Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 03:22 - 2013/10/11

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=198
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=198

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=198

Мақала жолдаушы: Ақбұлақ
Мақала апторы: Зәкихән бимолла ұлы
Аптордың мекен-жайі: Алтай жеменеи ауданынан
Сақари бөжәй ұлы және оның зары жөнінде
зәкиқән бимолла ұлы
сақари бөжәй ұлы 1894- жылы қыс кезінде сауыр тауында туылған адам . жеменеидегі төптерек ауылдығында ұзақ істеген пенсиөнер қстаубай қайшынбас ұлының берген деректі әңгімесінде ол қәзібек руындағы назардың 17 ұлының бірі болған көденің баласы шонадан тарайды да , шонадан қәумен , жәйір туылып , қәуменнен бөжәй , бөжәйдән сәқәримен омари туылады екен . ал жәйрден қайшынбас туылады екен де қастаубай ақсақал қайшынбастан туылып , быз әңгіме етіп отырған сақариға ұлы әке тұрғысынан жақын келетін адам болып отыр . қстаубай ақсақал өзінің дәлелдемесінде : - егер самыратта сәқәримен омари деген адам шынында бар делінсе онда ол , әсте , <<сқаридың түрме зары>> ын жазып қалдырған сақари емес . екендігін кесіп айта аламын ,- деиді . бұл шежірелік анықтаманы ағартушы , шежіреші , көптеген тарихи деректердің күәгері болып келе жатқан сағи қоңқыштай ұлыда осылай анықтап отыр . әңгімемізде бұл шежірелік анықтаманы айтудағы мақсат 2005- жылы баспадан жарық көрген <<жеменеи тарихи мәтерялдәрі>>нің 3-ктәбіндә сәқәримен омариды самырат руынан шыққан деген қәте ұғымды туралау мәқсәтімен жазып отырмыз .
ал сақаридың қолға түсуі 1920- жылы көне жеменеиде тұратын ма дарың деитін дүңгеннің бақтырып отырған жылқысы және дүние-мүлкі тоналады . дерек табылмай тұрған кезде қәзібектің қөжеке әулетінен әлім тойбазар ұлына мәмбет азаматы бәйімбет бір көкшөләқ бие сатып береді . бие әлімнің мніснде жүргенде мадарың адамдары жағынан танылып қалып , әліммен әлгі бие сатып берген бәйімбет ұсталып әкелініп тергеуге алынады . тергеуде бәйімбет : - мен қарағайтының ішінде мендеке деген мұңғылдың үйіне қонатын күні қарағайты кезеңінен көкшөләқ биені тауып алғам , тегін олжа болғансоң әлімге сатып бергем ,- деиді . мадарың мендекені шақыртып сұратқанда ол әлім қонған күні жетегінде көкшөләқ биенің жоқ екендігін айтады да , мадарың тергеуін күшеите түседі . сол кезде әлім : - сақари быздың қәзбек ішінде бетке ұстар адамымыз , менің туысым , сол сыздың шығыныңызды төлеп берсін ,- деп , сандырақтайды . ұры тек өзі ғана еместеи емеурін байқатқандай болады . түрмеде әлім сөзден жаңылғандай сңай байқатып тергеген сайын адам санын молықтырып отырадыда мадарың ұрыны жасырушы мендеке мұңғылды , әлімді және бәли солаң , әбішәй , жеңсікбәй , будың , қөжеке тыныбай қатарлыларды қосып жиыны 12 адамды нақақтан-нақақ ұстап буыршындағы гөминдәң түрмесіне апарып қамайды . ол кезде жеменеи жері буршынға қарайтындықтан жеменеиде сақшы немесе түрме жоқ екен . осылайша нақақ жандар тіл ұғыспастықтың , түрме азабының , туыс-туғәндәрімен қабарласа алмаудың тәқсіретін әбден тартып сақари барған адамдардың ішіндегі хат танитын әрі ақын адам болғандықтан <<сақаридың зарын>> түрме ішінде дүниеге келтіріп қалдырған екен . әлім , сақари , бәйімбет , мендеке төртеуін атқаннан кеиін сақари жазған хатты әбішәй қадуан ханымға әкеліп табыс етіп , біреуден-біреуге тарап адамдар жатқа айтатын болған . төменде сақаридың немере туысы болып келетін қстаубай қайшынбас ұлының жас кезінде семядәғі үлкендерінің айтып отыруынан және қисәгер ақсақалдардан жаза жүріп , естелігінде қалдырғандары бойынша жарялап отырмыз .
әуелі сөз бастайын сақаридан ,
өнердің ең алды екен ауыз тиған .
беинетті бастан кешкен мен айтайын ,
быр мәмбет келген екен құдай ұрған .
сол мәмбет бұл сауырды өрт боп шалды ,
жолдасқып әлімдерді қасына алды .
құдайдың оңдамасын сонда білдім ,
қорқытып қолымыздан қағаз алған .
алдық деп арамыздан солаң шықты ,
жаң дарын соның айтқан сөзін ұқты .
беинетті бастан кешкен мен айтайын ,
жгіттер үйде отырған қандай мықты .
жаң дарын тыныбайға дүре салды ,
әлімнің оттағанын қабыл алды .
болғансоң олар мықты амал барма?
тағыда жала жауып қағаз алды .
сорлатып бұршынға айдадығой ,
қолымды кендірменен байладығой .
бойына шалшықайдың бір түнетіп ,
қайықтан қойдай қылып айдадығой .
алдымыздан шерік шықты бізге қарап ,
олардан быз қорқамыз жерге қарап .
түбіне абақты ұйдың отырғызып ,
қолынан шән алдығой бызды санап .
біздерге қиын болды қашып кету ,
ойладым осы екенғөй ажал жету .
құдайдың оңдамасын сонан білдім ,
ілінді бір басыма бес бекту .
қолға көзір , аяққа ксен салған ,
түймемен түйме бауды қиып алған .
етікті аяқтағы шешіп алып ,
шеріктер өзі билеп киіп алған .
құдайым бызды мұндай күйге салды ,
апарып үш ауызды үйге салды .
түбінде бүрге-б Иты қалың екен ,
жау болып олардағы кегін алды .
төбесі абақты ұйдың сексен ағаш ,
түбіне қиып қойған тескен ағаш .
күн батса сол тесікке ая салып ,
көзіңнен таң атқанша ағады-ай жас .
сол ағаш аяғмды қатты басты ,
шыбын жан сонан қорқып жаман састы .
жатамыз таң атқанша шыр-шуыт боп ,
быр әскер таң атқансоң есік ашты .
быр ханзу , бір дүңген ет бызды баққан ,
есік ашып шғарып қайта жапқан .
білмеитін қазақ тілін мақұлықтар ,
арқаның қышғанын өймен тапқан .
кеште бір , тәңертең бір сигізеді ,
иырып қойдай айдап жүргізеді .
ксен бар , көзірің бар жүре алмасаң ,
қамшылап <<қарғып жөр>> деп жүргізеді .
құдайым түсірдіғөй темір торға ,
болдығой күнде суық быздың сорға .
жүретін ойнақ салып заманым-ай ,
кісенім аяқтағы қылды-ау жорға .
быр ерде қал болама қимылдауға?
дұшпаным көре алмаған қылды-ау таба .
өсіріп шәш-сақалды қоя берді ,
бұл кәпір, шәшті өріп қыз қылама?
бұл кәпір жіберсенбе ерді еркіне ,
апарып салып қойды қазбай көрге .
тұңғиық қара суға түсіп кеттік ,
ұзақ боп жүре алмайсың әудем жерге .
әлімдер жауды көрсе бас ұрады ,
жарболды бызды тынбай асырады .
ебін тауып абақтыға күнде келіп ,
тамақты етегімен жасырады .
бақыртып тыныбайға дүре салды ,
-туыстар , не болдым ,- деп , ойбай салды .
ішімізде жасы үлкен осы кісі ет ,
үн шықпай забыр көріп сөзден қалды .
быр дүңгенді тонадым , көрдім деиді ,
екеу ара қоржынды болдым деиді .
құдайдың оңдамасын сонан білдім ,
жарымын сақариға бердім деиді .
алғаның тыныбайға қайда деиді ,
здегенің қартайғанша пайда деиді .
қоймаған қартайғанша жамандығын ,
ксен сап , қол-аяғын байла деиді .
бәрімізде қорыққаннан алдық дедік ,
әлімнің оттаған сол тілне ердек .
ісіне қүдіреттің амал барма?!
құтқарат деп әуелде соған сендік .
ауру қинәуменен араласқан ,
ауырып тынбайдың қаны қашқан .
дүние-ай осылайша өтті міне ,
иек қағып түрмеде қаза тапқан .
иманға солаң тілі қандай епті ,
ел-жұртқа сәлем айтып еңіретті .
нысы бәлигеде қошын айтып ,
беисенбінің кешінде ода өтті .
зарығып сәлем айтам ағаларға ,
кереиге әлен уаң еді пана .
тоғыздан екеу өліп жетеу қалдық ,
ісіне қүдіреттің барма шара ?!
салдығой басымызға темір нұқта ,
ажалым таядыма бір тал оққа ?
осындай басымызға күн туғанда ,
біздерді сұрап алар адам жоқпа?
көрегім жалғыз шыны қара бидай ,
жатқам жоқ , буыршынның тамын қимай .
үсіме <<сары ауру>> қонақ болды ,
шуылдап абақты үйде жатсақ симай .
барады жүрегімді бидай тесіп ,
кеттіғөй қол-аяқты темір кесіп .
айтайын қайсы бірін уайым қып ,
барады шәш-сақалым , мұртым өсіп .
болдығой осылайша менің жәйім ,
қойдығой еңіретіп бар құдайым .
адамға қиын екен туыс деген ,
жылайды жеңсікбәймен әбішәйім .
жіләумен өңшең сорлы өтерме екен ?
айығып бастан тұман кетерме екен ?
айтайын қайсы бірін уайым қып ,
арызым екі уаңға жетерме екен ?
алдяр , сәлем айтам шин уаңға ,
қайтпайды елдің бағы сз тұрғанда .
гөминнің тұтқынынан құтқаратын ,
кегеннің шарапаты жоқтығыма?
меиірммен сәлем айтам күздеиіме ,
қәзәқпен торғауыттың түбі бірге .
жылайды екі балаң бізбен бірге ,
пәледен құтқаратын <<іли>> зде .
алдяр қағаз жазып алсын сұрап ,
созымыз өтірік айтқан болдау ұят .
қәрәкөк неше атаңнан үзілмеген ,
көреміз құдайдан соң сізді қуат .
баласы жеңісхәннің әлен уаң ,
келессз ұрпақ жалғап жолын қуған .
қал-жәйді естіп жатқан шғарсыздар ,
тұсып тұр басымызға қара тұман .
алдяр тағы сәлем төремізге ,
быз барып алтын жүзін көремізбе ?
қамшы-таяқ батқан соң оттай беріп ,
быр ауыз өтірікпен өлемізбе?
билер-ау , тілдеріңді алмадымба ?
жұмсаған жерлеріңе бармадымба?
бызды жоқтап бұл жерге келмедіңдер ,
быр тоқтынның құнындай болмадымба?
онан соң сәлем айтам амбымызға , (жақып амбыны меңзеиді)
қолынан жаудың сұрап алдыңызба?
кезінде әтпен түйе алып едің ,
жемтікке сізде тойып қалдыңызба?
сәлем де , құдандалы тыштықбайға ,
ақ болғансоң жалынам бір құдайға .
бойынан буыршынның бір көрмедім ,
бірге өскен тату құрбым мардан қайда?
сәлем де , меркіттегі қабыл биге ,
тлеуің қәзбекпенен еді бірге .
аруағы кәрі бидың қорғаушы еді ,
құдайым жолықтырды мұндай күйге .
сәлем де , жәдіктегі өміш ерге ,
салдығой өктем заман қараңғы үйге .
дүғәгөй , ел кереиге ақылшы едің ,
ақыл т уып бергеисіз жас билерге .
сәлем де , қәзбектегі бұлан биге ,
жатырмыз азап көріп қараңғы үйде .
бойынан буыршынның көрінбеисің ,
дүңгенді төнәсіппең бізбен бірге?
пысықтық сізге қылған жерім барма?
құдайым жолықтырды пеилі тарға .
ақтығым бір құдайға мәлім еді ,
ұрлаған бір елтірі жерім барма?
барады бастан өтіп мына заман ,
айтпаса көкіректен кетеме арман?!
кісі басы есептеп жарлық етіп ,
бидайымнан алмаймысың , бұлан алман !
сәлем де , төре беисі сақдоллаға ,
кереиге залың төре болған аға .
он екіден екеу өліп оны қалдық ,
құтқару здеңіздер бізге шара .
сәлем де , рәқімменен бурақанға ,
ауылда үлкен-кіші тірі жанға ,
ажалдан адам қашып құтылмайды ,
құлшылық етіп жүрміз бір аллаға .
сәлем де , сәдіқпенен машатайға ,
әлтінбек мәукеменен екі байға .
алланың басқа салған ажалы емес ,
мұйын бұрып жатырмыз бұл ажалға .
сәлем де , стәнбекпен оразбайға ,
еске түсер өткен іс осындайда .
<<көрші қақы , таңыр қақы>> деген барғой ,
існе қүдіреттің барма шара ?
сәлем де , әкемізбен шешемізге ,
ол дүниеге ажал жетіп кетемізбе ?
ажалдан адам қашып құтылмайды ,
тыры жүріп елге быз жетемізбе ?
оралар өткен күндер тағы ойға ,
абақтыда жатырмыз шыбын бойда .
қәлеліммен қәбікенді алдыға алар ,
апырау , болар сондай заман қайда !?
болдығой осылайша жазған хатым ,
жоқ еді , ағайынға жаман атым .
жор болды жіләуменен қайран өмір ,
нақ ұры болды міне менің атым .
алланың қуатына созамын қол ,
ашылар быз һарыпқа қай жақтан жол .
дариғай , жарық күнді көремізбе !?
ашылып алдымыздан құрулы тор .
беинетке шдай алмай мен жатырмын ,
қәйтеиін болғаннан соң маңдайда сор .
жандарға кеңдік-тарлық бір өзіңде ,
быр алла , қыла көрме пендеңді қор !
сайрандап бостандықта жұрушы едім ,
қүрбіммен құрша ойнап күлуші едім .
жыиманың екеуіне биыл шықтым ,
әр істі ойға салып блушы едім .
болдығой мына пәле қазылған ор ,
аяққа ксен түсіп қылдығой қор .
ажалым бұл түрмеде болып жатса ,
артқы елім , иман тіле қош , аман бол!
алланың жазуынан шықпас адам ,
нақаққа болыстық жоқ мына заман .
зарымды баяндадым бастан кешкен ,
өсімен бұл сәлемім болды тамам .
мақаласын жазып реттеп баспаға берген : зәкиқән бимолла ұлы
мәтерялмен қамдаған : қстаубай қайшынбас ұлы
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=198

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер