Еларна қолфон нұсқасына ену

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-161489390735 %65 %
2019-10-171587416432 %68 %
2019-10-1832196032 %68 %



Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 18:10 - 2016/02/16

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1294
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1294

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1294

Мақала жолдаушы: Әскербәй
Мақала апторы:
Аптордың мекен-жайі:

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


Бұл еңбек мақмұт қашқаридың 11-ғасырларда қалдырған «түркі тілдер сөздігі» індегі деректер бойынша алынды.

мақмұт қашқари айтады: тәңір нұқ пайғамбар (алланың нұрында болғыр) немересі түріктен (түріктің әкес жәпет) 20 тайпа ел таратқан. оның 10 алғашқы тайпасы румнан қытай қорғанына деиін ретімен:
- пешенек, қыпшақ, оғыз, иемек (қимақ) , башқұр, басмыл, қай, ябағу (жабағу) , татар, қырғыз деген әрі ең шеті қырғыз шіндәрмен (қидандар) шегәрәләсәді делінген.
- одан кеиінгі тағы 10 тайпа былай тізіледі. шығыл, тұқшы, яғма, оғырақ, шаруұқ, шұмыл, ұйғыр, таңғұт (тұбұт, тибет) , қидан (кидән - шын) , табығаш (машын) .

осылардың ішінде пәрістәрмен тілін аралстырмай таза сақтаған түрік тайпаларын және басқалардың мекеніне барып қоныстанбаған тәйпәләрмен қос тілді немесе араласпа тілді істететін түрік тайпаларында атай кетеді.

- жабыраға (жапондар) мен табығаш (машындар) тарды өте үлкен теңіз бөліп тұрады, олардың тілін білмеиміз.
- шын (қидан) дәрмен машын (табығаш) дардың өз тілдері бар, алайда отырықшы халықтары түрік тілін қанық біледі әрі түрік жазуына сәйкес келеді.
- тұбұт (тибет) тердің өз тылы бар. түрік тілін білмеиді.
- хотандықтар олардың өз тілдерімен жазулары бар, олар түрік тілін жақсы білмеиді.
- ұйғырлар таза түрік тілін сөйлеиді, алайда олардың өз арасында істететін тілдері де бар. 25 әріптен тұратын жазулары бар. олардың тағыда шын (табығаш) тәрмен ортақ әріптеріде бар, оны арнайы оюларына (бұддары болуы мүмкін) және басқа орындарға істеді, бұл жазуларын олардың ерекше дындарлары ғана оқи алады (бұл жазуы бұддханаларда монақтары істетін жазулары) . бұнда айтқандарым отырықшы халықтары.
- шұмыл (чұмыл) өздерінің «міңгірлегі» бар, алайда түрік тілін жақсы біледі.
- қай, ябағу, татар, басмыл дардың әрқәйсісінің өзіне тәуелді тілдері бар, алайда олар түрік тілін өте жақсы біледі.
- қырғыз, қыпшақ, оғыз, тұқси, яғма, шығыл, оғырақ, шарұқ бұлар таза түрік тілдерін сөйлеиді, жалғыз тілді. бұлардың тілдеріне иемәк және башқұрттардың тілдері жақын келеді, ұқсайды.
- бұлғар, суۈар (суан?) , пәшәнек тер румға жақын өңірлерде тұрады, оларда шортып (үзіп) аяқтата сөйлеитін түркі тілді ел, жалғыз тілді.

- тілдері жәйлі дерек. ішнде оғыздардың тілі ең жеңілі. яғма мен тұқси ләрдікі ең дұрысы. әрі іле, ертіс, ямар (об) , еділ өзендері жақта және ұйғыр өлкелерінде тұратын түрік тайпалардың тілдеріде ең дұрыс түрік тіліне жатады. ең жұмсақ, көркемі қәңліләрмен оларған қараған түркі жүріттәрінкі. баласағұндағылар түрік және соғды (шығыс иран тілі) тілінде сөйлеиді. тараз (талас) пен мадинат-албайда (исфижап) өңірілеріндегілерде солай. исфижаптан баласағұнға деиін жәйләп жатқан күллі арғу тайпаларының тілдерінде тез сөйлегенде күңгіріттеу келетін түркі тілі бар. қашқардың қыстақтарында өздеріне тән қашқай лепті (әксент) түрік тілі бар, бірәқ қалаларында негізінен қақани түрік тілі сөйленеді.
- мекендері. түріктер румнан табығаш (машын) дарға деингі далада мекен етеді. ұзындығы 5000, кеңдігі 3000 , жалпы 8000 фарсақ (парыс ұзындық бірлігі) . бұлардың барлығын сызған қаритамда белгілеп қойдым. түсіне аласыздар.
- жыл санаулары. түріктер ұқсамаған 12 жануардың атын алып кәлендәр жасаған, әр жылдарды осы алынған жануарлардың әтімен айтады. болған шайқастар мен туылған жылдар осы жануарлардың әтімен белгіленетін.

----------------------------------------------
п.с: мақмұт қашқари шын (қидан) мен машын (табығаштар) дарды түркі тайпасы деп атаған. осындағы келген кеибір тайпа аттары қазақ арасында әлі бар, мәселен, қыпшақ, шығыл (шыбыл) т.б. бұндағы басмылдар қазақтағы арғын тайпасы, ябағу (жабағу) немесе ямек (жәмек) тер найман тайпасының ертедегі аты. себебі осы кездегі наймандарды 9-13-ғасырдағы қидан деректерінде 粘八葛 (жәнбәгі) деп хаттаса, шүршіттердің (жиын патшалығы) тарихында 粘拔恩 (жанбон) деп алған әрі олардың тұрған мекені мақмұт қашқаридың қәритәсіменде, қидан-шұршыт дерегіменде үйлеседі.
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1294

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер