ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-161515454335 %65 %
2019-09-171646515737 %63 %
2019-09-18815255847 %53 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 08:46 - 2015/06/17

ماقالا جولداۋشى: ەرىك
ماقالا اپتورى: شايتقازى زەينەلقازى ۇلى، ىلە گازەتى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: قۇلجا قالاسى
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

«الپىس ەكى قوڭىر» زەرتتەلە باستاعاننان قازىرگە دەيىن وسى ءبىر إعىمنىڭ كەلىپ شىعۋ تەگى، بەينەلەيتىن وبىيەكتى، سوزدىك ءمان- ماعىناسى، مازمإنى، قامتىيتىن كولەمى قاتارلى ماسەلەلەر توڭەرەگىندە سان رەت عىلمىي جىينالىس وزدىرىلىپ، قىرۋار زەرتتەۋ ماقالالار جازىلىپ تولاسسىز تالاس-تارتىس جۇرگىزىلىپ،الى ورتاق بىكىر بىرلىگىنە كەلە الماي كەلەمىز.وسى الاۋىزدىقتىڭ ءتۇپ ءتۇيىنى«الپىس ەكى قوڭىر» ۇإعىمىنىڭ قامتىيتىن كولەمى مەن مازمإنىن دۇرىسء،دال اشىپ بەرە الاتىن انىقتامانىڭ بولماۋىنان تۋىلىپ وتىر دەۋگە بولادى.
ۇيتكەنى،عىلمىي زەرتتەۋ الدىمەن زەرتتەلىپ وتىرعان وبىيەكىتتىڭ مازمۇنىنا قاراي انىقتاما بەرۋدى العى شارت ەتەدى.انىقتاما ۇعىمنىڭ مازمۇنىن اشىپ كورسەتەتىن لوگيكالىق ءادىس. ونىڭ ەرەكشەلىگى قاراپايىم،ىقشام سوزدەرمەن ۇعىمدا بەينەلەنگەن وبيەكىتتىڭ ەرەكشە قاسيەتىن نەمەسە ماندىك قاسيەتىن اشىپ كورسەتۋ.انىقىراق ايتقاندا زەرتتەپ وتىرعان وبيەكتىمىز تەگى نە دەگندى ايقىنداۋ.نە ەكەنى انىقتالعان سوڭ عانا ول جونىندە نە ىستەۋدى بىلەمىز.إۇعىمعا انىقتاما بەرۋدىڭ مىناداي جولدارى بار،ولار:تەككە ءتإۇر پارقىن قوسۋ جولىمەن انىقتاما بەرۋ،تۋىلۋ انىقتاماسى،قاتىناستىق انىقتاما، رولدىق انىقتاما دەپ ءتورت تۇرگە بولىنەدى. إۇعىمدا بەينەلەنگەن وبىيەكتىلەردىڭ ماندىك قاسىيەتىن ءدال وسى جولدارمەن اشىپ بەرۋ لوگىيكادا ناعىز انىقتاما دەلىنەدى.بۇإدان سىرت سوزدىك انىقتاما دەگەن بولادى،سوزدىك انىقتاما تإۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما جانە بەلگىلەمەلى سوزدىك انىقتاما بولىپ بولىنەدى.
ءبىز ەندى بۇدان بۇرىنعى« الپىس ەكى قوڭىر»ۇعىمىنا بەرىلگەن انىقتامالارعا انىقتاما بەرۋدىڭ اتالعان جولدارى بويىنشا تالداۋ جاساپ،ونىڭ انىقتاما ولشەمىنە تولاتىن تولمايتىنقدىعىن قاراستىرىپ كورەلىك.
ءبىرىنشى انىقتاما:«الپىس ەكى قوڭىر» «دەگەندەگى » الپىس ەكى «سانى كوبىرەك ادامنىڭ الپىس ەكى تامىرىنا قاتىستى ايتىلىپ،بۇإرىنعى وتكەن اقىن-جىراۋلار، ءانشى- كإيشىلەر ءوز ونەرىنىڭ شابىتتى كەزدىرىن سول ءبىر كىيەلى ساننان ءوربىتىپ وتىرعان ... » قوڭىر «دەگەن ءسوز قوڭىر اۋەنگە، جانعا جاعىمدى سإلۋ ىرعاققا بايلانىستى الىنعان» 「1」.
ەكىنشى انىقتاما:«”الپىس ەكى قوڭىر“ حالىق كوڭىلىنە تەرەڭ ۇإيالاعان كىيەلى إۇعىم.مۇإنداعى الپىس ەكى ساندىق مولشەر_ قازاق حالقىنىڭ رۋحانىي ومىرىمەن بىرگە ءومىر ءسۇإرىپ كەلە جاتقان” ءۇش “،”بەس “،”جەتى “، ”ون ەكى“، ” قىرىق“ ، ”الپىس“سىياقتى كىيەلى ساندار ىشىندەگى ەڭ ۇإلكەن، شەكسىزدىككە بەت العان اسا قاسىيەتتى ساندىق مولشەر....حالقىمىز الپىس ەكى كىيەلى سانىن الباتى قولدانباي الپىس ەكى تامىر، الپىس ەكى قوڭىردەپ اتاعان. ” قوڭىر “ ـ قازاق تىلىندە قۇلاققا جاعىمدى،اسەم ءارى تامىلجىعان دەگەن ءماندى بىلدىرەدى،سوندا ”الپىس ەكى قوڭىر “ ـــ الپىس ەكى سازدى اۋەن دەگەندى بىلدىرەدى» 「2」.
بايقاساڭىز،جوعارىداعى ەكى انىقتامادا ”الپىس ەكى “ سانى مەن ”قوڭىر “ ءسوزىنىڭ كەلىپ شىعۋىنىڭ ءمان ماعىناسىن تۇسىندىرگەن تۇإسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما.مۇنداي تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتامالار نەگىزىنەن مازمۇنى” قۇرءتۇر“ بولىپ كەلەتىن نەمەسە شەتتەن كىرگەن،ەسكىرگەن،تىلسىمدەندىرىلگەن ۇعىمداردى تۇسىندىرۋدە قولدانىلادى.
ءۇشىنشى انىقتاما :« ”الپىس ەكى قوڭىر “ دەگەنىمىز_ قازاق ۇلىتىنىڭ رۋحانىي وركەنىيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى بولىپ،ادەبىيەت كوركەمونەردىڭ بارلىق سالاسىمەن،سونداي-اق حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن، تۇرمىس-سالتىمەن تابىيعىي تۇردە قابىسىپ جاتاتىن كەڭ مازمۇندى، الۋان سازدى، كەسەك تۇلعالى ساحىنالق شىعارما » 「3」. بۇل انىقتاما جوعارىداعى تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتامالار نەگىزىندە جىيناقتالعان انىقتاما بولىپ، فورما جاقتان تەككە ءتۇر پارقىن قوسۋ جولىمەن جاسالعان ناعىز انىقتاماعا ۇقسايدى. ”الپىس ەكى قوڭىر “عىلمي قوعامى قازىرگە دەيىن نەگىزىنەن وسى انىقتاما نەگىزىندە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.ەندى ءبىز وسى انىقتامانىڭ ءمان جايىنا تالداۋ جاساپ كورەلىك:
.تەككەتۇر پارقىن قوسۋ جولىمەن انىقتاما بەرگەندە ەڭ الدىمەن انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ( ”الپىس ەكى قوڭىر “)ەڭ جاقىن تەك ۇعىمىن تاۋىپ الۋىمىز كەرەك.بۇل انىقتالۋشى ۇعىمدى كولەمى ونان دا كەڭىرەك ۇعىمنىڭ ىشىنە قويۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ونان سوڭ انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ ( ”الپىس ەكى قوڭىردىڭ “) باسقا تەڭ دارەجەدەگى ءتۇر ۇعىمدارمەن بولعان ءتۇر پارقىن تاۋىپ شىعۋ كەرەك، ەڭ سوڭىندا ەڭ جاقىن تەك ۇعىمعا ءتۇر پارقىن قوسىپ ۇعىمعا انىقتاما بەرەمىز.ياعىني انىقتالۋشى ۇعىم = ءتۇر پارقى + ەڭ جاقىن تەك ۇعىم .
”الپىس ەكى قوڭىر “ ۇعىمىنا بەرىلگەن جوعارىداعى انىقتامادا ونىڭ ەڭ جاقىن تەك ۇعىمى ”ساحانالىق شىعارما “دەپ الىنىپ، ”الپىس ەكى قوڭىر “ ۇعىمىن وسى ”ساحانالىق شىعارما “كولەمىنە قويىپ تۇرىپ،ونان سوڭ ءبىر ۇيمەىك اسەرەلۋ سوزدەرمەن بەزەندىرىلە كەلىپ”ساحانالىق شىعارما “دەپ انىقتاعان. وسى جەردە انىقتالۋشى ۇعىم_ ”الپىس ەكى قوڭىر “،انىقتاۋشى ۇعىم_بىر ۇيمەك اسەرەلەۋ سوزدەرىمەن جالعاسقان ”ساحانالىق شىعارما “بولىپ تۇرعانى بەلگىلى. انىقتاما بەرۋدىڭ ءبىرىنشى ەرەجەسى انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ كولەمى مەن انىقتاۋشى ۇعىمنىڭ كولەمى بىر-بىرىمەن بۇكىلدەي تەڭ بولۋدى تالاپ ەتەدى.ويلاپ كورىڭىزدەر، ”الپىس ەكى قوڭىر “دىڭ كولەمى جوعارىداعى اسەرەلەۋ سوزدەردى انىقتاۋىش ەتكەن”ساحانالىق شىعارمانىڭ “ كولەمىمەن تەپە-تەڭ بولىپ تۇرما؟تەڭ بولعاندى قويىپ بۇل جەردە انىقتاۋشى ۇعىمنىڭ ناقتى مازمۇنى نەنى كورسەتىپ تۇرعانىن بايقاي المايسىز.
انىقتاۋشى ۇعىمدى بايقاي الماۋداعى سەبەپ انىقتاما بەرۋدىڭ ءۇشىنشى ەرەجەسىنە بايلانىستى بولىپ وتىر.بۇل ەرەجە:” انىقتاۋشى ۇعىم كۇڭگىرت ۇعىم نەمەسە كۇڭگىرت سوزدەردى قامتىماۋى،تەڭەۋ سوزدەردى ىستەتپەۋى كەرەك “دەپ تالاپ قويادى.ال جوعارىداعى انىقتامادا بىلىقپالىق تۋدىرىپ وتىرعان نارسە انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ ( ”الپىس ەكى قوڭىردىڭ “) باسقا تەڭ دارەجەدەگى ءتۇر ۇعىمدارمەن بولعان ءتۇر پارقىن تابۋ جانە وعان قولدانعان بەينەلەۋ سوزدەردە بولىپ وتىر.قارالىق:” ...ۇلىتىنىڭ رۋحانىي وركەنىيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى،ادەبىيەت كوركەمونەردىڭ بارلىق سالاسىمەن،سونداي-اق حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن، تۇرمىس-سالتىمەن تابىيعىي تۇردە قابىسىپ جاتاتىن كەڭ مازمۇندى، الۋان سازدى، كەسەك تۇلعالى... “.وسى سوزدەر ”الپىس ەكى قوڭىردىڭ “باسقا ساحانالىق شىعارمالاردان پارىقتاي الاما؟ ونىڭ ۇستىنە وسىنداي بايىبىنا بارۋعا بولمايتىن كۇڭگىرت،شۇبالاڭ اسەرەلەۋ سوزدەرىمەن تەڭەۋلەردى قولدانىپ انىقتاما جاساۋعا بولاما؟
دەمەك،انىقتاما جوعارىداعىداي شۇبالاڭ،كۇڭگىرت،بايىبىنا بارۋعا بولمايتىن ءسوز ۇيىندىسى بولعان سوڭ،ونى جەتەكشىلىككە الىپ ىستەلگەن جۇمىس تا انىقتامانىڭ وزىنە ۇقساپ كەتكەن. ”الپىس ەكى قوڭىردىڭ “ساحانالىق شىعارما دەپ انىقتاما بەرگەندىگىمىز ءۇشىن ونى ساحانالاستىردىق،ءبىراق ءساتتى بولمادى.سوندىقتان وعان انىقتامانى قالاي بەرۋ بارىنەن ماڭىزدى جۇمىس.نە ەكەندىگىن ايقىنداۋ عىلمىي زەرتتەۋ جۇمىسى،ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋ_تەحىنيحالىق جۇمىس.زەرتتەۋ جۇمىسى اقىرلاسپاي تۇرىپ تەحىنىيحالىق جۇمىسقا كىرىسكەن كەزىمىزدە ول باياعى ءبىر مايدان ويىن بولىپ قالا بەردى.
شينجياڭ گازەتىنىڭ رەداكتورى،زەرتتەۋشىادىل سەمەيقان باۋىرىمىز كەزىندە«الپىس ەكى قوڭىرعا قاتىستى بىر-ەكى اۋىز ءسوز » دەگەن ماقالاسىنىڭ«انىقتاما بەرۋ ماسەلەسى» دەگەن تاقىرىپشاسىندا:«انىقتاما ءسوزدىڭ دالدىگىمەن،ايقىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.وندا ابستىراكت سوز،سيمۆلدىق اتاۋ مۇلدە بولمايدى.".قازاق ۇلىتىنىڭ رۋحانىي وركەنىيەتىنىڭ الىپ بايتەدەگى"دەگەننەن ەشقانداي ءبىر ناقتى ۇعىم،تۇيىندى تۇجىرىم شىعىپ تۇرعان جوق...» دەپ جوعارىداعى انىقتامانىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى.
ولاي بولسا ءبىز ”الپىس ەكى قوڭىرعا “نە ءۇشىن ناعىز انىقتاما بەرە الماي وتىرمىز.بۇنداعى ءتۇپ سەبەب بۇل ۇعىمنىڭ «قۇر ءتۇر» ۇعىم بولعاندىعىندا بولىپ وتىر. لوگيكادا كولەمى«قۇر ءتۇر» بولىپ كەلەتىن ۇعىمدار بولادى،م:«ۇجىماق» ،«بەيىش» ،«توزاق» ،«شايتان» ،«الباستى» ،«جالماۋىزكەمپىر» ،«جەزتىرناق» (كەساپاتايەل)،«پەرى»،«سامۇرىق» ،«الىپ قارا قۇس» ،«قامباراتا» ،«ويسىل قارا» ،«شەكشەك اتا» ،«زەڭگى اتا» ،«قىرىق نايزالى ۇي» ،«تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل» ،«قىرىق شىبار تاي» ،«الپىس ەكى كوڭىر» دەگەن سياقتى تولىپ جاتقان ۇعىمدار.
كولەمى «قۇر ءتۇر» بولىپ كەلەتىن بۇنداي ۇعىمداردىڭ وبيەكتيۆ دۇنيەدە ونىمەن سايكەس كەلەتىن زاتى ءومىر سۇرمەيدى.بۇعان جوعارىداعى ۇعىمداردان ءبىرىن مىسالعا الىپ تۇسىندىرسەك جەتكىلىكتى.ميسالى،ادامداردىڭ بارلىعى«شايتان» ،«الباستى» دەگەن ۇعىمدى بىلەدى،ءبىراق ونىڭ وبيەكتيۆ نەگىزى،نەمەسە دۇنيەدە ونىمەن سايكەس كەلەتىن زات ءومىر ءسۇرىپ وتىرماعاندىقتان ادامدار ونىڭ بار-جوتىعىنان شۇبالانادى.
مۇنداي«قۇر ءتۇر» ۇعىمىنا تەك تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما عانا بەرۋگە بولادى. تۇسىندىرمەلى سۇزدىك انىقتاما تەك ءسوزدىڭ ماعىناسىن عانا تۇسىندىرۋمەن تىنادى.ميسالى،گرەك تىلىندەگى «ۋتوفيا» دەگەن ءسوزدى تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلەدى،سوندا ونى بىلاي تۇسىندىرەمىز:«ۋ» ءسوزى «جوق» دەگەن ماعىنانى،«توپوس» ءسوزى «جەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.ءسويتىپ «ۋتوپيا» دەگەن ءسوز «جوق جەر» ،«قۇرعاق قيال» ،جالعان ءسوز،اڭىز دەگەندىك.مىنە بۇل«ۋتوفيا» دەگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرگەن تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما.«الپىس ەكى قوڭىرعا»بەرىلگەن جوعارىداعى الدىنعى ەكى انىقتاما انە سول«الپىس ەكى» مەن«قوڭىر» دەگەن ەكى ءسوزدىڭ جەكە-جەكە ماعىناسىن جانە ونىڭ بىرىككەن ماعىناسىن تۇسىندىرگەن تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما.
قازاق مادەنيەتىندە «اقىندار ايتىسى» دەگەن ۇعىم بار.بۇل مازمۇنى دا كولەمى دە ايقىن ۇعىم،سوندىقتان وڭاي انىقتاما بەرەمىز.قازىر بۇل ۇعىمدى ىقشامداپ«ايتىس» دەپ الدىق.وعان مازۇنىنا قاراي تەككە تۇر پارقىن قوسۋ جولىمەن ناعىز انىقتاما بەرۋگە ابدەن بولادى،م:«ايتىس دەگەنىمىز اقىنداردىڭ بەلگىلى موزيكا اسپابىمەن سۇيەمەلدەپ،اۋەنىن دە ء،سوزىن دە ءوزى تاپقىرلاپ كورەرمەندەر الدىندا جەكپە-جەك قايتارما جاۋاپ ايتىسىپ اقىل پاراسات سىناساتىن قازاق پوەزياسىنىڭ ءبىر ءتۇرى» .وسىندا انىقتالۋشى ۇعىم_«ايتىس» ،ەڭ جاقىن تەك ۇعىم_«قازاق پوەزياسى» ء،تۇر پارقى_«بەلگىلى موزيكا اسپابىمەن سۇيەمەلدەپ،اۋەنىن دە،سوزىن دە ءوزى تاپقىرلاپ كورەرمەندەر الدىندا جەكپە-جەك قايتارما جاۋاپ ايتىسىپ اقىل پاراسات سىناسۋ». ءتۇر پارقىنا الىنعان ءدال وسى ءسوز ايتىستى قازاق پوەزياسىنىڭ باسقا تۇرىنەن (م:جازبا پوەزيا)پارىقتاندىرىپ تۇر.
ۇلت ازاماتتارىنىڭ قاي-قايسىندا دا ءوز مادەنيەتىنە بولعان قىزۋ سۇيىسپەنشىلىك بولادى.مازمۇنى انىق بولماسا دا« الپىس ەكى قوڭىر»قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى ۇعىم.ۇلت مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دا وسى جۇمىستىڭ ءساتتى بولۋىن تىلەيدى. سوندىقتان ونىڭ وزىمەن سايكەس كەلەتىن مازمۇنىن تاۋىپ زەرتتەۋ وسى ۇعىمنىڭ ۇلت مادەنيەتىنەن مىزعىماس ورىن يەلەۋىنىڭ بىردەن ءبىر جولى.
مەنىڭشە«الپىس ەكى قوڭىردىڭ»كەزىندەگى ءداستۇرلى ماعىناسى كۇيلەردىڭ كيەلى اتاۋى رەتىندە ۇعىنىلىپ كەلگەن.ءبىزدىڭ ان-كۇي جونىندەگى ءداستۇرلى ۇعىمىمىزدا:«قوڭىر اۋەن» ،«قوڭىر كۇي» دەگەن سوزدەر بار ەكەندىگى راس.بۇنىڭ الدىڭعىسى انگە قاراتىلادى،سوڭعىسى كۇيگە قاراتىلادىء.بىز ءبىر انشىگە «الپىس ەكى قوڭىرىڭدى ايتا وتىر» دەمەيمىز،قايتا«قوڭىر اۋەنىڭە باسا وتىر» دەۋىمىز مۇمكىن.ال ءبىر كۇيشىگە«الپىس ەكى قوڭىرىڭنان تارتا وتىر» دەۋىمىز مۇمكىن،استە«الپىس ەكى قوڭىر اۋەنىڭنەن تارتا وتىر» دەمەيمىز.سوندىقتان ءبىز ءداستۇرلى تانىم بويىنشا قاراعاندا «الپىس ەكى كوڭىر» ۇعىمىنىڭ مازمۇنىن ايقىنداۋدا وعان سايكەس كەلەتىن وبيەكىتتى تەك«جاعىمدى دىبىس» دەگەن كولەمنەن عانا ىزدەستىرۋىمىزگە تۋرا كەلەدى.وسى كولەمدە عانا انىقتاما جاساي الامىز. ولاي بولعاندا: «الپىس ەكى قوڭىر دەگەنىمىز كىلاسسيكالىق سيپات الاتىن كۇيلەردىڭ كىيەلى اتاۋى» _دەپ انىقتاما بەرۋگە بولادى.پروپەسسور اۋەلقان قالي ۇلى،ايگىلى كۇيشى كامال ماقاي ۇلى،قوجاي دوقاس ۇلى قاتارلى اعالارىمىز عىلمي دەرەكتەمەلەر مەن ءوز قولاعىمەن ەسكى كوزدەردەن ەستىگەن اڭىز اڭگىمەلەر ارقىلى«الپىس ەكى قوڭىردى» كۇي دەيتىن سىڭاي بايقاتادى.كامال ماقاي اكەمىز ايتقانداي قازاقتا:«كۇيسىز كۇيبەڭ» دەگەن ءسوز بار،«كۇي» اتاۋىنىڭ تىكە سەزىمدىك ماعىناسى كوڭىل-كۇيدى بىلدىرەدى.كەزىككەن ادامدار بىر-بىرىنەن«كۇيىڭ قالاي» دەپ سۇرايدى.«مال كۇيلى مە؟» دەپ تە سۇرايدى.اۋەل دەسەڭىز حايۋناتتاردىڭ جان-جۇيەسىندەگى لاززاتتى شاقتارىن «كۇي» اتاۋىمەن بەينەلەيدى م:«مال كۇيلەپتى» ،«كۇيەك كەزى» دەپ جاتادى.سوندىقتان قازاق ۇعىمىندا«كۇي» دەگەن اتاۋ تىرشىلىكتىڭ جان جۇيەسىنىڭ قانداي ەكەندىگىمەن بايلانىسىپ جاتادى. قازاق ونى ادامنىڭ جان جۇيەسىنە قولدانعاندا « الپىس ەكى تامىردىڭ» كۇي-جايىنا سايدىرادى.قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇعىمىندا« الپىس ەكى تامىر»__ادامنىڭ فىيزولوگىيالىق جاقتاعى جۇلىن-جۇيكەسى مەن نەرإ تالشىقتارى شوعىرلانعان وربۋ جۇيەسىنىڭ وبىرازدى اتاۋى رەتىندە تانىلادى. باسقاشا ايتقاندا، ادام تابيعاتىنا جاسىرىنعان ەڭ باستاپقى بەيسانالىق ناپسىنىڭ رۋحاني لاززاتىنا قوزعاۋشى كۇش بولعان ەڭ جوعارى سەزىمتال بولەگىىنىڭ وبىرازدى اتاۋى. اۆستىريا رۋحانىي اۋىرۋلار دارىگەرى،پسيحواناليز فيلوسوفيانىڭ نەگىزىن سالۋشى ز. فرەيد (1856_1936 ) ادامنىڭ رۋحانىي ارەكەتىن سانالى ارەكەت جانە بەيسانالىق ارەكەت دەپ ەكى نەگىزگى بولەككە بولەدى:«بەيسانالىق ارەكەت بولەگى_ادامنىڭ رۋحانىي ومىرىنىڭ تەرەڭدە جاتقان نەگىزى،وعان ادام قۇلقىنىڭ ماڭگى قاناعاتتانبايتىن ءناپسىسى جاسىرىنعان. بۇلار ادامنىڭ بۇكىل رۋحانىي ارەكەتىندە، ءتىپتى، ادامنىڭ بارلىق ءسى جونىندە شەشۋشى رول اتقارادى...» 「4」 دەپ جازادى . باسقا تىرشىلىككە قاراعاندا ادامنىڭ جان جۇإيەسىنىڭ لاززاتانۋ قۋاتى قوعامدىق جاسامپازدىق سىيپاتقا يە،ءارى تالعامپازدىعى بار ەرەكشە كۇإشتى سانالى تۇيسىكتىڭ جەتەگىندە جۇزەگە اسىپ جاتاتىن جاعى بولادى.بەيسانالىق ءناپسىنىڭ قاجەتىن سانالى تۇيسىكتىڭ جەتەگىندە بەلگىلى اسپاپتان پايدالانىپ اشكەرە تۇردە كۇيىنە كەلتىرەتىن جاسامپازدىق قازاقتا_«كۇي» دەپ اتالعان بولۋى مۇمكىن.ادامنىڭ بەيسانالىق ءناپسىسىنىڭ شوعىرلى ءوربۋ جۇيەسىى بولعان«الپىس ەكى تامىردى»شىمىرلاتىپ،تۇلا بويدى بيلەپ،شارىقتاتىپ بارىپ قوڭىر سالقىن كۇيگە كەلتىرەتىن كىلاسسيكالىق كۇيلەردىڭ كيەلى اتى _« الپىس ەكى قوڭىر»بولماق.
دەمەك ماسەلە وسىلاي بولعاندا،« الپىس ەكى تامىر»ۇعىمى بەيسانالىق ناپسىنىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىراتىن بولەكتىڭ اۋىسپالى ۇعىمى،ال « الپىس ەكى قوڭىر»ۇعىمى سانالى تۇيسىكتىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ تالابىنان تۋىلعان « الپىس ەكى تامىردىڭ»اۋىسپالى ۇعىمى.
بۇل جەردە«قوڭىر» ۇعىمى ماڭىزدى بولىپ تۇرعان جوق،ۇعىمنىڭ تۇتاس تۇلعاسى ماڭىزدى بولىپ وتىر.كەيبىر جولداستاردىڭ قاراۋىنشا ءان مەن كۇيدى «قوڭىر كۇي» ،«قوڭىر اۋەن» دەپ بولەدى مىس.تاريحتا «قوڭىر» ءسوزىن انىقتاۋىش ەتىپ ات قويعان ءان دە،كۇيدە بار.«قوڭىر» ءسوزىن قوسپاي-اق جان جۇيەڭدى سولقىلداتىپ جىبەرەتىن ءان مەن كۇي ءتىپتى دە كوپ. «قوڭىر» ءسوزىن انىقتاۋىش ەتىپ جاسالعان ءان مەن كۇي «قوڭر اۋەن» دەگەن كىتاپپەن-اق ورىندالىپ بولعان سياقتى.تاعى ءبىر نەشەۋى تابىلار،سونىمەن بۇل دا تيتىقتايدى. مەن موزيكادان قابارىم جوق،سولاي بولسادا مىناعان كوزىم جەتەدى،بىر تۇتاس ۇعىمدى بولشەكتەپ جۇلىپ الىپ پايدالانعاندا ونىڭ ماعىناسى وزگەرەدى دەگەن ءسوز.
قورىتىپ ايتيقاندا،قازاقتا «كۇي» ءسوزىنىڭ كەلىپ شىعۋى تىرشىلىكتىڭ كۇي جايىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك،«الپىس ەكى قوڭىر» سول كۇي جايدىڭ ءتۇرلى اسپاپتارمەن شەبەر ورىندالۋى.الدىڭعىسى تىكە تۇيسىكتەن قالىپتاسقان سەزىمدىك ۇعىم بولسا،سوڭعىسى اقىلدىق ابستىراكتسيالىق ۇعىم.بىز كۇنى بۇگىنگە دەيىنتۇرلى اسپاپتارمەن ورىندالىپ جۇرگەن موزيكالارىمىزدى قاراپايىم حالىق تىلىمەن «كۇي» دەپ اتاپ كەلدىك،بۇدان كەيىن التى باقان الاۋىزدىقتى قويىپ،سول«كۇي» دەگەن جاي ۇعىمدى ابىستىراكتسيالاپ «الپىس ەكى قوڭىر» دەپ اتاپ،زەرتتەۋىمىزدى وسى كولەمدە جۇرگىزسەك دەگەن ۇسىنىس ايتپاقپىز.
بۇل ءۇشىن زەرتتەۋ قوسىنى ەگەي بولۋ كەرەك،ونىڭ جەتەكشىسى مەن قوسىن قۇرامىنداعىلار كاسىپ يەلەرىنەن ۇيىمداسۋ كەرەك.اسىرەسە ونىڭ جەتەكشىسى موزيكانت بولۋمەن بىرگە،فيلوسوفيانى،تاريحتى،موزيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن موزيكالىق فيلوسوپ بولۋ كەرەك.موزيكالىق فيلوسوف دەبىس ريتىمىنىڭ جاراتىلىس قوعام جانە ادام مەن ادام اراسىنداعى قاتىناستاردى قالاي بەينەلەپ جاتقاندىعىن تاني الاتىن ويشىل.موزيكالىق فيلوسوفيا موزيكا نازارياسىنىڭ فيلوسوفيالانۋى دەگەن ماعىنانى بەرەدى.بۇعان كەزىندە احىمەت جۇبانيۆتىڭ شاماسى جەتكەن. قازاقستان فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى اكەدەميك فيلوسوف ابدىمالىك نىسانبايۇۆ احىمەت جۇبانۇفتىڭ موزيكالىق فيلوسوفياسى جونىندە بىلاي دەپ جازادى:«...قۇرمانعازى كۇيلەرىن تىڭداعان كەز كەلگەن قازاق بالاسىنىڭ نەگە سونشا دەلەبەسى قوزا باستايدى دەگەن سۇراققا احىمەت جۇبانۇۆ بىلاي جاۋاپ بەرگەن ەكەن...سەبەبى بۇل كۇيلەردەگى كەڭ دالانى دۇبىرلەتكەن ات تۇياعىنىڭ دۇرسىلى،يۋ-قىيۋ ارالاسقان شايقاس سارىنى،ۇزدىگىپ بارىپ كەڭ جازىققا شىققانداي،جارقىن جەڭىسكە جەتكەندەي جايراڭداپ شىعا كەلگەن جايما شۋاق قوڭىر اۋەن.....بار-بارى سوناۋ ەجەلگى تۇرىك زامانىنان بىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن،قانشاما جىل وزگەلەردىڭ ەزگىسىنە تۇسسەك تە سانامىزبەن تۇيسىگىمىزدەن وشپەگەن دانالىق جانە جاۋىنگەرلىك رۋحتىڭ كورىنىستەرى ىسپەتتى....اكەدەميىك اقىمەت جۇبانۇۆ بىكىرى بويىنشا،قۇرمانقازىنىڭ فيلوسوفيالىق جاعىنان وتە تەرەك"كوبىك شاشقان"كۇيى يساتاي_ماحامبەت كوتەرىلىسىمەن بايلانىستى.قۇرمانقازى كۇيلەرىنىڭ اسان قايعى مەن قازتۋعان،دوسپامبەت پەن شالكيز، بۇقار جىراۋ مەن ماقامپەت جىرلارىمەن ىشتەي ۇندەسىپ جاتاتىندىعى دا سوندىقتان...» 「5」دەمەك،كاسىپتىك جاقتان العاندا «الپىس ەكى قوڭىردىڭ» زەرتتەۋ قوسىنىنىڭ جەتەكشسى وسىنداي قۋاتتى كاسىپ يەسى بولۋمەن بىرگە،ونىڭ قۇرامىنداعىلار:«باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم،مىنەكي بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن» بولماي، كۇشتى زەرتتەۋ قابليەتى بار، عىلمي پوزەتسياعا يە،شىنايى ۇلت جاندىلاردان ۇيىمداسقان بولسا، بالكىم بۇل ءىس ءوز ارناسىن تابار دەگەن ۇسىنىس ايتىپ سوزىمىزدى اياقتاتالىق.
____________
「1」「2」「3」( «التىن ارنا» شىنجىياڭ حالىق باسپاسى، 100،135،136 ،54بەتتەر )
「4」(«قازىرگى زامان باتىس فيلوسوفياسى» ،حالىق باسپاسى،حانزۋشا 109بەت ) .
「5」(«قازىرگى تۇركى فيلوسوفياسى» 20-توم،جازۋشى،الماتى 2009-جىل)

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=875

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ەلوردادا سپورتشىلارمەن 4 مينوت
اعاجاي التاي تورى 6 مينوت
قاراعاندىدا حالىقارالىق 6 مينوت
شيحۋ سىراسى ءوندىرىستى 6 مينوت
ۇشاققا وتىرعاندا ازامات 6 مينوت
تۇركىستاندا «دەنساۋلىق 6 مينوت
داريعا نازارباەۆa جاڭا 6 مينوت
اقەركە احمەتوۆا قر ادىل 7 مينوت
اتىراۋ وبلىسىندا ەكى پو 10 مينوت
الماتىدا ادامداردى كولى 13 مينوت
ءۇمىتسىز شايتان عانا | 16 مينوت
ءبىرجان احمەر. جەر باۋى 16 مينوت
قاراعاندىدا حالىقارالىق 16 مينوت
كۇرەس تۇرلەرىنەن ءاچ: ء 16 مينوت
KASE قورىتىندىسى: $1 = 16 مينوت
نازارباەۆ «نەۆادا-سەمەي 16 مينوت
شيەلىدە ەلەكتر توعىمەن 19 مينوت
«دەنساۋلىق فەستيۆالى &# 22 مينوت
ددۇ ساراپشىسى قاراعاندى 25 مينوت
نىسانانى ايقىنداپ، نەگى 26 مينوت
قازاقستاننىڭ ساياسي قاي 26 مينوت
تيانشان تورى 26 مينوت
قازاقستاندىقتارعا جاڭا 26 مينوت
اعاجاي التاي تورى 26 مينوت
شقو-دا 500 ورالمان قازا 28 مينوت
اقتوبە وبلىسى ەلورداداع 1 ساعات
نۇر-سۇلتانداعى دامىتۋ و 1 ساعات
تايقازان-620: «قايتا ور 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
ءبىر توپ سۆياششەننيك &q 1 ساعات