ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-20554164944 %56 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 11:02 - 2015/07/27

ماقالا جولداۋشى: kazibeki
ماقالا اپتورى:
اپتوردىڭ مەكەن-جايى:
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

قازاقتىڭ ( ابىلاي زامانىنداعى) ءجۇز باتىرى

قازاقتىڭ ءجۇز باتىرى

1.ەر ابىلاي
2.ەر قابانباي
3.بوگەنباي باتىر
4.ەسپەنبەت باتىر
5.ەر جاسباي
6.ولجاباي باتىر
7.شاقشاق جانىبەك باتىر
8.باراق باتىر
9.شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىر
10.بورانباي باتىر
11.مالايسارى باتىر
12.گاۋقار باتىر
13.التىباي باتىر
14.ادىلبەك باتىر
15.ايتباي باتىر
16.التاي باتىر
17.ارالباي باتىر
18.سىرگەلى قارا تىلەۋكە
19.قاراقالپاق قۇلاشبەك
20.تىكەدەن ەستەربەك
21.قاسقاراۋ ۇلى مولداباي
22.تاڭسىققوجا
23.سەركەباي
24.جىبەكباي
25.شويبەكباي
26.مامىت
27.ايناقۇل باتىر
28.شىنقوجا باتىر
29.شاعالاق باتىر
30.داۋلەتباي باتىر
31.وتەگەن باتىر
32.رايىمبەك باتىر
33.جانىبەك باتىر
34.ەسەنكەلدى باتىر
35.بەردى قوجا باتىر
36.سىرىم باتىر
37.قازىبەك ءبىي
38.قازىبەك باتىر
39.قاراساي باتىر
40.قاراش باتىر
41.قاستەك باتىر
42.قوشقار باتىر
43.ورازىمبەت باتىر
44.انەت بابا
45.بايقوزى باتىر
46باقاي باتىر
47.شاقشاق بوگەنباي باتىر
48.بولتىرىك باتىر
49.داۋلەتكەرەي
50.ەدىگە ءبىي
51.ەلشىبەك باتىر
52.ەسەت ەسەنقۇلوۆ
53.ەسەت باتىر
54.جانتاي باتىر
55.جولبارس ابدوللا ۇلى
56.جولبارس قارابەك ۇلى
57.كوتىبار
58.جانقوجا باتىر
59.تۇرسىنباي باتىر
60.سۇرانشى باتىر
61.ساۋرىق باتىر
62.ىسپاتاي باتىر
63.سارى ءبىي
64.حانكەلدى باتىر
65.ۋالي حان
66.بازارباي باتىر
67.ەر ساعىندىق
68.ەر اعىباي
69.ايشىبەك باتىر
70.قىياق باتىر
71.تۇياق باتىر
72.سارىباي باتىر
73.بەكسولتان باتىر
74.كۇشىك باتىر
75.بارماق باتىر
76.تاما باتىر
77.تەنتەك باتىر
78.قاساباي باتىر
79.قاساي باتىر
80.بايمۇرات باتىر
81.اقبانتاي باتىر
82.شۇرەك باتىر
83.وراقباي باتىر
84.شوڭكەي باتىر
85.جامان باتىر
86.بايعازى باتىر
87.اق شابدار
88.قارا شوقاي
89.جالعىز قاراق
90.جىيدەباي باتىر
91.ەرنازار باتىر
92.شىنىبەك باتىر
93.ەسەنبەك باتىر
94.مالاي باتىر
95.اقتامبەردى باتىر
96.قاسقارى باتىر
97.بايان باتىر
98.اعاتاي باتىر
99.سۇبەباي باتىر
100. كوتەش باتىر
17- عاسىردىڭ سوڭى مەن 18-عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە، جۇڭعار فەودال اقسۇيەكتەرى جەتپىس مىڭ جاساعىن جەتى ون مىڭدىققا ءبولىپ، جەتى جاقتان قازاق حالقىنا قاراتقان شاپقىنشىلىق سوعىسىن جۇرگىزدى. ەشقانداي دايىندىعى بولماعان قازاق حالقى اۋىر اپاتقا، قاتتى قىرعىنشىلىققا تاپ بولدى. حالىق وسى ءبىر قازاسى كوپ قارالى كۇندەرىن<<>> دەپ اتادى.
ەل ازابى- ەردىڭ جۇگىن اۋىرلاتتى، ەل نامىسى- ەر نامىسىن لاۋىلداتتى. ەلىم دەپ ەڭىرەپ، جەرىم دەپ كۇڭىرەنىپ، ءار ۇلىس، ءار تايپادان شىققان حالىق باتىرلارى جاۋعا قارسى الا-قۇلا تۋ كوتەرىپ، ءبىر ۇلكەن تۋدىڭ- قازاق تۋىنىڭ استىنا جينالا ءتۇستى. قاندى كەك ىشتەرىن ورتەپ، ۇلتتىق ار-نامىس سۇيەكتەرىن كەمىرگەن حالىق باتىرلارى تۇس-تۇستان اتتانىپ،1728- جىلى بۇلانتىنىڭ بويىندا، 1729-1730- جىلدارى بالقاش كولىنىڭ وڭى جانە قاراتال ماڭىندا، ت،ب. جەرلەردە <<>> كۇلىن كوككە ۇشىردى. قازاق حالقىنىڭ جويىلمايتىن جويقىن كۇش ەكەندىگىن ايگىلەدى. وسىنداي جەڭىستى شايقاستاردا ۇيىمداستىرۋشى ۇيتقى، ايلالى- اقىلگوي، العان بەتىنەن قايتپايتىن ەر جۇرەك ەرلەر سان مىڭداپ ورتاعا شىقتى. سولاردىڭ ىشىندە قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي،شاپراشتى ناۋرىزباي، ارعىن ولجاباي،البان رايىمبەك، باسەنتيىن مالايسارى، سارى كەرەي جانىبەك، سىرگەلى ەلشىبەك، ادايلىق ەسەت، ەسقوجا قاراساي، <<>> ابلاي سياقتى كوپتەگەن باتىرلاردىڭ ەرلىك ىستەرى داستان بولىپ جىرلاندى، اڭىز بولىپ تارالدى، ولەڭ-جىر بوپ ارۋاقتالدى.بۇنداي ەرلەر، بۇنداي قاھارماندار- ۇلىت رۋحىنىڭ سيموۆلى. حالىق ولاردى ماڭگى قادىرلەيدى، ارداقتايدى!
ايگىلى عالىم شوقان ۋاليحانوۆ ابلاي حان تۋرالى ءوز زەرتتەمەسىندە:<<>> دەگەن ەدى. بۇل -وتە دۇرىس ايتىلعان عىلىمي تۇجىرىم. ابىلاي قازاق باتىرلارىنىڭ تيىپتىك تۇلعاسى. ول حاندىق ورىنىنا ءوزىنىڭ ەرەسەن زور ەرلىك- باتىرلىق قيمىلدارىمەن عانا جەتكەن. << -="" ...="" .="">>.
ابىلايدىڭ باسقان جولى – بارلىق قازاق باتىرلارىنىڭ باسقان جولى سىپەتتى. ابىلاي زامانى- قازاقتىڭ ەرلىك زامانى. قازاقتىڭ ەرلىك زامانى- ەل نامىسىن، ءوز وتانىن، ۇلىت ارىن قورعاعان قاھارمانداردىڭ سان مىڭداپ ورتاعا شىققان زامانى، قازاق باتىرلارىنىڭ قان توگىپ، سانسىز قۇرباندار بەرىپ، قازاق حالقىن دۇنيەگە تانىتقان زامانى.
قازاق حالقىن <<>>دان قۇتقارعان ەرلەردى ەلدىڭ بىلگىسى، ۇعىنعىسى كەلەدى. ايتسەدە ولاردىڭ اتى-ءجونى، ءىس-ارەكەتىن كەيدە ول كىتاپتان، كەيدە بۇل كىتاپتان بىرلەپ-ەكىلەپ ۇشىراتسادا، ولاردىڭ كوپشىلىگىن ءبىر جەردەن، ءبىر كىتاپتان ءبىر رەتتە تانىسۋ ورايىنا يە بولا الماي كەلگەن ەدى. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر مەن وقىرمانداردىڭ وسىنداي كوكەي تەستى قاجەتىن نازارعا الىپ، <<>> ندا جانە باسقا تاريحي- ادەبي كىتاپتاردا تانىستىرىلعان ءبىر توپ قازاق باتىرلارىن، ولاردىڭ قىسقاشا ءتارجىماحالى مەن ءمالىم ءىس-ارەكەتىن ءبىر جەرگە جيناقتاپ، تانىستىرۋدى ءجون كوردىك. تومەندەگىلەر انە سول قازاق باتىرلارى.

1. ەر ابىلاي
ەر ابىلاي( ءابىلمانسۇر-1710-1781 ). << ابىلايدىڭ اتاسىنىڭ اتى دا ابىلاي، كەزىندە تۇركىستان قالاسىن بيلەپ تۇرعان. جاۋىنگەررلىك ەرلىك داڭقى شىعىپ <<>> دەگەن قاھارلى اتاق الادى. ونىڭ بالاسى ءۋالي اكەسىنىڭ داڭقىنا يە بولا المايدى. كورشىلەس ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى تۇركىستاندى الىپ، ءۋاليدى ءولتىرەدى. قۇلدارىنىڭ بىرەۋىنىڭ ادالدىعى ارقاسىندا عانا ءۋاليدىڭ ون ءۇش جاسار ۇلى ءابىلمانسۇر اجالدان امان قالادى... ول جاقسىلىق رۋىنان شىققان ءبىر باي قازاققا بارىپ قىزىمەت قىلادى. سول كەزدەگى الاساپىران جاعداي ابىلايدىڭ ەرلىگىن، تاپقىرلىعىن، اقىلدىلىعىن بارىنشا ايقىن كورسەتۋىنە مۇمكىنشىلىك بەرەدى... باستاپقى كەزدە قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ، بارلىق شابۋىلدارعا قاتىناسىپ ءجۇرىپ، ابىلاي ەرەكشە باتىرلىق جانە ايلاشىلدىق كورسەتەدى.پايدالى كەڭەستەرى مەن ستراتەگيالىق ايلالارى ونى دانشپان دەپ اتاندىرادى... ابىلمامبەت ءولگەننەن كەيىن حالىق ابىلايدى ءبىر اۋىزدان حان ەتىپ سايلايدى... باسقا قازاق حاندارىنىڭ ءبىردە-ءبىرى ناق ابىلايداي شەكسىز بيلىك قۇرىپ كورگەن ەمەس... قازاق ءىشىندە ابىلايدىڭ داڭقى اسا زور. ابىلاي زامانى ولاردا قازاقتىڭ ەرلىك زامانى بولىپ سانالادى. ابىلايدىڭ جورىقتارى، ونىڭ باتىرلارىنىڭ ەرلىكتەرى، باتىرلىق اڭگىمەلەردىڭ جەڭىسى بولىپ تابىلادى.>>( شوقان ۋاليحانوۆ>> دان)
<< ابىلاي حاننىڭ ءوز اتى ءابىلمانسۇر. ول قازاقتىڭ ايگىلى حانى جاڭگىردىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. <<>>جىلدارىندا جەتىم قالىپ، جاياۋ قاڭعىرىپ، ءۇيسىن ءتولە بيدىڭ قولىنا كەلەدى. اش-جالاڭاشتىقتان جۇدەگەن وڭىنە، سام-سام كيىمى مەن سابالاق شاشىنا قاراپ تولە ءبي ونى <<>> اتاندىرىپ تۇيەسىن باقتىرادى.... وسى مەزگىلدە قازاقتىڭ ابىلمامبەت حانى ءۇش جۇزگە جار سالىپ، ولاردى جۇڭعار فەۆودالدارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنا قارسى جالپى اتتانىسقا كەلتىرەدى. وسى كەزدە سابالاق ءتولە بيگە كەلىپ، سوعىسقا بارۋعا رۇحسات سۇرايدى.تولە ءبي <<>> دەيدى. سوندا ول <<>> دەيدى. تولە ءبي ونىڭ سوعىسقا بارۋىنا رۇحسات بەرەدى. قازاق اسكەرلەرى مەن جۇڭعار اسكەرلەرى شەپ تارتىپ قان مايداندا سوعىسادى. سابالاق <<>> ۇران سالىپ جەكپە-جەككە شىعىپ، جۇڭعاردىڭ باتىرى شارىشتىڭ باسىن الادى. قولباسشىسىنان ايىرىلعان جۇڭعار جاساقتارى دۇربەلەڭگە تۇسىپ قاشادى. قازاق اسكەرلەرى قۋالاي سوعىپ جەڭىسكە جەتەدى... ابىلمامبەت حان شاتىر تىگىپ، ءابىلمانسۇردى قاسىنا وتىرعىزىپ: <<>> دەپ سۇرايدى. ءابىلمانسۇر <<>> دەيدى. سوندا

ابىلمامبەت حان: <<>> دەپ قۇشاقتاپ سۇيىپ، حالقىنا ايتىپتى: <<>> دەپ، ءۇش جۇزدەن توقسان جاقسىنى ەرتىپ بارىپ، جانىبەك( شاقشاق جانىبەك) دەگەن كىسىدەن باتا الىپ، ءابىلمانسۇردى( ابىلايدى) ۇلكەن حان قويىپتى... جيرما بەسكە كەلگەندە حان تاعىنا وتىرادى. مۇنى بۇقار جىراۋ بىلاي باياندايدى: << .="">>...<<>>... قازاق تاريىحشىسى شاكەرىمنىڭ ايتۋىنشا، ابىلاي قازاقتىڭ ءۇش جۇزىن بيلەيتىن ۇلى حانى بولعان...بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ ابىلاي حانعا ايتقان<<>> دەگەن ءسوزى وسىنى دالەلدەيدى... << -="" .="" ...="">>... ابىلاي حان 1781- جىلى جەتپىس جاسىندا قايتىس بولدى. سۇيەگى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۇركىستان قالاسىندا جەرلەندى. قازاق اقىن جىراۋلارى ابىلايدىڭ ءومىرىن، ەرلىگىن داستان ەتىپ جىرلادى، قازاق حالقى ابىلايدىڭ اتىن ۇران ەتىپ شاقىراتىن بولدى( نيعىمەت مڭجاني:<<>>)

2. ەر قابانباي
قابانباي باتىردىڭ قاي جىلى تۋىپ، قاي جىلى ءولگەنى تۋرالى ناقتىلى دەرەك جوق. مىناداي مولشەرلەر ايتۋعا بولادى: 1781- جىلى ابىلاي حان قايتىس بولعاندا، بۇقار جىراۋ ءجۇز جاستا ەكەن. قابانباي قايتىس بولاردا <<>> دەلىنگەن. ولاي بولعاندا، قابانباي ابىلايدان ون ەكى جىل بۇرىن ياعىني 1769- جىلى قايتىس بولعان بولادى. قابانباي قۋباس اتپەن سەرتتەسكەندە<<>> دەيدى. 1769- جىلى جەتپىس سەگىز جاسقا كەلگەن بولسا، 1691- جىلى تۋعان بولادى، سوندا 1723- جىلى ول كىسىنىڭ رەسىمي ۇرانعا اينالعان كەزى وتىز ەكى جاس شاماسىندا ۋاقىتى. بۇل مولشەر شىندىققا ءبىرشاما جاناسادى. ءۇيتكەنى، <<>> رومانىنداعى دەرەككە قاراعاندا، 1750- جىلداردا ابىلاي شىرىك كول بويىنا ءۇش جۇزدىڭ بارلىق يگىلەرىن جيناعان. تارقان جانىبەكپەن بىرگە ابىلايعا قوسىلعاندار الپىستى القىمداعان ايگىلى باتىر قابانباي جانە ايەلى ايگىلى گاۋھار باتىر، قانجىعالى بوگەنباي باتىر... ت،ب. بار دەلىنگەن. بۇل ءجايىت جوعارىداعى مولشەردىڭ دۇرىستىعىن سىپاتتايدى( <<>>57-،58- بەتتەر)
<< قابانباي- 18- عاسىرداعى قازاق باتىرى، جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جانە قازاق جاساقتارى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى. قابانباي نايمان تايپاسىنىڭ قاراكەرەي رۋىنان شىققان، قازاقتىڭ اۋىز-ەكى اڭگىمەلەرىندە ونى <<>> دەپ تە اتايدى. ول نايماننىڭ قاراكەرەي رۋىنىڭ ءبيى بولعان. قابانباي ورتا جۇزدە عانا ەمەس، كىشى جۇزدەگى ۋاقيعالارعا دا ارالاسىپ وتىرعان. قابانبايدىڭ كوپتەگەن ەرلىك ىستەرى ابىلايدىڭ جۇڭعارلارعا قارسى جورىقتارىنا بايلانىستى بولىپ وتىرادى>>( << .="">> 6-توم، 202-بەت).
قابانباي باتىر بۇكىل قازاق جاستارىنىڭ باس ساردارى، ايگىلى باتىرى بولعان. ونىڭ ەرەسەن ەرلىكتەرى تۋرالى اڭىز- اڭگىمەلەر، جىر- داستاندار ءبىرشاما مول. <<>> داستانى سونىڭ ءبىرى.<< شىعارۋشىسى بەلگىسىز، ەل اۋزىنان جازىلىپ الىنعان؛ قابانباي ابىلاي حان تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسىنە قولباسشى بولىپ، ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن ايبىندى باتىر. 18- عاسىردا تۋعان ولەڭ-جىر، اڭىز-اڭگىمە، قيسا-داستانداردىڭ ءبىر ءبولىمى ەر قابانباي ەسىمىنە بايلانىستى بولىپ كەلەدى. بۇل شىعارمالاردىڭ بىرىندە، قابانباي جاۋعا قارسى جەكپە-جەك كورسەتكەن ەرلىگى، العاش باتىر اتالعاندىعى سۋرەتتەلسە، ەندى ءبىرىندە قابانبايمەن وشتەسكەن جاۋلارىنىڭ ونىڭ اعاسى تەمىردەن قالاي كەك الماق بولعانى باياندالادى. ءۇشىنشى ءبىر داستاندا عاشىق جارىنان قاپىدا ايىرىلعان قابانبايدىڭ وكىنىشى مەن ارمانى سۋرەتتەلەدى. ال <<>> داستانىندا قابانبايدىڭ باتىر تۋىسى داۋلەتبايعا جورىقتا الىپ جۇرەتىن اق تۋىن تاپسىرىپ جاتىپ <<>> دەپ ايتقان وسيەتى باياندالادى. تاعى ءبىر اڭىزدا حالىق باتىرى قابانبايدىڭ ءتىرى كەزىندەگى ەرلىك ىستەرى ماداقتالىپ، ولگەن سوڭ ونىڭ سۇيەگى سارىبەل دەگەن جەرگە زور قۇرمەتپەن قويىلعانى ايتلادى>> ( <<ق.س.ە>> 4- توم، 164-بەت)
بۇقار جىراۋدىڭ قابانباي قايتىس بولاردا كەلىپ ايتقان تولعاۋى دا، قابانبايدىڭ ەرلىك ءومىرىن تولىق ايگىلەيدى:<< :="" .="" -="" ...="">> ( <<قابانباي>> 56-57- بەتتەر)
كوپتەگەن باتىرلار جىرىندا دا قابانبايدىڭ ەرلىك ىستەرى ايتىلادى. <<>> قيساسىندا:

<< ءبىر ەر بار قاراكەرەي ەلدەن شىققان،
بوگەننىڭ ءبىرگە جۇرىپ ءسوزىن ۇققان،
قابانباي دەگەن باتىر ونىڭ اتى،
سوعىسىپ قاس جاۋلارىن جەرگە تىققان.>> - دەيدى.
<<>> قيساسىندا:
<< نايماننىڭ تۋ باسشىسى،
بايجىگىت- ەر قابانباي،
بەتى قايتپاس قابانداي.
تالاي بۇزعان قامالدى،
قابانبايدىڭ تۇسىندا
جۇگەندەۋسىز جىلقىسى،
قوساقتا قوي سانالماي....
ايلاسى مەن ءادىسى،
ادام ويلاپ تاپپاستاي.
التى مالتا اس ەتىپ،
بەلىن شەشىپ جاتپاستى-اي.
ايبارىن ونىڭ سۇراساڭ،
سىرت دۇشپانى باتپاستاي.
بەرىكتىگىن سۇرارساڭ،
ەلىن جاۋعا ساتپاستاي.
قابانباي ەلگە جار سالدى اتتانباققا قالماققا،
وكسىكتى كەتكەن قالماقتان اتالى كەكتى الماققا.
قارا كەرەي، ماتايدان وڭشەڭ ساڭىلاق جيىلدى.
قانشىرداي قاتىپ تۇلپارلار ەرلەر تاستاي تۇيىلدى>>-دەيدى(<<>>، 60-61-بەتتەر).
قابانباي باتىردىڭ ەرلىك ءومىرىن سوڭعى كەزدەرى ونىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى سۇلەيمەن( 1896- جىلدارى بولىس بولىپ كوكتۇما سيەزىنە توبە باسى بولعان) جىرلاعان. سۇلەيمەننىڭ ماتەريالدارىن ماۋسىمباي جىراۋ مەن كارىباي اقىندار الىپ، ەل ىشىنە كەڭ تاراتقان. ماۋسىمباي جىراۋ قارتايعاندا قولىنداعى جيعان- تەرگەن ماتەريالىن دوربىلجىندىك سادىقانعا بەرگەن. سادىقاننىڭ قولىنداعى بارلىق تاريحي مۇرالارعا ونىڭ اقىن ۇلى بەيسەنعالي يە بولىپ، رەتتەپ باسپا ورىندارى ارقىلى باسىلىمعا يە ەتكەن(1988-جىلى). بەيسانعاليدىڭ <<>> اتتى جيناق كىتاپقا ەنگىزگەن <<>>،<<>>، <<>>، <<>>، <<>>، <<>> دەگەن تاقىرىپتاعى تاريحي دەرەكتەرگە تولعان ماتەريالى تابىلمايتىن تاماشا قۇندى ماتەريال. <<>> دەگەن جىردا ەرقابانباي مىناداي بەينەلەنگەن:
<< تۋىپتى ەرقابانباي قۇجاقۇلدان،
شىن اتىن قابەكەڭنىڭ ەراسىل دەر.
ۇلكەندەر اڭىز قىلىپ كەڭەسكەندە،
سيپاتىن قابەكەڭنىڭ مىناداي دەر:
ادامنان تۋمىسىندا ءوزگەشە قىپ،
جاراتقان قۇدىرەتپەن پارۋارديگەر.
بار ەكەن ماڭدايىندا قويىن توبىق،
مۇنى جۇرت باتىرلىقتىڭ بەلگىسى دەر>>.
<< ماڭدايى كەرە قارىس جالپاق ەكەن،
تاناۋى دوڭەس كەلگەن تالپاق ەكەن،
بۇركىتتەي تويات العان تۇعىرداعى،
شىعىڭقى ءتوس سۇيەگى شالقاق ەكەن.
دوڭگەلەك توبەسىنە مارجان ءتۇيگەن،
كيگەنى قوس شاشاقتى قالپاق ەكەن.
جان ەكەن بيىك قاباق قويۋ قاستى،
كونەك پە دەگەندەيسىڭ كورسەڭ باستى.
ءومىرىن ءوزى تۋعان ەلىنە ارناپ،
دۇشپانمەن قان مايداندا سان ايقاستى.
ىشىنەن قالىڭ توپتىڭ تانىلاتىن،
اقىرسا ارىستانداي داۋىسى اشتى.
كەشەگى حازىرەت ءالى قاھارمانداي،
دۇشپاننىڭ زارەسى ۇشىپ، قۇتى قاشتى.
قازاقتىڭ ەلىن باستاپ، ەرىن ەرتىپ،
قورعادى ەل مەن جەردى، مال مەن باستى...>>(<<قابانباي>>248-250-253-بەتتەر)

<<>>،<<>> زور جەڭىسپەن اياقتاعان سوڭ، ابىلاي حان باتىرلار مەن ءبيلەردىڭ كەڭەسىن شاقىرىپ، اتاق بەرۋ جينالىسىن وتكىزەدى. سوندا ابىلاي: ارقاۋىلدى جامساتقان الىبىم،جاۋ شەبىنە اتوي سالىپ شاپقان دارا بوزىم- قابانباي مۇنان كەيىن حان ۇرانى بولسىن، جاساقتار جاۋعا شاپقاندا <<>> شاباتىن بولسىن،- دەيدى. كەڭەستەگىلەر ماقۇل كورەدى. سوندا بۇقار جىراۋ بىلاي دەيدى:<< -="" .="">>( <<>> 227-228-بەتتەر)

3. بوگەنباي باتىر
<< بوگەنباي (1690-1775 ). ابىلاي زامانىنداعى اتاقتى قولباسى، باتىر. ول كەزدەگى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ۇلكەن اعاسى، سوندىقتان ونى حالىق اڭىزدارىندا ارداقتاپ<<>> دەپ كەتكەن. شىققان ورتاسى- ەرەيمەن تاۋى مەن سىلەتى وزەنىنىڭ اراسىن قونىستايتىن ارعىن ىشىندەگى قانجىعالى رۋى. بوگەنباي باتىر سىر بويىندا تۋىپ، تورعاي ءوزەننىڭ بويىندا قايتىس بولعان. ول جەردى قازىر <<>> دەيدى، بۇرىنعى اتى <<>>. سۇيەگى تۇركىستان قالاسىنداعى احىمەت ياسساۋيدىڭ كۇمبەزىنە جەرلەنگەن. بوگەنباي باتىردىڭ ۇلى اتاسى- الدەكۇن، ءوز اكەسى- اقشا، اناسى- بوياۋ. تۇرانالى، تۇرىمبەت دەگەن ەكى بالاسى بولعان. تۇرانالىدان باپاڭ ءبي، ودان ساققۇلاق ءبي. بوگەنباي باتىردى حالىقتىڭ ەرەكشە ارداقتاپ عاسىرلار بويى جىرلاپ كەلۋى- ونىڭ ەرلىك، اسكەر باسىلىق ىستەرىنە بايلانىستى. 18- عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق حالقىن تورلاعان كوپ جاۋدان ەلدى قورعاۋدا بوگەنباي باتىر ۇلكەن ەرلىك كورسەتتى. ول ولجاباي، قابانباي، مالايسارى، ت،ب. باتىرلارمەن تىزە قوسىپ، حالىق ءتاۋەلسىزدىگى ءۇشىن تالاي شايقاستارعا كىردى.ونىڭ داڭقى، اسىرەسە، قۇباقالماق( جۇڭعارلىق) پەن سوعىسقاندا ەرەكشە داۋىرلەدى. 1725-1727- جىلدارى قازاق جۇرتىنىڭ استاناسى- تۇركىستان قالاسىن قورعاۋدا قايرات كورسەتكەن ابىلايمەن بىرگە قازاق جاساقتارىن سوعىسقا باستادى، ءسۇيتىپ، تۇركىستان مەن ءساۋراننان جۇڭعارلاردى قۋىپ شىعىپ، جۇڭعار الا تاۋىنا اسىرا بوكسەرەدى. 1756- 1758- جىلدارى مانچيڭ اسكەرلەرىنە سوققى بەرىپ، ولاردى ۇرىمجىدەن اسىرا قۋادى. بوگەنباي باتىردىڭ سوڭعى ۇلكەن جورىعىنىڭ ءبىرى 1750- جىلدارى اياكوز بويىندا بولعان. جۇڭعارلار بوگەنباي باتىر باستاعان قازاق قولىنا توتەپ بەرە الماي، قاتتى سوققىعا ۇشىراپ جەڭىلەدى. وسى ارادا بوگەنباي باتىر جۇڭعارلاردان اق ءۇيلى امانات الىپ، بۇدان بىلاي جاۋلاسپاۋعا انىتتاسىپ تاتۋلىققا كەلدى. تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە قالماقتىڭ قولباسىلارى استىلارىنداعى اياۋلى تۇلپارلارىن سويىپ، ولاردىڭ باستارىن قازاق قولباسىلارىنا تارتتى. بوگەنباي باتىر اقىل-وي يەسى دە بولعان كىسى. ول ەلشىلىك قىزىمەتىن اتقارىپ، 1761- جىلى ابىلايدىڭ ءادىل دەگەن بالاسىنا ەرىپ، ءبىتىم تۋرالى جۇڭگوعا بارىپ قايتقان>>(<<>> 2- توم، 435-بەت)
بوگەنباي باتىردىڭ ەرلىگى جونىندە اڭىز- اڭگىمەلەر، جىر-داستاندار مولىنان تاراعان. سونىڭ ءبىرى <<>> جىرى، 4500 جول كەلەدى. جىردا بوگەنبايدىڭ جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى قولىنا قارۋ الىپ، ەلدى ۇيىمداستىرعان، ەڭ العاش اتوي سالىپ اعا شىققان باتىرلاردىڭ ءبىرى ەكەنى، اكەسى مايانبايدىڭ اق تۋىن كوتەرىپ، ەلىن-جەرىن قورعاۋ جولىندا ايانباي تەر توككەنى جىرلانادى. سونىمەن ءبىرگەن قارتايعان كەزىندە اق تۋىن اعاسىنان اسىراپ العان ۇلى سارىباي باتىرعا تاپسىرعانى، سارىبايدىڭ قانجىعالى ەلىن ءبۇلدىرىپ 7000 ءۇيدى كوشىرىپ كەتكەن ازعىن قاسقابايمەن جاساعان كۇرەسى جانە جەتى اعايىن تۋىسىمەن سىرعا ساپار شەككەنى، جىلقى الىپ قايتقان جولدارىنداعى سانسىز سايىستارىنىڭ ءمان-جايى جىرلانادى.
بوگەنباي باتىردىڭ ەرلىك ءىس-ارەكەتتەرى باسقادا باتىرلار جىرىندا قوسىپ جىر ەتىلەدى.<<>> جىرىندا:
<< التىباي، ەر ەسپەنبەت، اقتامبەردى،
قول باستاپ باتىر دەگەن اتپەن كەلدى.
تاعى دا قانجىعالى ەر بوگەنباي،
اق تۋىمەن ارعىن اتا جاقتان كەلدى>>دەلىنەدى.<<>> جىرىندا:
<< قان قۇستى قايعىلى بوپ ەر قابانباي،
جاۋىمنان قالامبا دەپ كەك الا الماي.
نامىسىن قابەكەمنىڭ ءاپەرەمىن- دەپ،
كەلىپتى قانجىعالى ەر بوگەنباي>>.- دەپ جىرلانادى(<<قابانباي>> قيساسىنان).

4. ەسپەنبەت باتىر
ەسپەنبەت باتىردىڭ(تۋىلعان،ءولگەن جىلى بەلگىسىز). اتاسى ەر قوسايدىڭ باۋلۋىمەن ءوسكەن ەسپەنبەت، جاستايىنان قولىنا قارۋ الىپ كۇرەستە شىنىعادى. جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستە قابانباي باتىر مەن اقتامبەردى باتىر باستاعان توپقا قاتىسىپ، جاۋعا قارسى سان رەتكى سايىستارعا تۇسەدى. ءبىر رەتكى جەكپە-جەك سايىسىندا، قازاقتىڭ جەتىدە، سەگىز باتىرىن اتتان دومالاتقان جۇڭعار نويانىمەن سايىسىپ، ايلالى جاۋدىڭ ىشەك-قارىنىن اقتارىپ باسىن كەسىپ، ءوز شەبىنە كەلگەندە، قالىڭ جاساق وعان شەكسىز العىس ايتادى.
ەسپەنبەت<<>> كەزىندە اتىنا وق تيىپ ورعا تۇسىپ كەتكەن اقپانتاي باتىردى اتقالى تۇرعان قالماق نويانىن الىستان اتىپ جىعىپ، باتىر تۋىسىن قۇتقارىپ الادى. ونىڭ بۇل ەرلىگىن جىراۋلار بىلاي جىرلايدى:
<< ات دەدى باتىر اداققا،
كورسەت دەپ قايرات تالاستا.
نىساناعا الىپ قالماقتى،
اداق تا شىقتى قاباققا.
( مۇنداعى <<>>- ەسپەنبەتتىڭ داڭىقتى اتى).
جوق ەدى مەرگەن بۇل تۇستا،
اداقتان وزعان قازاقتا.
قالماق تاياپ قالعاندا،
جەبەسىن ءىلدى ساداققا.
كەلگەن ەكەن جاقىنداپ،
اقپانتاي تۇسكەن تاراپقا.
باتىر ەكەن ساۋىتتى،
وق دارۋى قاۋىپتى.
قايلاسى مول جىرىن دەر،
ءلاجىن ەپپەن تاۋىپتى.
الدىمەن اتىن ۇشىرىپ،
جاياۋ جەرگە تۇسىرىپ.
اۋناپ اتتان تۇسكەندە،
ساۋىتىن كەتتى سىپىرىپ.
ساۋىتىن تارتتى ەتەكتەپ،
قارىمىم قايتسەم جەتەت دەپ.
قولتىقتىڭ تارتتى استىنان،
وسى تۇستان ءوتەت دەپ.
وق داريتىن ورىنىن،
بۇرىننان العان ەسەپتەپ.
كوزدەگەن جەردەن وق ءتيدى،
ءولتىرەر جەردەن دوپ ءتيدى.
جان جەرىنەن ءوتىپتى،
شىڭعىرعان داۋىسى ەستىلدى.
اقپانتاي باتىر زارلانىپ، شىعا الماي جۇر قارمانىپ،
اتى وققا ۇشقان سوڭ،
تۇسىپتى الگى جارعا انىق.
ءتورت مۇشەسى ساۋ ەكەن.
ساقتاعان ەكەن اللا انىق.
تاستادى ورعا ارقاندى،
قاسىنا تۇستى ءدال بارىپ،
اجالدان امان قۇتىلدى،
ءومىرى قايتا جالعانىپ>>.
( <<>>، 223-224- بەتتەر)
بۇل شايقاستا جۇڭعار نويانى دورجى ءوزىن –ءوزى ءولتىرىپ، جەڭىلىس تابادى، مىڭنان استام جاساعى قولعا تۇسەدى. بۇلاردى <<>> دەگىزىپ، تاس قۇشاقتاتىپ، انىت ىشكىزىپ، ەلىنە قويا بەرەدى. قولدا قالعان ءبىر سۇلۋ قىزعا ەر تاڭداۋعا ەرىك بەردى. قىز ءبىر تىلەك ايتادى:<<>>. ابىلاي<<>> دەيدى( كەيىن <<>>اتانعان). ءبىراق ءدامەلى باتىرلار ماقۇلداپ، وق اتسادا ءبىردە-ءبىرى تيگىزە الماپتى. قىز ەكىنشى ءتىلەگىن قويىپ: كول جاعاسىنداعى ءتوبەگە شىقسام، ءبىرىن-ءبىرى ارقالاپ جۇگىرىپ، قاي بۇرىن كەلگەنگە جار بولسام – دەيدى. قىرىق جىگىتتىڭ سەگىزى قاتار جەتىپ ۇلگىرگەندىكتەن بۇعان كەسىم ەتۋگە بولمايدى. قىز ءۇشىنشى تىلەگىن دە جۇمباق ايتادى. جاس باتىرلاردان ەشكىمدە بۇل جۇمباقتى شەشە الماپتى، وسى كەزدە قاراۋىلدان جاڭا كەلگەن ەسپەنبەت ءمان-جايدى ۇققان سوڭ، جاۋلىق جالاۋدى اتۋمەن جۇمباقتى شەشۋگە قاتىناساتىن بولادى. ەسپەنبەت ساداعىن تارتىپ قالعاندا، جازا ايىلدىڭ وعى ورامالدى قىران ءىلگەن قازداي جالىپ ەتكىزىپ ۇشىرىپ تۇسىرىپتى. ەكىنشىدە دە ول قىز جۇمباعىن شەشىپ، حان ابلايدان تارتىپ بارلىق ساردارلاردى قايران قالدىرىپ العىسقا ءبولەنەدى. سوندا بورانابي ءبي : << ەسپەنبەت مەرگەندىكتە ەكى رەت اعالادى.ءبىرىنشى، قىسىلتاياڭدا اقپانتايدى قۇتقاردى؛ ەكىنشى، وق جەتپەسكە ءىلىنگەن قىزدىڭ ورامالىن سونشا بيىكتەن اتىپ تۇسىرىپ اعالاپ العا شىقتى. ءۇشىنشى، قىزدىڭ جۇمباعىن دا شەشىپ، قىزدىڭ ءوزىن مويىنداتتى ءارى قىز تۋرالى<<>> دەپ دۇرىس شەشىم جاسادى.سۇيتىپ ءوشپەس ەڭبەك كورسەتىپ ارتتاعىعا ۇلگى بولارلىق ءىز قالتىردى. ءبىزدىڭ قازاق وزعانعا ءورەلى ورىن بەرەدى. سوندىقتان بۇل جىگىتە <<>> دەپ اتاق بەرەلىك. جاستارىمىز اداقشا العا ۇمتىلاتىن،اداقشا ۇزدىك تابىمدىلىق كورسەتەتىن بولسىن. تاپقىرلىعى ءوزىنىكى، داڭقى قازاق حالقىنىكى ەمەس پە؟!>> دەگەندە بۇل قاۋىم قول سوعىپ قوسىلىپتى. سونىمەن ەسپەنبەت اداق دەگەن داڭىقتى اتاققا يە بولىپتى.( <<>>241-بەت).
ەسپەنبەتتىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى<<>> دەگەن جىر شىعارىلىپ، قالىڭ قاۋىمعا تارالعان.

5. ەر جاسباي
ەر جاسباي( تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز). ورتا ءجۇز ارعىن باسەنتين رۋىنان شىققان باتىر. ول ءوزىنىڭ باتىر، مەرگەن جانە <<>> ەكەندىگىمەن ەل كوزىنە تۇسكەن. جۇڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا ول ءوز ەلىن باستاپ، تاۋلى ءوڭىر، شاتقالدى ورمانداردا جاۋعا قارسى اتوي سالىپ،جاۋىنا ءولتىرە سوققى بەرەدى. ونىڭ ەرلىكتەرىنە ەلى سۇيىنەدى.شىتىرمانداعى كۇرەستە جاسىباي ەرلىكپەن قازا تابادى. ونىڭ قازاسىن ەستىگەن دوسى ولجاباي باتىر، قايعىسىن قايراتقا اينالدىرىپ، جاۋعا دەگەن قاھارلى كەكپەن جاۋ جاساعىنا تۇيىقسىز ءتيسىپ، قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتادى دا، تاۋلى ءوڭىردەگى ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرەدى. جاسىبايدىڭ ەرلىگىن قادىرلەپ ءبىر كولدى<<>>، ءبىر اسۋدى <<>>دەپ اتايتىن بولادى. جاسىبايدىڭ ەرلىگى جونىندە <<>>اتتى داستان شىعارىلىپ، ەل ءىشىندە تارايدى(ماتەريالدان).

6. ولجاباي باتىر
ولجاباي تولەباي ۇلى 18-عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورتا ءجۇز باتىرى. سۇيىندىك رۋىنان، ايدابول ءبيدىڭ نەمەرەسى. ولجاباي ءجايىندا ناقتىلى تاريحي دەرەكتەر ساقتالماعان. <<>> اتتى حالىق جىرىندا قازاق حالقىنىڭ جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق كۇرەسىنە بەلسەنە قاتىسۋشى، حالىق قامقورشىسى رەتىندە بەينەلەنەدى. بوگەنباي، قابانباي، ناۋرىزباي، مالاي، مالايسارى باتىرارمەن جاقىن بولىپ، كوپتەگەن ۇرىستاردا ولارمەن قويان- قولتىق قيمىل جاساعان. ولجاباي ابىلايدىڭ تۋ ۇستاۋشى باتىرلارىنىڭ ءبىرى( <<>> دەگەن لاقاپ اتقا يە بولعان)، ونىڭ كوپتەگەن جورىقتارىنا ( جۇڭعارعا قاتىستى) قاتىستى. ابىلاي جۇڭعارلاردىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەندە ونى قۇتقارۋدا ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. ابىلاي ونى <<>>( اتقان وق ولجابايعا تيمەگەن سوڭ، ابىلاي <<>>دەپ ات قويادى) دەپ تە اتاعان. حالىق جىرىندا ولجاباي بەينەسى تىم اسىرا سۋرەتتەلەدى. شىن مانىندە ول ابىلاي حاننىڭ ءوز بيلىگىن نىعايتۋ جولىنداعى كۇرەسىنە ەلەۋلى رول اتقارعان(<<ق.س.ە>>8- توم، 466- بەت).

7. شاقشاق جانىبەك باتىر
شاقشاق جانىبەك باتىر( تۋىلعان جىلى؟...-1751 ). ارعىننىڭ شاقشاق رۋىنان شىققان، ەل ءىشىندە بەدەلى زور ءبي جانە مولدا. حان ورداسىندا تارحان( جوعارى قولباسى) بولعان. جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشى اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ونى قوشقار ۇلى جانىبەك دەپ تە اتايدى.
كەرەي جانىبەك باتىردىڭ اكەسى بەرداۋلەت ايەلى بوسانعان كەزدە جورىقتان كەلە جاتقان شاقشاق جانىبەكتى ارۋاقتاپ ءۇيىنە شاقىرىپ كەلىپ، اقسارباسىن اتاپ سويىپ،بالاسىنا ات قويىپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. بالپاناقتاي بالاعا مەيىرى تۇسكەن ول:
<< كەرەي دەگەن ەلىڭ كوپ،
ەل اينالار شەشەن بول.
جاعالاسار جاۋىڭ كوپ،
جاۋعا شاپساڭ ەسەر بول.
ەل ىشىندە داۋىڭ كوپ،
جۇرت الدىندا كوسەم بول.
جابىلعان جاۋدى جاپىرىپ،
شايقاسقاندا ەسەن بول.
جەكەگە شىقساڭ جەلدەنىپ،
جاۋىڭنىڭ باسىن كەسەر بول.>> دەپ ىقىلاس- باتاسىن بەرەدى دە، بەسىگىن كوتەرىپ كورىپ: <<>> دەيدى.كەيىن جانىبەك باتىر، ايبىندى شەشەن، اقىلگوي كوسەم بولىپ، اتاق-داڭقى ءۇش جۇزگە تارايدى.
شاقشاق جانىبەك ەل اتاسى، اۋزى دۋالى بولعاندىقتان ونى قارا دا، حان دا قۇرمەتتەپ، ىقىلاسىن الۋدى ءادەت ەتكەن. ابىلاي( ءابىلمانسۇر) ءوز ەرلىگىمەن ەلگە تانىلىپ، ابىلمامبەت حان ونى ءوز ورىنىنا حاندىققا قوياردا توقسان جاقسىنى جانىبەككە جىبەرىپ، ونىڭ ىقىلاس-باتاسىن العان:
<< سابالاق سودان ابىلاي اتالىپتى،
جاسى ۇلكەن جانىبەكتەن باتا الىپتى.
اڭىز بوپ ات- اتاعى ەلدەن- ەلگە،
ەرلىگى بۇكىل ەلگە تارالىپتى>>.
<< كەڭگىرباي، بورانباي ءبي ەل ۇلگىسى،
ءىز باستى، بۇقار جىراۋ ءسوز ۇلگىسى.
دۇعاگوي شاقشاق جانىبەك تاعى دا بار،
جان دوسى ابىلايدىڭ موللا كىسى>>- دەپ جىر ەتىلەدى <<>> داستانىندا.
شاقشاق جانىبەك كوپتەگەن كۇرەستەردە ەل باستاعان كوسەم دە بولادى. 1750- جىلدارى ول ابىلاي حانمەن بىرلىكتە شىرىك كول بويىنا ءۇش جۇزدىڭ بىلىكتىلەرىن جيناپ كەڭەس قۇرىپ، جۇڭعار شاپقىنشىلارىن الاستاۋدىڭ جوباسىن جاساسقان. << ...="">>( <<>>1984- جىل 5- سانى. عالىم س. نۇرجاقيانوۆ ماقالاسى).
<< -="" 1742-="" .="" ...="" 1762-="">>( <<ق.س.ە>>4- توم، 350-بەت).

8. باراق باتىر
كىشى ءجۇز شەكتى رۋىنان شىققان <<>> دەپ اتالعان باراق باتىر( تۋىلعان جىلى؟...-1751 )، ابىلاي حان تۇسىندا جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى تۋ كوتەرۋشى، ەل باستاۋشى اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى بولعان. بۇل تۋرالى تاريحشى عالىم ى. ەسەمبەرليىن ءوزىنىڭ تاريحي دەرەكتەرگە تولى <<>>اتتى كىتابىندا باراقتىڭ جاساقتار باستىعى بولعاندىعىن،سەرەن دورجى باستاعان جۇڭعار شاپقىنشىلارىنىڭ قازاق حالقىن تۇتقىنداپ ايداپ اكەتىپ باراجاتقان بەلگىلى قوسىنىنا تۇتقيىل شابۋىل جاساپ، قالماقتىڭ كوپ نويانىن سول مايداندا ءولتىرىپ، اسكەرلەرىن توز-توز قىلىپ جەڭىلىسكە ۇشىراتقانىن، تۇتقىندالعان قازاق حالقىن سول مايداندا قۇتقارعانىن جاندى فاكتىلەرمەن بايان ەتەدى.
باراق باتىر مۇنداي جورىقتارعا كوپ رەت قاتىناسقان. ول 1748-1750- جىلدارداعى جۇڭعار اقسۇيەكتەرى تاح تالاسقا ءتۇسىپ، ىشتەي ىدىراپ توپتارعا ءبولىنگەن سوڭ، ءارقايسى توپ ءوز كۇشىن نىعايتۋ ماقساتىمەن قازاق دالاسىنا قاراي كەڭ كولەمدى شابۋىل قوزعاپ، قازاقتىڭ كوپتەگەن جەرىن، ەل- جۇرتىن باسىپ الادى. وسى كەزدە ابىلاي حان، قابانباي باتىرلار قازاق باتىرلارىن كەڭەسكە شاقىرىپ، جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى جازا جورىعىن قالاي جۇرگىزۋدى كەڭەسەدى. باراق باتىردا وسى كەڭەسكە قاتىسىپ، جوسپار بويىنشا جۇرگىزىلگەن جورىقتاردا جاساق باسى بولىپ، ەرلىك كورسەتەدى. <<>>مىناداي دەلىنگەن: << ...="" .="">>دەپ اتاپ ءوتكەن.ايتقانداي سول جولى قالبادان شورعاعا دەيىنگى، قۇلىستاي،تارباعاتاي وڭىرىندەگى جەردى قايتارىپ الىپ، قول باستاعان جاۋ نويانى بالدىنزانى تىرىدەي قولعا تۇسىرەدى. بالدىنزانىڭ قارىنداسىن قارىن مەن نارىن ولجاعا تۇسكەن سوڭ، بارىندى باراق باتىر نەكەسىنە الادى. مۇنداعى قيان- كەسكى شايقاستاردا تاما باستاعان ون التى باتىر قازا تابادى. ولاردىڭ كەگى ءۇشىن قالىڭ تال مەن قامىسقا وت قويىپ، وعان تىعىلعان جاۋدى تۇگەل قىرىپ سالادى. وسى جونىندەگى ءبىر جىردا:
سول جەردە جامان باتىر، باراق كەلدى،
قاسىنا تۇگەل ەرتىپ تالاپتى ەردى.
تالقانداپ مويىنشيدەن قالماقتاردى،
ولىگىن ەل كوزىنە ساناپ بەردى>> دەپ جىرلانعان.
<<>> تالقانداۋ شايقاسىنا دا قاتىسقان باراق قاشقان جاۋدىڭ الدىن توسۋعا شىعىپ( مىڭداي جاساقپەن) حان دورجىنىڭ قوسىنىن جەرمەن جەكسەن ەتەدى. قوسىننان ايىرىلعان حان دورجى قۇسالىقپەن ءوزىن- ءوزى ءولتىرىپ تىنادى. باراقتىڭ جاساقتارى جەڭىسكە جەتەدى( <<>> 224-،225-بەتتەر).
كەيىن قابانباي ۇيىستىرعان اتەكە جىرىقتان كەك الۋ جورىعىنا دا قاتىناسادى. بۇل <<>> داستانىندا جىرلانعان. جانە <<>>ولەڭىندە:
<< باراق مىنگەن قانات كەر،
مىنەر باپتاپ تالاپتى ەر،
ەرى مەنەن اتى ەگىز،
سيپاتىنا قاراپ كور>> دەپ ماداقتالعان. <<>>دەگەن جىردا <<>> دەلىنگەن( سول كىتاپتا)

<< باراق- كىشى ءجۇزدىڭ شەكتى رۋىنان شىققان سولتانداردىڭ ءبىرى. ءابىلحايىردىڭ ساياساتىنا قارسى توپتىڭ باسشىسى. باراق ءابىلحايىردىڭ روسسياعا باعىنۋىنا قارسى تۇردى... 1748- جىلى يۋلدە ورىس ەلشىسى م. تەۆكەلەۆ ابىلحايىر حانعا جولىعىپ، بارلىق تالاس ماسەلەلەر جونىندە كەلىسىمگە كەلدى. حانعا جاقتاس بيلەر مەن سۇلتاندار <<>>تۋرالى قاۋلى الدى. ءبىراق حانعا قارسى توپتىڭ كۇرەسى ونان سايىن كۇشەيە تۇسەدى. حيۋا حانى قايىپتان باراققا سيلىق الىپ كەلە جاتقان ەلشىلەردى ءابىلحايىر ادامدارىنىڭ جولاي توناپ الۋى باراق سۇلتان مەن حان اراسىنداعى قارۋلى جاڭجالعا اكەپ سوقتىرادى. وسى جاڭجال ۇستىندە باراق ءابىحايىردى ءولتىرەدى. ول ءولگەن سوڭ 1748- جىلى كىشى ءجۇزدە ەكى حاندىق قۇرىلدى. شەكتى رۋىنان باتىر سۇلتان، بايۇلى رۋلارىنا ءابىلحايىردىڭ مۇراگەر بالاسى نۇرالى حان بولىپ سايلانادى. كىشى ءجۇزدىڭ وڭتۇستىڭ شىعىستاعى قونىستارى باتىر سۇلتاننىڭ بيلىگىنە، سولتۇستىك باتىستاعى قونىستارى نۇرالى حاندىعىنا قارادى. نۇرالى باراققا قارسى كۇرەسىپ، كەك الۋدى ويلاسادا، ونى ىسكە اسىرا المادى. ءابىلحايىردى ءولتىرگەن باراقتىڭ ءىسىن قاراعان بيلەر سوتى ونى اقتاپ جىبەردى. بۇدان كەيىن باراق جۇڭعار فەۆدالدارىن پانالادى>>(<<>>2-توم، 162- بەت.

9. شاپىراشتى ناۋىرىزباي باتىر
<< 1781="" 1706-="" .="" ...="" 1729-="" 1750-1752-="">>( <<>> 8- توم، 228-بەت). وسى دەرەككە قاراعاندا، شاپىراشتى ناۋىرىزبايدىڭ ءوز كەزىندە قابانباي، بوگەنباي باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس ءومىر وتكىزىپ، ەلىن-جەرىن قورعاۋ، ۇلتىن گۇلدەندىرۋ جولىندا ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ارناعان اتاقتى باتىر ەكەندىگى حاق.

10 .بورانباي باتىر
بورانباي باتىردىڭ تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز. نايمان، بايجىگىت بايىس رۋىنان شىققان، بۇكىل نايمانعا بيلىك جۇرگىزگەن ءبي ءارى جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەل باستاپ،ەرلىك كورسەتكەن باتىر. سوندىقتان بايىستىڭ بەس رۋى جاۋعا قارسى كۇرەستە <<>> ۇراندايتىن بولعان. ابىلاي حان ونىڭ ەلگە جاساعان كوسەمدىگىنە جانە كۇرەسكەر ەرلىگىنە قاراپ، ءوزىنىڭ حان ورداسىنا اقىلشى،كەڭەسشى ەتىپ، بيلەردىڭ قاتارىنان ورىن بەرگەن.
بورانباي ەل قامقورشىسى بولعان. جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان قابانباي باتىرعا مىنەتىن ات قاجەت بولعاندا، ەل وتكەنگى قامباردىڭ قاراقاسقاسى، قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى، ەرتارعىننىڭ تارلانى سەكىلدى اتتاردى ەسكە الىپ، ءدال سونداي ات تاۋىپ مىنگىزۋدى ويلاستىرادى. سوندا بورانباي ءبي ءۇش جۇزگە بايلىعىمەن اتى شىققان بۇلانبايعا حات جازىپ، اتتىڭ كەلبەت- سىنىن ايقىن ايتىپ ات سۇراتادى. بۇلانباي تۋىستارى، جىلقىشىلارىمەن اقىلداسىپ، اردا ەمىپ جۇرگەن قۋباس اتتى لايىق تابادى. سونان قابانباي باتىردى ەرتىپ، بورانباي ءبي بۇلانباي اۋىلىنا كەلىپ قۋباس اتتى كوزبەن جاقتىرىپ الىپ كەتەدى. <<>>بۇل جايىتتەردىڭ بارلىعى جىرلانادى:<< ... كىم ۇقپاس نايمانداعى بورانبايدى، <<>> ۇراندايدى....>>. << .="" ...="">>.
بورانباي جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كوپتەگەن كۇرەستەرگە قاتىناسقان. مىسالعا ءبىرىن ايتساق، <<>> كەزىندە بورانباي ابىلاي مەن قابانبايلار شاقىرعان كەڭەسكە قاتىناسىپ، سوعىستى جوبالاۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان. جوسپار بويىنشا <<>> جاساقتان بەس توپ ىرىكتەلگەن ( ەكى جۇز كىسىدەن) جاساق ۇيىمداستىرىلادى. بوكەڭ اقبانتاي باتىردىڭ توبىنا اقىلشى بولىپ قاتىناسىپ، <<>> بەكىنگەن جاۋدىڭ ءبىر جاق بۇيىرىنە ءتيسىپ، جاۋدىڭ توز-توزىن شىعارادى. سوڭعى كەزدەرى قابانباي باتىردىڭ اتەكە جىرىقتان كەك الۋ جورىعىنا دا قاتىسقاندىعى <<>> داستانىندا جىرلانعان. سول <<>> العاننان كەيىنگى باتىرلارعا اتاق بەرۋ جينالىسىندا بورانباي ءبي ەسپەنبەت باتىردىڭ ەرەكشە كورسەتكەن ەرلىكتەرى مەن تاپقىرلىقتارىنا باعا بەرىپ، وعان <<>> دەگەن ارداقتى اتاقتى بەرۋدى ۇسىنىس ەتكەن. ونىڭ ۇسىنىسىن كەڭەس قاۋىمى تولىق قولداعان( <<>>كىتابىنان).

11. مالايسارى باتىر
مالايسارى باتىردىڭ تۋىلعان، ولگەن جىلى ءمالىمسىز. ارعىن باسەنتيىن رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر. ول جۇڭعار شاپقىنشىلارىنىڭ قازاق حالقىن <<>>كۇيگە تۇسىرگەنىنە قاتتى كەكتەنىپ، جاساق ۇيىمداستىرىپ، قابانباي، بوگەنباي باتىرلارمەن بىرلىكتە جاۋعا قارسى كۇرەس شەپتەرىن اشىپ، قيمىلدار جاساعان. كۇرەس بارىسىندا قارىنداسى گاۋھاردى دا كۇرەسكە باۋلىعان. كەيىنگى كەزدەرى ول شەپ بۇزىپ، جاۋدىڭ ىشكى احۋالدارىن يەلەپ، جاۋدى جەڭۋگە كوپتەگەن قولايلىلىقتار تۋدىرعان. ءوزىن تۇتقىنداعان جاۋدى ءجايراتىپ، ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن. سونىمەن گاۋھار اتاقتى قولباسى قابانباي باتىرمەن تۇرمىستانىپ، كۇرەستەردە ءارى جاۋىنگەر سەرىك ءارى اقىلشى بولعان.
مالايسارىنىڭ ەرلىكتەرى ەل ءىشىندە اڭىز بولىپ تاراعان. <<>> جازعان قۇربانعالي حاليدي بىلاي دەيدى: << -="" ...="">>. تاريىحشى عالىم ءىلياس ەسەنبەرليىن <<>> كىتابىندا: << 1750-="" .="" ...="">> دەپ اتاپ وتكەن. <<>> دەگەن داستاندا:
<< سايىستا قاجىماعان سەرىكتەرى،
ۇرقىنا مۇرا بولعان ەر ىستەرى.
جۇڭعاردىڭ شاپقىنشىلىق لاڭىندا،
شايقاسى ازياعا ورىستەدى.
بولعانى وعان سەرىك قازاققا انىق،
قوساي،تاما، ەرشۇرەك، مالايسارى...>> دەپ جىرلانعان- (<<>> كىتابىندا). <<>>8-توم،228- بەتىندە << ناۋرىزباي قۇتبانبەت ۇلىنىڭ ەرلىك قيمىلدارىن اتاپ وتكەن، سوندا باسقا باتىرلارمەن قوسىپ، مالايسارىنى دا اتاپ وتكەن: << ...="" 1750-1752-="">> دەلىنگەن.<< -="" .="" 18-="">>( <<>> 7- توم، 416- بەت)

12.گاۋھار باتىر
گاۋھار باتىر ارعىن باسەنتيىن رۋىنان شىققان، مالايسارى باتىردىڭ قارىنداسى. ول جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە اعاسى مالايسارىمەن ءبىرلىكتە اتقا مىنىپ، جاساقتار ارا حابار-وشار جەتكىزۋ، جاۋ جاعدايىن شولۋ، حاۋىپتى جاعدايلاردى يگەرىپ، جاۋ شەبىن تالقانداۋ سياقتى كوپتەگەن مىندەتتەردى وتەپ، ءوزىنىڭ اقىلدى دا ايلالى ەكەندىگىن ايگىلەگەن.
جۇڭعاردىڭ حۇن ءتايجىسى سۋان رابدان تۇركىستان قالاسىن قورشاپ، كوپكە دەيىن الا الماي، اۋرە سارساڭعا ءتۇسىپ جاتقاندا، سۋان رابداننىڭ قىزى باس بولعان ۇلكەن قوسىن وعان كومەك بەرمەكشى بولىپ قيمىل جاسايدى. سوندا گاۋھار باتىر جاۋ شەبىن بۇزىپ شىعىپ، وعان كومەكتەسكەلى كەلە جاتقان قوسىننىڭ ىشكى احۋالىن ۇعىپ، قابانباي باتىر، مالايسارىلارعا حابارلايدى. قابانباي باتىرلار يكەمدى ورايدى يگەرىپ ورايدى يگەرىپ، جاۋعا قاتال سوققى بەرەدى. وسىنداي كۇردەلى كۇرەستە گاۋھار دا تۇتقىندالىپ، ول ءوزىن تۇتقىنداعان باسشىنى( نوياندى) رايىنان قايتارىپ، قارۋىن قالىڭ قالماققا قارسى قاراتاتىن ەتەدى. سونان كەيىن بوگەنباي باتىر مەن بويان باتىردىڭ قوسىنىنا جاۋ جاعدايىن جەتكىزىپ، ولاردىڭ جاۋدى كۇيرەتە سوققىلاپ، جەڭىسكە جەتۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرادى.وسىنداي قيان- كەسكى كۇرەستەر بارىسىندا ەرلىگىمەن تانىلعان گاۋھار باتىر كەيىن قابانباي باتىرمەن تۇرمىستانىپ، وعان اقىلشى، سەرىك بولادى. ەل ىشىندە <<>>داستانى جارىققا شىعىپ، كەڭ تارالادى(<<>> كىتابى، 92-،108- بەت جانە <<>>4- توم، 164-بەت).

13. التىباي باتىر
التىباي باتىردىڭ تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز.18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، تاراقتى رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر. ول ءوز ءومىرىن جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسپەن ءوتكىزگەن.
اتاقتى تاريىحشى قۇربانعالي حاليدي<<>> اتتى كىتابىندا، ابىلاي حان داۋىرىندە باتىر جانە اسكەر باسى بولىپ وتكەن قابانباي، ەسپەنبەت، اقتامبەردى قاتارلى باتىرلارمەن بىرگە التىباي باتىردى دا اتاپ وتكەن: <<>> دەپ كورسەتكەن.
<<>> كىتابىندا، التىبايدىڭ <<>> تالقانداۋ شايقاسىندا ءبىر توپقا جاساق باستىعى بولعانىن جانە بۇل جولعى سوعىستا ەرەسەن ەرلىك كورسەتىپ، ابىلاي حان جاعىنان <<>> قاتارىنان ورىن العاندىعى دارىپتەلەدى.
<<>>نىڭ 1-تومى 299- بەتىندە ەلى ءۇشىن ەرەسەن ەرلىكتەر كورسەتكەن التىباي باتىرعا حالقىنىڭ ەسكەرتكىش رەتىندە باسىنا كۇمبەز تۇرعىزعاندىعىن، <<>>وسى اتاقتى باتىردىڭ <<>>بارلعىن اتاپ وتكەن.

14. ادىلبەك باتىر
ادىلبەك باتىردىڭ تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز. ابىلاي حان زامانىندا جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستەردە ەل باستاعان ءبي ءارى باتىر بولعان. ادىلبەكتىڭ اكەسى سوقىر ابىز دەگەن كىسى دە قاراكەرەيدەن شىققان بىلگىر- شەشەندەردىڭ ءبىرى بولىپ، ەل ىشىنە<<>>قالتىرعان ادام ەكەن. اكە ءتالىمىن العان ادىلبەك تە جاس كەزىنەن شەشەن، وتكىر بولىپ ەل كوزىنە تۇسكەن، كەيىن ءبي بولىپ، ەلىن باستاپ، جاۋعا قارسى كۇرەستەردى ۇيىمداستىرعان.
تاريحي دەرەكتەردە ادىلبەكتىڭ حان ابىلاي اشقان ءبىر جيىنداعى ەر جۇرەك، كەسكىن، ءدىلمار- شەشەندىگى بىلاي دارىپتەلگەن: حان ابىلاي قارتايىپ، ءوز ورىنىنا قالماق قاتىنىنان تۋعان قاسىم تورەنى حان سايلاماق بولىپ، ءۇش جۇزدىڭ بىلىكتى ادامدارىن جيىنعا شاقىرادى. جيىنعا قاراكەرەيدىڭ بىلىكتىلەرى جايىراق كەلەدى، ولار ءوز سوزدەرىن ايتىپ، ماڭىنداعىلاردى باۋراڭقىراپ كەتكەن ءبىر كەزدە، تاكاپپار قاسىم تورە <<>> دەپ كەكەتەدى، سوندا ادىلبەك ءبي جۇلىپ العانداي:
<< مەنىڭ اتىم ادىلبەك،
سويلەر ءسوزىم ءالى كوپ.
جان- جاعىڭا قاراشى،
حان- ءبىر ادام، قارا- كوپ.
حان سايلاساق قاسىم-اۋ،
ورتا جۇزدىڭ ىشىندە
سەندەي، سەندەي بالا كوپ.
اتاڭ ابىلاي شاقىردى،
حان سايلا دەپ قاسىمدى.
ۋا، سايلامايمىن قاسىمدى.
بولماي جاتىپ باسىندى.
حان بولىپ ەلدى ۇستاي ما،
وسىنداي دولى، اشۋلى!؟
كىرسىز كوكتەگى اي،
ءمىنسىز تەك ءبىر قۇداي.
اكەڭ سەنىڭ سارت ەدى،
شەشەڭ قالماق قۇرالاي.
ەكەۋىنەن جارالعان،
بويىڭا لاس تارالعان،
يناۋات جوق، ۇيات جوق،
سەنسىڭ ناعىز سۇمىراي>> دەپ وتكىر ءتىلىمەن ورىپ تاستاعاندا، قاسىم اشۋعا باسىپ ساداعىن الا ۇشىپتى. ءبىراق ونى ايتباي باتىر توسىپ تاستايدى. ايتباي دا قاسىمدى ايىپتاپ، ونى حان سايلامايتىندىعىن ءبىلدىرەدى. سوندا ابىلاي حان ادىلبەكتەن <<>> دەپ سۇراي قالادى. ادىلبەك تاعى دا يمەنبەستەن:
<< ۋا، ابىلاي، حان يەم،
حان سوقىر بولسا، حالقى قور بولادى.
قارا سوقىر بولسا، اقىلى مول بولادى.
يناۋاتتى كىسىدەن حان سايلايىق،
كوپكە ءتيىپ پايداسى، ادىلەتى زور بولادى.
تاكاپپار، كەجىر ادامنان
حان سايلاساق، تاقسىر –اۋ،
قاھارىن شاشىپ حالىققا،
ايداعارداي سور بولادى.
قاراۋىل قويساق تىرنادان،
باستان قيقۋ كەتەر مە؟
تۇسىنبەسكە ايتقان زار،
قۇلاعىنان وتەر مە؟!
قولقالاما قاسىمدى،
سىنباسىن ساعى بەكەرگە.
كوپ سويلەتىپ قايتەسىڭ،
وسى ايتقانىم جەتەر-دە!>>دەپتى. سونىمەن قاسىم سايلانباي، ۇلكەن ۇلى ءۋالي حان سايلانىپتى( قازاقستان<<>>جۋرنالىنىڭ 1983-جىل 12-سانىندا

15 . ايتباي باتىر
ايتباي 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ابىلاي حان تۇسىندا جاساق باسى جانە باتىر بولعان، ونىڭ كوپ ءومىرى جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسپەن ءوتكەن. ايتبايدىڭ اكەسى تايكەلتىر اتاقتى شەشەن-ءبي بولىپ وتكەن، اكەسىنىڭ تاعىلىمىمەن نارلەنگەن ايتباي دا ۇرت ءتىلدى شەشەن، قيىپ تۇسەر الماس سەكىلدى بولىپ ەلگە تانىلعان.
ابىلاي حان قارتايىپ، ەل بىلىكتىلەرىن شاقىرىپ جيىن اشىپ، قاسىم تورەنى( ءوز ۇلى) حان سايلاماق بولادى. جيىنعا جاي كەلگەن ايگىلى سوقىر ابىزدىڭ بالاسى ادىلبەك ءبيدى قاسىم جازعىرا بەرگەن سوڭ، ادىلبەك ونى ءوتكىر ءتىلىمەن ورىپ تاستاعاندا، قاسىم ساداقپەن ونى اتپاق بولادى. سوندا ايتباي قاسىمدى توسىپ:
<< ۋا، قاسىم، نە قىلاسىڭ سوقىرعا،
سوقىر بىلمەي ءسويلەپ وتىرما؟
ءتىلدى قالاي بۋماقپىز،
وسىنداي جيىن- توپىردا؟!
ناعاشىڭ قالماق بولعاندا،
اكەڭ سەنىڭ سارت ەدى،
ويباي، بالەم، قۇتىرما؟!>> دەيدى. قاسىم ونىڭ ايتقانىن جاقتىرماي <<>> دەپ كەكەتەدى. سوندا ايتباي باتىر:
رۋىم اقجول بولعاندا،
تايكەلتىردىڭ بالاسى-
اتىم ايتباي باتىرمىن؛
ءوز بەتىممەن كەلگەم جوق،
اتاڭ ابىلاي شاقىردى،
<<>>،
سايلاۋعا كەلىپ جاتىرمىن.
ەل قورعانى باتىرعا،
كەلمەي جاتىپ اقىردىڭ.
قامال بۇزىپ قانشا رەت،
قالماققا تىزە باتىردىم.
بىزدەن كەگىن العىڭ كەلدى مە،
ناعاشىڭ قالماق- كاپىردىڭ- دەيدى.
سوزگە شىداي الماعان قاسىم ايتبايعا قىلىش سۋىرادى.ەل ونى توقتاتادى. ابىلاي تاعىنا وتىرىپ ايتبايدان <<>> دەپ سۇرايدى. ايتباي ابىلايدىڭ كوپتەگەن ەرلىكتەرىن ايتا كەلىپ، سوڭىندا:
<< باقتتى تۋعان ادامنىڭ،
ارتىقشا بولار تالابى.
سايلامايمىن حاندىققا
قاسىم دەگەن بالاڭدى.
حان بولعانمەن ايىرماس،
جاقسى مەنەن جاماندى.
شەشىپ تورە بەرە الماس،
حالال مەنەن حارامدى.
سەن ءسۇيىپ قاتىن قىلعانمەن،
ارعى زاتى ونىڭ ارام-دى>> دەگەن جاۋابىن ايتادى. ابىلاي كوپ پىكىرىنە اۋىپ قاسىمدى ەمەس، ۇلكەن ۇلى ءۋاليدى حان سايلاعان ەكەن(قازاقستان<<>>جۋرنالىنىڭ 1983-جىل 12-سانىندا).

16 . التاي باتىر
18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، كىشى جۇز، اق كەتە رۋىنان شىققان، جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەلىن باستاپ ەرلىك كورسەتكەن اتاقتى باتىر. ول كىشى جۇز جەرىنە باسا كوكتەپ كىرگەن اتا جاۋىمەن ايقاسۋدا ءابىلقايىر حاندى قورعاپ جانە قولداپ، وكتەي كىرگەن جاۋدى كوپ رەت تويتارىپ، ولارعا ءوز كۇشتەرىنىڭ باسىم ەكەندىگىن تانىتقان. جاۋ تۇمسىعى تاسقا تيە بەرگەن سوڭ، قازاقتارمەن كەلىسىمگە كەلىپ <<>> شارتىن جاساسقان. وسى قيمىلداردا التاي باتىر( ءارى ءبي) توتەنشە ماڭىزدى رول اتقارعان.
<<>> داستانىندا ابلمامبەتتىڭ حاندىق ورىنىن ابىلايعا بەرگەندىگى، ابىلاي حانعا قازاقتىڭ كوپ باتىرلارى ەرگەندىگى جىرلانادى. سونىڭ ىشىندە:
<<.... التاي مەن اقتامبەردى، ەر ەسەنبەك،
اتاقتى مالايسارى، ەرشىنبەك.
بۇلاردا ابىلايدىڭ باتىرلارى،
ايگىلى ەلىن قورعاعان ەلدەن ەرەك>> دەپ جىرلانعان.
<< -="" 18-="" .="" 1742-="" ...="" 1747-="" 1748-="">>( <<>>1- توم، 295-بەت).

17ارالباي باتىر
18- عاسىردا وتكەن ۇلى ءجۇز باتىرلارىنىڭ ءبىرى. ول جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە كوپ رەت ەرلىك كورسەتكەن، ەلىن قورعاپ، ەل ىشىندە كوپتەگەن اڭىز قالتىرعان ادامنىڭ ءبىرى. ال، <<>>1-تومىنىڭ 436- بەتىندە ونىڭ ءومىرى جونىندە بىلاي دەلىنگەن:<< ارالباي- ۇلى جۇزدىڭ باتىرى، 1733- جىلى قودار، تولە، ساتاي، حانكەلدى، بولەك سياقتى بيلەرمەن باتىرلاردىڭ اتىنان پەتربورىككە جىبەرىلگەن ەلشىلىكتىڭ قۇرامىندا بولدى. ول ۇلى جۇز بيلەۋشىلەرىنىڭ << ...="" .="">> دەگەن پىكىرىن پاتشاعا جەتكىزەدى. ورىس يمپەراتورى اننا يۋانوۆنا 1734- جىلى 10-يۇندە ۇلى جۇز بيلەرى مەن باتىرلارىنا جولداعان گراموتاسىندا ولاردىڭ روسسياعا قوسىلۋىنا قارسى ەمەستىگىن بىلدىرەدى. ارالباي سول جىلى گراموتانى الىپ ەلىنە كەلدى. ءبىراق سول كەزدەگى سىرتقى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ۇلى جۇز قازاقتارىنىڭ روسسياعا قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بولمادى>>.

بۇقار جىرلاعان ون باتىر
18. سىرگەلى قارا تىلەۋكە 19. قاراقالپاق قۇلاشبەك 20. تىكەدەن ەستەربەك 21. قاسقاراۋ ۇلى مولداباي 22. تاڭسىققوجا 23. سەركەباي 24. جىبەكباي 25. شويبەكباي 26. مامىت 27. ايناقۇل ءباتي

ءجۇزدەن اسا جاس جاساپ، ابىلاي زاماننىڭ كۋاگەرى، ابىلاي جورىقتارىنىڭ اقىلشىسى- جىراۋى بولىپ ءوتكەن قالقامان ۇلى بۇقار جىراۋدىڭ كوز الدىنان ءوتكەن تاريحي ۋاقيعالار، تاريحي ادامدار تۋرالى ايشىقتى ءىز قالتىرىپ، ەل ءىشىنە ۇمتىلماس جىرلار تاراتىپ كەتكەنى جۇرتقا ايان. بۇقار جىراۋدىڭ وسىنداي اتاقتى جىرلارىنىڭ ءبىرى<<>> دەگەن جىرى بولىپ، مۇندا ابىلاي حان ءوزى باس بولىپ، ۇيمداستىرعان جۇڭعار شاپقىنشىلارىنىڭ حۇن ءتايجىسى حالدان حاننىڭ شەبىن بۇزىپ، ورداسىن كۇيرەتۋ سىندى جەتى كۇندىك قاندى شايقاستىڭ ءمان- جايى جىرلانعان. سوعىستا ەل باستاپ ەرلىك كورسەتكەن باتىرلاردىڭ ەسىمى ءبىر- ءبىرلەپ اتالعان. جىرعا قاراڭىز:
<< عالدانمەنەن ۇرىسىپ،
جەتى كۇندەي جۇرىسىپ،
سونداعى جولداس ادامدار:
قارا كەرەي قابانباي،
قانجىعالى بوگەنباي،
كەرەيدە باتىر جانىبەك،
سىرگەلى- قارا تىلەۋكە،
قاراقالپاق قۇلاشبەك،
تىكەدەن شىققان ەستەربەك،
شاپىراشتى ناۋرىزباي،
قۇدامەندى جىبەكباي،
سەركاباي مەن شوركەباي،
تاڭسىقوجا مامىت بار،
قاسقارا ۇلى مولداباي،
قاتاردان جاقسى قالدىرماي،
ايناقۇل ءباتى ىشىندە،
وڭكەي باتىر جيىلىپ،
ابىلاي سالدى جارلىقتى،
حالدان حاندى قاشىرىپ،
شەپ سالعان جەرىن بۇزدىرىپ،
ۇرىستى قاتتى قىزدىرىپ؛
قاسىمقاننىڭ شەشەسىن،
حان ابىلاي العان-دى،
ءجابىرلەگەن قالماققا،
تىرناعىن قاتتى باتىردى،
بۇزىلىپ قالماق كەتكەن سوڭ،
وڭكەي باتىر جيىل دەپ.
حان ابىلاي شاقىردى.
ءبىر توبەگە جيىلدى،
قۇم توبەدەي ءۇيىلدى.
بولىسكە ولجا تۇسسىن دەپ،
حان ابىلاي بۇيىردى...
باسىڭا بىتكەن كۇنىڭىز،
قۇتتى بولسىن ۇلىڭىز،
حان ابىلاي اتاندىڭ،
دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز،
التىن تاحتىڭ ءۇستىندە.
ءۇش جۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ،
جەتىم مەنەن جەسىرگە،
ەش ءبىر جامان قىلمادىڭ،
ءادىلدىكپەن جۇردىڭىز.
ءادەپتى ءىسكە كىردىڭىز.
ارمانىم بارما، حان يەم،
ءمارتەبەلى ءتوبەگە،
جاۋىڭدى الىپ ءجايلادىڭ،
جەتى كۇن كىرىپ ۇرىسقا.
ءولىمگە باستى بايلادىڭ،
ايتار ءسوزىم وسى ءدۇر.
اقىلىڭ بار حان ەدىڭ،
مۇنىڭ تۇبىن ويلاعىن>>( <<قازاق>> 213-،214- بەت)
دەمەك تاريح كۋاگەرى بۇقار جىراۋ سول ءبىر جەتى كۇندىك شايقاستاعى ابىلايعا جولداس بولعان باتىرلاردى ءبىر- ءبىرلەپ اتاپ وتەدى. بۇل سوعىستا عالدان حاننىڭ قاشىپ كەتكەنى، ورداسى ويران ەتىلىپ، مال- مۇلكى ولجاعا الىنعانى، قاسىمقانعا شەشە بولعان ادامدى وسى جولعى سوعىستا ولجاعا العان- عالدان حاننىڭ قىزى ەكەنى- بايان ەتىلەدى. مۇندا ءبىز <<>> دەپ قابانباي، بوگەنباي، جانىبەك، ناۋرىزباي باتىرلاردان باسقا ون باتىردى ايتىپ وتىرمىز. بۇقار جىراۋ ءوز جىرىنا نەشە ون مىڭداعان جاساقتار ءىشىندەگى حانعا جولداس، ەلگە باس بولىپ، ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن باتىرلاردى كىرگىزىپ وتىرعانى ايتپاساقتا تۇسىنىكتى. سوندىقتان بۇل <<>> ابىلاي تۇسىنداعى حالىق باتىرلارى دەپ اتاۋ ءوز جۇيەسىن تاپقاندىق بولۋى حاق.( ون باتىردىڭ اتى ءبىر جىردا جىرلانعاندىقتان، ونىن ون بولەك جازباي، ءبىر جەردە كورسەتتىك).‎

28. شىڭقوجا باتىر
18- عاسىردا وتكەن، ابىلاي حان، قابانباي باتىرلارمەن بىرلىكتە جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەل باستاپ ەرلىك كورسەتكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى.
<<>> داستانىندا، قابانباي باتىر اۋىرىپ قالعاندا، كوڭىل سۇراي كەلگەن بۇقار جىراۋدىڭ قابانباي باتىرعا ەرەكشە كۇيىنگەنى، تۋىستىق رەنجىسۋدەن الىسقا كوشىپ كەتكەن قابانبايدىڭ ءىنىسى داۋلەتبايعا كىسى جىبەرىپ، كۇندىز-ءتۇن دەمەي ات شاۋىپ الدىرىپ كەلۋدىڭ قاجەتتىگى جىرلانادى. سوندا بۇقار جىراۋ وسى شىڭقوجا باتىردى اتاپ بىلاي دەيدى: << .="" ...="">> دەيدى. جىراۋدىڭ ايتقانىنداي ولار كۇندىز-ءتۇن دەمەي ات شاپتىرىپ بارىپ، داۋلەتبايدى ۇيىمەن كوشىرىپ قايتادى. ولاردىڭ كەلگەنىن ەستىگەندە قابانباي باتىر ەسىنەن تانىپ بارىپ، سوڭىنان وڭالادى.
<<>> جۋرنالىنىڭ 1984- جىلدىق 5- سانىندا عالىم س. نۇرجاقيانوۆ قازاقتىڭ ۇلىت ازاتتىق كۇرەستەرىندەگى باتىرلاردىڭ رولىنا توقتالعاندا وسى شىڭقوجا باتىردى دا ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. << .="" -="">> دەيدى. مۇندا دا شىڭقوجا باتىر قابانباي، بوگەنباي سەكىلدى اتاقتى باتىرلارمەن تەڭ قويىلعان.
<< 18-="" .="">>( <<>>12- توم، 335-بەت).

29. شاعالاق باتىر
18- عاسىردا ( ەر قابانباي تۇسىندا) قابانباي باتىرعا سەرىك بولىپ ءوتكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى. شاعالاقتىڭ اتى<<ەر>> داستانىندا اتالادى: << .="">> دەيدى.
داستانداعى بايانداۋلاردان قاراعاندا، شاعالاق وتە قىراعى شولۋشى، سەنىمدى سەزگىر وبىرازىندا سۋرەتتەلەدى. << .="">>( اتەكە جىرىقتىڭ سۇيەگىن العالى كەلگەن قىز ايتىلىپ وتىر)، << .="" ...="">> دەي كەلىپ، قاباكەڭ وعان: << ..="">> دەپ ءناسيحات ايتادى. ال، قابانباي باتىر اۋىرىپ، بۇقار جىراۋ كوڭىل سۇراپ كەلگەندە، اششى سۋعا كوشىپ كەتكەن داۋلەتبايدى شاقىرۋعا وسى شاعالاقتى جۇمسايدى... كەيىنگى كەزدە اتەكە جىرىقتىڭ ۇلى سادىر قول باستاپ، قابانبايدان كەك الماق بولادى. جاۋ جاعدايىن شولىپ، قاراۋىلدا جۇرگەن شاعالاق بۇل احۋالدى مالىمدەپ كەلەدى. وسى كەزدە قاباكەڭ:
شاعالاق- اۋ، شاعالاق،
نەعىپ جۇرسىڭ جاعالاپ؟
اۋزى-باسىڭ جىبىرلاپ،
قاتىندارشا كۇبىرلەپ....>> دەپ، ءبىر كادىك بولعانىن سەزىپ، ونى ۇققىسى كەلەدى. سوندا شاعالاق:
<< جۇگىرىپ شىقتىم بەلەڭگە...
قىسىلماسام حان باتىر،
ەڭىرەپ سىزگە كەلەم بە؟!
اتەكە ۇلى- سادىر قولباسى،
مىڭ كىسىمەن قارانور،
كەلىپ ءتۇستى ءوزەنگە.
ساستىم عوي اعا، ساستىم عوي،
قابانبايدىڭ كوزى تىرىسىندە،
ەلىن شابام دەگەندە>> دەپ جاۋاپ ايتادى. كەيىن قابانباي باتىر كەك الۋعا قارسى اتتانادى. جىردا قابانباي باتىردىڭ شاعالاققا دەگەن سەنىمى بىلاي جىرلانادى:
<< ەي، شاعالاق،شاعالاق،
ەرتىپ ەدىم جاسىڭنان.
ءجۇزكىسىگە باعالاپ،
قۋباس اتتى الىپ كەل،
ءتورت اياعىن تاعالاپ.
شاعالاق سوندا قۋباستى
قاباكەڭە الىپ كەلەدى....>>.
جىردا شاعالاقتىڭ قاباكەڭە جاقىن تۋىس ەكەنى، ونى جاس كەزىنەن قاسىنا ەرتىپ باۋلىعانى، ەرلىك ءىس-ارەكەتىنە قاراپ<<>> مەن مۇندالاپ تۇر.

30. داۋلەتباي باتىر
ابىلاي، قابانباي تۇسىنداعى جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى جورىقتاردا ەرلىك كورسەتكەن، قابانبايدىڭ باۋلىۋىمەن پىسىپ- جەتىسكەن( قاباكەڭنىڭ جاقىن تۋىسى) باتىرلاردىڭ ءبىرى. داۋلەتبايدىڭ اتى<<>> داستانىندا جانە <<>> كىتابىندا، <<ق.س.ە>>ندا اتالۋمەن بىرگە، ونىڭ جورىقتاعى قيمىلدارى مەن ومىرىنە قاتىستى كەي ۋاقيعالارى سۋرەتتەلەدى.
<<>> دەپ اتايدى داستاندا. ونىڭ قيمىلى تۋرالى تاعى دا:
<< ... اتەكە، وسى كەلگەن جالعىز قارا،
كەس-كەستەپ ات ويناتىپ، تۇر بۇلعاقتاپ.
الدىمەن وعان شقتى ەر داۋلەتباي،
قىرعىزدى قايتپايمىن دەپ جەرگە اۋناتپاي.
نايزامەن اتەكەنى ىلەمىن دەپ،
جىعىلدى اتتان اۋىپ ەر قاۋماقتاي>>- دەيدى. كەيىن قابانباي باتىر اتەكەنى اتتان ۇشىرىپ، جەر قاپتىرعان سوڭ، اتەكەنىڭ قىزى ۇلكەن اق تايلاقپەن اكەسىنىڭ سۇيەگىن الۋعا كەلەدى. ءبىراق اق تايلاق ولجاعا الىنادى. داۋلەتباي وسى اق تايلاققا تالاسىپ اعاسىمەن رەنجىسىپ، سارى بەل- اششى سۋعا كوشىپ كەتەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قابانباي باتىر قاتتى اۋىرادى. بۇقار جىراۋ كەلىپ كوڭىل سۇرايدى. داۋلەتبايدى كوشىرىپ كەلۋگە شىڭقوجا مەن شاعالاقتى جىبەرتەدى. وسى كەزدە قابانباي كوڭىل ايتىپ تەبىرەنەدى:
<<... داۋلەتبايدى سەگىزدە،
سەرۋەنگە ەرتىپ بارىپ ەم،
توعىز جاسار كۇنىندە،
قوڭىرات دەگەن ءبىر ەلدەن،
ايتتىرىپ بەرىپ الىپ ەم.
كەكىلىك دەگەن كەزەڭنەن،
اياڭداپ ءجۇرىپ اسقاندا،
اياعىن دىك-دىك باسقاندا،
قىرىق ايەلدىڭ ىشىنەن،
ءىزىن ارتىق كورىپ ەم.
.... سول كەلىنگە سالەم- دە>> دەيدى. داۋلەتباي كوشىپ كەلگەندە، قابانباي باتىر ەستىپ تالىقسىپ كەتەدى. سوڭىنان وڭالىپ، وعان وسيەتىن ايتادى. ارادا كەك الۋ ءۇشىن قول باستاپ كەلگەن اتەكەنىڭ ۇلى سادىرعا قارسى جورىق بولادى. قابانباي باتىر ونى دا جامساتىپ اتتان دومالاتادى. وسىدان كەيىن ءوز اۋىرۋى كۇشەيىپ قايتىس بولادى. قايتىس بولار الدىندا ول داۋلەتبايعا: << -="">> دەپ وسيەت ايتادى( <<>> داستانىنان)
ال، << ...="">>داستانىندا قابانبايدىڭ باتىر تۋىسى داۋلەتبايعا جورىقتا الىپ جۇرەتىن اق تۋىن تاپسىرىپ جاتىپ: <<>> دەپ وسيەت ايتقانى باياندالادى.- دەيدى( <<ق.س.ە>>4- توم، 164-بەت).
<<>> كىتابىندا: قابانباي باتىردىڭ <<>>دەگەن جىر بار. وسىندا كەك الۋعا ۇمتىلعان جاۋعا قارسى كوكىرەك كەرە ورتاعا شىققان داۋلەتبايدىڭ قيمىلى بىلاي ايتىلعان:
<< قايراتىن جيىپ داۋلەتباي قامشى باستى اتىنا،
كوزى ءتۇستى قالماقتىڭ، توقپاقتاي بولعان شاشىنا.
كەلە سالىپ قالماق تا، تۇرا ۇمتىلدى داۋلەتكە،
شاپشاڭدىقپەن داۋلەتباي، كەلتىرمەدى ناۋبەتكە.
سىلتەدى نايزا بۇيىردەن، قىرانداي كوكتەن شۇيىلگەن...
وكىرىپ تۇستى اتىنان، جايرادى تۇركەش باتىردان...>>( <<>>كىتابى 190-بەت).

31. وتەگەن باتىر
وتەگەن باتىر( 1699- 1773 ). ۇلى ءجۇز دۋلات تايپاسىنان شىققان، ابىلاي حاننىڭ قورعاۋشى جاساقتارىنىڭ باسشىسى بولعان اتاقتى باتىر. جۇڭعار شاپقىنشىلارى قازاق حالقىن <<>> ەتكەن جىلدارى، حالىق باتىرلارى ءار جەردەن جاساق قۇرىپ، اتا جاۋىمەن ايقاسقا تۇسەدى. وسى تۇستا وتەگەن باتىر دا ءوز ەلىنەن جاساق ۇيىمداستىرىپ، قابانباي باتىردىڭ قول استىندا جۇرگىزىلگەن كوپ رەتكى جورىقتارعا قاتىسادى. ابىلاي حان تاعىنا وتىرعاننان كەيىن وتەگەن باتىر ونىڭ ورداسىن قورعايتىن جاساقتارعا باسشىلىق ەتىپ، حان ورداسىنىڭ كوپتەگەن ءىستەرىنە ارالاسىپ، ەلى ءۇشىن ەسە قوسادى. ايتسەدە عالدان حان ابىلاي حاننىڭ قىر سوڭىنا تۇسىپ، ونى ءتىرىدەي تۇتقىنداپ، بالاسى شارىش ءۇشىن كەك الماقشى بولادى. بۇل كەزدە ابىلاي وتەگەن باتىر باستاعان ءبىر ءبولىم جاساقتارىمەن ساياتشىلىق ەتىپ تاۋلى ءوڭىردە جۇرەدى. اڭدىعان جاۋ ءىزدەرىنەن تۇسىپ، اڭ اۋلاپ شارشاپ، ۇيقتاپ جاتقان كەزىندە تۇتقىنداپ، عالدان حاننىڭ ورداسىنا اپارادى. عالدان حان ابىلاي مەن وتەگەندى ادام كورمەس زىندانعا جاۋىپ تاستايدى.
قازاق باسشىلارى ابىلايدى شىعارىپ الۋعا بارعاندا، عالدان حان ونى سۇراققا تارتپاق بولىپ تۇرەگەلتىپ قويعاندا، مۇنى كورگەن وتەگەن ارلانىپ كەتىپ << .="">> دەپ ابىلايعا جونىن توسەي قالادى. ابىلاي حان وعان ىشتەي ەلجىرەيدى. اقىرى، كەلىسىمگە كەلىپ، عالدان حان ەكەۋىن دە بوساتادى( ابىلاي تۋرالى اڭىزدار>>دان).
<< وتەگەن باتىر- 18- عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكەن قازاق باتىرى. باباسى سىرىمبەت 1635- جىلى ويرات حانى باتۇردىڭ ەلۋ مىڭ اسكەرىنە سوققى بەرگەن سالقام جاڭگىردىڭ سابىندا ۇرىسقا قاتىناسقان. وتەگەن باتىر ون بەس جاسىنان جۇڭعارلارعا قارسى سوعىسقا ارالاسقان. 1723- جىلى تاۋاسار، رايىمبەك، حانكەلدى باتىرلارمەن تىزە قوسىپ، جۇڭعارلارمەن ايقاسادى. 1740- جىلى شاماسىندا... جيدەلى بايىسىندا 17 جىل ءجۇرىپ قايتقانى ءمالىم. وتەگەن باتىر ەل اراسىندا اڭىزعا اينالعان ادام. ونى العاش جىرلاعان ءسۇيىمبايدىڭ بالاسى كۇسەن اقىن. وتەگەن جايىندا تاريحي دەرەك جيناعان تاريىحشى دەلەبايەۆتىڭ ماتەريالدارىنا قاراعاندا، تىلەمىس، مايكوت اقىنداردا باتىردى داستان ەتىپ جىرلاعان ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىندە بىزگە جەتكەنى جامبىلدىڭ <<>> داستانى. كەنەن ازىربايەۆ بەن دەلەبديەۆ دەرەگىنە قاراعاندا، وتەگەن باتىردان تارپاڭ، ودان بيمەنبەت، تولىمبەك، جولداسپاي. سوڭعى ۇرپاعى جولداسباي 1756- جىلى جامبىل وبىلىسى كراسنوگور اۋدانى <<>> كۇمبەزىندە تۇرعان. وتەگەن باتىر تۋرالى دەرەك- اڭىزدار جيناۋعا ە. سىمايىلوۆ، ق. تۇرعانبايەۆ، ن.س. سيمەرنوۆا، س. بەگاليىندەر قاتىسقان>>( <<>>9- توم، 76-بەت).

32. رايىمبەك باتىر
18- عاسىردا وتكەن، ۇلى ءجۇز ءۇيسىن البان رۋىنان شىققان، جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى حالىق كۇرەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، البان ەلىنىڭ ۇرانىنا اينالعان اتاقتى باتىر.
1750- جىلدارى جۇڭعار اقسۇيەكتەرى ىشتەي قىرقىسىپ، حان تاعىنا تالاسقان كەزدەرىندە ءارقايسى توپ ءوز كۇشىن كۇشەيتپەك بولىپ، تاعى ءبىر رەت قازاق دالاسىنا قاراي شابۋىل جاسايدى. ولار قالبادان-شورعا دەيىنگى جانە تارباعاتاي- قۇلىستاي ءوڭىرىن باسىپ الىپ، مۇنداعى قازاقتاردى قىرعىنداپ، مال- مۇلكىن تونايدى. وسى تۇستا ابىلاي حان ءارقايسى تايپانىڭ اتاقتى باتىرلارىن كەڭەسكە شاقىرىپ، جاۋدى قالاي الاستاۋدى اقىلداسادى. ۇلى ءجۇزدەن رايىمبەك باتىر كوپ جاساعىمەن كەڭەسكە كەلىپ قاتىناسادى. كەڭەستەن كەيىن جوبا بويىنشا ءارقايسى رۋ تايپالار اتتانىسقا كەلىپ، جوعارىداعى اتالعان ورىنداردان جاۋدى قۋىپ شىعىپ، زور جەڭىستەردى قولعا كەلتىرەدى. <<>> بەكىنىس ەتكەن جاۋدى الاستاۋ كەزىندە دە، رايىمبەك ءوز جاساقتارىمەن جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن سوققىلاپ قىرعىن تاپتىرادى. وسىنداي زور جەڭىستەرى ءۇشىن حان ورداسىنىڭ <<>> سايلانىپ، بيلەر كەڭەسىنە قاتىناسىپ وتىرادى. بايمۇرات، تەنتەك باتىر، رايىمبەكتەر تۋرالى ايتىلاتىن حالىق جىرلارىنىڭ بىرىندە : << ...="" .="">> دەپ جىرلانادى. <<>> كەزىنىڭ كۋاگەرى بۇقار جىراۋدا ءوزىنىڭ ءبىر جىرىندا:
<< ... ايقاسى بارلىعىنىڭ قاتىستى ەدى
قازىبەك، بەردىقوجا، رايىمبەك،
بارلىعى وسىلاردىڭ ءارتۇستا ەدى.
قالبادان وسى جولى قالماق قاشىپ،
تۇرا الماي قارسىلاسىپ سالماقتاسىپ.
قارعىبا، بازار، بوعاس ءبارىن تاستاپ،
جونەلدى ماڭىراقپەن ارجاققا اسىپ>> دەپ اتاپ وتكەن ( <<قابانباي>> كىتابىنان).
<<>> جۋرنالىنىڭ 84- جىلدىق 5- سانىندا عالىم س. نۇرجاقيانوۆ بىلاي دەگەن:<< ...="">>. دەمەك رايىمبەك ەل باستاپ، ەرلىك كورسەتكەن، ەل ۇرانىنا اينالعان باتىرلاردىڭ ءبىرى.
<< رايىمبەك باتىر( 1750- جىلى تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز)- جۇڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن قازاق باتىرى. ۇلى جۇزدىڭ البان تايپاسى، البان رۋىنىڭ سىرىمبەت دەگەن اتاسىنان تارايدى. اتاسى حانكەلدى باتىر 1733- جىلى ۇلى جۇزدىڭ اتاقتى ادامدارى قودار ءبي، تولە ءبي، ساتاي باتىر، بولەك باتىرلارمەن بىرگە ورىس پاتشاسى اننايۋانوۆناعا ( 1730-1740 ) ەلشى جىبەرىپ، روسسيانىڭ قول استىنا الۋدى وتىنگەن. رايىمبەك باتىر ون جەتى جاسىندا جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەرەن ەرلىك كورسەتىپ، باتىر اتاندى. تورايعىر مەن سوگەتى تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى كەڭ جازىقتا ( الماتى- نارىنقول جولى) جۇڭعارلارمەن سوعىسقان جەرى ويران توبە اتالادى. تورايعىر تاۋىنىڭ ايىرلى اسۋىنان التى كيلومەتىر جەردە رايىمبەك باستاۋى بار. رايىمبەك باتىرمەن بىرگە جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ساتاي، بولەك، قىزىلبورىك، قويكەلدى، قوناكەلدى، قىستىق، مالاي، ەسەن، بايسەيت،ت.ب. باتىرلار يىق تىرەسىپ كۇرەسكەن. رايىمبەك باتىر:<<>>دەپ ايتىپتى دەگەن ءسوز قالعان. بۇل ەلدى مەكەندەگەندەر بۇگىن دە سولاي اتالادى. رايىمبەك باتىردىڭ ەسىمى الباننىڭ ۇرانىنا اينالعان، ونىڭ بەيىتى الماتى قالاسىندا>>( <<ق.س.ە>> 9- توم، 426- بەت).

33. جانىبەك باتىر
بەرداۋلەت ۇلى جانىبەك اباق كەرەي رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر.ول ابىلاي حان تۇسىندا جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستەردە جاساق باسى بولىپ، ەلىن باستاپ ەرلىك كورسەتكەن، قارسىلاسقان جاۋىن الماي قويماعان، جۇرتىنا كوسەمدىك، بيلىكتە شەشەندىك ەتكەن ەل اتاسى بولعان ادام. ونىڭ ەرلىگى، جۇرەكتىلىگى، باتىلدىعى، شەشەندىگى جايلى ەل ىشىنە تارالعان اڭىزداردا كوپ بولعان. <<>> داستانى اۋىزدان- اۋىزعا تارالىپ جىرلانىپ كەلگەن.
<<>> كىتابىندا( اسقار تاتاناي) جانىبەكتىڭ بالالىق شاعى، ەسەيگەن كەزدەگى ەر مىنەزى، قارۋلى قولعا قولباسشى بولۋى، ابىلاي حاننىڭ وڭ تىزەسىنەن ورىن الۋى، ەرلىكتەرىن ەسكە الۋى جايلى مول تاريحي دەرەكتەر ايتىلعان.
قازىبەك ءبي( ناعاشىسى) باۋلىعان جانىبەك <<>> ازامات ەكەندىگىن ايگىلەپ جەتىلە بەرەدى. ول حان ابىلايدىڭ جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى قارۋلى قول ۇيىمداستىرىپ جاتقانىن ەستىپ قازىبەك ءبيدەن رۇحسات سۇرايدى، << ...="">> دەيدى. سوندا قازىبەك: <<...>> دەسە، جانىبەك: << .="">> دەيدى ( ول قازىبەكتىڭ ءوز باسىنان وتكىزگەن ەرلىگىنە قاراي ايتقان- دى). قىسىلعان قازىبەك:
<< قول باسقارساڭ جولىڭ كيەلى بولسىن!
ەل باسقارساڭ ءسوزىڭ يەلى بولسىن.
كوكبەرىڭ قولداي بەرسىن>> دەپ باتا بەرەدى.
وسىمەنەن جانىبەك جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكە قاتىناسىپ، الۋان-الۋان جورىقتاردا بولىپ، ەرەكشەلىك كورسەتىپ، ەلگە تانىلادى. قىم-قۋىت جۇرىپ جاتقان شايقاستاردىڭ بىرىندە ابىلاي حاننىڭ اتى ناشارلاپ، قوسىندارى بىتىراپ، قاۋ وكشەلەي قۋىپ كەلە جاتقاندا، ءبىر بۇيىرىنەن كەزىگە كەتكەن جانىبەك ابىلايعا :<< .="">> دەپ، الدىن كەس-كەستەپ تۇرا قالادى. << .="">> دەيدى ابىلاي وعان. << -="" .="">>.
جانىبەكتىڭ جالىندى سوزىنە يلانسادا، نامىسىن جىبەرمەگەن ابىلاي وعان:<<>> دەيدى. اشۋى كەلگەن جانىبەك قىنابىنان قىلىشىن سۋىرىپ الىپ: <<>> دەپ تاپ بەرەدى. سوندا عانا ابىلاي اتتان تۇسىپ، جانىبەكتىڭ اتىنا ءمىنىپ العا كەتكەن ساربازداردى توسۋعا ۇمتىلادى. جانىبەك قۋعىنشى جاۋدى بوگەپ، ونىڭ جەكپە- جەككە شىققان نوياندارىنىڭ باسىن كەسىپ قانجىعاسىنا بايلاپ، جاۋ قولىن ارتقا شەگىنۋگە ماجبۇرلەيدى. كەيىن ابىلاي قوسىنى ەرۋلەپ تىنىم العاندا <<>> يەسىن ىزدەتىپ، ونىڭ جانىبەك ەكەنىن ءبىلىپ، جانكەشتى ەرلىگىنە ەرەكشە سۇيىنەدى. جانىبەكتىڭ وسى سەكىلدى ەرلىكتەرى كوپ بولعان، كەيىن ول كەرەي ەلىنەن ۇيىمداسقان جاساقتاردىڭ قولباسى بولۋمەن بىرگە، ابىلايدىڭ وڭ تىزەسىنەن ورىن العان اقىلشىسى دا بولعان.

34. ەسەنكەلدى باتىر
18- عاسىردا وتكەن، نايمان ماتايدىڭ قىزاي رۋىنان شىققان، جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستەردە ەلگە باسشى، حان ابىلايعا اقىلشى بولعان، ءارى باتىر ءارى ساياسي قايراتكەر ادام.
ەسەنكەلدىنىڭ اكەسى قۇداينازار جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە كەزەڭ توسىپ، سوعىسىپ قىزىمەن بىرگە كوپ جاۋدىڭ شابۋىلىن تويتارىپ، ەلىن قۇتقارۋ جولىندا باتىرلىقپەن قۇربان بولعان. جاستاي جەتىم قالعان ەسەنكەلدى ءبىر اعا، ءبىر ءىنىسىن ەرتىپ الىپ، ناعاشىلارى سارى ءۇيسىننىڭ ەلىندە ەسەيىپ، ەرجەتىپ، كەيىن ەل سۇراعان ءبي بولعان. وسى كەزدە جۇڭعار شاپقىنشىلارى تاعىدا ەلگە ىلاڭ سالىپ، اپات تۋدىرعاندىقتان، ەلىنەن جاساق ۇيىمداستىرىپ، جاۋعا قارسى كۇرەستەر جۇرگىزگەن. وسى بارىستا ەل باتىرى قابانبايمەن دوستاسىپ، حان ابىلايعا وردا اقىلشىسى بولىپ كوپتەگەن ەڭبەك ءسىڭىرگەن. بۇل بارىستا ەسەنكەلدى حان ابىلايدىڭ ەلشىلىك ۇيرمەسىن باستاپ، ەجەن حان ورداسىنا بارىپ كوپتەگەن تارتۋ- تارالعىلار ۇسىنىپ، ەجەن حاننىڭ جۇڭعار باسقىنشىلارىن تىنىشتاندىرۋ جونىندەگى بۇيرىق- جارلىقتارىن ۇعىپ، وعان وزدەرىنىڭ سايكەسەتىندىگىن ءبىلدىرىپ، كەلىسىم جاساسىپ قايتقان. وسىدان كەيىن جۇڭعار اقسۇيەكتەرىنىڭ تارباعاتاي، قاراتال ءوڭىرىنە جاساعان ەكى رەتكى شابۋىلىن تويتارىپ، جاۋدى قىناداي قىرىپ جەڭەدى. كەيىن چيانلۇڭ حاننىڭ جىبەرگەن گەنارالدارىن اياكوز ماڭىندا كۇتىپ الىپ، وسى ارادا جۇڭعارلاردىڭ جاۋلاسۋىن اياقتاتىپ، ەكى جاق حالىقتارىنىڭ بەيبىت- تىنىش ءوتۋ كەلىسىمدەرىن جاساسادى. وسىنداي زور ىستەردىڭ ءبارىندە ەسەنكەلدى ءوزىنىڭ ءىس ءبىلەر كوسەمدىگىن، اقىلدى-ايلالى شەشەندىگىن، ىنتىماق- بەرەكەنىڭ ۇيتقىسى ەكەندىگىن ايگىلەپ، ەل قورعاۋ، جەر قورعاۋ- وتان قورعاۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەستەر قوسادى.
ەسەنكەلدىنىڭ ەرلىكتەرى ەل ءىشىندە اڭىزعا، جىرعا اينالعان. <<>> داستانىندا:
<< ال ەندى ءسوز باستايىن ابىلايدان،
كوپ ءسوزدىڭ جازا بەرەم ءبارىن قايدان.
تاڭدادى سەرىك بولار جولداستارىن،
وتى بار جۇرەگىندە جالىنداعان.
قىزايدان ەسەنكەلدى باتىردى ەرتتى،
( اقىلعا اقىل قوسار ادام لەپتى)
ەرتىپتى ءدورتۋىلدەن توبەت ءبيدى،
جولداستى تاعى تالداپ الام دەپتى...
... الدىنا ەجەن حاننىڭ كەپتى بۇلار،
... شىعاردى كوڭىلدەگى دەرتتى بۇلار،
ءوشتەسىپ قازاق، قالماق ەل شابىسقان،
قان توككەن تۇگەل ايتتى ءورتتى بۇلار...
... ەجەندە ول تىلەگىن قابىل الىپ،
جاسادى ۋادەلى سەرتتى بۇلار...>> دەپ جىرلانعان.
<<>>( <<>>) تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە بىلاي دەلىنەدى: << قاندىجاپ شارتى- قازاقتار مەن قالماقتار اراسىنداعى كەلىسىم. جۇڭعارلىقتار قازاق جەرىنە مەزگىل- مەزگىل شابۋىل جاساپ تۇردى... سوڭعى ءىرى قاقتىعىس 1726- جىلى بولدى. قازاقتار ۇلى جۇزدەن جەتى مىڭ، ورتا جۇزدەن ون مىڭ، كىشى جۇزدەن ون مىڭ جاساق جيناپ، شۇبار تەڭىز كولىنىڭ ماڭىندا، بۇلانتى وزەننىڭ جاعاسىندا جۇڭعار فەۆدالدارىن ويسراتا جەڭدى. بىرىگىپ قيمىل جاساۋ، ... قازاقتاردىڭ جاعدايىن ءبىرشاما جاقسارتتى. حالدان سەرەن ولگەننەن كەيىن ( 1745- جىلى) جۇڭعارلاردىڭ ءوز ىشىندە الاۋىزدىق باستالدى. ونىڭ ءۇستىنە جۇڭگو يمپەراتورى چيانلۇڭ اسكەرلەرى جۇڭعارلىقتاردى كۇيرەتتى. وسىنداي جاعدايدا ابىلاي جۇڭگومەن قاتىناسىن ساقتاي وتىرىپ قالماقتارمەن دوستىق شارت جاساستى. 1761-1760- جىلى قازاق-قالماق ۋاكىلدەرى ( ءار جاقتان ەكى مىڭ ادامنان) اياكوزدىڭ باتپاق سۋ دەگەن سالاسىندا ( وسى جەردەگى ءبىر سوعىستا قالماقتىڭ قاندىجاپ دەگەن حانى ءولگەن) كەلىسسوز جۇرگىزدى. حالىق ءداستۇرى بويىنشا، كوك قاسقا ايعىر، قارا باس قوشقار سويىپ، قولدارىن قانعا باتىرىپ، انىتتاسىپ دوستىق شارتىن جاساستى. قازاق پەن قالماق كوپ قىرىلعان<<>>، <<>> دەپ اتالاتىن جەرلەرگە بارىپ باس ءيىپ، قارۋ جاراقتارىن سىندىردى. جازىقسىز قازا تاپقان اتا- بابالاردى ەسكە الدى. بۇدان كەيىن قازاق- قالماق اراسىندا سوعىس بولعان ەمەس. بۇل دوستىق شارتى <<>> دەپ اتالادى. باتپاق سۋ وزەنى- مامىر سۋ ( قالماقشا مولشىلىق) اتالىپ كەتتى.>>( <<>>، 6-توم، 448- بەت).

35. بەردىقوجا باتىر
18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا جۇز نايمان شانشىقۇلدان شىققان اتاقتى باتىر. ول جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق كۇرەس بارىسىندا قابانباي باتىردى وزىنە اعا ۇستاز تۇتىپ، تاۋلى وڭىردەگى كوپتەگەن ۇرىستارعا قاتىناسىپ، ەرەسەن ەرلىگىمەن ەل كوزىنە تۇسكەن. اتاقتى <<شورعا>> كەزىندە جۇڭعار شاپقىنشىلارى القابەك-بىلەزىكتەن جاسىرىن اتتانىپ، ورقاشار تاۋىندا جاتقان قازاق حالقىنىڭ جىلقىسىن شاۋىپ، تىنىش جاتقان اۋىلداردى قىزىل قىرعىنعا سالىپ كەتەدى. سوڭىنان قالىڭ جاساعىمەن تارباعاتاي ءوڭىرىن باسىپ الادى. وسى مەزگىلدىڭ ەل كۇيى تۋرالى ايتىلعان حالىق جىرىندا:
<< ءۇش پوشاننىڭ ءشوبى تۋ،
شورعاعا كەلىپ قىلدىق بۋ.
جاۋ جوق دەپ بەيعام جاتقاندا،
ءبىر كۇندە بولدى قاندى سۋ.
.... قارا جەر پانا بولمادى،
قالماقتان قورقىپ قاشقاندا-اي!
قالىڭ قالماق قامادى،
اينالا شاۋىپ قاپتالداي... >> دەلىنەدى. وسى كەزدە قابانباي باتىر توڭىرەكتەگى ەلگە حات جازىپ، باتىرلاردى كەڭەسكە شاقىرادى. بۇل كەڭەسكە كەلگەن باتىرلار ىشىندە بەردىقوجادا بولادى. كەڭەس ناتيجەسى قازاق جاساعىن بەسكە ءبولىپ، جاۋدى ۇرىمتال جەرلەردەن سوعىپ كۇيرەتۋ تاكتيكاسىن قولدانۋعا كەلىسەدى.سونىمەن جاۋدى ءبىر-ءبىرىنە قوسپاي، تۇس-تۇستان قۋالاي سوعىپ،قالبادان شورعاعا دەيىنگى كەڭ ءوڭىردى ازات ەتەدى. قالىڭ قامىس- شىلىككە جاسىرىنعان جاۋدى ورتپەن جويادى. بۇل تۋرالى ەل اڭىزىندا:
<< بەردىقوجا،قاساباي، باتىر جانتاي،
قاز داۋىستى قازىبەك وڭكەي ساڭلاق.
بايمۇرات، رايىمبەك، باتىر تەنتەك-
بارلىعى جاۋعا كەتكەن كەگىن الماق...
قالماققا كەلىپ ءتيدى شورعاداعى،
بۇل جول كەم بولمادى ولجا جاعى.
بەردىقوجا باستاعان باتىرلاردىڭ
اققان قان قىلىشىنان سورعالادى....>> دەلىنگەن.
وسى <<>> تۋرالى تاريح كۋاگەرى بۇقار جىراۋلاردىڭ ءبىر جىرىندا:
<<.... ايگىلى قاندى قىرعىن ەمىلدەگى،
اۋىرى كورگەنىمنىڭ ومىردەگى.
اتىستى قالىڭ تالدى پانالاپ اپ،
قالماق تا وڭايلىقپەن جەڭىلمەدى.
دەگەنگە اناۋ- مىناۋ قارامادى...
تۇس-تۇستان قازاق ەلى قامالادى.
قامالىن العىزبايتىن بولعاننان سوڭ
امالسىز ءورت قويۋدى شامالادى.
قالىڭ ءورت قامىسى مەن تالىن قىرىپ،
تالمەن ءبىرگە قالماقتىڭ سانىن قىرىپ.
ءورت كەتىپ تۇس-تۇسىنان قوپالارعا،
جىبەردى جەر مەن كوكتى جالىن قىلىپ>>دەپ كورسەتىلگەن. ەندى ءبىر اڭىزدا بەردىقوجا باتىردىڭ ونەرلى سىبىزعىشى ەكەندىگى، سىبىزعى تارتۋ ارقىلى اۋرۋدى ساقايتاتىن كيەسى بار ەكەندىگى سۋرەتتەلەدى. <<>> داستانى وسى مازمۇندى جىرلاعان( <<>> كىتابىنان).

36. سىرىم باتىر
سىرىم داتوۆ ( 1712-1802 ). كىشى ءجۇز شارۋالارىنىڭ كوتەرىلىس باسشىسى، بايباقتى رۋىنان شىققان. جاستايىنان توپ جارىپ كورسەتكەن ونەگەلى ىستەرى، ءادىل بيلىگى ءۇشىن بالا ءبي اتانادى. ول پاتشا ۇكىمەتىنىڭ، قازاق سولتاندارىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە نارازى بولىپ، شارۋالاردى ماڭايىنا توپتاستىرادى. سىرىم 1772- جىلى شارۋالار كوتەرىلىسىنە باسشىلىق ەتتى. ول 1773- جىلعى ە.م. پۋگاچيەۆ باستاعان شارۋالار سوعىسىنا ۇلاسادى. بۇل كوتەرىلىس باسىلعاننان كەيىن دە سىرىم پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەسىن توقتاتپادى. ورىنبور گەنارال گۇبەرناتورى يگەلىستىرومعا جازعان ءبىر حاتىندا: <<>>دەپ جازادى. 1783- جىلى بەيعام جاتقان قازاق اۋىلدارىنا شابۋىل جاساعان اتامان چاگانوۆتىڭ اتىرەتىن ويسىراتا جەڭگەن سىرىم داتوۆ اتاماندى قولعا تۇسىرىپ، ونى حيۋاعا الىپ كەتەدى. ورال قامالىنداعى پاتشا اسكەرى تەگىس اتتانىپ، 1783- جىلدىڭ كۇزىندە سىرىمدى ۇستايدى. بىرنەشە اي تۇرمەدە وتىرعان ول قىرۋار قارجى تولەپ بوساتىلادى. سىرىم 1785- جىلى 2700 قولمەن قايتادان كوتەرىلىسكە شىعادى. وعان تىلەنشى، باراق باتىرلاردىڭ جاساقتارى قوسىلىپ، سارباز سانى 3500 گە جەتەدى. ىرىكتەلگەن 500 جىگىتتەن جاساق قۇرعان سىرىم جايىق وزەننىڭ بويىنداعى بەكىنىستەرگە شابۋىل جاساۋمەن بولادى. بۇل كەزدە ۋفاعا <<>>جەر اۋدارىلعان نۇرالى حان قايتىس بولىپ، ونىڭ ورىنىنا ەرالى حان سايلاندى. سىرىم ورىنبور ماڭىنا ويىستى. ونداعى ويى جەرگىلىكتى اكىمدەر سەزىپ قويدى دا، ورىنبوردان قوسىمشا اسكەر الدىردى. سىرىم ارنايى كىسى جىبەرىپ، وزىمەن پىكىرلەس تاتار ازاماتىنا قورعانعا ءورت سالۋدى تاپسىردى. ونداعى ماقساتى- پاتشا اسكەرلەرى ورتپەن اينالىسقاندا، قورعاننىڭ جان-جاعىنان شابۋىل جاساماق بولاتىن. سىرىمنىڭ تاپسىرماسى ورىندالدى.ءبىراق ونىڭ بۇل ويى الدىن الا سەزىلىپ قالدى. كوتەرىسشىلەر جاقىنداي بەرگەندە ولارعا زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرىلدى. سىرىم جاساقتارى كەيىن شەگىندى. ول ەندى كۇرەستى پارتيزاندىق ءادىسپەن جۇرگىزدى. سىرىمعا قارسى جازالاۋشى اتىرەتتەر شىقتى، ءبىراق ول ۇستاتپادى. 1794- جىلى ەرالى حان دۇنيە سالدى. ونىڭ ورىنىنا نۇرالىنىڭ بالاسى ەسىم حان بولىپ سايلاندى. سىرىم باسقارعان كوتەرىسشىلەر 1794- جىلى 27- مارتتا ەسىم حاندى ءولتىردى. ەسىمنىڭ ورىنىنا ايشۋاق حان سايلانعاننان كەيىن ول جاساق قۇرىپ، سىرىمعا قارسى اتتاندى. سىرىم ەكى جىلداي ارال تەڭىزىنىڭ باتىس جاق بەتكەيىن مەكەندەدى. پاتشا ەكسپديتسياسى سوڭىنان قالماعان سوڭ حورەزىمگە، حيۋا حاندىعىنا ءوتىپ كەتتى. حيۋا حانى حاۋىپتەنىپ سىرىمدى ءولتىرۋگە ارەكەت جاسادى. سىرىمنىڭ ءولىمى جايلى ەل ارسىندا ءارتۇرلى اڭگىمە- اڭىز بار( <<>>10- توم، 497- بەت).

37. قازىبەك ءبي
<< قازىبەك ( 1665- 1765 ). 17- عاسىردىڭ اياعى مەن 18- عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاقتىڭ اتاقتى ءبيى، ارعىن ىشىندەگى قاراكەسەكتەن شىققان. تاۋكە حان قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىن بيلەۋ ءۇشىن ۇلى جۇزگە تولە ءبيدى، كىشى ءجۇزگە ايتەكە ءبيدى، ورتا ءجۇزگە قازىبەك ءبيدى تاعايىنداعان. حالىق اۋزىندا ساقتالعان تاريحي اڭىزدار مەن كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا قازىبەك ءبي <<>> ( ورىس دۋكومەنتتەرى وسىلاي اتاعان) نەمەسە <<>> جاساۋعا قاتىناسقانداردىڭ ءبىرى.
قازىبەك ءبي تاۋكە، سامەكە، ابىلمامبەت، ابىلاي حانداردىڭ تۇسىندا مەمىلەكەت باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپ، قازاق حاندىقتارىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا ەداۋىر ىقپال جاساپ وتىردى. ول جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى حالىق كۇرەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. 18- عاسىردىڭ 40- جىلدارىندا ابىلاي جۇڭعارلاردىڭ قولىنا تۇسكەندە، ونى تۇتقىننان بوساتىپ الۋعا قازىبەك ءبي دە بەلسەنە ارالاسقان. قازىبەك ءبي سامەكە حاننىڭ تۇسىندا-اق روسسياعا قاراۋعا پەيىل بىلدىرگەن. 18-عاسىردىڭ 60- جىلدارىندا چيىن حاندىعى ءوز جاعىنا تارتۋ ماقساتىمەن قازىبەك بيگە ەلشىلەرىمەن قوسا كوپتەگەن سيلىقتار جىبەرگەن. ءبىراق ول جۇڭگو قول استىنا قاراۋعا رازى بولمادى. چين يمپەرياسى ابىلايدى دا تىعىز قارىم- قاتىناستا بولۋعا بەيىمدەپ كەلدى. قازىبەك ءبي ەكى ەل اراسىندا <<>> اتانىپ كەلدى>>( <<ق.س.ە>> 6- توم، 399- بەت).
38. قازىبەك باتىر
قازىبەك تاۋاسار ۇلى(؟- 1723 ) شاپىراشتى ناۋىرىزباي باتىر جاساقتارىنىڭ مىڭباسى، شاپىراشتى تايپاسى اسىل رۋىنىڭ اجىكە اتاسىنان شىققان باتىر. قازىبەك باتىر جۇڭعار باسقىنشىلارىمەن بولعان سوعىستا تۇتقىن بولىپ قولعا تۇسكەن اعاسى بايكوبەكتى قۇتقارماق بولىپ، كوپ قالماقپەن سوعىس جاساپ، جاۋىن قىرعىنداپ جۇرىپ سوعىس ءۇستىندە قۇربان بولعان. باتىردىڭ ولگەن جەرىن جەرگىلىكتى حالىقتار <<>>دەپ اتاپ ەسكەرتكىش ەتكەن.( <<>> 6- توم، 399- بەت)
39. قاراساي باتىر
قاراساي التىناي ۇلى (1644-1727 ). جەتى سۋدا جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق سوعىستا قول باستاعان باتىر. الاتاۋ بوكتەرىندە تۋىپ وسكەن، ۇلى جۇز شاپىراشتى تايپاسىنىڭ ەسقوجا رۋىنان. قارعالى، ۇزىناعاش، قاراقىستاق، قاستەك، جيرەن ايعىر، ىرعايتى وزەندەرى بويىنداعى قاراقيا، اقتاستى، سارى جازىق، سۋىق توبە تاۋلارىنداعى كوپتەگەن جەرلەردەگى سوعىستاردا جاۋ شەبىن بۇزىپ، سۋىق توبە باسىنا تۋىن تىككەن. مۇنى كورگەن اعاسى قويشەگىر مەن ارتتاعى ساربازدار <<>> ۇران سالىپ، جاۋدى تۇرە قۋىپ شىققان. جاۋعا قارسى بۇل سوعىسقا قىرعىزدار دا قاتىناسقان. سول جەڭىستەن باستاپ، شاپىراشتىنىڭ، ونىڭ رۋلارىنىڭ ۇرانى قاراساي اتاندى. ەرلىگى ەل ەسىندە قالعان قاراساي باتىردى جامبىل جىرلاعان. قارا قىستاقتاعى اۋىز وتكەل تۇسىنداعى بيىك شوقى <<>>دەپ اتالىپ، باتىرعا ەسكەرتكىش ەتىلگەن( <<ق.س.ە>>6- توم، 497- بەت).
40. قاراش باتىر
قاراش باتىر( 1715-1813 ). جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزگەن حالىق باتىرى، ۇلى جۇز شاپىراشتى تايپاسىنىڭ ەسقوجا رۋىنان شىققان. قاراش باتىردىڭ اكەسى جارلىعاپ- قاراساي باتىردىڭ نەمەرەسى. قاراش باتىر باتىرلىعىمەن قوسا قازاق- قىرعىز اراسىندا تاتۋ كورشىلىكتى، ەل بىرلىگىن ساقتاۋداعى ادىلەتتىلىگىمەن دە اتى شىققان. كەيىن ءبىر جارىم عاسىر ءوتكەن سوڭ قاراش باتىر ۇرپاقتارى ونىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. ول الماتى وبىلىسى، جامبىل اۋدانى <<>>وڭتۇستىك جاعىندا ءتورت كيلومەتىر جەردە( <<ق.س.ە>>6- توم، 514- بەت).

41. قاستەك باتىر
قاستەك جارىلعاپ ۇلى( ؟...- 1723 ). شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىر جاساقتارىنىڭ مىڭباسى بولعان، شاپىراشتى تايپاسىنىڭ ەسقوجا رۋىنان شىققان باتىر. قاستەك جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە اتى شىققان. 1723- جىلعى تاۋ ىشىندەگى ۇرىستا جۇڭعارلارمەن سوعىسىپ، جاۋدىڭ كوپ اسكەرىن قىرىپ، كەيىن شەگىندىرگەن. وسى سوعىستا ەرەسەن ەرلىك كورسەتىپ جۇرىپ، ءبىرقانشا جەرىنەن وق ءتيىپ ولگەن. سودان بەرى باتىردىڭ ولگەن جەرىن <<>>دەپ ايتاتىن بولعان( سول توم، 539- بەت).
42. قوشقار باتىر
قوشقار باتىر ( تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز). ۇلى ءجۇز دۋلات تايپاسىنىڭ شىمىر رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر ءارى ءبي. 18- عاسىردىڭ باس كەزىندە ءومىر سۇرگەن. جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىستا ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن. سۇرانشى، ساۋىرىق باتىرلارمەن بىرگە ۇلى ءجۇز قولىن باسقارىپ، اڭىراقاي اسۋىندا جاۋعا اجالدى سوققىمەن تويتارىس بەرگەن باتىرلاردىڭ ءبىرى. قابىرى بۇرىنعى قۇلان قىستاعىنىڭ تۇبىندە ( <<ق.س.ە>> 7- توم، 8- بەت).
43. ورازىمبەت باتىر
ورازىمبەت باتىر قازاق حالقىنىڭ جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق كۇرەسى كەزىندە ەل باستاپ ەرلىك كورسەتىپ اتى شىققان ورتا ءجۇز باتىرى. ۇلى تاۋدى مەكەندەگەن نايماننىڭ باعانالى تارماعىنان شىققان. ورازىمبەت باتىر جايىندا حالىق اراسىندا كوپ تاراعان اڭىز- اڭگىمەلەرگە قاراعاندا، ول ابىلايدىڭ جۇڭعارلارعا قارسى سوعىستارىنا كوپ رەت قاتىسىپ، قيانكەسكى كۇرەستەردە ەرلىك كورسەتكەن( <<ق.س.ە>> 8- توم، 526- بەت).
44. انەت بابا
كىشىك ۇلى انەت بابا ( 1626- 1723 ). توبىقتى رۋىنان شىققان، ورتا ءجۇزدە ءبي جانە ەل اتاسى بولعان ادام. بۇحارا مەدىرەسسەسىندە وقپ عۇلاما اتانعان. تۇركىستاندا حاندىق قۇرعان ءاز تاۋكەنىڭ كەڭەسشى ءبيى بولىپ، ادەت زاڭى- <<>> جاساسقان. ۇزاق جاساپ، كوپتى كورىپ، كوپتى ءبىلگەن قارتتى ەل- جۇرت <<>> اتاعان. ول قازاق حاندىعىن نىعايتۋعا، ەل- جۇرتتى <<>> زاڭىمەن باسقارۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان.جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستە ات جالىن تارتىپ مىنەر ازاماتتى اتتانىسقا كەلتىرىپ، ەلىن- مەكەنىن قورعاۋ جولىندا ايانباي تەر توككەن. ونىڭ كوپتەگەن ۇلدارى، نەمەرەلەرى شاپقىنشىلارعا قارسى كۇرەستە قان توگىپ قۇربان بولعان. ءوزى ابدەن قارتايعان شاعىندا <<>>، <<>>دەپ، ۇركىن بولعان ەلگە ەرمەي، اقبوز ءۇيى تىگىلگەن توبەدە قايتىس بولعاندىعى ەل ىشىندە اڭىزعا اينالعان.( ءسوز نەگىزى <<ق.س.ە>> 2- توم، 42- بەتتە).
45. بايقوزى باتىر
بايقوزى باتىر 17- عاسىردىڭ سوڭى مەن 18- عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز تاراقتى رۋىنان شىققان نايمانتاي باتىردىڭ بالاسى. اتالى-بالالى باتىرلاردىڭ داڭقى جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستە شىقتى. باتىردىڭ اتا مەكەنى سارى سۋ وزەننىڭ باسى- اقتاۋ، ورتاۋ، كوكتىڭ كولى. جاسى توقساننان اسىپ قايتىس بولعان. بەيىتى تۇرعان جەردى <<>> دەپ اتايدى. ەل اڭىزىندا: << .="">> دەپ جىرلانعان ( <<ق.س.ە>> 2- توم، 84- بەت).

46. باقاي باتىر
باقاي باتىر( تۋىلعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز). ورتا ءجۇز كەرەي رۋىنان شىققان، جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستە ەلدى ۇيىمداستىرۋشى، جاۋىن جامساتىپ، مەكەنىن قورعاۋشى باتىر بولعان. 1735- جىلدارى بولىس- ستارشىن بولىپ، پاتشا روسسياسىنا قاراۋ جونىندە قيمىلداعان باسقا ستارشىندارمەن بىرگە ءوتىنىش بىلدىرگەن. ارادان ون نەشە جىل ءوتىپ، 1742- جىلدارعا كەلگەندە، سول كەزدەگى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ باسىمدىلىعىنا قاراي، باعىنۋ جونىندە انىت بەرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولعان ( <<ق.س.ە>> 2- توم، 109- بەت).
47. شاقشاق بوگەنباي باتىر
بۇل 18- عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن باتىر. ورتا ءجۇز ارعىن ىشىندەگى شاقشاق رۋىنان شىققان، جانىبەك تارحاننىڭ ءىنىسى. بوگەنباي <<>> جىلدارىندا قازاق جاساقتارىن ۇيىمداستىرىپ، جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى حالىقتىق كۇرەستى باستاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان. 1710-1711- جىلدارى حالىق جينالىسىندا جۇڭعار باسقىنشىلارىنا تويتارىس بەرۋگە شەشىم قابىلداتتىرىپ، بىرىككەن قازاق جاساعىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ سايلانعان. ادەتتە ورتا ءجۇز ساناتىندا بولعان جانە سول ارالىقتا كوشىپ- قونىپ جۇرگەن، ءبىراق كىشى ءجۇز جەرىنەن ءابىلقايىرحان ماڭىنا ءجيى قونىستانعان، ۋفاداعى ساۋدا ورىندارىمەن بايلانىس جاساپ، ەلىنىڭ تۇرمىسىنا كوڭىل ءبولگەن. بۇل بارىستا روسسيامەن ىنتىماقتا بولۋ، ەكونوميكا جانە ساياسي بايلانىستى نىعايتا بەرۋدى جاقتاعان.... 1740- 1748- جىلدارى روسسيانىڭ قول استىنا قاراۋعا،... پاتشا اكىمشىلىگىمەن كەلىس ءسوز جۇرگىزۋگە ورىنورعا بىرنەشە رەت بارعان.
پ.ي. رىچكوۆتىڭ <<>> دەگەن ەڭبەگىندە، بوگەنباي باتىر 1756- جىلى تۇرىكمەندەر مەن قازاقتار اراسىنداعى قاقتىعىستا قازا تاپتى دەلىنەدى. ا.ي. دوبروس سالوۆتىڭ جازۋى بويىنشا، باتىردىڭ ۇرپاقتارى 20- عاسىردىڭ باسىندا ورال وبىلسنىڭ ورال ۇيەزىندە ءومىر سۇرگەن ەكەن ( <<>> 2- توم، 435- بەت).
48. بولتىرىك باتىر
بولتىرىك باتىرالمەن ۇلى ( 1771- 1854 ). اتاقتى باتىر ءارى شەشەن. جامبىل وبلىسى، شۋ اۋدانى، كەدەي شارۋا سەمياسىندا تۋعان. جاستايىنان اقىندىق، باتىرلىق جولىن قۋىپ، ەسەيگەن شاعىندا ەل اراسىنداعى جەر، سۋ، ەڭبەك، قۇن جانە جەسىر داۋلارىندا تالاي رەت ءادىل تورەلىك ايتقان. باي- ماناپتار، بارىمتاشى، جالاقور، الاياقتار بولتىرىكتىڭ تاپقىر، ءادىل سوزدەرىنەن جەڭىلىس تاپقان. ەل اراسىندا <<>>دەگەن شەشەندىك سوزدەر كوپ. بولتىرىك سوزدەرى قىرعىز، وزبەك حالىقتارى اراسىندا دا كەزدەسەدى. حالىق اقىندارى ك. ازىربايەۆتىڭ <<>>، ب. بيگەلديەۆتىڭ <<>>اتتى جيناقتارىندا بولتىرىكتىڭ باتىرلىعى بەينەلەنگەن اڭىز-داستاندار بار. سول ەل اڭىزىنىڭ بىرىندە بولتىرىكتىڭ جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ ءبىر توبىن الداپ ورماندى شاتقالعا كىرگىزىپ، قىرعىن تاپتىرعانى، ونىڭ وسىنداي اقىلدى- ايلاكەرلىگىنىڭ مولدىلىعى، وعان قالىڭ ەلدىڭ ءسۇيىنىش ەتەتىندىگى ايتىلعان. ( <<ق.س.ە>> 2-توم، 443- بەت جانە ەل اڭىزدارىنان).
49. داۋلەتكەرەي
داۋلەتكەرەي سۇلتانبەك ۇلى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى. جۇڭگودا وقىپ، قى-تاي ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن. داۋلەتكەرەي 1760- جىلى جۇلبارىس سۇلتانمەن بىرگە ابىلاي حاننىڭ جۇڭگوعا جىبەرگەن ەلشىلىگىن باستاپ بارعان. ولار جۇڭعار حاندىعىنىڭ قاڭىراپ بوس قالعان جەرلەرىن قازاق اۋىلدارىنىڭ كوشىپ- قوناتىن مەكەنىنە اينالدىرۋ ءۇشىن ەلشىلىكتىڭ باستى مىندەتى ەتكەن. بوگدە حان ەلشىلىكتىڭ بۇل ءوتىنىشىن.... ويلانباي قالماعان. دەگەنمەن داۋلەت باستاعان قازاق ەلشىلىگى ( 1762- 1763 ) بۇرىنعى جۇڭعاريا جەرىن ابىلاي حان قول استىنداعى قازاق رۋلارىنىڭ پايدالانۋىنا رۇحسات الدى. داۋلەت بۇدان كەيىن دە (1767- جىل) جۇڭگوعا قازاق ەلشىلىگىن باستاپ باردى ( <<ق.س.ە>>3- توم، 504- بەت).

50. ەدىگە ءبي
ەدىگە ءبي( 17- عاسىردىڭ ورتاسىنان 18- عاسىردىڭ باسقى كەزىندە ءومىر سۇرگەن)، ورتا ءجۇز، ارعىن ىشىندەگى قارجاس رۋىنان شىققان ەل اتاسى، باتىرى. ەدىگە تاۋكە حان ورداسىنداعى بيلەر كەڭەسىنىڭ بەدەلدى مۇشەسى جانە ەل ءبيى بولعان. ول قازاق حالقىنىڭ ءبىر اۋىزدى بولىپ، سىرتقى جاۋلارعا- جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋدە كورنەكتى رول اتقارعان ساياسي قايراتكەر. ەدىگەنىڭ افوريزمگە، قاناتتى سوزدەرگە تولى شەشەندىك بيلىك سوزدەرى حالىق اۋزىندا ساقتالعان. ول تاۋكە حان تۇسىنداعى <<>> نى جاساۋعا قاتىسقان. حالىق اراسىنداعى ەدىگە ءبي- <<>> دەيتىن دارىپتەمەلەر نەگىزسىز ەمەس ( << .="">> 4- توم، 105- بەت).

51. ەلشىبەك باتىر
ەلشىبەك باتىر ( تۋعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز). 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق باتىرى. ۇلى ءجۇزدىڭ شىرشىق، كەلەس القاپتارىن مەكەندەگەن سىرگەلى تايپاسىنان شىققان. جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە داڭقى شىققان. ەلشىبەكتىڭ باتىرلىعى تۋرالى حالىق اراسىندا اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. سونىڭ ءبىرى شوقان ۋاليحانوۆ جازىپ العان <<>>. وندا ابىلاي حاننىڭ جۇڭعارلىقتارعا قارسى ءبىر سوعىسىندا ەلشىبەك باتىردىڭ جاۋعا قارسى جالعىز شاپقان باتىلدىعى، ەرلىگى ايتىلعان ( <<ق.س.ە>>4- توم، 127- بەت).
52. ەسەت ەسەنقۇلوۆ
كىشى ءجۇز باتىرى، اداي رۋىنان شىققان. ول 18- عاسىردا اداي، بايۇلى رۋلارىن باستاپ، ءساۋران ماڭىنان ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنا قونىس اۋداردى. ەمبى، ويىل، تەمىر وزەندەرىنىڭ بويىن جايلاعان جۇڭعار قالماقتارىنا قارسى حالىق كۇرەسىن ۇيىمداستىرىپ باسقارۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ قىسپاعىنا شىداي الماعان جۇڭعار قالماقتارى باتىسقا قاراي ىعىستى. ەسەت حالىق كۇرەسىن باسقارعان شاق جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان تۋعان 18- عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى <<>> كەزى ەدى. باسقىنشى جۇڭعارلىقتاردىڭ قىسىمىنان قازاق حالقى ورتا ازيا حاندىقتارىن اينالىپ ەمبى، ەلەك بويىنا بەت دۇزەگەن بولاتىن. ەسەت باستاعان رۋلار جەم وزەنى بويىن قورعاپ، سوندا قونىستاندى. ەل قامىن جەگەن باتىردىڭ ءىسى كەيىنگى ۇرپاققا اڭىزعا اينالىپ جەتتى( <<ق.س.ە>> 4- توم، 182-بەت).
53. ەسەت باتىر
ەسەت باتىر ( 1667- 1749 ). كىشى ءجۇزدەن شىققان باتىر. ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ روسسياعا قوسىلۋىنا ات سالىسقان بوگەنباي باتىردىڭ ( شاقشاق) كۇيەۋ بالاسى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ەسەت باتىر كىشى ءجۇزدىڭ جەتى رۋىن بيلەگەن. 1731- جىلى وكتابىردە ءابىلقايىرحان باستاعان كىشى ءجۇز شونجارلارىمەن بىرگە پاتشا ۇكىمەتىنە انىت بەرىسكەن... ەسەت باتىر... روسسيا مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكا جانە ساياسي بايلانىستارىنىڭ ودان ارى نىعايۋىنا ات سالىسقان. ەسەت باتىر ەدىل قالماقتارىنىڭ بيلەۋشىلىك ارەكەتىنە قارسى كۇرەس جاساعان. پاتشا ۇكىمەتى وعان تارحان اتاعىن بەرگەن ( <<ق.س.ە>>4- توم، 188- بەت).

54. جانتاي باتىر
جانتاي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ارعىننان تاراعان قانجىعالى رۋىنان شىققان. مەكەنى كوكشەتاۋدىڭ ايىرتاۋ اۋدانى. جانتاي باتىردىڭ داڭقى جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە شىقتى. ابىلاي حان جۇڭعارلارمەن بولعان ءبىر سوعىستا جانتايدى بەس ءجۇز اداممەن جاۋدى بارلاۋعا جىبەرگەن. وسى اسا حاۋىپتى، تار وتكەلدى، تالقىننان ءوتىپ، ۇلىستى باعىندىرعان ەرلىك ىسىنە حالىق توتەنشە سۇيىنگەن. ونىڭ باتىرلىعى تۋرالى حالىق اراسىندا اڭىز- اڭگىمەلەر كوپ.جانتايدىڭ زيراتى سولتۇستىك قازاقستان وبىلىسىنىڭ لەنين اۋدانى- جانتاي اۋىلىندا ( <<ق.س.ە>>4- توم، 217- بەت).
جانتاي قازاق حالقىن <<>> كۇيدەن قۇتقارۋ جولىنداعى جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەرەسەن ەرلىك كورسەتىپ داڭىققا بولەنگەن. ونىڭ ەرلىگىن سول تۇستاعى ۇمبەتاي جىراۋ <<>>دەگەن داستانىندا جىرلاپ، قالىڭ قاۋىمعا تاراتقان. 1745- 1755- جىلدارداعى قالبا مەن ەمىل وڭىرىندەگى جاۋدىڭ شابۋىلىن جويۋ تۋرالى ابىلاي، قابانبايلار شاقىرعان كەڭەسكە قاتىسىپ، كەڭەس جوباسى بويىنشا جاسالعان جورىقتارعا ات سالىسقان. تاريىحتىڭ كۋاگەرى بۇقار جىراۋ ءوزىنىڭ ءبىر جىرىندا:
<< ەرەدى ەل بەرمەيتىن بارماق-داعى،
قىرقىستى جان اياماي قالماق تاعى.
قاساباي، شۇرەك پەنەن جانتاي باتىر،
ايقاستى اتاجاۋمەن ءار جاقتاعى>>.
<< قالماقتىڭ شىعىندالدى قاشقاندارى،
باتىرلار جاۋ قاشقان سوڭ جاسقانبادى.
ايداپ ساپ وسى جولى قۇلىستايدان،
اق تۋى قاباكەڭنىڭ اسپاندادى>>- دەگەن.
بۇدان باسقا قازاق حالقنىڭ جىلقىسىن شاپقان بالدىزاندى جايراتقان كۇرەس تۋرالى تارالعان جىردا دا:
<< بەردىقوجا، قاساباي، باتىر جانتاي،
قازداۋىستى قازىبەك وڭكەي ساڭلاق...
اققان قان قىلىشىنان سورعالادى>> دەلىنەدى.
( <<>>كىتابىنان).
55. جولبارىس ابدوللا ۇلى
جولبارىس ابدوللا ۇلى ( 1690- 1740 ). كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىردىڭ اعاسى، ۇلى جۇز حانى دا ( 1740- 1720 ) بولعان.<<>> كەيىن (1730- جىل) ءوزى بيلەگەن قازاق قاۋىمدارىمەن تاشكەنىت قالاسى تۇرعىندارى اتىنان جۇڭعاردىڭ باسقىنشى حاندىعىنا تاۋەلدىلىگىن مويىنداپ، ولارعا الىم- سالىق تولەيتىن بولىپ، ەلىن ساقتاعان... 1738- جىلى سەنتابىردە ايەل پاتشا اننا جولبارسقا گراموتا جولداپ، تىلەگىن قابىلدايتىنىن بىلدىرسە دە، ءبىراق سول كەزدىڭ جاعدايىنا بولا جولبارىستىڭ تىلەگى ىسكە اسپادى. 1739- جىلى جولبارىس ابىلاي حانمەن تىزە قوسا وتىرىپ، جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى حالىق كۇرەسىن ۇيىمداستىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاشكەنىت، سايرام قالالارى ازات ەتىلدى. ايتسە دە جولبارىس تاشكەنىت تۇرعىندارىنىڭ قاستاندىق قولىنان قازا تاپتى (<<ق.س.ە>> 4- توم، 465- بەت).

56. جولبارىس قارابەك ۇلى
جٶلبارىس قارابەك ۇلى ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلات تايپاسىنان شىققان باتىر. وتەگەن باتىر ساربازدارىنىڭ ءبىرى- قارابەكتىڭ بالاسى. 18- عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 19- عاسىردىڭ باس كەزىندە ءومىر سۇرگەن. جولبارىس قارابەك ۇلىنىڭ جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە جانە قوقان حاندىعىنىڭ زورلىق- زومبىلىعىنا قارسى كۇرەستە ىستەگەن ەرلىگىمەن داڭقى شىققان ( <<ق.س.ە>> 4- توم، 465-، 466- بەت).
57. كوتىبار
كوتىبار (؟ - 1833 ). كىشى ءجۇزدىڭ باتىرى، شەكتى رۋىنان شىققان. سىرىم( داتوۆ) باتىر باستاعان ۇلىت ازاتتىق قوزعالىسى كەزىندە جاساق ۇيىمداستىرىپ، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەستى. اق جايىق بويىنداعى بەكىنىستەرگە بىرنەشە رەت شابۋىل جاسادى.جورىققا ءاردايىم ءوزى باس بولىپ، قولىمەن اتتانعان. ونىڭ ەرلىكتەرى جونىندە ەل ىشىنە تاراعان اڭىزدار كوپ، << -="">> داستانىندا دا جىرلانعان ( <<ق.س.ە>> 6- توم، 53- بەت).
58. جانقوجا باتىر
جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ ( 1780-1860 ). حيۋا بەكتەرىنە قارسى كۇرەستە اتى شىققان باتىر. ول سىرداريا ەگىنشىلەرىنىڭ( 1856-1857 ) جىلدارداعى وتارشىل پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى بولعان. شەكتى رۋىنان شىققان. حيۋاحاننىڭ زورلىق- زومبىلىعىنا شىداي الماعان جانقوجا قارا قۇمعا قونىس اۋدارىپ، حيۋا حاندىعىنا جانە قوقان بيلەۋشىلەرىنە قارسى كۇرەستەر جۇرگىزدى. 1835- جىلى سىرداريا بويىنا سالىنعان باباجان قامالىن قيراتىپ، حيۋادان جىبەرىلگەن جاساقتاردى تاس تالقان ەتتى. وتارشىل پاتشا ۇكىمەتى سىر بويىنداعى قازاق حالقىنىڭ سۋارمالى جەرلەرىن تارتىپ الىپ كازاك ورىستارعا بەرۋدەن سىرت، المان- سالىقتى مولايتىپ، زورلىق- زومبىلىقتى كۇشەيتكەندىكتەن سىرحالقى كوتەرىلىس جاساۋعا ءماجبۇر بولدى. جانقوجا ءۇش مىڭ ادامدىق جاساق قۇرىپ، ءبىرىنىشى ءنومىرلى پورتتى قورشادى. 1857- جىلى ارىقبالىق ماڭىندا پاتشانىڭ وتارشىل كۇشتەرى جاعىنان جەڭىلىسكە ۇشىراپ، سونان قۋان داريا مەن جاڭا داريا ارالىعىندا كوشىپ- قونىپ كۇن كورىس جاسادى. ايتسە دە قىر سوڭىنان قالماعان پاتشا اكىمشىلدىگى <<>> ءتاسىلىن قولدانىپ، سولتان قاسىموۆ باستاعان جاساقتى جاۋلاۋعا جۇمساپ، جانقوجانى ءولتىرتىپ، اۋىلىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ تىندى ( <<>>8- توم، 419- بەت جانە باسقا ماتەريالدان).

59. تۇرسىنباي باتىر
تۇرسىنباي بالتا كەرەي 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورتا ءجۇزدىڭ اتاقتى باتىرى. ابىلاي حاننىڭ تۇستاسى. تۇرسىنباي جۇڭعار اقسۇيەكتەرىنىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاق جاساقتارىن ۇيىمداستىرىپ، قول باستاۋشى، جاۋعا قارسى ەرلىكپەن كۇرەس جۇرگىزۋشى بولعان. كەيبىر تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ول كەدەي شارۋا سەمياسىنان شىققان. حالىق اۋزىندا ساقتالعان تاريحي اڭىزداردا <<>>دەگەن لاقاپ اتىمەن بەلگىلى. ايتسەدە تۇرسىنبايدىڭ ءومىر جولىن جان- جاقتى سيپاتتايتىن ناقتىلى تاريحي دەرەكتەر تولىق جينالماعان ( <<ق.س.ە>> 11- توم، 191- بەت).
60. سۇرانشى باتىر
سۇرانشى باتىر (1775- 1864 ). قازاق باتىرى، ۇلى ءجۇز شاپىراشتى تايپاسىنىڭ ەسقوجا رۋىنان شىققان. ونىڭ اتالارى قاراساي باتىر، تۇرىكپەن باتىر، مىرزابەك باتىر، كاشكە باتىرلار ەل اراسىنان اتاعى شىققان شەشەن ءارى باتىر بولعان ادامدار. سۇرانشى باتىر تويشىبەك بەكىنىسىنىڭ ماڭىندا قوقان حاندىعىنىڭ ءۇش مىڭ اسكەرىمەن سوعىسىپ ولاردى جەڭگەن. ونان كەيىن ورمون حاننىڭ ەكى مىڭ قولىنا قاتال تويتارىس بەرگەن. 1850- جىلداردىڭ باسىندا قازاق جەرىنە قايتا جورىق جاساعان قوقان حاندىعىنىڭ اسكەرى تىلەۋقابىل رۋىن شاۋىپ، مال- مۇلكىن تالان- تاراجىعا سالعاندا سۇرانشى باتىر ساۋىرىق باتىرمەن بىرگە ءۇش ءجۇز قولمەن ولاردى قوپادا قۋىپ جەتىپ، ەل كەگىن قايتارعان. سول كەزدەرى اڭىراقاي القابىن مەكەندەگەن دۋلات ەلىنە قوقاندىقتار تاعى شابۋىل جاساپ كەلگەندە سۇرانشى باتىر، ساۋىرىق باتىر، انداس،جاگور، ءداۋقارا، شىمىرباي باستاعان جاساقتارمەن بىرگە سول ەلدىڭ ءبىر بولىگىن باسقىنشىلاردان ازات ەتكەن. كەيىن ۇزىناعاشتاعى شايقاستا قوقان اسكەرلەرىن ويسىراتا جەڭىپ، ۇزىناعاشتان سايرامعا دەيىنگى ارالىقتى قوقان باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەن. سۇرانشى باتىر ءدال وسى جورىقتا سايرامدا قازا تاپقان. سۇرانشى باتىر تۋرالى ش. ۋاليحانوۆ <<>>دەپ اتاعان. سۇرانشى باتىردىڭ ەرلىگى تۋرالى ءسۇيىنباي، جامبىل جىراۋلار پوەما، تولعاۋلار شىعارىپ جىرلاعان ( <<ق.س.ە>> 10- توم، 464- بەت، تاعى باسقا تاريحي دەرەكتەردەن).

61. ساۋىرىق باتىر
ساۋىرىق باتىر ( 1784- 1854 ). قوقان حاندىعىنىڭ جۇڭعارلار سەكىلدى جاۋزدىقپەن جاساعان شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستەردە قول باستاعان قازاق باتىرى. شاپىراشتى تايپاسىنىڭ ەسقوجا رۋىنان شىققان. ول نەمەرە اعاسى سۇرانشى باتىرمەن بىرگە جەتىسۋدى ىلەگە دەيىن بيلەگەن قوقان حانى مەن قىرعىزدىڭ ورمون حانىنا قارسى جەرگىلىكتى حالىقتان جاساق قۇرىپ كۇرەس جاساعان. ساركەمەردەگى تىلەۋقابىل رۋلارىن شاپقان قوقاندىقتارعا قارسى ۇرىسقا ساۋىرىق باتىردا بەلسەنە قاتىناسىپ، ەلىن ازات ەتۋدە ەرلىك كورسەتكەن. 1850- جىلدارداعى قىرعىز فەۆدالدارىنىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە قاستەك سايىندا بولعان قاندى شايقاستا قازا بولعان. ساۋىرىق باتىر تۋرالى ءسۇيىنباي، جامبىل جىراۋلار جىر تولعاعان. ساۋىرىق تۋرالى ەل ىشىندە اڭىز- اڭگىمەلەر كوپ، ءبىراق تولىق جينالماعان ( <<ق.س.ە>>10- توم، 61- بەت).
62. ىسپاتاي باتىر
ىسپاتاي الىبەك ۇلى ( 1781- 1868 ) جىلدارداعى قازاق باتىرى. دۋلات تايپاسىنىڭ بوتپاي رۋىنان شىققان. قوقان حاندىعىنا قارسى قازاق- قىرعىز حالقىنىڭ قوزعالىستارىنا بەلسەنە قاتىناسۋشى بولعان....( <<ق.س.ە>> 10- توم، 490- بەت).
63. سارى ءبي
سارى ءبي شوڭعار ۇلى ( 1761- 1838 ). كىشى ءجۇزدىڭ بۇلدى رۋىنان شىققان شەشەن ءبي ءارى باتىرى. ول جۇڭعار قالماقتارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستەردە قول باستاۋشى بولعان. سىرىم داتوۆ باستاعان شارۋالار كوتەرىلىسىن قولداپ، وعان قاتىسقان. سارى ءبي ايتقان شەشەندىك ءسوزدەر ەل اراسىندا ءجيى ايتىلادى.ءبىراق ولار تولىق جينالماعان ( <<ق.س.ە>>10- توم، 42-بەت).
64. حانكەلدى باتىر
حانكەلدى باتىر جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكەن قازاق باتىرى. البان تايپاسى، ءالجان رۋىنىڭ سىرىمبەت تارماعىنان. 1723- جىلى جۇڭعار قالماقتارىنىڭ قازاق جەرىنە جاساعان جويقىن شابۋىلىنا قارسى ءۇيسىن تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ، ۇزاق جىل بويى ازاتتىق سوعىس جۇرگىزگەن باتىرلاردىڭ ءبىرى.... حانكەلدىنىڭ جاۋىنگەرلىك جورىعىن نەمەرەسى رايىمبەك باتىر جالعاستىرىپ، ەل ىشىنە داڭقىن شىعاردى ( <<ق.س.ە>> 11- توم، 610-بەت).
65. ءۋالي حان
ءۋالي حان (؟- 1821 ). ابىلاي حان ولگەننەن كەيىن ورتا ءجۇز ەلى ونى حان كوتەرگەن. پاتشا گراموتا جولداپ ورتا ءجۇز حانى ەتىپ جاريالاعان. ءۋالي حاننىڭ ۇكىمەت بيلىگى السىزدەۋ بولدى، ونىڭ قول استىنا نەگىزىنەن ارعىن رۋىنىڭ قاۋىمدارى قارادى. سىرتقى ساياساتتا ءۋالي حان اكەسى ابىلايدىڭ جۇرگىزگەن باعىتىن قولدادى. ول ءبىر جاعىنان روسسيامەن قاتىناستا بولىپ، ەكىنشى جاعىنان قى-تاي ۇكىمەتىمەن بايلانىسىن ساقتادى. وتارشىل پاتشا ۇكىمەتى ءوز تاراپىنان ەندىگى جەردە ونىڭ قى-تايمەن بايلانىستا بولۋىنا تيىم سالۋعا بار كۇشىن سالدى. ءۋالي حانعا كەلە جاتقان جۇڭگونىڭ بوگدەحان ەلشىلەرىن حان سارايىنا ( ءۋاليدىڭ ورداسىنا) جىبەرگىزبەي توستى. سۇيتسەدە ونىڭ قى-تاي ۇكىمەتىمەن قارىم- قاتىناسى توقتالعان جوق. وتارشىل پاتشا ۇكىمەتى ءوز ىقپالىن نىعايتۋ ماقساتىن شەكارالىق شەپتى ورتا ءجۇز تەريتورياسىنا قاراي جىلجىتۋ ( كەڭەيمەشىلىك ەتۋ) جولىمەن جۇزەگە اسىرا باستادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ىرتكى سالۋى سالدارىنان ءمان- جايدى بىلمەگەن بۇقارالاردىڭ ءۋالي حانعا نارازىلىعى كۇشەيدى، ءۋالي حان ۇستىنەن پاتشا ۇكىمەتىنە ارىزدار جاۋدىرىلدى. پاتشا ءوزى جاساعان ورايدى مىقتى ۇستاپ، قىرىق نەشە مىڭ ادامى بار سولتاندار مەن بيلەردى روسسياعا <<>>قاراۋعا ءماجبۇرلەدى. مۇنداي جاعدايدا ءۋالي حان قى-تاي ۇكىمەتىمەن بايلانىستى كۇشەيتە تۇستى، ءتىپتى سوڭعى كەزدەرى شينجياڭعا اۋىپ كوشىپ كەتپەكشى بولدى. ءۋالي حاننىڭ چين ۇكىمەتىمەن تىعىز بايلانىسى بارىن بىلگەن جانە ءۋالي حان بيلىگىن بۇرىنعىدان دا السىرەتە تۇسۋگە تىرىسقان روسسيا پاتشا ۇكىمەتى اقىرى ( 1815- جىل) بوكەي سولتاندى ورتا ءجۇز حاندىعىنا بەكىتىپ، ءوز ماقساتىنا قولايلىلىق جاراتتى ( <<>> 11- توم، 274- بەت تاعى باسقا تاريحي دەرەكتەردەن).

66. بازارباي باتىر
بازارباي باتىر 18- عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ورتا ءجۇز باتىرى. التايداعى قازاق حالقىن جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان قورعاۋ كۇرەسىندە اتى شىققان. ول التاي قازاقتارىنىڭ حانى دانيارعا جانە پاتشا روسسيا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى حالىقتىق كوتەرىلىسكە باسشىلىق ەتۋشى بولدى. بۇل ارادا بازارباي باتىر باستاعان مىڭ قول تولىق جەڭىسكە جەتتى. ءبىراق مۇنى كورە الماعان شارپاتشانىڭ جەندەتتەرى ونى الداپ- ارباپ قولعا ءتۇسىرىپ، ازاپتاپ ولتىرۋمەن تىندى. ( باس كوتەرگەن قانشالاعان قازاق باتىرلاردى مەن ەل كوسەمدەرىن وسىنداي قاستىقپەن ولتىرمەدى دەيسىز شارپاتشالىعى!؟) ( <<ق.س.ە>> 2- توم، 79- بەت).
67. ەر ساعىندىق
ەر ساعىندىق 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، نايمان-قىزاي رۋىنان شىققان باتىر. ەر ساعىندىق جۇڭعار اقسۇيەكتەرىنىڭ قازاق ەلىنە جاساعان قىرعىندى شاپقىنشىلىعى تۇسىندا، ءوز ەلىنەن جاساق قۇرىپ، وعان قولباسشىلىق ەتكەن. الاتاۋ وڭىرىندەگى كوپ رەتكى شايقاستارعا قاتىسىپ، ەلىن- مەكەنىن قورعاعان. كورشى قىرعىز حالقىنا كومەك ەتىپ، قىرعىز اۋىلدارىن باسىپ العان جۇڭعارلىقتاردى جويىپ، قىرعىز جاساقتارىنىڭ باسشىسىن قورشاۋدان- قالىڭ ورتتەن قۇتقارىپ، ەرەسەن ەرلىك كورسەتكەن. ونىڭ بۇل ەرلىگى <<ەر>> اتىمەن ەل ىشىندە كەڭىنەن جىرلانعان ( <<تاريحي>> جانە <<>>داستانىنان).
68. ەر اعىباي
ەر اعىباي 18- عاسىردىڭ سوڭىندا ءومىر سۇرگەن، ارعىننىڭ شۇبىرتپالى رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر. << حالىق اعىبايدىڭ باتىرلىعىن، اقىلىن، تاپقىرلىعىن، كورەگەندىگىن جوعارى باعالاعان. ەل اۋزىندا ونىڭ كوزى وتكىر-جىتىلىگى، جەرشىلدىگى، ساپاردا جولى بولعىشتىعى، جۇمىستا تىندىرىمدىلىعى اڭىز تۇرىندە ايتىلادى. وسى سەبەپتى حالىق ونى <<>> دەپ اتاپ كەتكەن>> ( <<ق.س.ە>> 1-توم، 106- بەت).
اعىباي باتىر جۇڭعار قالماقتارىمەن جاساعان كوپ رەتكى سوعىستاردا شەپ بۇزۋشى بولعان. وسىنداي ءبىر سوعىستا ول جاساقتارىمەن قورشاۋدا قالىپ، ايلاكەرلىگىمەن جاۋ شەبىن بۇزىپ شىقسادا، ونىڭ ءىنىسى كەلەبە تۇتقىندالىپ قالادى. جۇڭعارلىقتار كەلەبەنى تۇيە تەرىسىنەن قاتىرعان <<>>سالىپ الىپ كەتەدى. ارادا كوپ كۇندەر وتكەننەن كەيىن اعىباي ءوز جاۋىن اڭدىپ جۇرىپ، سەكسەن نەشە جاۋدى جالعىز قىرعىن تاپتىرعان بولسادا، ءىنىسىن قۇتقارا الماي، ءىنىسى جاۋ وعىنان قازا تابادى. اعىبايدىڭ وسى سەكىلدى ەرلىگى جونىندە <<>> داستانى شىعىپ ەل ىشىنە كەڭ تارالعان ( <<ەر>> داستانىنان).
69. ايشىبەك باتىر
ايشىبەك باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ساۋران- تۇركىستان قالاسىن قورعاۋ شايقاسىندا ەرەسەن ەرلىك كورسەتكەن باتىر. 1720- جىلداردا قازاقتىڭ استاناسى اتالعان تۇركىستان- ساۋران قالاسىن جۇڭعار شاپقىنشىلارى قورشاپ الىپ، باسىپ الۋعا ۇرىنادى. قابانباي باتىر قالا ىشىندەگى ەلدى قورعانىستىق سوعىس جاساۋعا ۇيىمداستىرىپ، ايشىبەك باتىردى حالىقتىق قوسىنعا قولباسىلىققا كورسەتەدى دە ءوزى قالادان جاسىرىن شىعىپ كەڭ ساحارا حالقىن قوزعاۋعا ءجۇرىپ كەتەدى. ايشىبەك باتىر قورشاۋعا العان جاۋدىڭ اتاماندارىن جاسىرىن جايعاۋ ءۇشىن تۇياق، قياق( اعالى-ءىنىلى) باستاعان بەس باتىردى جاسىرىن جىبەرەدى. ءبىراق قالا ىشىندەگى ءبىر ۇلكەن سارداردىڭ قاتىنى كەپتەر ارقىلى سىرتقى جاۋعا حابار جىبەرىپ، بەس باتىردىڭ كەتكەنىن، ولاردىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن ايتىپ قويادى. جاۋ جاق بەس باتىردىڭ ءۇشەۋىن ۇستاپ ءولتىرەدى. تۇياق پەن قياق وڭدەرىن وزگەرتىپ امان قالادى دا، تۇياق قالاعا قايتىپ ايشىبەك باتىرعا احۋالدى مالىمدەيدى. قياق جاۋ ورتاسىندا جاسىرىن ءجۇرىپ تەگى قازاق بولعان ءبىر ساردارعا ونىڭ اكە- شەشەلەرىنىڭ كورگەن كۇندەرىن ايتىپ، جاۋ جاقتان ونى ءوز ىقپالىنا تارتىپ الادى دا، جاۋ كۇشىن السىرەتەدى. وسى ساردار قياقتىڭ كورسەتكەن اقىلىمەن ساحاراعا كەتىپ، جاساق جيناپ كەلىپ، تۇركىستاندى قورشاعان جاۋدىڭ ارتقى جاعىنان ۇرىس قوزعايدى. ايشىبەك باتىر قالا حالقىن كۇرەسكە قوزعاپ، اقىرى جاۋدى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتەدى ( <<قياق->> اڭىزى، <<>> كىتابىنان).

70. قياق باتىر 71. تۇياق باتىر
قياق جانە تۇياق 18- عاسىردا وتكەن، قاڭلى ەلىنەن شىققان اعالى-ءىنىلى قوس باتىر. ەكەۋى دە جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا جانە قوقان حاندىعىنىڭ زورلىعىنا قارسى كۇرەستەردە كورسەتكەن ەرلىگىمەن اتى شىعىپ، ەل ىشىنە اڭىز بولىپ تاراعان. تاريح عالىمى ءىلياس ەسەمبەرليىن ءوزىنىڭ تاريحي دەرەكتەرگە تولى <<>>كىتابىندا قوس باتىردىڭ ەرلىكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، تۇركىستان- ساۋران قالاسى جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالعاندا، قابانباي باتىر قالا حالقىن قورعانۋ سوعىسىن جۇرگىزۋگە ۇيىمداستىرىپ، اتاقتى ايشىبەك باتىردى قولباسى ەتىپ بەلگىلەيدى. سوعىس ۇزاققا سوزىلادى. ايشىبەك باتىر قالانىڭ حانىمەن اقىلداسىپ، قورشاپ العان جاۋدىڭ باستى-باستى اتاماندارىن ءولتىرۋ ءۇشىن قياق بەن تۇياق باستاعان بەس باتىردى جاساندىرىپ، جاسىرىن جىبەرەدى. ولار جاۋ شەبىنە كىرىپ، ىشكى احۋالدارىن ۇعىسىپ جۇرگەندە، ءۇش باتىر تۇيىقسىز تۇتقىندالىپ ءولتىرىلەدى. قياق بەن تۇياق ءوڭ-تۇستەرىن دەرەۋ ءوزگەرتىپ، ونان ارمان جاسىرىنا تۇسەدى. ءبىراق، جاۋ جاقتىڭ ءبىر نويانى بۇلاردىڭ قىر سوڭىنا ءتۇسىپ ۇستاماق بولعاندا، تۇياق باتىر قاشىپ كوز تاسالاپ قالاعا كىرىپ كەتەدى دە، قياق باتىر قولدى بولادى. قياقتى ۇستاعان نوياننىڭ ءاسىلگى تەگى قازاق ەكەندىگىن بىلەتىن قياق، سۇراق ۇستىندە ونىمەن تانىسىپ، وعان ءاسىلى تەگىنىڭ قالاي ەكەندىگىن ۇعىندىرادى. كەگى كەرنەگەن نويان قياقتى بوساتىپ، ونىڭ اقىلىمەن شەپتەن شەگىنىپ قازاق جەرىنە كەتەدى دە، ول جەردەن قول جيناپ، جۇڭعار شاپقىنشىلارىن ارتقى جاقتان قاتتى جازالايدى. جاۋ شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى.
ەلىن- جەرىن قورعاۋدا ەرەسەن ەرلىك كورسەتكەن قياق پەن تۇياقتى ەل ەسىركەپ، حان قادىرلەيدى. سوڭعى كەزدەرى قوقان حاندىعىنىڭ زورلىق- زومبىلىعى اسقىنداپ كەتكەندىكتەن وعان قارسى جورىق باستالادى. ابىلاي حان جاساعىنىڭ اتاقتى باتىرلارى بولىپ، قياق پەن تۇياق تا بۇل جورىققا قاتىسادى. تاشكەنىتتى قولعا الۋ سىندى اۋىر شايقاستا، كوپ حالىقتى حاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلدىرعان قياق پەن تۇياق ەكەۋى دە ەرلىكپەن قۇربان بولادى. بۇلار ءجونىندە ەل اۋزىندا كوپتەگەن اڭىز- اڭگىمەلەر ايتىلىپ كەلگەن ( <<>> كىتابىنىڭ ەسكەرتپە مازمۇندارىنان).
72. سارىباي باتىر
سارىباي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، قانجىعالى بوگەنباي باتىردىڭ اق تۋىنا مۇراگەرلىك ەتكەن بالاسى. بوگەنباي باتىر قارتايىپ، اتتان تۇسەر كەزىندە <<>> دەپ، اعاسىنان اسىراپ العان ۇلى سارىبايعا تۋىن تاپسىرادى. وعان قابانباي باتىر باتاسىن بەرەدى. <<سارىباي .="">> دەپ جىرلانادى <<>>قيساسىندا.
سارىباي باتىر بوگەنباي ۇرقىنا قاستاندىق ەتپەك بولىپ، ەلىن ءبولىپ بۇلىنشىلىك جاساعان <<تورە>>كەك الادى. ونىڭ ورداسىن ويرانداپ، وردا يەسى قۇلجابەكتىڭ قىزى زەينەپتى قاتىندىققا الادى، زورلاپ كوشىرىپ اكەتكەن جەتى مىڭ ءۇيلى قانجىعالى ەلىن ءوز مەكەنىنە قايتارىپ كوشىرىپ كەلەدى. كەيىن قالماق حانى قاراناي كەك الماق بولىپ، قانجىعالى ەلىنە شابۋىل جاساعاندا، سارىباي جاساعىنا قولباسىلىق ەتىپ، شەپ قۇرىپ، سوعىس جۇرگىزەدى. اقىرى جەكپە- جەكتە قارانايدى جەر جاستاندىرىپ، جاۋ قوسىنىن توز- توپالاڭ ەتىپ، جەڭىسكە جەتەدى ( تاريحي دەرەكتەر جانە <<>> دان ).

73. بەكسولتان باتىر
بەكسولتان باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، بوگەنباي باتىردىڭ اعاسى ەگىنبايدىڭ بالاسى. جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ ءبىر توبى قاراناي نويان بوگەنباي ەلىنەن اتا كەگىن الماق بولىپ، ون توعىز مىڭ جاساعىمەن اتتانىپ، <<>> سۇقتانادى. ول:
<< ءولتىرىپ بوگەنبايدى كەگىمدى السام،
بويىمدا قالماس ەدى ەشبىر ارمان....
بوگەنباي جەتىم قىلعان كۇشپەن ايداپ،
ولتىرگەن جان اكەمدى قولىن بايلاپ.
كەتپەيدى سالعان داۋىسى قۇلاعىمنان،
ويرانداپ، ۇران سالعان مايانبايلاپ...
اكەمنىڭ ءوز تاعىندا كەسكەن باسىن،
سول كەزدە توعىزدا ەدى مەنىڭ جاسىم.
تىرىدەي قولعا السام سول بوگەنبايدى،
قازاقتار سوندا ولىمنەن قۇتىلاسىڭ>>دەپ، مايداندا ايبار كورسەتەدى. جەكپە-جەكتە ول الدىمەن شىققان ەكى باتىردى دومالاتىپ اتتان تۇسىرەدى. وسى كەزدە نامىسى قوزعان بەكسولتان شىعىپ، قارانايدىڭ قارىنىن جارىپ، اتتان دومالاتادى. قاۋ قولى توز- توز بولىپ قاشا جونەلەدى ( تاريحي دەرەك جانە <<>>داستانىنان).
74. كۇشىك باتىر
كۇشىك باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، قاراكەرەي، مامبەت رۋىنان شىققان، كەزىندە ەل كوسەمى، ءبي ءارى باتىر قولباسى بولعان.
قابانباي باتىر جاسىراق كەزىندە اعاسى ەسەنبايدى جۇڭعار شاپقىنشىلارى ءولتىرىپ، جىلقىسىن شاۋىپ اكەتەدى. <<>> مامبەت رۋىنىڭ باتىلى بارماعان سوڭ، بۇعان قابانبايدىڭ ءتوزىمى شىداماي، جاستا بولسا جارامدى اتتىڭ بىرىنە ءمىنىپ، اعاسىن ءولتىرگەن جاۋىن اڭدىپ جۇرىپ، ونىڭ ولجە جىرعىل، ارسالاڭ دەگەندەر ەكەنىن ءبىلىپ، ولاردى قاپىلىستا جارىپ تاستاپ، التاي جەرىندەگى جەزدەسىن ءىزدەپ كەتىپ قالادى. ەلى ارتىنان كوپ رەت حابار ايتىپ <<>> دەسە دە كەلمەيدى. كەيىن وسى كۇشىك باتىر <<>> دەگەن اقىل كورسەتىپ، ون ەكى وتاۋدى قابانباي بارعان ەلگە كوشىرىپ جىبەرەدى. ولار كۇندەردىڭ بىرىندە <<>> ىسكە كەز كەلتىرىپ، كوشىرىپ كەلمەك بولادى. سوندا كۇشىك باتىر كوشكەندەرگە باتا بەرەدى.
وسى بارعان ون ەكى وتاۋ ەكى دە ءۇش جىلدى وتكىزىپ، اقىرىندا قابانبايدىڭ ءوز ەلىنە الىپ كەلەدى. <<>> جالعاستى كوتەرگەن ءومىر باتىر ەندى اق تۋدى قابانبايعا تاپسىرادى. كۇشىك پەن ءومىر وعان باتالارىن بەرەدى ( <<قابانباي>> كىتابىنان).

75. بارماق باتىر
بارماق باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، ۋاقتىڭ ۋالي رۋىنان شىققان، ساۋە ايتقىش، بولجاعىش قاسيەتىنە قاراپ، ەل <<>> دەپ تابىنعان. 1745-1755- جىلداردا جۇڭعار شاپقىنشىلارى توپ- توپقا ءبولىنىپ الىپ، قازاق حالقىنىڭ مال- جانىن شاۋىپ، مەكەنىن تارتىپ الۋدى كۇشەيتەدى. جۇڭعار نوياندارى بالدىنزا، حان دورجى دەگەندەر قالبادان شورعا دەيىنگى جانە قارا ەمىل، سارى ەمىلدى باسىپ الىپ، اۋىر قىرعىنشىلىق سالادى. وسى كەزدە ابىلاي حان، قابانباي باتىرلاردىڭ شاقىرتۋىمەن جيرماجەتى باتىر- كوسەمدەر باس قوسىپ كەڭەس وتكىزەدى. بۇعان بارماق باتىردا قاتىسادى. كەڭەستە جاۋدى توپ- توپقا ءبولىپ، جەكە- جەكە جويۋ، ءبىرىن قۇرتىپ، ءبىرىن تارتۋ تاسىلىمەن ۇرىس جۇرگىزۋگە كەلىسەدى. وسى كەڭەس جوباسى بويىنشا كۇرەسكە اتتانىپ، جاۋدى ءبىر-ءبىرىنە قوسپاي،قىزىل قىرعىن، سار سۇرگىنگە سالادى. سونىمەن قالبادان شورعا دەيىنگى ءوڭىردى، ونان قارا ەمىل،سارى ەمىل ءوڭىرىن قايتارىپ الىپ، ەلدى ازات ەتەدى. وسى ۇرىستار بارىسىندا تاما باتىر باستاعان ون التى باتىر قۇربان بولادى. باتىرلار كەگى ءۇشىن قالىڭ تال، قوپالى قامىسقا كىرىپ بەكىنىپ العان جاۋ جاساعىنا ءورت قويىپ، ءبىرىن قاشىرماي تيپىل ەتەدى. بۇل تۋرالى حالىق جىرىندا << ...="">> دەلىنگەن. قابانباي باتىر باس بولىپ <<>>شايقاسىن جاساعاندا، بارماق باتىر ەكى ءجۇز ادامدىق <<>>توپتىڭ بىرىنە باسشىلىق ەتىپ، سۇبەباي باتىرمەن بىرگە جاۋدى اياماي سوققلاپ جەڭىسكە جەتكەن.
بارماق باتىردىڭ شەشەندىك، اقىندىعى دا بولعان. ونىڭ:
<< ويلاساڭىز جىگىتتەر،
اۋەل بۇرىن نە جامان؟
قايعىسى قاتتى جاۋ جامان،
اسىلىق ەردەن ازعانى
جاڭىلسا جازىم ءتاۋبادان،
ۇيات كۇشتى ءولىمنەن،
ەرگە نامىس، ار جامان.
ەكىنشىدەن نە جامان؟
قايعىلى كوڭىل شەر جامان،
ارام بەينەت تەر جامان.
جىرتىلعان جاعا، جەڭ جامان >> دەپ ونعا دەيىن <<>> ماندەرىن شەشەدى ( <<>> كىتابى جانە باسقادان).

76. تاما باتىر
تاما باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، قاراكەرەي رۋىنان شىققان باتىر، شەشەن. جۇڭعار باسقىنشىلارى قازاق حالقىنا شابۋىلداعاندا، قىلماعان جاماندىعى قالماعان. ولار قازاق حالقىن توزدىرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىتتاردا جىلقىسىن شاۋىپ اكەتىپ، ەلدى جاياۋ قالتىرۋ ءتاسىلىن قولدانعان. 1745- 1755- جىلداردىڭ بىرىندە شورعا ءوڭىرىندە جاتقان قازاقتىڭ قالىڭ جىلقىسىن شاپقان جۇڭعارلىقتار تاما باتىردىڭ بالاسى بايقونىستى جانە بەس، التى جىلقىشىلارىن ءولتىرىپ، تىنىش جاتقان اۋىلىن ويرانداپ كەتەدى. مۇنداعى ەل ەس جيا الماي قالباعا قاراي قاشادى، <<>> دەگەن جەردە جاۋ وكشەلەپ جەتىپ، كوپ ەل سۋعا اعىپ قىرعىن تابادى. قارالى كۇننەن ەلىن قۇتقارۋ ءۇشىن قارت باتىر تاما دا اتقا ءمىنىپ، كەنجە، داۋلەتباي، نازارعازى سەكىلدى باتىرلاردى قاسىنا ەرتىپ جاۋ ارتىنان قۋالاپ سوعىس جاسايدى. بۇل احۋالدان حابار تاپقان قابانباي باتىر دا ەل باتىرلارىن كەڭەسكە شاقىرىپ، سوعىستى قالاي جۇرگىزۋدى اقىلداسادى. ولار جاۋدى توپ- توپقا ءبولىپ، ءبىرىن- بىرىنە قوسپاي جويۋعا كەلىسەدى. وسى كەلىسىم بويىنشا جاۋعا قارسى جورىقتار ۇيىمداستىرىلىپ، قالبا مەن شورعا دەيىنگى جانە قارا ەمىل، سارى ەمىل جەرلەرى جاۋدان ازات ەتەدى. اقسۋ بويىنداعى سوعىس وتە قاتتى بولادى. قالىڭ تال، قوپا قامىسقا جاسىرىنعان جاۋ تاما باتىر باستاعان ون التى باتىردى اتىپ ولتىرەدى. قاتتى كەكتەنگەن ەل بۇل جەرگە ءورت قويىپ، مۇنداعى جاۋدىڭ ءبىرىن قاشىرماي جويادى. تاما باتىر ەرلىگى ەل ىشىنە اڭىز بولىپ تارالادى. ءبىر جىردا:
<< تاما باتىر ايقاستا، تالايدى اتتان ۇشىردى،
قابانباي جازىم بولار دەپ، جان ۇشىرتا قىسىلدى.
قارسى كەلگەن قاس جاۋىن، جالمانىنان تۇسىردى>> دەپ ماداقتالعان ( قابانباي باتىر>> دان).
77. تەنتەك باتىر
تەنتەك باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ورتا ءجۇز، نايمان، ماتاي رۋىنان شىققان. جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەل باستاپ، ەرلىك كورسەتكەن باتىر. 1750- جىلدار ىشىندە قالبا، شورعا، قارا ەمىل، سارى ەمىل ءوڭىرىن باسىپ العان جۇڭعار شاپقىنشىلارى مۇنداعى حالىقتى تالان- تاراجىلاپ، اۋىر ازاپقا قالتىرادى.ابىلاي حان، قابانباي باتىرلار ەل باتىرى، ەل كوسەمدەرىمەن باس قوسىپ، جاۋعا قارسى كۇرەستىڭ ءمان- جايىن اقىلداسقاننان كەيىن، جاۋدى ءبىر- بىرىنە قوسپاي، بولەك- بولەك كۇيىندە جويۋدى كەلىسەدى. تەنتەك باتىردا كەڭەسكە قاتىناسادى ءارى وسى دۇرىس جوباسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن سەكسەن كۇندىك شايقاستا ءوز جاساعىمەن جۇرگەن جەرىندە جاۋىنا تاجال بولىپ ءتيسىپ قىرعىن تاپتىرادى. << .="">>دەپ جىرلانعان. <<>>بۇزۋدا تەنتەك باتىر ۇلكەن ۇلەستەر قوسقان. <<>> قيساسىندا قابانباي باتىردىڭ اتەكە جىرىقتى جازالاۋ جورىعىنا دا <<>>دەپ باياندالعانى بەكەر ەمەس( <<قابانباي>>كىتابىنان).
78. قاساباي باتىر
قاساباي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، قاراكەرەيدىڭ توقپاق رۋىنان شىققان. جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەن باتىر. قاساباي باتىر قابانباي باتىرعا تۋىس كەلەتىندىكتەن كىشكەنە كەزىنەن باستاپ ونىمەن بىرگە جۇرىپ، ەل قورعاۋ جورىقتارىنا قاتىناسىپ داڭقى شىققان.<<>> داستانىندا:
بازاردان الىپ كەلگەن سىرلى اشاماي،
باتىرلار ءوتىپ كەتتى-اۋ كوپ جاساماي.
باس قوستى سونشا باتىر دەگەننەن سوڭ،
توقپاقتان كەپتى شاۋىپ ەر قاساباي>>دەپ ەرەكشە اتالادى.
قاساباي باتىر 1750- جىلدارداعى قالبادان شورعا، قۇلىستاي- تارباعاتاي، قارا ەمىل، سارى ەمىل ءوڭىرىن جۇڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ جولىنداعى جيرما جەتى باتىردىڭ كەڭەسىنە قاتىناسىپ، سەكسەن كۇندىك جورىقتاردا ءوز جاساعىمەن ءبىرگە بولىپ، جاۋدى جويىپ، ەل كوزىنە تۇسكەن اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ەل اۋزىنداعى جىرلاردا: << .="">> دەلىنگەن ( <<قابانباي>>كىتابىنان).

79. قاساي باتىر
قاساي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، قاراكەرەيدىڭ توعاس رۋىنان شىققان ( بايجىگىتتىڭ ءۇش بالاسى: جۇمىق، توعاس، مامبەت بولادى. قابانباي باتىر مامبەتتەن بولسا، قاساي توعاستان تاراعان) باتىر.
1750- جىلداردا بىرنەشە توپقا ءبولىنىپ تاق تالاسقا تۇسكەن جۇڭعار باسقىنشىلارى ءارقايسسى ءوز ىقپالىن زورايتپاق بولىپ، توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىندا جاتقان قازاق حالقىنا كەڭ كولەمدى شابۋىل قوزعاپ كوپتەگەن جەرلەرىن باسىپ الىپ، حالققا اۋىر زۇلىم سالادى. وسى كەزدە ابىلاي حان، قابانباي باتىرلار جيرما جەتى باتىردىڭ كەڭەسىن شاقىرىپ اقىل قوسقان سوڭ، جاۋعا قارسى شورعا سوعىسى، قالبا سوعىسى، قۇلىستاي سوعىسى، اقسۋ سوعىسىن قوزعاپ، جاۋدى توپ- توبىمەن جويۋعا كىرىسەدى. اسىرەسە اقسۋدىڭ ماڭىنداعى سوعىس قاتتى بولىپ، تاما باستاعان ون التى باتىر قازاعا ۇشىرايدى. كەكتەنگەن قازاق جاساقتارى قوپالى قامىسقا ءورت قويىپ، ونداعى جاۋدى تۇگەل جويادى. قاساي باتىر وسى سوعىستاردىڭ بارىنە قاتىسىپ، ەرەسەن ەرلىك كورسەتەدى ( <<قابانباي>> كىتابىنان).
80. بايمۇرات باتىر
بايمۇرات باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ورتا ءجۇز نايماننان شىققان. 1750- جىلدارداعى جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ قايتارما شابۋىلىنا قارسى كۇرەستە جاساق باسى بولعان. جيرما جەتى باتىردىڭ كەڭەسىنەن كەيىن بايمۇرات باتىر ءوز جاساعىن باستاپ قالبادان شورعا دەيىنگى، ونان قارا ەمىل، سارى ەمىلدەگى، اقسۋداعى جورىقتارعا قاتىسىپ، سەكسەن كۇندىك شايقاسپەن جاۋدى جويىپ، زور جەڭىستەرگە جەتكەن كۇرەسكەرلەرمەن بىرگە بولادى. <<>> دەپ جىرلانادى. كەيىن <<>> الۋدا قۇرىلعان <<>>بەس توپتىڭ ءبىر توبىنا بايمۇرات قولباسى، بايعازى شەشەن اقىلشى بولىپ، جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ءتيسىپ، ويسىراتا سوققىمەن قۋىپ شىعادى. جەڭىسكە جەتكەن سوڭ ابىلاي حان ورداسىنداعى بيلەر كەڭەسىنەن ورىن الادى ( <<>> كىتابى جانە باسقا دەرەكتەردەن).

81. اقبانتاي باتىر
اقبانتاي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز نايمان تايپاسىنىڭ بۋرا رۋىنان شىققان اتاقتى باتىر. ول جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە جاساق باستاعان قولباسى بولىپ، قابانباي، ەسپەنبەت باتىرلارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن وتكەن.
جۇڭعار نويانى حان دورجى <<>> بەكىنىپ الىپ، شىڭعىس سىرتى- شاعان بويىنا كەلگەن قازاقتارعا قاتتى قىرعىن سالا بەرگەن سوڭ، حان ابىلاي جار سالىپ: << -="">> دەيدى. قابانباي باتىر <<>> توپتان ( ەكى ءجۇز ادامدىق) بەس توپ قۇرىپ، از اداممەن ءار بۇيىردەن ءتيسۋ تاكتيكاسىن قولدانادى. اقبانتاي باتىر بورانباي باتىردى قاسىنا الىپ ەكى ءجۇز ادامدىق <<>> جاساققا قولباسشىلىق ەتەدى. ولار قاراسىن كوپ كورسەتۋ ءۇشىن ەكى ءجۇزدەي تۇيەنى ارالارىنا قوسىپ الىپ قيمىل جاسايدى. سوعىس بارىسىندا قابانباي باتىردىڭ اتى جارالى بولعاندىقتان اقبانتاي ءوزىنىڭ اقبوز تۇلپارىن وعان مىنگىزىپ، قولباسىلىق ەتۋىنە قولايلىلىق تۋدىرادى. شەپ جايعان سوعىس باستالىسىمەن جەكپە- جەككە تۇسكەندە قاباكەڭ ارقاۋىلدى اتتان قۇلاتىپ، سۇيرەي جونەلگەندە، قالماق قوسىنى جان- جاققا بىتراي قاشادى. اقبانتاي مەن بورانباي باتىر ءوز جاساقتارىمەن ءبىر ءبۇيىردەن ءتيىپ جاۋدىڭ ەس-ءتۇسىن شىعارادى. قاشقان جاۋدى قۋىپ بارا جاتقاندا اقبانتايدىڭ اتىنا وق ءتيىپ، ءوزى تەرەڭ ورعا قۇلايدى. جاۋ نويانى ونى تانىپ اتقالى جاتقاندا، ول نوياندى ەسپەنبەت باتىر اتىپ جىعىپ، اقبانتايدى امان قۇتقارادى. قوسىنىنا قوسىلىپ جاۋدى وكشەلەي قۋعان اقبانتاي باتىر اياكوز وزەنىنە جەتكەندە، باراق باتىر مەن جانىبەك باتىردىڭ قوسىنى جاۋدىڭ تاعى ءبىر بۇيىرىنەن ءتيسىپ، قاتتى قىرعىن سالادى. قايتەرىن ءبىلمەگەن حان دورجى ءوزىن- ءوزى ءولتىرىپ تىنادى. سوعىس جەڭىسپەن بىتكەن كەزدە ابىلاي حان زور جيىن اشىپ، قابانبايعا <<>> <<>> اتاعىن بەرەدى. اقبانتاي حان ورداسىنىڭ بيلەر كەڭەسىنەن ورىن الادى ( <<>>كىتابىنان).
82. شۇرەك باتىر
شۇرەك باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ورتا ءجۇز، نايمان بايعانا رۋىنان شىققان باتىر. ( 1740-1755 )- جىلداردا الىپ بارىلعان جۇڭعار باسقىنشىلارىن قالبا مەن شورعادان، قۇلىستاي- ەمىلدەن، تارباعاتاي- اياكوزدەن الاستاۋ جورىقتارىندا ەلىن باستاپ تۋ كوتەرگەن اتاقتى باتىر. ول قابانباي، ابىلاي شاقىرعان جيرما جەتى باتىردىڭ كەڭەسىنە قاتىسىپ، سونان جوعارىدا اتالعان ءوڭىرلەردەن جاۋدى تازالاۋدا جاساعىن باستاپ سوعىس جاساعان. <<>>تۋرالى جىردا: <<>> دەپ جىرلانادى. <<>> سوعىسپەن العاندا شۇرەك باتىر ەرلىك كورسەتەدى. وسى ناتيجەسى ءۇشىن كەيىن حان ورداسىنىڭ بيلەر كەڭەسىنەن ورىن العان ( <<>> كىتابىنان).

83. وراقباي باتىر
وراقباي باتىر 18- عاسىردا وتكەن ورتا ءجۇز باتىرى. جۇڭعار باسقىنشىلارى تاق- تالاسقا تۇسىپ، ءارقايسسى ءوز ىقپالىن زورايتۋ ءۇشىن تۇس-تۇستان قازاق حالقىنا شابۋىل جاساعان 1750- جىلداردا، وراقباي باتىر ەلىن باستاپ، جاۋمەن سايىسقان، ەلىن- جەرىن قورعاعان. ابىلاي، قابانبايلار شاقىرعان كەڭەسكە دە قاتىسىپ، جوبالانعان جەرلەرگە جاساعان جورىقتاردىڭ بارىندە ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن. تاريح كۋاگەرى بۇقار جىراۋ ءوزىنىڭ شورعا سوعىسى جايىنداعى ءبىر جىرىندا:
<< بۇل جولى كوزگە ءتۇستى وراقباي ەر،
شىن قۇرىش قايتپايتۇعىن بولاتتاي ەر.
شارىستان وزىپ شىققان ەر بالزاندى،
ءبىر جولاتا تالقاندادى جولاتپاي ەر... >> دەپ ەرەكشە اتاپ جىرلاعانى وراقبايدىڭ كەرەمەت باتىر ەكەندىگىن ايگىلەيدى. ودان كەيىن حان ورداسىنىڭ اقلىشىلار كەڭەسىنەن ورىن العان ( <<>> كىتابىنان).
84. شوڭكەي باتىر
شوڭكەي باتىر 18- عاسىردا وتكەن جاۋىنگەر، ورتا ءجۇز نايماننىڭ ماتاي رۋىنان شىققان، جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن باتىر. <<>> دەگەن كىتابىندا تاريىحشى قۇربانعالي حاليدي مىناداي دەيدى: << -="" .="" ....="">>. <<>>اتتى داستاندا شوڭكەي باتىر تىلگە الىنىپ:
<< .... قول باستاپ باتىر دەگەن اتپەن كەلدى،
ماتايدىڭ ءبىر باتىرى شوڭكەي دەگەن،
جانىبەك قالىڭ كەرەي جاقتان كەلدى>> دەلىنەدى.
<<>> العان كەزدە دە شوڭكەي باتىر ءوز جاساعىمەن ەرلىك كورسەتەدى ( <<>> كىتابى).
85. جامان باتىر
جامان باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ورتا ءجۇز اقنايمان رۋىنان شىققان، جۇڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستە ەل باستاپ ەرلىك كورسەتكەن اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى.
جامان باتىردىڭ ەرلىك قيمىلدارى ( 1745-1755 )- جىلدارداعى جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ ءارقايسى توپتارى جاساعان شابۋلدارعا قارسى كۇرەستەردە كوزگە تۇسكەن. ابىلاي مەن قابانباي باتىر ەل باتىرلارىن شاقىرىپ كەڭەس وتكىزىپ،جاۋدى جويۋدىڭ جوباسىن جاساعان. جامان باتىر دا بۇل كەڭەسكە قاتىناسىپ، جوبادا كورسەتىلگەن جەرلەرگە جاسالعان جورىقتاردىڭ بارىندە ءوز ەرلىگىن كورسەتەدى. قالبا، شورعا، قۇلىستاي، اشىق، ەمىل جەرلەرىن جاۋدان ازات ەتىپ، حالىقتى ازاپتان قۇتقارادى. وسى سوعىستار تۋرالى تاريح كۋاگەرى بۇقار جىراۋدىڭ جىرىنا كورۋگە كورۋگە بولادى ( <<>> كىتابىنان).

86. بايعازى باتىر
بايعازى باتىر 18- عاسىردا وتكەن ورتا ءجۇز باتىرلارىنىڭ ءبىرى. جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە حان ابىلاي، ەر قابانباي، بۇقار جىراۋلارعا سەنىمدى سەرىك بولعان شەشەن ادام.
1750- جىلداردا جۇڭعار باسقىنشىلارىنىڭ ءبىر توبى بايجىگىت ەلىن شاۋىپ، مال- جاندارىن توناپ اكەتەدى. ابىلاي، قابانباي باتىرلار اتاقتى قولباسلار مەن باتىرلاردى كەڭەسكە شاقىرىپ، جاۋدى الاستاۋدى جوبالايدى. بايعازى باتىر دا كەڭەسكە قاتىسپ جورىققا اتتانادى. ولار جاۋدى وكشەلەي قۋىپ، ەمىلدەن ءوتكىزىپ، اقسۋدىڭ بويىنا قامايدى. وسى ارادا تاما باتىر باستاعان ون التى باتىر قازا تابادى. كەگى اسقىنعان قازاق جاساقتارى جاۋ بەكىنگەن قوپالى قامىسقا ءورت قويىپ، جاۋدى تىپ- تيپىل جوق قىلادى. ودان كەيىن <<>> تالقانداۋ شايقاسى بولادى. بايعازى باتىر ءوز جاساقتارىمەن وسى سوعىستاردىڭ بارىنە قاتىناسىپ ۇلكەن ەرلىك كورسەتەدى. بايعازى <<>>اتتى جاساقتاردىڭ مارىشىنا اينالعان ولەڭ جاساپ شىققان ( <<>> كىتابىنان).
87. اق شابدار 88. قاراشوقاي 89. جالعىزقاراق
بۇل ءۇش باتىر قابانباي باتىردىڭ اتەكە جىرىقتان كەك الۋ سوعىسىنا قاتىناسۋعا ەرەكشە ۇسىنىس ەتىپ شاقىرىلعان باتىرلار ەكەندىگى <<>>داستانىندا سۋرەتتەلەدى. وندا:
<< بالالار زاڭىڭ قانداي، زامان قانداي،
باسىندا باتىر تۋىپ بۇلانتايداي.
ساق ەدى قاراۋىلعا شالدىرماس دەپ،
ۇيسىننەن الدىرىپتى اقشابداردى-اي>>؛
<< جىگىتتەر ھاي دەگەندە <<ە>>دەيتۇعىن،
اقشابدار قاراۋىلعا بار دەيتۇعىن.
بوز بالا كيىم تاستاپ، جەڭىلتەكتەن،
قاسقايىپ قارسى توپقا سال دەيتۇعىن...
اقشابدار قاراۋىلعا تۇرا شاپتى،
قاراۋىل تەسىك تاستان سىعالاپتى.
قىرعىزدىڭ ءوز ىشىنەن بۇلىك شىعىپ،
ءبىر تايپا ەل سول اراعا كەلىپ قاپتى>> دەپ جىرلانعان.
ال، جالعىز قاراق بىلاي جىرلانعان:
<< مىنگەنى باتىرلاردىڭ قارالا اياق،
شابادى ساياعىنا قاراماي-اق.
باس قوستى سونشا باتىر دەگەننەن سوڭ،
كەلىپتى تەرىستاڭبالىدان جالعىز قاراق>>.
ەندى قاراشوقاي تۋرالى:
<< قونعانى اۋىلىمنىڭ قارا توعاي،
بولسا دا وزگە قيىن، ولەڭ وڭاي.
باس قوستى سونشا سونشا باتىر دەگەننەن سوڭ،
كەلىپتى قاپتاعايدان قارا شوقاي>> دەپ جىرلايدى. وسى جىرلانعان باتىرلار قابانباي باتىرمەن ۇزەڭگىلەس وتكەن، ماقسات- تىلەگى ءبىر، ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن جان ءۇشىن جان اياماي تەر توككەن باتىرلار ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى ( <<>>داستانىنان).

90. جيدەباي باتىر 91. ەرنازار باتىر
بۇل ەكى باتىر دا ابىلاي حان تۇسىنداعى جاۋىنگەرلىك جورىقتارعا قاتىناسقان، ەلى- جەرى ءۇشىن تەر توگىپ، جۇڭعار باسقىنشىلارىمەن الىسقان باتىرلار ەكەنى ءمالىم. قازاقستان ادەبيەتتەرىندە <<>> جونىندە داستاننىڭ بارلىعى، ونىڭ جۇڭعارلىقتارعا قارسى كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەنى ايتلادى. ەرنازار باتىر قاراقىپشاقتان شىققان، قابانباي، جانىبەك باتىرلارعا سەرىك ساردارلاردىڭ ءبىرى. ول جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى جورىقتارعا قاتىناسقان. ءبىر كەزدەرى ەرنازار باتىر جانىبەك باتىردان <<>> دەپ سۇراعاندا جانىبەك وعان: << .="">> دەگەن ( <<>> كىتابىنان).
92. شىنىبەك باتىر 93. ەسەنبەك باتىر
بۇل ەكەۋى دە 18- عاسىردا وتكەن. كىشى ءجۇز، اق تەكە رۋىنان شىققان باتىرلار. بۇلار كىشى ءجۇز جەرىنە باسا كوكتەپ كىرگەن جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستە التاي باتىرمەن دىزە قوسا وتىرىپ، ءابىلقاير حاندى ەل قوزعاۋعا ارەكەتتەندىرىپ كۇرەس جاساعان. جاۋ جازاسىن تارتقان سوڭ، <<>> تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋگە ءماجبۇر بولعان. <<>> اتتى حالىق داستانىندا بۇل ەرلەردىڭ اتى اتالىپ، ەرلىگى جىرعا قوسىلعان:
<< ... التاي مەن اقتامبەردى، ەر ەسەنبەك،
اتاقتى مالايسارى، ەر شىنىبەك.
بۇلاردا ابىلايدىڭ باتىرلارى،
ايگىلى ەل قورعاعان ەلدەن ەرەك>>- دەلىنگەن ( <<>> كىتابى جانە دەرەكتەردەن).
94. مالاي باتىر
مالاي باتىر 18- عاسىردا وتكەن. ۇلى ءجۇز، قىستىق رۋىنان شىققان باتىر. مالاي باتىر ابىلاي حان تۇسىندا تۋ كوتەرۋشى تۇمەن باسى بولعان شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىرمەن بىرلىكتە جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە داڭقى شىققان ( <<>> 8- توم، 228-بەتىندە بۇل باتىرلار تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: << ...="" 1750-1752-="">>).
95. اقتامبەردى باتىر
اقتامبەردى باتىر 18- عاسىردا، ابىلاي حاننىڭ الاتۋىن كوتەرۋشى، العان بەتىنەن قايتپاعان، جۇڭعار باسقىنشىلارىن اياۋسىز جازالاعان اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى. اقتامبەردىنىڭ ەرلىگى تۋرالى ەل اۋزىندا كوپ اڭىز- اڭگىمەلەر تاراعان. <<>> داستانىندا:
<< .... التىباي، ەر ەسپەنبەت، اقتامبەردى،
قولباستاپ باتىر دەگەن اتپەن كەلدى>> دەپ ەرەكشە اتاپ وتەدى. <<>> جىرىندا:
<< ....التاي مەن اقتامبەردى،ەرەسەنبەك،
اتاقتى مالايسارى، ەر شىنىبەك.
بۇلاردا ابىلايدىڭ باتىرلارى،
ايگىلى ەل قورعاعان ەلدەن ەرەك>> دەپ جىرلانعان ( <<>> كىتابىنان)

96. قاسقارى باتىر
قاسقارى باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ۇلى ءجۇز، شاپىراشتى رۋىنان شىققان. جۇڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق كۇرستە، ابىلايدىڭ تۋ ۇستاۋشسى جانە تۇمەن باسى بولعان ناۋرىزباي باتىرمەن بىرلىكتە جۇرىپ، ەلىن- جەرىن قورعاۋ جولىندا تەر توگىپ كورسەتكەن ەرلىگىمەن ەل اۋزىندا اتى قالعان. << ...="" 1750-="" 1752-="" .="">> ( <<>> 8- توم، 228-بەت) دەپ، ونىڭ اتى اتالىپ وتكەن.
97. بايان باتىر
بايان باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز ۋاق تايپاسىنان شىققان اتاقتى باتىر. ول جانىبەك حاننىڭ كەزىندەگى سايان باتىردان تۋعان ايان باتىردىڭ ۇرپاعى. قارادان شىقسادا جەتى اتاسىنان ايگىلى باتىر تۇقىمى بولعاندىقتان، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا، وسى بايان باتىر اتقا ەرتە قونادى. ءوزىنىڭ اسقان ەرلىگى، حالىق ءۇشىن جان پيدا ەتەرلىك ىستەرى ارقاسىندا ول كوپ كەشىكپەي ۋاق رۋلارىنىڭ كوسەمىنە اينالعان. ءوز اكە- شەشەسى قالماق شابۋىلىنىڭ ءبىر ۇلكەن شايقاسىندا قازا تاپقان. وزىمەن ءبىر تۋعان ءىنىسى نويان، كىشكەنتاي كەزىنەن جاۋعا قارسى كۇرەس ماشىعىنا بەرىلىپ، جورىقتارعا قاتىسۋعا تالاپتانىپ كەلگەن. بايان باتىر كوپ رەتكى كۇرەستەردە ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەندىكتەن، قولباسى بولىپ، جورىقتاردا جەڭىستەن- جەڭىسكە قول جەتكىزىپ وتىرعان. ول كىشى ءجۇزدىڭ ابىلقايىر حانى جۇڭعارلىقتارمەن بولعان ءبىر رەتكى سوعىستا جەڭىلىسكە ۇشىراپ، شەگىنۋ الدىندا تۇرعاندا، ءۇش مىڭ جاساعىمەن ءبىر بۇيىردەن اش قاسقىرداي ءتيسىپ، جاۋدى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتكەن. ال ىلە بويىنداعى كوپ رەتكى سوعىستاردا جاۋدى قىناداي قىرىپ، تىزە باتىرعاندىقتان ونىڭ اتىن ەستىسە-اق، جاۋ جان تاپپاي قاشاتىن بولعان. وسى كۇرەستەردىڭ بىرىندە بايان باتىر ەكى ءجۇزدەي جاساقپەن جۇڭعارلىقتارعا ءتيسىپ، ولاردىڭ قونىس تەپكەن اۋىلدارىن كوشىرىپ، جول بويى باس باتىرىن ءولتىرىپ، كوپتەگەن مال- جاندارىن ولجاعا العان. كەيىن ابىلايدىڭ 1750- جىلدارداعى ۇلى جورىقتارىنىڭ بىرىندە قازا تاپقان ( ٸ.ەسەمبەرليىن <<>> كىتابىنان).<< ەر جۇرەك باتىر بايان قازاعا ۇشىراعان شابۋىلعا ارنالىپ شىعارىلعان <<>>... دەگەن كۇيلەرىن قازاق مۋزىكانتتارى وسى كۇنگە دەيىن تارتادى>>- دەيدى شوقان ۋاليحانوۆ.
98. اعاتاي باتىر
اعاتاي باتىر 18- عاسىردا وتكەن، ورتا ءجۇز، ارعىن تايپاسىنان شىققان اتاقتى باتىر. اعاتاي ابىلاي حانعا ىلەسىپ جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە كورسەتكەن ەرلىكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن. ونىڭ باتىرلىعى ءجونىندە ەل ىشىندە تاراعان اڭىز- اڭگىمەلەر كوپ بولعان. سوڭعى كەزدە ول شار پاتشالىعىنىڭ وتارلاۋ ارەكەتىنە قارسى كۇرەسكەن. ونىڭ التاي، ەرتىس القابىندا شار پاتشانىڭ قارۋىمەن قارۋلانعان كازاك شاپقىنشىلارىنا قارسى اتوي سالعان كۇرەسى قازاق حالقى قولداپ- قۋاتتاعان. وسى كۇرەستەردىڭ ءبىرىندە اقجول باتىرمەن ءبىرگە شولعىنعا شىعىپ، قاپىدا تۇتقىنعا تۇسىپ، ءبىر جاز جەر استى زىندانىعا جاتقىزىلىپ ازاپ تارتادى. كەيىن باتىردىڭ ەر تۇلعاسىنا عاشىق بولعان مۋجىق قىزىنىڭ كومەگىمەن زىنداننان شىعىپ، ءوزىن جازالاعان كازاكتاردان كەك الىپ، قازاق حالقىنىڭ اياق استى بولمايتىندىعىن تانىتقان ( تاريحي ماتەريال جانە <<>>داستانىنان).

99. سۇبەباي باتىر
سۇبەباي باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، قاراكەرەي رۋىنان شىققان. ول ابىلاي حان، قابانباي باتىرلارىنىڭ قالبا، شورعا، قارا ەمىل، سارى ەمىل، اقسۋ، <<>> قاتارلى جەرلەردى جۇڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ جورىقتارىنا قاتىناسىپ، ەرەسەن ەرلىك كورسەتكەن. ءاسىرەسە، <<>> بەكىنىس ەتىپ، ماڭىنداعى ەلدى قىناداي قىرعان جۇڭعارلىقتاردى بۇل ارادان الاستاۋ ءۇشىن جاسالعان كەڭەسكە قاتىناسىپ، بارماق باتىر ەكەۋى ءجۇز كىسىلىك <<>> جاساققا باسشىلىق ەتىپ،جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن شابۋىلداعان كەزدە قارسى كەلگەن جاۋىن جايپاپ، زور جەڭسكە قول جەتكىزگەن ( <<>>كىتابىنان).
100. كوتەش باتىر
كوتەش باتىر 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ورتا ءجۇز، نايماننان شىققان حالىق باتىرى. كوتەش باتىر ابىلاي مەن قابانباي باتىر ۇيىمداسترعان جۇڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى جورىقتارعا كوپ رەت قاتىناسىپ ەرلىك كورسەتكەن.
جۇڭعار باسقىنشىلارى 1750- جىلدارى قايتالاي باس كوتەرىپ، قازاق حالقىن تالان- تاراجىعا تۇسىرەدى. ولاردىڭ ءبىر توبى قالبا مەن شورعا، قۇلىستاي، تارباعاتاي، اقسۋ ءوڭىرلەرىن باسىپ الىپ، ونداعى قازاق حالقىنىڭ جىلقىلارىن شاۋىپ، ءوزدەرىن قىزىل قىرعىن، سارسۇرگىنگە سالعان. وسى كەزدە ابىلاي مەن قابانباي جەر- جەردەگى باتىرلارى جاۋعا قارسى كۇرەس جاساۋعا شاقىرعان. كوتەش باتىردا بۇل قيمىلعا قاتىناسىپ، جوعارعى ءوڭىرلەردەن جاۋدى قۋالاپ، ەلىن ازات ەتۋ جورىقتارىنا قاتىناسقان. <<>> جانە <<>> ماڭىنداعى قيان- كەسكى سوعىستا قوپا قامىسقا جاسىرىنعان جاۋلارىنىڭ وعىنان قازا تاپقان ون التى باتىردىڭ قاتارىندا قازا بولعان. حالىق ونى ەسكە الىپ، سول ماڭداعى ءبىر سايدى <<>>دەپ اتاعان ( <<>> كىتابىنان).

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=942

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


اسكەري قىزمەتشىلەر دابى 4 مينوت
مارسەل پرۋست ساۋالناماس 5 مينوت
ۇيلەنگەننەن كەيىن رومان 10 مينوت
Inspiring every moment 10 مينوت
中国哈萨克语广播网 10 مينوت
ءۇندىستاندا مۋسسون ماۋس 13 مينوت
ادام اعزالارىن زاڭسىز ا 20 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
تۇركىستاندا باتىرلار جى 1 ساعات
اۆوكادو قوسىلعان ءدامدى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
13 كوشەنى قايتا اتاۋعا 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
يسلامداعى كوركەم مىنەز 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
اتىراۋدا كوكتايعاق بولى 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
20 قاراشا. تۋعان كۇن يە 2 ساعات
كارتوپ قيسساسى (عيبراتى 2 ساعات
قازاقستان ەۋرو-2020 ىرى 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
ءۇش قالادا اۋا ساپاسى ن 3 ساعات
شىمكەنت اۋرۋحاناسىنىڭ ب 3 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 3 ساعات