Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-161515454335 %65 %
2019-09-171131356739 %61 %



Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 01:35 - 2016/09/27

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1590
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1590

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1590

Мақала жолдаушы: Ел-арна басқармасы
Мақала апторы: Қожырбайұлы Мүхәмбеткәрім,
Аптордың мекен-жайі: Маңғыстау

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


«Жаңа оқу жылынан бастап 1-сынып оқушылары жаңартылған бағдарлама бойынша білім алуға көшті. ...Жаңа бағдарламаның жаңалығы – биыл мектеп табалдырығын аттаған бүлдіршіндер оқу жылын «Әліппемен» емес, «Сауат әшумен» бастады. Ұзақ жылдар бойы балаларды оқу мен жазуға үйреткен «Әліппе» неге қолданыстан шығып қалды?» (13.09.2016 жылы «Ұлт Кз» гәзетінде (http://ult.kz/post/alippe-atauynan-nege-zheridik) «ӘЛІППЕ» АТАУЫНАН НЕГЕ ЖЕРІДІК?» деген әтпен жарық көрген) .
Бұған «Айқын» гәзетінің тілшілері: «Қазақ баласы талай замандар бойы жи¬на¬ған білімінің асыл қазынасына алғаш жол ашатын оқу құралы деп ерекше қәдірлеген «Әліппенің» соңғы парағы жабылды. Министр¬ліктегілер «Сауат ашу» пәнінің «Әліппеден» айырмасы жоқ екенін, екеуінің де оқу мен жазуға үйрететінін айтады. Алайда 1912 жылы Ахмет Байтұрсынұлы құрас-тырған тұңғыш «Әліппе» оқулы¬ғының бір ғасырдан астам уақыт¬тан соң атауының «Сауат ашу» боп өзгергенінің себебін түсіне алмай әлекпіз. Министрлік жаңартылған бағдарламаны сылтау етіп, қазақты байырғы құндылығынан айыр¬ғысы келе ме? Бізді алаңдататыны да осы. Бір ғасырлық тарихы бар құнды оқулық атауынан неге жеріндік? «Әліппе» атауының өзі жүрекке жылы, көңілге қонымды еді ғой. Жыл сайын 1-сынып оқушылары «Әліппемен» қоштасу өткізетін. Сонда биылдан бастап оқушылар «Сауат әшумен» қош¬тасу жасамақ па? Көңілде сауал көп. Бұған өзгелер не дейді?» деген сауал тастапты.
Қойылған сауалды өте орынды деп есептеп, өз зерттеулерімнің қорытындысын Сіздермен бөліскенді жөн көрдім. Әліппе – қазақтың төл сөзі, «Алып би» деген сөзден шыққан. Дәлел ме? Тыңдап көріңіз?
«Әліппе – сауат ашу оқулығы. Араб әліпбиінің алиф және би деген екі әрпінен құралған. 19 – 20 ғасырларда әліппелер араб және орыс әліпбиімен жазылды. А.Байтұрсыновтың oқу құралы (1912) , Жаңа Әліпбиі (1926) өз заманына лайық әліппе жасаудың озық үлгісі болды.
Сауат ашу Қазақстанда сан ғасыр бойы араб әліпбиі арқылы жүргізілді. 19 — 20 ғасырларда оқу-ағарту саласының 2 түрлі бағытта болуына байланысты (медреселер, орыс-қазақ мектептері) әліппелер де араб және орыс әліпбиімен жазылды» (Уикипедия — ашық энциклөпедиясінән) .

Бұл қазақ әліппесі жайлы бүгінгі тіл мамандарының (ғалымдарының) ортақ тұжырымы. Ешқандай бас қатырып ойланып жатпастан Әліппені Арабтың Алиф би деген екі әрібінен құралады дей салған. Ал, шындығында Әліппе Арабтың сөзі емес, оның шығу тегі таза қазақ сөзі. Себебі, Атам Қазақтың рулық шежіресі және Сопылық ілімі (тарихат) арабтардың қазақтан тарайтынын, және олар ертеде өздерін Тәзіке деп атағанын көрсетеді. Шежіре дерегі бойынша Тәзіке Қаз Адайдың бірінші немересі. Әліппенің негізгі атауы Алып би, яғни Алып және би деген екі біріккен сөзден тұрады. Алып (Алып таулар, Алып адамдар, Алып құстар, Алып айдаһарлар, Алып пілдер, Алып мамонттар) , Қас би, Уақас би (Уа, Қас би) , Бас би, Тау би, Күн би (ежелгі үйсіндер билеушісін Күн би деп атаған) деген ұғымдардың қатарына жатады. Алып қазақта ру аты, Тобыштан тарайды. Еуропа жеріндегі Алып (Альпі) тауы деп жүргеніміз осы атамыздың атындағы тау. Азия құрылығының сөлтүстік бөлігін жарып өтетін өзеннің аты Об. Об өзені бастауын Қар теңізінен (Кәрскөе мөре) алып, оның осы теңізге қосылар жері Об еріні (Обскәя губә) деп аталса, осы Об ерініне жалғасып жатқан тағы бір ерін, Таз еріні деп аталады. Осы өзен Сібір мен Ханты-Мәнсийск (Хан мен Ман) жеріне келгенде Ертіс деп аталады. Одан Тобыш (Тобыл) қаласынан өткенде бір саласы Тобыл атанып қәзіргі қазақ даласындағы Қостанай қаласын қақ жарып ағады. Ресей жақ бөлігіндегі Об өзенінің жағасында Маңғыстаудағы Шерқәлә тәуімен аттас Шерқәлә деген қала бар.
Түсініктеме: Тобыл – түбірі Об. Әр бір сөзде, яғни ұғым да, атау да «сөз түбірі» болады. Сөз түбірінің де түбірі бар, ол өз түбі. Сөздің түбірінде, яғни өз түбінде сол сөздің Атасы сақталады. Қәзір біз оны Аталық тектен безіп, жаттың іқпәлімен «авторлық құқық» деп атап жүрміз.

Шындықтың аты шындық, ақиқаттың аты ақиқат, одан ешкім ешқәйдә қашып құтыла алмайды. Мына көрші орыстардың бізің Алып биімізді Азбукә (сөз түбірі Аз және Ұқ) , яғни Қаз Бұқа деп тұп-тура өз әтімен дәлдеп тұрып атайды. Бұқаның сөз түбірі Ұқ (Үк) , бұл Нұқ пайғамбардың «азан шақырылып» қойылған есімі. Енді осының үстіне Бұқа мен өгіздің синоним және Бұқаның бірінші буынының Бу (Су) екенін қосыңыз. Ақиқаттан қашып құтылудың жалғыз жолы, анадан жаңа туған, немесе соған жақын кезіңдегідей мәңгі бақи «сәби» күйіңде қалу.
Қазақ – Алшын (Кіші жұз, Бекәріс) – 12 Ата Байұлы – Адай - Тобыш – Ораздың ұрпағы Алып Ер Тобыш (парсы жазба деректерінде Афрасияб, «әвестәліқ» есімі «Фрәнгрәсиән», кейбір деректерде Алып ер Тоба, Алып ер Тона, Алып ер Тоңа, Алып ер Тонға, Алып ер Тұнға) жайлы Махмуд Қашқари деректі бірнеше тарихи нөвелләләрдән тұратын «Түркі үстеулерінің сөздігі» деген белгілі еңбегінде төмендегідей дерек береді. «Қазойынның төңірегінде Афрасиябтың қызы Қаз Фаранқыз аң аулаған Құм бекініс бар. Афрасияб Мары қаласын тұрғызған. Қәзіргі Жәрікент қаласының түбінде Дизрайн немесе Мыс қамалының қалдықтары сақталған. М. Қәшқәридің айтуынша Қаз Фаранқыздың жұбайы Сияуыш осында өлтірілген». (Қазақстан тарихы 1 том. 65 бет) . Cонау Еуропа жеріндегі Альпі (Алып) тауы осында аты аталған Алып атамыздың аты. Жәрікент – Жарылардың қаласы. Жары руы Қаз Адайдың кенже немересі Мұңалдан тарайды. Төпөнөмикәліқ айғақтамасы қәзіргі Ақтөбе облысы аймағындағы Мұңалжары (орысша Мугәджәр делініп жүр) тауы. Бұл әлем билеушісі Шыңғыс қаған шыққан рудың аты.
Ал «Би» деген сөздің мағынасына келсек, Қазақта «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» дегендей көп ішінен нелер дарынды, айтқыш, сұңғыла әңгімешілер, ақындар, әнші-күйшілер, шешендер шыққан. Ондай өнерлі адамдар білгендерін ел ішіне жария етіп, зердесіне ұялатқан. Бүкіл қазақ баласы түйіні табылған бір ауыз сөзге тоқтаған.
Шешендер сөзі, билер пікірі айтылған жерінде тез жатталып, үлгі-өнеге күйінде халық жадында сақталып қалған. Жалпы тілімізде би, шешен сөздері әлдеқәшән бірігіп, біртүтәс ұғым беріп, кірігіп кеткен. Алайда, би болу үшін бір ғана сөз шеберлігі жеткілікті болып шықпайды. Би болу үшін ең әлдімен елдің тарихын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, ділі мен дінін, ел басынан бұрын-соңды болып өткен оқиғаларды, тарихта болған, өткен қәйрәткерлерді (артына өшпейтін іс пен із қалдырып, ұрпаққа үлгі болған пайғамбарлар мен әулиелерді, даналар мен данышпандарды, хандар мен қағандарды, өздерінен бұрын өткен билер мен шешендерді) , тіпті бәрі-бәрін, яғни жақсысын да, жағымсызын да біліп, танып, жүйелеп отыруы бірден-бір қәжеттілік болған.
Тарих тағлымы: Аталарымыз екі сөйлемеген. Мақал: «Ердің екі сөйлегені өлгені». Батыс пен орыс мәдениетін басшылыққа алған қәзіргі орыс тілді қазақ бұл қағиданы мойындамайды. Олар үнемі екі сөйлеуді әдетке айналдырғандықтан, олардың сөзіне қәзір ешкім сенбейді. Қәзіргі орыс тілді биліктің, абыройдан жұрдай болып жүргендерінің басты себебі осы.
Халықтың дүниеге келіп, тілі шыққаннан бері қарай жасап, жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, сақталып келе жатқан телегей-теңіз әдеби, рухани мұрасы өз сабақтастығын үзбей бүгінгі күнге жетті. Атам заманнан бері, яғни Аталарымыздың тілі шыққаннан бері осы кәрі Қас бидің (Каспий) жағасындағы кәрі Манқыстауды мекендеп отырған қазақ елінен нелер айтқыш, тапқыр, көріпкел, суырып салма білгіштер шыққан. Олардың әр ой-тұжырымдарының өн бойында қазақ елінің шынайы тарихы: олардың ерлігі мен еңбегі, ақылы мен арманы, тұрмысы мен салты, дәстүрі мен ғұрпы, ділі мен діні бейнелі көрініс береді. Олардың қатарына: желмәясімен жерүйіқ іздеп, жер шарын жеті айналған Маңғыстаулық Асан би, Қас би, Уақас би, «түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би» делінетін Манның тікелей ұрпағы Майқы би мен келешекті болжаған, көріпкел әулие Мөңке билер (моласы Маңғыстаудың қырында) , Аяз би (артына «Аяз би әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл» деген ұлағатты сөз қалдырған) , Едіге би, Саққұлақ би, Төле, Қаз дауысты Қәзібек, Әйтеке, Сырым, Әжібәй, Сейіт, Бала би, Ермембет, Иса, Мәтжән, Алшын т.б. билерді айтуға болады. Атам қазақтың «Би бол, би болмасаң, би түсетін үй бол» деген батасы, «тоқсан ауыз сөздің, тобықтай түйіні» болмақ.
Қәзіргі біздің Әліппені арабқа теліп жүргеніміз, Би болмақ түгілі, би түсетін үй де бола алмай жүргенімізді көрсетеді.
Би сөзінен төмендегідей мағыналары бар сөздер жасалған: би, билік, билік айту (төрелік айту) , билеуші (лауазым, билік иесі) , би-болыс, би билеу (адам көңіл-күйінің шарықтау шыңы) , бибі (Айша бибі) , бике, бикеш, бидай (астық біткеннің төресі, наннаң атасы) , биік, биіктеу, биіктету, бие (құлынды бие) , бида (тізгін) , бипаз, бипыл (би білімі) , биыл, биязы, биялай т.т. Өздеріңіз көріп отырғандай, би деген сөз түбірінен жасалған сөздер тек қана «ең жоғарғы» деген ұғым береді.
«Бұл күндегі Адайдың
Қонысы еді иеленген
Маңғыстау, Жаңғақ, Алақыр
Жоғары менен төменнен
Сарыарқа сала өзеннен
Тәңірдің берген халқы едік
Керегін тауып кенелген.
Байқасақ, нелер шыққан жоқ
Қалың Адай көлемнен?
Шежіре-шешен би шықты
Кеңес айтқан тереңнен» (Сәттіғүл Жанғабылұлы «Аманат» Алматы. 1996. 157 бет) .
«Әлеуметтер, құлақ сал,
Мына бір шолақ, дүннеде –
«Би өлмейді» дер едім;
Жұртты аузына қаратқан,
Алдынан топты таратқан;
Адасқан болса, жөндеген,
Төресін бұра бермеген,
Адамды ала көрмеген;
Аруағыңа болайын,
Қаз дауысты Қәзібек,
Төле би мен Әйтеке –
Солардан да - өткен бұл дүние... (Қашаған «Бес ғасыр жырлайды» Алматы-1989. 121 бет) .
Қазақ халқының дана билері туралы Балқы Базар жырау былайша толғаған:
Тәңірісі артық жаратқан,
Аузына халқын қаратқан.
Қара қылды қақ жарған,
Алдынан топты таратқан.
Баласын жақын көрмеген,
Төресін бұра бермеген.
Олардың айтқан сөзіне,
Тұла бойың шымырлап.
Сай-сүйегің тебіренген.
Көкірегінде білімнің
Көзі қайнап бұлақтай,
Қанаға сыймай кернеген.
Әруағыңа болайын,
Ертеңгі атқан орыстың,
Зеңбірегіндей еңіреген.
Мөңке, Төле, Қәзібек,
Әйтеке, Алшын, би Кебек,
Өтетілеу, Сарытай,
Тампыш Мұрат, Кетебәй.
Бір пендеге тұрарлық,
Оларға берген абырой.
Өлшеулі демі біткен күн,
Солардан да өткен сұм заман» (Х.Маданов «Кіші жүздің шежіресі» Алматы, 1994. 128 бет) .
Сөз қәдірін аса жоғары бағалап, бір ауыз сөзге тоқтаған мәрт халық ұлан-ғайыр ата қоныстарының қақ ортасында орналасқан теңізді Қас би (Қаз би) , тасқа салған таңбасын тіл, билер сөзінің қағазға түскен таңбасын Алып би деп атамай басқаша атауы мүмкін де емес қой!
Алаштың арысы Ахмет Байтұрсыновтың өзі құрастырған оқулығын ӘЛІППЕ, яғни АЛЫП БИ деп атаған себебі осы болатын.
Бұл атауда "авторлық құқық" толық сақталған. Ал, мына орыс тілді министрлік ұсынған "Сауат ашу" деген атау қазақты өз тарихынан ажыратып, авторлық құқығынан айырып тұр.
Қожырбайұлы Мүхәмбеткәрім, Маңғыстау
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1590

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер

Ең жаңа мақалалар


Қасым-Жомарт Тоқаев «Ра 2 min
Ли жаншу әзербәйжән, қа 9 min
Боз кілемде балуан қызд 9 min
Білім және ғылым вице-м 9 min
Бас инспектор ақау шыққ 14 min
Бокстан әлем чемпионаты 19 min
Тоқаев: СҚО-ны газданды 19 min
Бас инспектор ақау шыққ 23 min
Ақтөбе мен Орынбор шека 29 min
Қазақстанның бірқатар а 29 min
ҚР Президенті отандық а 1 sagt
Жол апаты кезінде оқиға 1 sagt
Нұр-Сұлтанда Қазақстан- 1 sagt
Президенттік жастар кад 1 sagt
Шамалғандағы апат: Поли 1 sagt
Аз ұлттардың 11 – кезек 1 sagt
Қасым-Жомарт Тоқаев СҚО 1 sagt
Күрес түрлерінен әлем ч 1 sagt
Елордаға әлемдік діндер 1 sagt
Президенттің Петропавлғ 1 sagt
Әйелдер күресінен әлем 1 sagt
Қазақстан мен АҚШ байыт 1 sagt
Қазақстан құрамасының б 1 sagt
Жүңгөнің өз жолы жөнінд 1 sagt
KASE қорытындысы: $1 = 1 sagt
Алматыға жер сілкінісін 1 sagt
Нарынқол ауылына бір жы 1 sagt
Қазақстанға автокөлік ә 1 sagt
Алматыға жер сілкінісін 1 sagt
Қуандық Шамахайұлы. Ұял 1 sagt