Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-201983628842 %58 %
2019-11-211327469650 %50 %



Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 06:19 - 2016/03/08

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1374
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1374

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1374

Мақала жолдаушы: Kasim karyr
Мақала апторы:
Аптордың мекен-жайі:

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


Белгілі тарихшы әлімғәзі дәулетхән үлімен жүргізілген тікелеи сұхбат нәтижесінде кеибір даулы мәселелердің шеті қылтиды… ел сыилайтын ақсақалдарымыздың, азаматтарымыздың ортасында пікір қайшылығы бар екеніне куә болдық. өқірмәнмен дәнекер болып отырған «қамшы» порталы мұндай «келеңсіздіктерге» қынжылыс білдіреді. дегенмен, кез келген мәселеге көзіқәрәқті оқырманның сын көзбен қарайтыны сөзсіз. халық-таразы. егер сұхбатта айтылған жәйттәрғә байланысты «жауап мақала» келіп жатса, баспа создың өз ережесіне сай тек бір жолға жарялауға дайынбыз. одан ары «бітіспеитін дауға» айналып кетпеуіне тілектес екенімізді қәперлеріңізге саламыз.


тарихшы: әссәләумәғәлеикум, аға!
кезінде «абай» порталында ли бай туралы жазған мақалаларыңызды оқып, келтірген тарихи фәктілеріңізге тәнті болғанмын. жалпы, қытайдың ерте заман әдебиетінде түркілік сарын бар дегенге қалай қарайсыз?

-мен 1961-1966 жылдары шыңжаң университетінде «қытай тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша толық курс тәмәмдәдім. бұл уақыт «мәдениет төңкерісіне» тура келді. жалпы сол университетте жүрген кезде біздің фәкултет түлектері шыңжаң жазушылар одағындағы ақын-жәзушіләрмен жиы араласып тұрды. бізге сабақ берген мүғәлімдердің ішінде қытайдың тарихын, әдебиетін жақсы білетін қытайлар, ұйғырлар болды. мұны айтып отырған себебім, университетте біз ли бай туралы сол заманға лайық жақсы мағлұмат алдық. сол қатардағы ду фу, бай джуииларды да жақсы оқыдық. ал ол кезде ли байдың ата-тегі туралы ешқәндәй әңгіме болмады. өйткені ли бай қытай кләссикәліқ әдебиетінің негізін қалаушы, әлемдік кләссик ретінде бағаланатындықтан басқаша ойлар болуы мүмкін емес болатын. шын мағынасына келгенде қытайдың жеті ата бабасынан бері жалғасып келе жатқан «ли» фамилясы туды-бытты қытай жұртына тән екендігі қытайды білетін кез келген сауаты бар адамның бәріне түсінікті. ли фамилясына күмән келтіріп, оны анаған тартып, мынаған тарту барып тұрған сауатсыздық яғни қытай тарихын, қытай отбасылық шежіресін білмеитін адамдардың қаңқу сөзі. ли бәйді түрік, оның ішінде, қазақ қылғысы келген ағайындардың өздерінше бір мынадай дәлел, әргументтері бар сяқты болып көрінеді. ол -таң дәуірі әдебиетіндегі түркілік сарын. әрине, түркілік сарынды жоққа шығаратын адам таң дәуірін білмеитін адам. құдайға шүкір, ол жағынан сауатымыз бар деп есептеиміз. сондықтан таң дәуіріндегі қытай әдебиетінде түркілік сарынның өте күшті, зор ықпалы болғандығын тарихи тұрғыдан қарау керек. неге олай болды? бәлен мыңжылдық тарихы бар қытай әдебиетіне көшіп-қонып жүрген түркі мәдениетінің қаншалық әсер етіп кетуі мүмкін деп те ойлануға болады. бірәқ сол тұрғыдан алғанда таң дәуіріндегі геөсәяси жағдайдың жан-жағын қарап көріп алу керек. шығыс түрік қағанаты, екінші түрік қағанаты, сосын ұйғыр қағанаты. осы қағанаттар таң имперясі кезінде иық тірескен тіпті әскери күш жағынан олардан басым түсіп жатқан. сондықтанда қытай қыздарын үлде мен бүлдеге орап түрік қағанатына да, ұйғыр қағанатына да ұзатып жатқандығы «әлсіздіктің» белгісі еді. мысалы, таң патшалығы 718 жылы алтын ханша атты ханшасын патшаның қызы ретінде түркештің сұлық қағанына ұзатты. осыны естігеннен кеиін, түркештерді өзіне тарту үшін тибет патшасы да қызын үлде мен бүлдеге орап сұлық қағанға ұзатты. демек бұл кез қым-қиғаш әрекет жасап жатқан кез. сондықтан бұл жерде қытай пөезясінә түріктің әсері болды, болмады деп күмән келтіріп оған талас қылатын ештеңесі жоқ. кереметтеи әсері болды. олар түркілік мәдениетті аса жоғары бағалады. тіпті, түріктің музікәліқ аспаптары таң патшалығының орда аспаптарының қатарына қосылды. ал олардың әдебиетінде түркілік сарынның болғандығын қытай кләссиктерінің түрік болғандығы үшін немесе оның арғы ата-бабасының түрік болғандығы үшін түрік сарыны таңбаланды деп айту-сауатсыздықтың белгісі. бір адам арқылы бір халықтың мәдениеті көшіп бармайды ешкімге. мұны іргелес отырған халықтардың бір-біріне табиғи әсер етуі деп қабылдау керек. онда да бағынышты халықтың әсері емес терезесі тең держәвәләрдің әсері деп ұғу керек. есте сақтайтын екінші мәселе-«ли бай пөезясіндә түркілік сарын өте күшті болды. төрт жолдық өлең қытайға осы ли бай арқылы барды» деген уәж. бұл өте күлкілі дүние. ли бай тіпті осы түркі болғанның өзінде, жұрт айтып жүрген шуда туды дегеннің өзінде бес жастағы бала не апарады оларға?! ли бай туралы қытай жазбаларында көптеген дерек бар. бірәқ ол туғанда дулаттың отбасында немесе басқа бір қазақтың жанұясында дүниеге келді демеиді. қайта ли хаудың немересі ли кінің отбасында дүниеге келген деп жазады. демек ол қайда туылса да қытай болып туылды. қайда туды дегенге талас болса да, етникәліқ тегі қытай екендігінде дау бар дегенді мен естіген жоқпын. тек қана гөмөрөнің алпысыншы жылдардағы орыс-қытай қатынасының асқынған кезінде шекәрә дауын даулап жатқан сәтте саясиланған, қолдан жасалған «ли бай түріктекті» деген пікір ғана бар. онда да гөмөрө «…быздың ақынымыз ли бай сол жақта туған. біздің адамдарынмыз сол жерде болған…» дегенді айтады. сондықтан тарихты қытай шекәрәләс хәліқтәрмен қандай қарым-қатынас жасады, бір-біріне ықпалы қандай болған деген тұрғыдан қарау керек. сонда ғана ғылыми тарих болады. сонда ғана шындыққа жақындай түседі.
быр айта кетерлігі, юан дәуіріндегі яғни моңғол дәуіріндегі қытай әдебиетінде түркілік сарын басым болды. өйткені қытайды 200 жылдан астам уақытта моңғолға, құбылайға ілескен бүкіл түркі халықтарының өкілдері әкімшілікте жұмыс істеді. оның ішінде қаңлы да, дулат да, найман да, кереи, уақ, жалайырда бар. жалпы, қытайласқан түрік халықтарының өкілдерін зерттегенде де бір нәрсеге ерекше мән беруіміз тиыс. олар түркі халықтары үшін қізмет еткен жоқ. имперя үшін қізмет етті. тарихты талдар болсақ, біз осы тұрғыдан қарауымыз керек. юан патшалығы заманындағы түріктекті оқымыстылардың, ақын-жазушылардың, уәзірлердің тарихтағы орны дәл осындай. ол ұлттың өкілдері емес. бізді жарылқайын, мұра қалдырайын деп ештеңе істемеді. бұл бізге теріс үлгі. оларды түрік ретінде қарастыруға құқығымыз да, тарихи негізіміз де жоқ. алтын орда дәуірінде орыстанып, христан дінін қабылдаған, түркі халықтарынан шыққан, орыс имперясі үшін орасан зор еңбек сіңіріп, дворян, княз атанған түріктекті зялылар мен мемлекет қәйрәткерлерінің өзі шыққан түрік халықтарына қаншалық кесәпәт, зян келтіргенін тарихтың ащы сабағы ретінде салыстыра қарауымыз керек.
есен: «мұхтархан оразбайдың 14 өтірігі» және «сенәтөр өмірбек бәйгелдіге хат» деген мақалаларыңызға сол кісілер тарапынан тиысты жауаптар болды ма? немесе ескертпелер…

- «мұхтархан оразбайдың он бес өтірігі» 2009 жылы жазылды. ол өтірікті ресми түрде 2007 жылы алып келіп, «қазақ әдебиетіне» жарялады. сол жылдың тамыз айында сәуітбек абдрахманның әлғісөзімен «егемен қазақстан» сүйіншілеп қайта басты. жеке кітәп шықты. қазақстан дүр сілкініп, президенттен басқа бүкіл әтқәмінерлер түгел осының шәшбәуін көтерді. ли байды елдібәй қылып, оған шу бойынан ескерткіш музеи ашатын болып, 25 орамдық кітәбін түгел қазақшалайтын, ли байтану орталығын құратын және қытайда ли бай жөнінде жазылған 38 серялі филмның 5 серясін шу бойында түсіретін болып пәтуәләсті. осыларды көргенде мен шыдай алмадым. оның астарында ұлттың, мемлекеттің мүддесі жатқанын, осылай кете берсе мемлекеттік тұтастығымызға қәуіп төнетінін, соған өзіміз тарихи негіз жасап беріп отырғандығымызды көріп шыдай алмадым. сөйтіп ең әлдімен осы мәселені көтерген, қолдаған мұхтарханнан кеиін ие болған сенәтөр өмірбек бәйкелдіге «тарихтың түйінін сізше тарқату күнә» деп ашық хат жаздым. бұған жауап бола ма деп едім, ешқәндәй жауап болмады. екінші рет мұхтарханның өзіне қарай ауыстым. «қытай ақыны ли бай шінімен қай жерде туған?» деп, 1300 жылдық ли байтану тарихнамасына шолу жасадым. осы шолулар арқылы ли байдың қытай екендігін және оның сол қытайдың өзінде туып өскендігін, хан дәуірінен бергі үзілмеи келе жатқан ли текті әқсүйек, патшалардың ұрпағы екендігін дәлелдедім. бұғанда дау айтқан ешкімді көрмедім. үшінші мақалам «аңқау елге арамза молда немесе мұхтархан оразбайдың он бес өтірігі» деген әтпен жарық көрді. мұнда мұхтарханның «қазақ әдебиеті», «егемен қазақстанда», «ли бай-ли бо-елдібәй» деген кітәбқә жазған пікірлерінің жүз пайыз өтірік екендігін, соның ішіндегі, өкілдік сипаттағы он бес өтірігін жеке дара алып дәлелдедім. осының ішіндегі біреуін тарихшы, қытай тарихының білгірі, аудармашы, әдебиетші, ли байтанушы ретінде жоққа шығарар деп күттім. «басқаны былай қоялық, еркек болсаң мен айтқан он бестің біреуін жоққа шығарсаң мен сенің алдыңа кешірім сұрап барамын» деп жаздым. «бырақ сен оны жазатын мүмкіндігің жоқ, сондықтан шындықты мойындауға мәжбүрсің» дедім. өкінішке орай, не сенәтөр өмірек бәйгелді, не сүйіншілеп осы кітәпқә қырық беттік алғы сөз жазған дөктөр сәуітбек абдрахман немесе он бес өтіріктің авторы мұхтархан оразбай бүгінге деиін бір жол жазуға, маған қарсы уәж айтуға жараған жоқ. бұл беишәрәліқтің белгісі ғой. әйтпесе қолында фәктісі болса, дәлелі, ғылыми негізі болса мені аяиын деп тұрған олар жоқ. ұйғырларда «өлгеннің үстінен тепмек» деген сөз бар. яғни, төсектен басын көтере алмай жатқан адамды тепкілеи беруде ыңғайсыз. ғылыми айтыс болмағаннан кеиін оларға не айта бересің?
сойтып жүрсек бұлардың бір ақтаушысы, «әдвөкәті» зеинөллә атты жерлесіміз шықты. оның келтіріп отырған әңгімелерінде ешқәндәй дәлел жоқ.

ақсақал адам қалай жала жабуға барды?


ақын: жаңылмасам «қазақ әдебиеті» гәзетінің тамыздағы санында зеинөллә сәніктің сұхбаты жаряланып, онда сіз туралы теріс пікірлер айтылды. осыған не деисіз?

дәрмен: әл аға, жақында «кәзәк әдебиетіндегі» сұхбатында зеинөллә сәнік либайдың тегі түрік деи келіп, сіз туралы үшқәрі пікір айтты. ол кісі «дала мәдениеті және адамзат тарихы » атты кітәптән (мың швидың) мынандай ситат келтіріпті: «таң патышалығы дәуіріндегі ең ұлы талант иесі, сондай-ақ, өз бойындағы дала мәдениетінің толық қанын көрсете білген дәнішпән. тарихи кітәптәрдіғі суреттеулерге қарағанда, оның сыртқы тұрысынан түрік екендігі мен-мұндалап тұрады. оның сояф шаһарында дүниеге келгендігін гөмөрө да дәлелдеп, либайдың ат жалында өскен халықтың перезенті екендігін айтқан…»-деиді және сол гөмөрөнің : « егер біз либайдан айырылсақ, онда бүкіл қытай әдебиетінен айырыламыз »-деген сөзін ситат етеді. меніңше, гөмөрө соңғы сөзін дұрыс айтқан. біз өлеңдерін бала кезден оқып, жаттап өскен ”либай мен дуфу“-қытай халқының қос алыбы , ұлт мақтанышы болып, тарихи орны қалыптасқан ақындар. 1. енді келіп, біз либай-ды қазақ жасаудан не ұтамыз? сізше қалай?2. сол сұхбатында зекең: «мен халық жауы аталып, 20 жыл айдауда жүрдім»-деиді. сіз «хоңибиң » болып жүргенде, ол кісі қайда жүрген?3. зекең айтып өтірғән өзге елдің ”саяси шоқпарына“ жармаспаяқ қоялық, көтере алмай қалармыз. сізше қалай?
бұл сұхбат 2012 жылғы 3 тамыз күнгі «қазақ әдебиеті» гәзетінде жаряланды. қытайда кезінде «да тсзы бао» деген болған. әлемде ешбір мемлекетте мұндай сұмдық болған жоқ. бұл ұғымды беретін баламаны дүниежүзі тарихында ешбір халықтан кездестіре алмадым. осы жердегі ағайындарымызға түсінікті болу үшін айтар болсақ, ол «үлкен әріппен жазылған гәзет», үнпәрәқ деген мағынаны білдіреді. мысалға мен зеинөллә туралы өш алу тұрғысында немесе оның шініменен қәтелігін жазғым келсе оны ешкім тексермеиді. жазамында апарып көшеге жапсырып қоямын. жүретін дәліздерге, жолға жапсырып қоямын. одан кеиін ол жұрттың алдында масқара болып, жиналыстарда есеп беріп соның ақ-қарасын айырамыз деп ортаға алып, шуласып жатады. менің ұғымымда зеинөллә сәнік сол «да тсзы бауды», міне, біздің гәзеттерге алып келіпті. ешқәндәй жазушылық, ғалымдық, азаматтық, ақсақалдықтың нышаны жоқ жабайы «да тсзы баошылық» стилын «қазақ әдебиетіне» әкеліп тықпалап отыр. қайран қалатыным, «қазақ әдебиеті» гәзетінің басшылығы немесе ұстанып отырған принтсыпы адам күлерлік принтсп. өйткені, осы гәзет арқылы мұхтархан ли байды алып шықты. ал енді осы гәзетке мен жоғарыда атаған мақалаларымның барлығын апардым. біреуін баспады. одан кеиін қазақстандағы ел мойындаған белгілі тарихшылар мәмбет қөйгелдииев, талас өмәрбекөв, зардыхан қинаят,ұлы әкәдемик мәлік әсілбекөв, қытайтанудың негізін қалаушылардың бірі нәбижән мүхәмедхәнөв, бүкіл кеңес одағы тұсында «қытайтанушы» деп мойындалған, қытай тілін жетік білетін кләрә хафизова атты ғалымдардың қолы қойылған «тарихи сананың тазалығын сақтайық» атты үндеуді де апардым. оны да баспай қойды. қысқасы сол кезде олардың уәжі «сендердің айтып отырғандарыңның бәрі дұрыс, бірәқ…» деп аспанды көрсетеді. «ана жақтан бізге пәле болады, сөз келеді. сондықтан біз мұны әстәнәмен ақылдаспай ештеңе айта алмаймыз» деиді. мақұл, олар жеп отырған наны мен отырған креслөсі үшін осындай принтспсіздікке барған шығар. дегенмен ақырын күткеніме, мінеки, 3 жыл болды. олар оның біреуін де жарялаған жоқ. 3 жылдан кеиін оны ұмыттырып жіберіп, енді зеинөлләні маған қарсы айдап салуын қалай түсінуге болады? жәй адам, қалыс адам ретінде біздің қазақ оқырмандары қалай қарар еді? қытайда «байлардың өрт қоюына болады, кедеилердің шырақ жағуына неге болмайды» деген мәтел бар. сонда «қазақ әдебиеті» өзіне керекті нәрсені қалағанынша жарялап, оқырманды шатастыруына болады екен де, оған қарсы уәж айтқан мақаланың бір де бірін баспайды. бұл не сонда? қандай етикә? қандай әдәмгершілікке жатады? бәспәсөз жөніндегі мемлекеттің заңы қайда қалады? егер кез келген гәзет-журнал бірнәрсе туралы жазса оған қарсы жақтың жазғандарын да жарялауға міндетті. бұл міндетке «қазақ әдебиеті» пысқырмайды да. оның үстіне мұнда айтылып отырған фәктісімәқтәрдің менің жеке басыма, әдәмгершілігіме, азаматтығыма келтіріп отырған нүқсәнімен де есептескісі келмеиді. осыншама айып тағылатындай «қазақ әдебиетіндегілердің» ала алмай жүрген өштері бар ма менен? бір ғана анық мәселе: «қазақ әдебиеті» өзінің гәзеті арқылы менен кешірім сұрауы керек не болмаса алдағы уақытта сот алдында жауап береді. қәйткенде де осы принтспты қорғаймын және оның ақырына жетемін.
менің бір таңқалатыным зеинөллә деген адамды өмірімде екі рет қана көрдім. бірінші кездесуім «қазақпарат» деген баспада «түркеш қағанаты» деген мөнөгрәфямді бастыру барысында болды. сол жерге барсам, «мен зеинөллә сәнікпін» деп танысты. «қабанбай батыр» дегенді бастырып жатырмын деді. сол «қабанбай батырына» «аяулы інім әлімғәзіғә естелік» деп қолтаңба жазып берді. 2005 жылы мен оның аяулы інісі едім, 2012 жылы аяусыз жауына айналдым. кеиін бір жерлеу рәсімінде жолықтым. сол кезде «маған сөз бермедіңдер» деп көпшіліктің бірі болып отырған маған тиысты. міне көргенім осы екі рет қана. ал ол болса мені бұрыннан білетін адам секілді. «мен 20 жыл халық жауы болып айдауда жүргенде…» деиді. сұрастырып білдім, 20 жыл емес 20 күн де айдауда болмаған. «халық жауы болып ләгерге кетсем…» деиді. яғни тарымға кеткен болады ғой. 1971 жылға деиін шыңжаң жастар баспасында жүрген адам. 1971 жылы люи деген қытайға «баласына «мао-ды жояиық» деп айтқызып жатқанын естідім» деп жала жабады. сосын тиысты орындар қай баласы деп үйіне барса, екі жасқа да толмаған, әлі тілі шықпаған бала екен. содан таяқтың басы қайыра өзіне тиып, төменге түсіріледі. жың ауданының халық көммунәсінә жіберіліп, қара жұмысқа жегіледі. бұл қайдағы ләгер, қайдағы айдау? кеиін үрімшіге қайтып келіп шыңжаң жастар баспасына қайтадан жұмысқа тұрады. сонда ойлаймын да, қазыр 78-ге келген, құдайдан иман сұрайтын ақсақал біреудің сыртынан сөз айтып, жала жабуға қалай барады? әлде, бұрынғы замандастарының барлығы қырылып қалды ма? бұл әлде басқа пләнетәғә барып сөйлеп отыр ма? таудың арғы-бергі жағында не құпялық не сыр жатыр? өзін өзі жәбір көріп, қиыншылық көрген адам ретінде, беишәрә қылып көрсетеді. 20 жыл айдауда жүрсе біздің не істеп жүргенімізді қайдан біліп қойыпты ол? мұндай адамның омарғазы мен рәхметөлләні қол аяғын байлап апарып берді деп, мені кінәләйтін қандай хақысы бар? зеинөлләні жақсы білетін асқар деитін автордың жазғаны бар: «қытайдан келгені үшін қытайтанушы болып, өтірікті желдеи естіріп, жұртты шатастырып жүргендердің қылығы аз болғандай, қытайда қытай әдебиетін зерттеуші деп те, аудармашы деп те, керек десең қытай тілін біледі деп те танылмайтын зеинөллә сәнік мырзаның көсемсігеніне жол болсын» деп («қазақстан» гәзеті, 2010 жыл, 4 ақпан) .
жалпы, пенде үшін дұрыс өмір сүре білу деген үлкен сынақ. ал дұрыс қартая білу одан да үлкен сұрақ. қалай қартайыпты десе, жақсы қартайыпты ғой деп жатады. 78-ге келген зеинөллә жақсы қартаюдың қамын ойлау керек еді. құдайдан иман сұрап, артына дұрыс ат қалдыруды ойлайтын уақытта оған бұлай жүру жараспайды.

сұрақшы: тарих саласынан шын ғалым деп атайтын тұлғаларды атаңызшы…

-бұл өте үлкен доп-домалақ сұрақ. бір-екі ауыз сөзбен бірдеңе деи салу жәуәпкерсіздік болады. қазақ мемлекетінің, ұлтының тарихы жазылу үстінде. 70 жылдағы сөветтік тарих пен бүгінгі 20 жылдағы қазақстан мемлекетінің тарихының арасында аспан мен жердеи айырма болуға тиыс еді. құдайға шүкір, сол жолда еңбек етіп жатқан тарихшылар бар. бірәқ мемлекеттік деңгеиде толық қалыптасқан тарих әлі бізде жоқ. өйткені біз бұл мәселеде үлкен принтсипял ауытқуларға душар болып отырған елміз. біреу шығып айтады:«жиырма жылдың алдында не мемлекет те, шекәрә да жоқ еді» деп. осыдан кеиін «қара орыстар» қазақта 20 жылдық тарихтан басқа арыда тарих жоқ екенін бізге дәлелдегісі келеді. адамзат тарихы үшін 20 жыл 20 секундқә да тұрмайды. 20 секундқә да тұрмайтын тарихты бүкіл қазақ мемлекетінің, халқының тарихы деп тықпалау лайықсыз нәрсе. құдайға шүкір, замандастарымыздың ішінде әлемдік тарихшылар деңгеиінде мәқтәнішпен айтарлық мықты тарихшыларымыз бар. өзім ерекше қүрметтеитін «ортағасыр тарихы» жөнінен прөфессөр зардыхан қинят,ұлы онан кеиінгі дәуір жөнінде мықты тарихшылардан мысалға кеңестік дәуір кезеңінен мәмбет қөйгелдииев, талас өмәрбекөв, орыс-қытай және қазақ-қытай қарым-қатынастары жөнінде тарихты зерттеп, мықты еңбек сіңірген азаматтардың бірі, прөфессөр кләрә хафизова, нәбижән мүхәметқән,үлі прөфессөр нұржамал әлдәбекөвә, бақыт еженхән ұлы қатарлы тарихшыларымыз бар. кереметтеи етнөгрәфтәріміз жамбыл әртіқбәйев, қазақтардың жылқы мәдениетіндегі әлемдік деңгеидегі зерттеу жұмысын жүргізіп көзге түсіп жүрген жас тарихшылардың бірі әхмет төқтібәйев сынды тарихшыларымыз бар. тек осы ғалымдардың басын қосып, жүйелеп қазақ тарихын жазуға жұмылдырып отырған мемлекет жоқ. әркім жеке шауып өз үлестерін қосып келе жатыр.

айтан нүсіпхән-алашордашылардың жалғасы

асқар әйтбәйев: айтан нүсіпхән деген тарихшы, мемлекетшіл адам болған деседі. сізде ол кісі туралы деректер бар ма? кәйдән білуге болады?

- айтан нүсіпхән менің қәндікөйлек досым. шыңжаң университетінде бірге оқыдық. ол саяси заң фәкултетінде, мен қытай тілі-әдебиеті фәкултетінде оқыдым. туа бітті жаратылысында ақын жігіт еді. қытай тілі-әдебиетіндегі, жалпы үрімшідегі жас, болашақ ақын жазушылар, алдыңғы буын ағалар жиы болмаса да, бас қосып тұрушы едік. рәхметөллә әпше,үлі омарғазы айтан қатарлы ақын-жәзушіләрмен араласуымыз да сол кезде болды. «мәдениет төңкерісі» басталғаннан кеиін саяси күрес бірінші орынға шықты. 1966 жылғы 4 тамыз оқиғасы бүкіл үрімшіні дүрліктірген оқиға. бір күннің ішінде 374 адам «қалпақ» киді де, «тап жауы» болып шыға келді. оның алды бұрхан шаһиди болса, арты шәштәрәз сәйфулләйев, асханада кәртөп аршып отырған ұйғыр және дәрежесі жоғарылау соңғы курстің студенттері біз болдық. 1966 жылы оқу бітіретін 38 студент бар еді. соның тұп-тура 19-ы «қалпақ» киді. сол он тоғыздың біреуі-мен, біреуі-айтан. осыдан кеиін өз басымызды азат ету мәселесі бірінші орынға шықты. уақыт өте келе «хун уыи биндік» ұйымдар құрыла бастады. ол жағдайлар туралы кеиін айтан марқұм айдар бәзілбәйев деген лақап әтпен «әләсәпірәнмен өткен 4 жыл» атты кітәп жазды. «хун уыи бин»-«қызыл қорғаушы» деген сөз. оның құқығы шексіз болды, не істеп, қайда кірем деседе өз еріктерінде. кеиін ішкі қытайдан 400 хун уыи бин келді. вөкзәлдән түсе сала «штабты атқылап, уан моны жоғалтайық» деп ұрандады. уан мо пәрткөмнің бірінші секретәрі. уан моудың басшылығындағы пәрткөмнің қалпағын киіп отырмыз, сондықтан бұл ұран бізге майдай жақты. сөйтіп біз хун уеи бин болайық десек, қалпақ кигендердің мұндай ұйым құруына болмайды деиді. одан кеиін «ішкі қытайды аралау» деген шықты. «риевөлютсяліқ байланыс орнатыңдар» деп мао тсзы дун жон арқадан айғайлады. «үлкен дауылдарда, борандарда шынығыңдар жастар, әлемді көріңдер, қытайды аралаңдар!» деп ұран тастады. оны ести салып бүкіл үрімшідегі 9-10 кләстің балалары вөкзәлғә ағылды. бір-екі топ кеткеннен кеиін бізде қозғалып, барайық десек, бұрынғы қызыл хун уеи биндер, бес қызылдың балалары дегендер бізді жолатпады. «сендердің мао тсзы дунның жүзін көруге құқыларың жоқ, сендер қілміскерлерсіңдер» деді. содан вөкзәлдә мыңдаған адам қатысқан үлкен төбелес, жұдырықтасу болды. ақыры қалпақ кигендер көп болып шықты да, жаңағыларды пөездтән лақтырып тастап, вәгөнғә отырып алып ішкі қытайға кеттік. ішкі қытайға барсақ, хуң уеи биндер тек қана партя ұйымдарына, басшылыққа қарсы тұратын ұйым екен. жәй адамдар, студенттердің қалпақ киюі деген ұғым, түсінік әтімен жоқ. бізді неге жын ұрды деп талдау жасамаймыз ба? содан мұның барлығы заңсыз екендігін сезген соң бес алты адам шыңжаңға қайттық та келе салып, «үш қызыл ту» деген хун уеи биндық ұйым құрдық. зеинөлләшә талдасақ, бұның барлығы бәскесер, бұзақы. шынына келгенде әрбір құрылған хун уеи биндық ұйымның алдына қойған мақсаты бар. мысалы біз құрған ұйымның мақсаты-жеке басымызды азат ету яғни нақақ жабылған жаладан құтылу, 4-тамыз оқиғасын талдап теріске шығару. біз оны дәлелдедік. қытайды аралап жүрген белсенділер келіп болғанша біз өзіміздің қатарымызға 700-деи адамды қосып, шыңжаң университетінің билігінің жартысын біз иелендік. сол жерде сөз айтатын бірден бір күшке айналдық. қытайда«қызыл туды көтеріп қызыл туға қарсы шыққан» деген саяи термин бар. өз әтімен айту керек болса, сол қызыл туды көтеріп қызыл туға қарсы шыққан біз болатынбыз. осыдан кеиін біз екі мәселені шештік. шыңжаң ұйғыр автоном райондық қізметіне басшылық жасау тобы және шыңжаң әскери өкругінің «осыған деиін саяси қалпақ киген төрт түрлі елементті» қаладан аластау керек» делінген бұйрығы шықты. бұл бұйрықты тез арада жүзеге асыратын арнайы қізмет топтары құрылды. осыған орай бізге арыз айтып, көмек сұрап келетін адамдар көбеиді. содан кеиін мекемелер, зауыттар, оқу орындары бойынша топ-топқа бөлініп дереу тексерсек сол жерде қізмет етіп, оқитын адамдардың 80 пайызы қытайлар. ал қалпақ кигендер 100% ұйғыр мен қазақ. қытайлар риевөлитсиөнер болса, қазақ пен ұйғыр болу қылмыс па? демек, қаладан қуылып, үйінен айырылатындар ұйғыр мен қазақ. осы мәселені бірінші рет көтеріп, үрімшінің көшелерін листөвкәләрмен толтырдық. мұндағы ұран: «ауыл қыстақ-қаланың қоқыс жәшігі емес». бұл үлкен науқан болып, ұлт мәселесіне айналды. соның арқасында көпшілік жұртты құтқарып алдық. әділетсіздікке ұшыраған халықтың қолдаушылары бар екендігін бірінші рет 4 тамыз оқиғасын ақтау арқылы, екінші рет құтқару арқылы дәлелдедік. бұл жеткіліксіз болды. үшінші рет не істеу керек? уан моуды жоғалту мақсатында «ұлы хандық шөвинизмін әшкерелеиік» деген мақала дайындап, жаряладық. зеинөллә сәнік мен ұстап берді деп отырған рәхметөллә мен омарғазы біздің адамымыз, пікірлесіміз еді. бастан аяқ аға-іні болып сыиласып жүрдік. осы кісілерден көмек сұрадық. айтан нүсіпхән, қәлибек бабай үшеуіміз ол кісілермен омарғазының жиені қәлибек арқылы араластық. осыдан кеиін партя мен орталық көмитет шыңжаңдағы автономялық саясатқа қалай опасыздық қылды? ұлт зялыларын кімдер жаныштады?қандай жазаларға ұшырады? олардың не кінәсі бар? жалпы 1958 жылғы оңшылдыққа қарсы күрестің негізгі бағыты қәте дегенді» арқау етіп, 80 беттік брошюра жазылды. бұл зеңбіректің ауызына өзіңді байлап берумен бірдеи әрекет болатын. ол кезде «да хан зу жу и- ұлы хандық шовинизм» деген сөзді айтуға кімнің батылы барып еді?! сөйтіп барлық жерден «да хан зы жуиды» әшкерелеитін сөз қалыптасты. тың игеру өндіріс құрылыс армясының қазақ-ұйғыр жерін қалай талан-тараж қылып тартып алғандығы жөнінде тағы да үлкен мәтерял дайындадық. халық оянды. қытайдың да назары осыған ауып енді бізден қалай құтылу керек деген мәселе бірінші кезекте тұрды. осы кезде біз ең әлдімен омарғазы айтанды құтқару керек деп шештік те, атақты алашорда көсемдерінің бірі ыбыраһим мәрсекөвтің інісі шеряздән мәрсекөвтің жалғыз ұлы тоқай екеуін қосып, қазақстанға өткізіп жіберуге дайындадық. бұл бүгінге деиін айтылмаған құпяның біреуі. зеинөллә маған оны айтқызуға мәжбүр қылып отыр. тірі куәсі қазыр Tоқайдың туған қарындасы тұрлыхан, одан кеиін мен, айтан марқұм болып кетті. қәлибек те білетін, ол да қайтыс болып кетті. ол кезде пластмасс, анау-мынау ыдыс қайда? балон, кәмерә, ат, ер тоқым іздеп, дайындап енді өткіземіз деп тұрған кезде аяқ астынан омарғазыны ұстап алып кетті. оның артынан рәхметөлләні, тоқайды соған қоса бірәз азаматтардың 3-4-еуі ұсталып кетті. оны ұстап апарған адамдар егер зеинөлләғә қәжет болса, шыңжаңға барып тексеру жүргізсін. сол кездегі саяси-заң фәкултетінің әйтәндәрмен қатар оқыған смағұл, қоңырбай, тоқтар деген үшеуі ұстаған. олардың ұстағандығын дәлелдеитін тірі куә-ыбырай қошқари деген азамат қазыр алматыда тұрады. қазақстан азаматтығын алып осы жерде қізмет етіп жатыр. мен ойдан шығарып отырған болсам содан сұрауға болады. зеинөллә өзі білмеитін нәрсені «анықталды» деп отырып нықтайды. ондай болса зеинөллә анықтап берсін. «қазақ әдебиеті» гәзеті арқылы шәшқән лай суына өзі шомылсын. менің алдымда гәзет арқылы, гәзетпен қосылып отырып кешірім сұрасын. болмаса заң алдында жауаптасамыз. ал сол смағұл да, тоқтасын да, қоңырбай да күні кешеге деиін қытайдың қоғам қәуіпсіздік мекемелерінде жұмыс істеп келгендігі бүкіл елге мәлім. біз аман-есен солардың торынан құтылып тірі жүргенім үшін мен кінәлі бола алмаймын.
айтан 1967 жылы университетті бітірген соң, оны ерекше бақылауда ұстап түрмеге отырғызудың амалын қарастырды. бірәқ айтанды оған жеткізбеи 1969 жылы ақпанның 23-і күні біз бес әдәммен бірге қазақстанға өткізіп жібердік. бір ай өткеннен кеиін мен, қасымда тағы екі әдәммен шекәрәдән қашып өттім. тағы бір айдан кеиін жәркен бөдеш бар жиырма жеті адам өтті.
ал енді осы айтан кім?
айтан айдар бәзілбәйев деген лақап әтпен жарық көрген «әләсәпірәнмен өткен 4 жыл» деген кітәптің авторы, саяси қәйрәткер ретінде мойындаған саяси лидер. біз зеинөллә айтқандай тығылып жүретін немесе тығылып жүріп біреуді ұстап беретін өз ұлтына қарсы ақымақ сатқындардың тобынан емеспіз. «ұлы хандық шөвинизмге» қарсы 23-24 жасымызда ту көтеріп артына ел ерткен адамдардың бірі осы айтан нүсіпхән. елге келгеннен кеиін ол бірәз жұмыстар істеді. 86-шы жылдардан бастап тәуелсіздікке деиінгі аралықта көптеген мақалалар жазды. тәуелсіздік үшін күресті. «азат» партясын құруға да қатысты. қайтыс болғаннан соң бір жылдан кеиін «сорос» қоры бөлген ақшасы негізінде «қайғыңды қайран қазақ арқаладым» деген екі томдық публитсистикәліқ мақалалары мен өлеңдерін жарыққа шығардық. елге келгеннен кеиін де көптеген өлеңдер жазды. бірәқ жарыққа шығармады. сәясәтпен айналысып кетті. болмаса мықты ақынның бірі еді. қазақ телиевизясінің бас директөрі дәрежесіне деиін көтерілді. сыртқы істер министрлігінде істеп, үлкен абыройға ие болды. әкесі де көкесі де жоқ еді, өз еңбегімен жетті. сөйтіп жүргенде 1999 жылы аяқ астынан жұмбақ әурумен қайтыс болып кетті. ол мұстафа шоқайдың екі томдығын аударып, кітәп қылып шығарды. бір томын өзі көріп кетті. екіншісін көре алмады. айтан мұстафа шоқайға бекерден бекер жармасып отырған жоқ. ол мұстафа шоқайдың ісін жалғастырушы, алаш әрдәгерлерінің қатарында екендігін шіғәрмәшіліғімен де ісімен де дәлелдеп кетті.

бүгінгі саясатқа көңілім толмайды

сұлтан жанболатов: нағыз шындық үшін шырылдайтын, тарихшы, әдебиетші, ұлтжанды, синөлөг, түркөлөг ғалымның бірі-осы әлімғәзі дәулетхән.үлі сондықтан сұраймын ғой:
меніңше, зялы қауым емес, қарапайым қазақты қазақстанға тартатын басты мәгнит-қазақстанның тәуелсіздігі мен мұндағы қазақ тілінің мемтілдік мәртебесі. сізше қалай?

2. жемқөрліқ сықылды ауыр қылмыс салдарынан, елінен безгендерді көріп жүрміз, мұндайларда елін сату да бола ма?

- сүлтекең ғалым, жазушы, ұлт зялысы ретінде өте орынды мәселе көтеріп отыр. бұл-мемлекеттік, ұлттық мүддеге қатысты мәселе. сүлтекеңнің сұрағынан қазақстанның тәуелсіздігіне, егемендігіне көңілі толмай отырғандығы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мінберіне міне алмай, әрі-сары күй кешіп жүргендігіне алаңдағандығы анық көрініп тұр. мұны шетелдегі қазақ дяспорасының қазақстанға деген ынта ықыласы 90-шы жылдардағы деңгеиде болмай отырғанындығына алаңдаушылығы деп ұғамын. оны біз көріп те, сезініп те, ашынып та, жазып та, айтып та жүрміз. бұл мәселе біз ойлағандай, күткендеи үлкен нәтижелерге жете қоюына мен сенбеимін. өйткені дәл осы «көш» турасында мемлекеттің ұстанып отырған саясаты дұрыс емес. 2015 жылға деиін «квөтә» тоқтатылды. сондықтан, шетелдегі қазақтарды бері қарай әкелуге емес кеудесінен итеру бағытындағы кері саясат жүріп жатқандығын мен әйтпәғәнмен бұл әлем біліп отыр. сүлтекең айтқандай, шетелдегі қазақтарды қазақстанға тартатын мәгнит күші әлсіремесе, күшеиіп тұрған жоқ. бұл-өте өкінішті жағдай.
шындығына келгенде, жемқөрліққә, парақорлыққа берілген адам отанын да, жерін де, әке-шешесін де, туған баласын да сатып жіберуге дайын екендігін, оның отаны, әке-шешесі, баласы ақша екендігін бүкіл адамзат тарихы дәлелдеп келген. оны біздің қазақ сатқындары да дәлелдеп жатыр. ешқәндәй таңқаларлық нәрсе емес. бұған бәріне «жасыл шырақ» жағып қойған мемлекет билігі кінәлі. халықты кінәләп, жемқөрләрдің артынан тас лақтыра бергеннен ештеңе шықпайды. кететіндер үшәғімен, кемесімен, көлігімен кетіп жатыр, кетерінің алдында виллалары мен көттеждерін дайындап алып кетті. оны білмеи отырған мемлекет қандай мемлекет? қоғам қәуіпсіздік мекемесі не бітіріп отыр?

жас қазақ: ақсақал ретінде қазақ елінің ендігі болашағы туралы не айтасыз? осы 20 жылда тәуелсіздігімізді қаншалықты бекемдеи алдық?

- өз басым бүгінгі саясатқа көңілім толмайды. жағымпаздарша айтсақ толады, шындығын айтар болсақ толмайды. толмайтыны қазақстанда жүргізіліп жатқан рефөрмәләр мен неше түрлі ұрандардың іске қалай асып жатқандығы, халыққа не беріп жатқандығын бағамдаған кез келген адам табады. әңгіменің бәрі-жүйеде. жүйе өзгермеи, жаңаша ойлайтын шын рефөрмәтөрләр билік басына келмеи бұл мәселе жөнделмеиді.
асқар әлімберді: қүрметті әлімғәзі аға!сызды біршәмә жақсы білем, сондықтан мынадай сұрақ қойсам деп отырмын, ертеректе, қытайдан алғаш келген жылдарыңызда өлең жазып «ақын» болғыңыз келді. кеиін қолыңызға домбыра алып «әнші» болғыңыз келіп тыраштандыңыз. енді бірде «прөзәйк» болғыңыз келіп «әңгіме» жазғыштап жүрдіңіз. содан кеиін ән шығарып «сәзгер» болғыңыз келді. бір кезде одан да жеріп «журналист» болмақ болдыңыз. енді жасыңыз 70-ке таяғанда кәндидәттіқ қорғап «ғалымдыққа» қол созыпсыз. өмір бойы қатар келе жатырмыз, «қытай тілін білем» дегеніңізді де енді естіп отырмын. сұрақ: «әр шөптің басын бір шалып, өміріңізді босқа өткізгенге налымайсыз ба?

- мен асқар әлімберді деген замандасым бар екенін енді естіп отырмын. егер ол мен туралы шындықты білетін адам болса неге бұғынбақ ойнап, өз атынан сұрақ қоймай отыр? мен ешқәшән ақын боламын деп өлең жазған емеспін. ал құдай берген қәбілет-қарымым бойынша сен айтқан өнер салаларының бәрімен азды-көпті айналыстым. бірәқ ондаған ән-күй шығарсам да, ешкімге ешқәшән көмпөзитөрмін деп жарнамалаған емеспін. ал менің жазушылығым мен журнәлистігім, ғалымдығым қай дәрежеде екендігі қазақстандық көзі қарақты адамдарға біршәмә белгілі деп ойлаймын. мұны әр бұтаның басын шалу деп қарайтын асқардан басқа адам бар екеніне күмәнім бар.
мен 70 жылдық ғұмырымды ең мағыналы, мәнді, өнегелі өткізген қазақ зялыларының қатарында екенімді ұялмай, ешкімнен қысылып-қымтырылмай ашық айта ала аламын. оған күмән келтіріп, мені айыптағысы келген адамның өзінің кісілігі мен иманының кәмілдігіне сене алмаймын.
мергенбәй: әлеке, зеинөллә сәнікке неге жауап жазбай үнсіз қалдыңыз?

- ал зеинөллә сәнік пен журналист ірісбек дәбеидің сұхбатында айтылған жалалы сөздерге толық жауапты дайындап қойғанмын. егер, «қазақ әдебиеті» гәзеті редәктсясі басуға мүдделі болса, алдағы сандарының бірінен орын берер деп үміттенемін. олай болмағанда, құдайға шүкір, ол мақаланы басатын гәзет-журналдар баршылық.
еркеғәли құжыманов: қытай ақыны ли боны «қітәйтекті» деу де, «түркітекті» деу де жаңалық емес. бұл пікір-таластың басталғанына бірнеше ғасыр болды. демек прөфессөр м. оразбайдың пікірі де, уәжі де, сіздің пікіріңіз бен уәжіңіз де жаңалық емес. тіпті әргументтеріңіз де өздеріңіздікі емес. осы түкке арзымас ескі дауға бола тағдырлас, жерлес бауырыңыз мұхтарханға айтпағанды айттыңыз. қазақтың «өз бетін аямаған кісі бетін шиедеи қылады» деген мақалын сіздің осы қылығыңызға қолдануға бола ма?

- еркеғәли құжыманов мырза, сен де бүркеншік әтпен тасадан тас атып тұрғандардың бірі екендігіңді білемін. ли бай-ли бо-елдібәй тақырыбын көтерген мен емеспін. тарихты бұрмалап, жоқтан бар жасамақшы болған жалған тарихшылар мен саяси ұрыншақтардың ол тарихты білмеитін қазақ оқырмандарын шатастырып, қытай експәнсясінә тарихи негіз жасап бермекші болған жолсыздығына қарсы күресуге мәжбүр болдым. сен айтқандай ли байға қатысты тарихи шындық бұған деиін айтылған емес. мұхтархан оразбай айтып, дәлелдемекші болған ли бай-елдібәй жөніндегі өтіріктің бет пердесін ашып, қазақ оқырмандарына дұрыс мағлұмат беру жолында азаматтық, ғалымдық парызымды адал атқарғаныма қуанбасам, өкінетін жағдайым жөқ.әзірлеген: рісгүл рамазанова
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1374

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер