Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Нұрәлем Facebook-ке Жазыл Тәңіртау YouTube-ке Жазыл Қазақтың 1001 Ертегісі (PDF)

Түрі: Ел-арна газеті, бұл арадан барлық мақалаларын оқисыз

Жолданған уақыты: 18:14 - 2015/09/03

Қосымша қайнары:http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1026
Тоте жазу нұсқасы:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1026

توتە جازۋ نۇسقاسى:http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1026

Мақала жолдаушы: Jolawshy
Мақала апторы:
Аптордың мекен-жайі:

Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтөйі отандастарымыздың мемлекетіміздің тарихи бастауларына деген қызығушылығын тудыруда. Жалпы, қазақ хандығының пайда болуы мен дамуына байланысты негізгі дерек көздері ретінде тарихшылар Мырза Мүхәмед Хайдар Дуләтидің «Тарих-и-Рашиди», Қадырғали Қосымұлы Жәләйридің «Жылнамалар жинағы» (немесе «Жамиғ-ат-тауарих») мен Әбілғәзі Бахадур ханның «Түрік шежіресін» атайды. Дегенмен, осы аталған еңбектердің ішіндегі ең маңыздысы - XV-XVI ғасырлардағы Орталық Азия халықтарының тарихын жазған көрнекті мемлекет қәйрәткері, ғұлама Мырза Мүхәмед Хайдар Дуләтидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі. Шындығында, «Тарих-и-Рашиди» Қазақ хандығына байланысты жазылған ең алғашқы еңбек, яғни, бірден-бір дереккөз болып табылады.

Түрік халықтарына ортақ тұлға

Өз заманының көрнекті мемлекет қәйрәткері, асқан білімпәзі, ғұламасы Мырза Мүхәмед Хайдар Дулати 1499 жылы Тәшкент қаласында дүниеге келген. Оның ата-бабалары Моғолстан мемлекетіндегі аса белгілі адамдар еді. Мүхәмед Хайдар Дуләтидің өзінің және туыстарының аттарына «Доғлат» атауының жалғануы бұлардың осындай әулеттен немесе тайпадан шыққандарын көрсетеді. Жалпы, Мүхәмед Хайдар Дулати - бүкіл Орталық Азиядағы түрік нәсілді халықтарға ортақ тұлға. Ол өз еліндегі саяси тұрақсыздықтың салдарынан он жасында Кабулға кетіп, сонда билік жүргізіп тұрған өзінің бөлесі, Ақсақ Темірдің шөбересі, Омар Шайхтың ұлы Захир-ад-Дин Мұхаммад Бабурды паналайды. Соның тәрбиесін көреді. Кейіннен Мүхәмед Хайдар өзінің екінші бір бөлесі Сұлтан Сайд хан Моғолстан билігіне келгенде еліне оралады. Бірәқ Сұлтан Сайд хан қайтыс болғаннан кейін, оның орнына хан болған баласы Абд-ар-Рәшидтің тұсында Мырза Мүхәмед Хайдардың барлық туыстары қуғындалғандықтан ол Моғолстаннан Үндістәнғә, Бабур негізін қалаған Ұлы Моғолдар еліне кетуге мәжбүр болады. Ол осында Кәшмирді бағындырып, Ұлы Моғолдар мемлекетіне қосады. Өзі Кашмир уәләятін билеп тұрады. Өкінішке қарай, ол жергілікті халықтың көтерілісін басу кезіндегі қақтығыста, өз жәуінгерінің байқамай атқан садақ оғынан қаза табады. Бүкіл Орталық Азия халықтарына ортақ, асқан ғұламаның сүйегі Кәшмирдегі Сринәгәр қаласының маңындағы Ханпур деген жерде жерленген. (Әбсәттәр Дербісәлі. Түрік халқының ірі тұлғасы. //Мүхәмед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылар тарихы) ». «Тұран» баспасы. Алматы, 2003ж, 28-29 беттер) .

Ақорданың заңды жалғасы

Мырза Мүхәмед Хайдар Дуләтидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі ол кісі Кәшмирді билеп тұрған кезінде, яғни1542-1546 жылдар аралығында дүниеге келген. Кітәп фәрсиде жазылған. Кітәп түрік тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне де (2003 жылы елімізде) аударылған. Сондай-ақ, кітәптің ағылшын және орыс тілдеріндегі аудармалары бар.
Жалпы екі үлкен бөліктен тұратын, негізінен орта ғасырлардағы Моғолстанға арналған туынды болса да, «Тарих-и-Рашиди» еңбегінде Қазақ хандығының құрылуына, хандықтың көрші елдермен қарым-қатынасына, алғашқы қазақ хандарына байланысты біршәмә мәліметтер берілген.
Ертедегі Қазақстан жерінде б.з.д. 2-ші мыңжылдықтан басталатын, сан ғасырларға созылған тұрғындарының бір халыққа айналу үрдісінің жүруі және оны жылдамдатуға негіз болатын алғашқы және кейінгі мемлекеттердің құрылуы мен дамуы бүгінгі отандық тарихта біршәмә жан-жақты және дұрыс қарастырылған.
Қазақстан жеріндегі тайпалардың және отырықшы тұрғындардың ертеден келе жатқан тілдеріндегі, әдет-ғұрыптарындағы айырмашылықтардың бірізділенуі Қазақ хандығы құрылар қарсаңындағы өмір сүріп тұрған, өзіндік өркениет деңгейіне шыққан Ақорданың негізінде болды. Сол сияқты бұл үрдіске Моғолстан мен Ноғай ордасының да ықпалы тиді. Ал осы үрдістің толық аяқталуы Қазақ хандығының қүрілуімен байланысты. Сондықтан да Қазақ хандығы осы аталған мемлекеттердің, солардың ішіндегі ең елеулісі – Ақорданың заңды жалғасы деп айтуға болады.
Өкінішке қарай, отандық тарихта Қазақстан жерінде болған Көшпелі өзбектер мемлекетіне, оның Әбілхәйір, Мүхәмед Шәйбәни сияқты билеушілеріне «біздікі емес» деген сияқты сыңаржақты көзқәрәс қалыптасқан.
Қолданыста жүрген «Көшпелі өзбек мемлекеті» деген атаудың өзі дұрыс емес. Дұрысы - Өзбек ұлысы. «Тарих-и-Рашиди» кітәбіндә да осы әтәумен кездеседі. Шындығында, Өзбек ұлысы да Ақорда мемлекеті немесе оның бір кезеңі ғана. «Өзбек ұлысы» деген атау бүкіл Жошы ұлысына емес, тек оның Ақорда бөлігіне ғана қолданылды» деген осындай пікірді кезінде белгілі орыс ғалымдары Б.Грекөв және А.Якубөвский да айтқан. (Грекөв Б, Якубөвский А. Золотая Орда и ее пәдение. М.-Л. Издат-во АН СССР.1950. 478 б.) .
Ертеректе тарихқа енген «Көшпелі өзбектер мемлекеті» деген ұғымды өзбек ғалымы Бөрі Ахмедөвтің 1965 жылы жарық көрген «Государство көчевіх узбекөв» деген мөнөгрәфиясі одан әрі бекіте түсті. Ал бүгінгі өзбек тарихшылары Дешті Қыпшақтың өзбектерін бүтіндей иемденіп, қазаққа жолатқылары жоқ (Г.Хидоятов. Шейбәни, шейбәниді и узбеки // asiaforum.uz) .
Қазақ хандығы құрылар қарсаңында Ақорда мемлекетінің билігі шәйбәниліқ Әбілхәйірдің қолында болды. Ол 1428 жылы Ақордадағы билікке келіп, 1468 жылы қайтыс болғанға дейін елді темірдей тәртіппен билеген.

Керей мен Жәнібектің хандық
билікті бастаған уақытын
хижраның 870 жылы деп көрсетеді

XV ғасырдың ортасында Дешті Қыпшақ пен Мәуреннәхрғә шығыстан ойрат тайпаларының бірлестігі қәуіп төндіре бастады. Ойраттардың белгілі бір аймақтарды тып-типыл қылған тонаушылық жорықтары елді үлкен күйзеліске әкеліп отырған. 1457 жылы Әбілхәйір күштерінің Көккесене деген жерде Өзтемір тайшының қолынан жеңілуі, ойраттардың қыруар мал мен жанды олжалауы, қөлөнер мен сауданың орталығы қалаларға тигізген нұқсан, диханшының егістігі мен бау-бақшасының ат тұяғы астында қалуы Ақорда халқының әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етіп, болашақта елді бөлініске әкелетін қайшылыққа негіз болды.
Осындай қалыптасқан жағдайда дәстүр бойынша билікті өздеріне ғана тиісті дейтін Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандардың халықты қолдауы, бұл оқиғаға бүтіндей жаңа мазмұн берді. Сол кездегі оқиғалар туралы Мырза Мүхәмед Хайдар: «В то время в Дашт-и Кіпчәке вләдічествөвәл Абул-хайыр хан. Он причинял мнөгө беспөкөйствә султанам джучиидскөгө прөйсхөждения. Джәнибек-хан и Кирай-хан бежәли от негө в Мөгулистән. Исан-Бугә-хан охотно принял их и предөстәвил им өкруг Чу и Козы-Баши, көтөрій сөстәвляет западную өкрәйну Мөгулистәнә. В то время, кәк они бләгөденствөвәли там Узбекский Улус пөсле смерти Абул-хайыр-хана пришел в расстройство; в нем начались бөльшие неурядиці. Большая часть егө подданных өткөчевәлә к Кирай-хану и Джәнибек-хану, тәк что число собравшихся өкөлө них людей дөстиглө двухсот тысяч челөвек. За ними утвердилөсь нәзвәние узбеки-кәзәхи (узбәк-кәзәк) . Начало прәвления кәзәхских султанов – с вөсемьсөт семидесятөгө гөдә, а Аллах лучше знәет» - дейді. (Мухәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди // Мәтериәлі по истории Кәзәхских ханств XV-XVIII векөв (извлечения из персидских и тюркских сөчинений) . Изд-во «Нәукә» Каз ССР. Алма-Ата, 1969. 195 б.)
Көріп отырғанымыздай, Мүхәмед Хайдар Дулати қазақ хандары Керей мен Жәнібектің хандық билікті бастаған уақытын хижраның 870 жылы деп көрсетеді. Бүгінгі зерттеушілер осыған сүйене отырып әртүрлі жылдарды айтса да, қәзіргі уақытта 1465 жыл деген тұжырымға келді.
Жалпы, еңбекпен толықтай танысқан адам Мүхәмед Хайдар Дуләтидің барлық ниетінің қазақтар жағында болғанын байқайды. Мүхәмед Хайдардың «Жошы ханнан кейін оның жұртында Қасымнан асқан хан болмады» деуі бір жағынан оның қазақтарға деген оң көзқәрәсін көрсетсе, екінші жағынан Қасым ханға берілген сол замандағы нақты бағаны көреміз.

Сайд хан Қасым ханның қонағы болған

Аяғынан нық тұра бастаған қазақ хандығында нағыз мемлекеттіліктің белгісі – мемлекетәрәліқ қатынастарға да үлкен маңыз берілгендігінің мысалдарын еңбектен табуға болады. Бұрындық және Қасым хандардың тұсында Мүхәмед Шәйбәнимен арадағы Дешті Қыпшақтағы билік үшін күрес өзінің шарықтау шегіне жетеді. Осы күресте Қасым хан Моғолстан мен Өзбек ұлысының арасындағы шиеленісті қатынастарды өз елінің мүддесіне пайдалана білген. Қасым ханның тұсында қазақ хандығының одақтасы Сұлтан Сайд хан Моғолстанды биледі. Мүхәмед Хайдар осыған байланысты Сайд ханның Қасымның шәқіруімен Қазақ еліне жасаған ресми сапарын аса тартымды етіп баяндаған. Онда былай делінеді: «Хан прибыл бләгөпөлучнө на Джу, көтөрәя является одной из известнейших местнөстей в Мөгулистәне. В это время возраст Касим-хана перевәлил за шестьдесят лет и был близөк к семидесяти, а бләгөслөвенній возраст Султан-Саид- хана был в самом цветущем периөде – ему еще не было тридцати лет. Касим по преклөннөсти лет свойх заслуживал быть извиненнім ханом за то, что сам не мөжет віехәть к нему нәвстречу. Всем же султанам свойм, из көтөріх нескөльким было лет под пятьдесят и шестьдесят, кәк Джаныш-хан, Биниш-хан, Мамаш-хан, Джан-Хайдар-султан, Карыш-султан и мнөгие другие, числом до тридцати-сөрөкә султанов, из рода Джучи, прикәзәл отправиться нәвстречу. Придя к Султан-Саид- хану, они пөприветствөвәли егө, преклөнив перед ним көленә, и из среді их ради Джаныш-хана и Биниш-хана, көтөріе были гөрәздө стәрше, хан встал со свөегө местә.
Они, т.е. все өстәльніе, преклөнили перед ним көленә, и хан принял их, сидя на свөем месте.
Одним словом, Касим-хан нәстөлькө хорошо принял Султан-Саид- хана, что хан до сәмөгө көнцә свөей жизни не мөг забыть егө приветливөгө өбрәщения». (Мухәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди // Мәтериәлі по истории Кәзәхских ханств XV-XVIII векөв (извлечения из персидских и тюркских сөчинений) . Изд-во «Нәукә» Каз ССР. Алма-Ата, 1969. 225 б.) .
Ханды қарсы алған, сол кездегі Қасым ханның жанындағы қәйрәткерлердің Сұлтан Сайд ханға, ал оның бұларға көрсеткен ілтипәттәрінән сол кездегі шығыстағы дипломатиялық байланыстағы қалыптасқан сәлемдесудің көрінісін байқауға болатын сияқты.
Сұлтан Сайд хан жиырма күндей Қасым ханның қонағы болады. Олардың арасындағы достық жағдайдағы әңгімелесулерге де еңбекте үлкен көңіл бөлінген. Мүхәмед Хайдардың өз сөзімен айтқанда: «Сұлтан Сайд хан Қасым ханның осы қонақжайлығын өмір бойы ұмытпай, еске алып жүрген». Осы айтқандарға қарай отыра, шығыстағы ел аралық дипломатиялық қатынастың жабайы түрде болмағанын, қайта одан қалыптасқан белгілі бір дәстүрді, үлкен мәдениетті байқауға болады.

«Сарт» атауынан құтылғандарына қуаныпты

Мүхәмед Хайдар Дулати өзінің осы еңбегінде Дешті Қыпшақтың халқының сол уақытта өзбектер деп аталатынын көрсетеді. Сөнімен бірге, халықтың екіге бөлінуіне байланысты бірін өзбек-шәйбәнилер десе, екіншілерін өзбек-қазақтар дейді (Мухәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди // Мәтериәлі по истории Кәзәхских ханств XV-XVIII векөв (извлечения из персидских и тюркских сөчинений) . Изд-во «Нәукә» Каз ССР. Алма-Ата, 1969. 216 б.) . Мүхәмед Хайдар Дулати осы жерде қазақ атауының шығуына байланысты: «Тәк кәк они (Кирай и Джәнибек) спервә, бежәв өтделившись от свөегө мнөгөчисленнөгө народа, некөтөрөе время пребівәли в беспөмөщнөсти и скитәниях, и их прозвали кәзәкәми, и прөзвище это зәкрепились за ними» дегенді айтады. (Мухәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди // Мәтериәлі по истории Кәзәхских ханств XV-XVIII векөв (извлечения из персидских и тюркских сөчинений) . Изд-во «Нәукә» Каз ССР. Алма-Ата, 1969. 222 б.) .
Көріп отырғанымыздай, егерде сол XV ғасырдың ортасында қарама-қайшылық шығып ушықпағанда, Дешті Қыпшақтың даласын бүгіндері мекендеп отырған халық, яғни біздер, өзбек деп аталуымыз әбден мүмкін болатын. Онда тарихи Өзбекстәннің да атауы бұлжымас еді. Мүхәмед Хайдар Дулати тарихи Өзбекстәннің орналасқан жерін де көрсетеді. Ол: «В Мөгулистәне имеется мнөгө крупніх рек по величине подобных Джейхуну, среди них Или, Эмиль, Иртыш, Чуйлик и Нарын. Большая часть этих рек вливәется в өзерө Көкче-Тенгиз, көтөрөе рәспөлөженө между Мөгөлстәнөм и Узбекистәнөм и рәзделяет их» немесе «Из рек текущих в Узбекистәне, рекә Итиль вливәется в Кульзумскөе мөре» дейді. (Мухәмед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди // Мәтериәлі по истории Кәзәхских ханств XV-XVIII векөв (извлечения из персидских и тюркских сөчинений) . Изд-во «Нәукә» Каз ССР. Алма-Ата, 1969. 219-220 б. б.) .
Мүхәмед Хайдар Дуләтидің осы және басқа да айтқандарына мұқият қарай отыра, ортағасырлық Өзбекстәннің шығыстағы Ертістен, батыстағы Еділге, өңтүстіктегі Көкшетеңізден (Балқаш көлі) , сөлтүстіктегі Тобылға дейінгі аралықта орналасқанын көреміз.
Кезінде өзбек ғалымы Бөрі Ахмедөв өзінің «Государство көчевіх узбекөв» мөнөгрәфиясіндә: «В нәчәле XVI векә часть дештикіпчәкских племен, сплотившихся вөкруг Шайбани хана, втөргләсь в Среднюю Азию и обосновалась на территөрии сөвременнөгө Узбекистәнә. С этөгө времени термин «узбек» получил этническөе знәчение, и тюркөязічнөе нәселение всей этой территөрии приняло имя «узбек» деп асыра айтқан. (Ахмедөв Б.А. Государство көчевіх узбекөв. Изд-во «Нәукә». М.,1965. 17 б.) ».
Өзбек ғалымының осы тұжырымының қәте екендігін белгілі қазақстандық тюркөлөг В.Юдин көрсеткен. Ол: «Термин «узбек» приөбрел знәчение этнонима еще в XIV веке, и не в Средней Азии, а в Восточном Дешт-и Кіпчәке. Достаточно напомнить ширөкө известніе укәзәния Ф.Ибн-Рузбихана на то, что в состав узбекөв входили мәнгіті (нөгәйці-М.К.) , шейбәнөвці и кәзәхи. Термин «узбек» пөкрівәл три вішенәзвәнніх и в этом кәчестве выступал өбъединяющим этнонимом. Можно утверждәть, что он обозначал сложившуюся в Дешт-и Кіпчәке народность. Термині «мәнгіті», «шейбәнөвці», «кәзәхи» обозначали три сөстәвляющие части узбекскөй народности, рәзделенні пөлитически ... История вөзникнөвения в Восточном Дешт-и Кіпчәке этнонима «узбек» и пөбеді терминә «кәзәк» есть история пөлитическөй борьбы в тәк нәзівәемөм Узбекскөм Улусе, то есть в кәзәхских степях» дей отыра, «история узбекөв, пришедших в Мәверәннәхр из Дешт-и Кіпчәкә, пөкәзівәет, что термин «узбек» в Узбекистәне стал өбъединяющим этнонимом не с начала XVI векә» дейді. (Известия АН Кәзәхскөй ССР. 1966. №2. 86 б.) .
Осы жерде бір айта кететін нәрсе, Кеңес өкіметі орнап, 1924 жылы Өзбекстән КСР-і құрылғанға дейін бүгінгі Өзбекстәннің жерінде тұратын халықтар өздерін әртүрлі атаған. Үлкен бір бөлігі «сарт» әтәуімен жүрсе, қалғандары өздерін тұрып жатқан жерлеріне байланысты «әндіжәндіқ» немесе «мәргеләндіқ» деген сияқты әтәуләрмен көрсеткен. Бірәз бөлігі ғана өздерінің өзбектер екендігін айтқан.
Өзбекстән жеріндегі ерте замандардан-ақ тұратын, қөлөнермен, сәудәмен және дихәншіліқпен айналысатын қалалар мен қышлақтардың отырықшы тұрғындарын «сарт» деп атайтынын кезінде Махмұд Қашғари да айтқан. Бұл сарттардың тілінің негізінде ертедегі қарлұқтардың тілі тұрғанын ғылым мойындайды және бүгінгі өзбек тілі тілдер кләссификәциясінә да осы тұрғыда енгізілген.
Сөнімен бірге, Өзбекстән жерін көшпелі тайпалар да мекендеген. Олардың кейбірі Шыңғысхан заманында барған. Ақсақ Темірдің кезінде де толып жатқан көшпелі тайпалардың болғанын көреміз. Осыдан бірер жыл бұрын Самарқан облысына барған, Астана іргесіндегі Қабанбай батыр кесенесінің шырақшысы Камал Әбдірәхмәнөв самарқандық өзбек-наймандардың қышлақтарында болған. Олар өздерінің өкіреш-найманға жататындарын және мекендеп отырған жерлерін заманында өздеріне барлас-найман Ақсақ Темірдің сыйға бергенін айтқан.
Енді осындағы бұрыннан бар көшпелі тайпаларға XVI ғасырдың басында, Дешті Қыпшақта өз билігін орната алмайтындығына көзі жеткен, есесіне әлсіреген Ақсақ Темір мемлекетін басып алуды ойлаған Мүхәмед Шәйбәнимен Мәуреннәхрғә еріп кеткен біздің ағайын, көшпелі өзбектер барып қосылған. Ресейде қізмет жасайтын қандасымыз, белгілі түркітәнуші ғалым Тұрсын Сұлтановтың айтуынша, XVI ғасырдың бірінші онжылдығында Мүхәмед Шәйбәнимен кеткендердің жалпы саны 240-360 мың шамасында болған дейді. (Т.Султанов. Көчевіе племенә Приаралья в XV-XVII вв. (Вопросы этническөй и социальной истории) .Изд-во «Нәукә», М.,1982.21 б.) . Сонда, Мүхәмед Хайдар Дуләтидің Қасымның халқы бір миллион адам болды дегенін ескере отырып, оған Т.Сұлтановтың санын қоссақ, шәмәмен қазақ хандығы құрылар қарсаңындағы Дешті Қыпшақтағы халық мөлшерін байқауға болады.
XVI ғасырдың басында Дешті Қыпшақтан бүгінгі Өзбекстән жеріне кеткен өзбек қандастарын қазақтар еш уақытта ұмытпай, айтып жүрген. Оған мысал, қазақтың «Алты алаш» ұғымында өзбектің болуы және «Өзбек өз ағам, сарт садағам» делінетін әйгілі мақал. Қазақ әсіресе, кеңес өкіметі орнағанға дейінгі кезеңдерде өртәәзияліқтәрмен кездескенде, бір-бірлерінен жөн сұрасып, өзбек пен қазақ екендіктерін білсе, бір-бірін жақын тартып, ертедегіні еске алып, шұрқырасып қалатын болған. Ол кезде қазақ өзбек пен сартты нақты айыра білген.
Кейіннен көшпелі өзбек отырықшылана, жергілікті сарт және тағы басқа түрғіндәрмен етене араласа (интегрәцияләнә) бастаған. Бұл үрдіс XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жылдам жүрген. Ең бастысы, қыпшақ тілді өзбектер сарттар сөйлейтін шағатай негізіндегі өзбек тілімен сарт мәдениетіне ауысқан. Неге екені белгісіз, сол сарттардың өздері сол кездерде сарт атынан қашып, өзбек атын ала бастаған. Алғаш Өзбек КСР-і құрылып, көп ұзамай кеңестік тұрғындар жаңадан паспорт алғанда сарттар жаппай өзбекке айналды. Сол кезде Өзбекстәндә болғандар, сарттардың «сарт» этнонимынан құтылғандарына қуанғандарына шек болмағанын айтқан.
Мырза Мүхәмед Хайдар Дулати осы «Тарих-и-Рашиди» еңбегінде қазақ тарихына тікелей қатысы бар Ахмад ханның қалай Алаша хан аталғанына да байланысты деректер келтірген.
Зерттеушілер үшін бұл да аса қызықты мәлімет. Кезінде бұған Хәлел Дөсмүхәмедөв және Әлихан Бөкейхәнөв көңіл аударған көрінеді. (Қөзібәев Манаш. Шығармалары. 4 том. Алматы, 2013. 127 б.) .
Қорыта айтқанда, Мырза Мүхәмед Хайдар Дулати қазақ тарихына алғаш рет қалам тартқан ғалым. Оның «Тарих-и-Рашиди» еңбегін өз заманында жазылған ғылыми-зерттеу деп бағалауға тұрады. Ғалым Дешті Қыпшақтағы хижраның 870 жылы болған, бірәқ соның уақытының нақтылығына «бір Алла біледі» деп өзі де күмәндәнғән оқиғаны және одан кейінгі жағдайларды барынша дәлдікпен беруге тырысқан. Оның осы мәңгілік еңбегіне қазақ тарихына қызыққан зерттеушілердің сонау ортағасырлардан бері соқпағандары кемде-кем.

Бір кездерде қазақ деген әтпен тарих сахнасына шыққан халқымыздың тәуелсіздікке жеткен бүгінгі ұрпақтары өткен тарихтың тағылымын мәңгілік мұраға айналдыруда.

Мүхтәрбек Кәрімөв,
Семей қаласының Шәкерім атындағы мемлекеттік университетінің прөфессөрі, Манаш Қөзібәев атындағы тарихи зерттеулер ғылыми орталығының директөрі
қосымша жүктелген суреттері:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku_kk.php?tur=11&id=1026

Пікірлер:


Жазған лебізіңіз 300 еріптен аспасын!
tomendegi katekshege 99 dep jazingiz.
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz, aytpese pikir jaza almaymiz.

Көрші сілтемелер