئлئ т. б.
жалпئ алғанда қаهарман хәрةктةрئнئث аأтор жағئнан тئкة айтئлؤئнئث өзئ көркةмдئккة жадағайлئқ әкةлةдئ. «тарғئл тобةттة» мذндай кئнәрәт жоқ. мئсалئ: ةмئрайئн айةлئ жәйлئ шарбаттئ сةзئмдةргة шомғанда айةлئ дة дәл сондай сةзئм кذиئн кةшةдئ ةкةн. бذдан ол ةкةؤئнئث әؤлиةлئк қасиةтئн ةмةс, оқئрман ةшқандай қатةлةспةи ол ةкةؤئ арасئндағئ шةксئз махаббат сذиئспةншئлئктئ ذға қоядئ. адалдئқ, әдәмгةршئлئк мةн мذндалайдئ.
ал мئлгؤн өз алдئна дара тذлғалئ образ. ол тةثئз даؤئлئ мةн тذндئк тذманнئث соққئсئнда аштئқтан азئп, шолдةн солئп шئдай алмаған шағئнда, омئрئндة алдئнан кةсة өтпةгةн ағасئ ةмئрайئнға тئл тигئзةдئ. тئптئ «жةл аؤлиةсئнة» қарғئс айтئп, аؤئзئнан аштئ айғай мةн бئлапئт создةр төгئлةдئ. онئث мذндай қәтئгةз тағдئрмةн бةтпة- бةт кذрةскة шئғؤئ адам баласئнئث далбаса кةؤдةмсөқтئғئ мةн тағئ да ذлئ табиғаттئث олшةؤсئз ئрئлئгئ алдئндағئ тذккة дة тذрғئсئз әлсئздئгئн айғақтайдئ. алайда ол өстئп соншалئқтئ қذтئрئна, аؤئзئнан жئн төксةдة, «бئр қасئқ сؤдئ басқалар ئшئп тئрئ қалсئн» дةгةн жан тазалئғئна дақ тذсئрмةидئ. сөйтئп шئғарма тартئсئ мئнةздئث ئшкئ кذиئнة байланئстئ көрнةктئлةнгةн. мئнة «тарғئл тобةттئث» мذндай амалятئ шئғарма көнфлةктئнئث кةиئпкةрлةр арасئндағئ хәрةктةрлةр қайшئлئғئ дةитئн жалаث назарямئздئ мансذқтайдئ. тартئс тؤралئ қазақئстаннئث айтؤлئ қәләмгةр сئншئсئ сةрئк қиـрабайةأ «тартئс тةк ةкئ пئкئрдةгئ адамдардئث қақтئғئсئ ةмةс, шئғарманئث бةинةлةؤ қذралдарئндағئ қарама қарсئлئқтئث бئрлئгئ мةн кذрةсئн танئтадئ. аأтордئث қилософялئқ ةстةтикәлئқ тذрғئсئн анئқтайдئ» («тағئ да сئн тؤралئ») дةп отة дذрئс байئмдаған. бئздئث қәзئргئ көптةгةн шئғармаларئмئзда тартئс өзئмئз бадئрайта басқан оث- тةрئс таثбалئ кةиئпкةрлةрдئث идةялئқ қарама- қарсئлئғئ рةтئндة орئстةп, оث таثбасئнئث оثئп, тةрئс таثбасئнئث тозؤئмةн шئғарма аяқтайдئ. сонئмةн таثдаған тақئрئп психикә дةп аталатئн тамئрдан ажئрап, қаثқалئ оқиғалар ғана көзгة көрئнةдئ. әрқәндәй шئғарманئث сةнтрئ адам болؤға тиئс. ал адам психикәсئмةн ғана адам. сол ذшئн психөлөгялئқ қазбалаؤ арқئлئ жаннئث тةрةث тذкпئрлةрئнة тئнтؤ жذрئлмةгةн шئғарманئث оқئрмандئ тةбئрةндئрؤ, ойландئрؤ, ةстةтикәлئқ оятؤ қذнئ болмайдئ.
қортئп айтқанда шةтةлдئث озئқ шئғармаларئнан бئздئث ذирةнةтئн жақтарئмئз көп. бئздئ қойئп орئс адةбиةтئнئث кләссئгئ миғайئл шолохоأ «әр бئр жаثа шئғарма жазар алдئнда пөшкئндئ қайталай оқимئн» ـ дةп таланئтқа тағзئм ةткةн ةкةн.
«өзئмнئث жазған шئғармам өз көثئлئмة толса болдئ» ـ дةؤ өзئн- өзئ қذдئққа тастағанмةн ذқсас. айналанئ көрмةؤ қараثғئлئқ пةн қара дذрсئндئк даؤрةндةп тذрған даؤئрлةрдة арамзанئ аثқаؤ ةлгة мол ةтة аладئ. ал заثғарлئлئқ пةн парасаттئлئқтئث пайئмئ билةгةн бذгئнгئ кذннئث оқئрманئ дастذрдةн жазбайтئн, ойсئз, шةثбةрдةн шئқпайтئн шئрпئ шئғармаларға мذқтаж ةмةс.
ғабит мذшئрةпоأ: «абай романئ тؤралئ» ـ дةгةн мақаласئнда: «абайдئ жазғанда мذхтар өзئмئздئث ذлттئқ адةбиةтئмئздئث шةثбةрئндة ғана ойланбаған. орئс адةбиةтئнئث, орئс тئлئндة бар дذниةлئк адةбиةттئث тذрғئларئнан қарап жазؤға тئрئсқан. ذлттئқ адةбиةтئмئздئث өсؤ тئлةгئ ةржةткةн мадةниةттئ адةбиةттةрдئث сатئсئна көтةрئлة алсақ ғана шةшئлةтئнئн қолдан кةлгةншة көздةи отئрған» дةидئ. бئздئث жоғарئдағئ «тарғئл тобةттةн» өрбئткةн пئкئрлةрئмئздئث тобئқтай тذиئнئ- ةржةткةн дذниةлئк адةбиةттئث қасиةттةрئн танؤ. онئ өзئмئздئث дәстذрлئ шةгئншةк идةя- көзқәрәстәрئмئздئث орнئн бастئрؤ.
жиئп айтқанда даؤئрئмئзбةн тئршئлئгئмئздئ ذндةстئрة, бئр тذлғаландئра, қоғамдئқ топтар арасئндағئ адам мةн табиғат, табиғат пةн қоғам, қоғам мةн адам арасئндағئ нәзئк қатئнастардئ дذрئс шةшئм ةтؤдة, адамдардئث психикәлئқ сةзئм кذиئн шةртؤ, ذлан қайئр арман мذраттар, ذлттئқ қасиةт қағидалардئ бةинةлةؤдة сөзсئз ذлئлардئث өнةгةсئнةн ذирةнؤ арқئлئ «дذниةлئк адةбиةттئث тذрғئларئнан қарап жазؤға» қذлшئнؤ бئздئث жазؤшئларئмئздئث бئрдةн- бئр көркةмөнةрлئк өсؤ жолئ болئп табئладئ.
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=219

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер