ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-07-20447195040 %60 %
2019-07-21488310821 %79 %
2019-07-22476166240 %60 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 08:04 - 2015/06/17

ماقالا جولداۋشى: ەرىك
ماقالا اپتورى: شايتقازى زەينەلقازى ۇلى، ىلە گازەتى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: قۇلجا
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

«شيپاگەرلىك باياننىڭ» جالپى تۇرلىلىك مادەنيەتتەگى عىلىمنامالىق قۇنى

1. «شيپاگەرلىك بايان» تۋرالى قىسقاشا شولۋ
«شىيپاگەرلىك بايان» كىتابى جاڭا ەرانىڭ 1472-جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى از-جانىبەك حاننىڭ ارناۋلى تاپسىرۋىمەن سول كەزدەگى قازاقتىڭ قارا ۇزگەن شىيپاگەرى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى جازعان مەدتسينالىق شىعارما. شىعارما جازىلىپ بولعاننان كەيىن الاساپىران سوعىستىڭ سەبەبىنەن ورداعا تاپسىرىلماي حالىق اراسىندا ساقتالىپ، 1991-جىىلعا دەيىن كەيىنگى ساقتاۋشىلار جاعىنان جەتى رەت كوشىرىلىپ، 1994-جىلى اۆتونوم رايوندىق بايىرعى شىعارمالار باسشىلىق گرۋپاسىنىڭ رەتتەۋى نەگىزىندە باسىلىپ شىعادى. ەكى جىلدان سوڭ 1996-جىلى قازاقىستاننىڭ جالىن باسپاسىندا جارىق كورىپ، ولاردىڭ مەدتسينا ماماندارىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولادى.
شىنجياڭ قوعامدىق عىلىم اكەدەمياسىنىڭ پروفەسسورى، ايگىلى تاريح عالىمى جاقىپ مىرزاقان ۇلى: « شىيپاگەرلىك بايان تەك مەدتسينالىق شىعارما بولىپ قالماستان، قازاقتىڭءتىل، تارىح، فيلوسوفيا، استىرونوميا، ۇلتتانۋ، اسكەريىستەر، پيسحوپلوگيا، ەتيكا، ەستەيكا قاتارلى باي مازمۇندى، سان-سالالى عىلىمدى قامتىعان كەسەك شىعارما بولىپ، قازاق مەدتسيناسىن زەرتتەۋ ءۇشىن قۇندى دەرەكپەن قامدادى.» [1] ــ دەيدى.
«جوڭگو از ۇلتتار مادەنيەت مۇرالار جىيناعى» (حانزۋشا) دەگەن كىتاپتا: «شىيپاگەرلىك بايان 15-عاسىردىڭ ورتالارىندا جارىق كورگەن كەسەك مەدتسينالىق شىعارما بولىپ، سول كەزدەگى حالىق ەمشىسى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى حاننىڭ تاپسىرۋى بويىنشا جازىپ شىققان...وندا قامتىلعان مازمۇن : ەرتە زامان قازاقتىڭ مەدتسينالىق فيزولوگيا عىلىمى، بورشالاۋ عىلىمى، سىرقات تاريحى، سىرقات بەلگىسى، دەگىنوز قويۋ جانە داۋالاۋ عىلىمى قاتارلى ءبىرقانشا بولەكتى قامتيدى. بۇل قول جازبادا جىيىنى 1100گە جۋىق ءدارى ءشوپ، 4577ءتۇرلى رەتسىپ، 430 ءتۇرلى ادامنىڭ دەنە قۇرلىمىنىڭ اتاۋى ەستەلىككە الىنىپ، قازاق مەدتسيناسىن زەرتتەۋدە تاپتىرماس قۇندى ماتەريالمەن قامدادى» [2] دەپ باعا بەرىلەدى.
دەمەك، «شىيپاگەرلىك بايان» دۇنيەدە تەڭدەسى جوق الىپ مەدتسينالىق شىعارما، ول جاراتىلىستىق عىلىم مەن قوعامدىق عىلىمنىڭ ادام ومىرىمەن ساباقتاساتىن جەتىستىكتەرىن ادامدى وزەك ەتە وتىرىپ مەدتسينا عىلىمى تۇرعىسىنان جيناقتاعان كەسەك تۋىندى.
قازىرگى باسىلىم كورگەن «شيپاگەرلىك بايان» كتابى كولەم جاعىنان ۇلكەن سەگىز بولىمنەن قۇرالادى. ونىڭ الدىڭعى جەتى ءبولىمى شيپاگەرلىككە قاتىستى ماتيماتيكالىق فيزولوگيالىق، بيولوگيالىق، استرونوميالىق، فيلوسوفيالىق، ەتيكالىق، پسيحولوگيالىق، قوعامدىق تاريىح جانە ءتىل عىلىمى جونىندەگى بىلىمدەر بايانى. ەڭ سوڭىندا «تەكتەۋلىك» دەگەن تاقىرىپتەن شەجىرە تاريح بايىمدالادى.
اۆتور ءاربىر ءبولىمدى «دەستىر» دەپ اتاعان. ءبىرىنشى ءبولىمدى ــ «اۋىز دەستىر»، ەكىنشى ءبولىمدى ــ«كوز دەستىر»، ءۇشىنشى ءبولىمدى ــ «كوز مۇرىن دەستىر»، ءتورتىنشى ءبولىمدى ــ«كوز قۇلاق دەستىر»، بەسىنشى ءبولىمدى ــ «وڭ قول دەستىر»، التىنشى ءبولىمدى ــ «قول اۋىز دەستر»، جەتىنشى ءبولىمدى ــ « قول كوز دەستىر» دەيدى.
«دەستىردى» كەيدە «ءتاپسىر» دەپ ءتۇسىنىپ جۇرگەن جايىمىز بار. كىتاپتىڭ تاقىرپتارى: «دەستىر»، ودان كەيىن ــ «لەپىس»، ودان كەيىن ــ«جارقىشاق»، ودان كەيىن ــ«سانالىم» بولىپ ءبولىنىس تابادى. قازىرگى قولدانىلىم بويىنشا «دەستىر» ــ «ءبولىم» ماعىناسىندا؛ «تاڭلاي»، «ماڭلاي»، «لەپىس»، «ايىرىم»، «ارنا» قاتارلى ۇعىمدار ــ «تاراۋ» ماعىناسىندا؛ «جارقىشاق» ــ «تاراۋشا» ماعىناسىندا، «سانالىم» ــ رەتتىك سان ەسىم تۋدىراتىن «ءىنشى» جۇرناعى ماعىناسىندا قولدانىلادى. بىزشە «ءبىرىنشى» دەگەن رەت-ءتارتىپتى بىلدىرەتىن ءسوز باياندا «كوزىنشى»، «اۋىزىنشى» دەلىنبەي، «كوز سانالىم (سانالعى) » نەمەسە «اۋىز سانالىم (سانالعى)» دەپ الىنادى. ءارقايسى تاراۋلاردا باياندالاتىن مازمۇننىڭ سيپاتىنا قاراي «تاراۋ» ۇعىمى كەيدە «ماڭلاي»، «تاڭلاي» (ءبىرىنشى ءبولىم)، كەيدە «لەپىس» (ەكىنشى ءبولىم)، كەيدە «ايىرىم» (ءۇشىنشى ءبولىم)، كەيدە «ارنا» (ءتورتىنشى ءبولىم) دەپ الىنعان. كىتاپ مازمۇنىن ءبىر-بىرىنە بايلانىستىراتىن مازمۇندار جوعالعاندىقتان، كەي بولىمدەردىڭ تاراۋلارى ورنىنا «ءتۇيىن»، «ايقىندىق»، «سانالىم» (بەسىنشى، التىنشى جەتىنشى ءبولىم) سياقتى تاقىرىپتىق ۇعىمدارمەن ۇساق ساندىق (سانالىم) ۇعىمدار قولدنىلعان كورىنەدى.
ءبىرىنشى ءبولىم (اۋىز دەستىر) العى ءسوز ءبولىمى بولىپ، ول شىعارمانىڭ بارلىققا كەلۋى جانە ادامزاتتىڭ جارالىسى تۋرالى بايان.
ەكىنشى ءبولىم (كوز دەستىر) الەم مەن ادام اراسىنداعى جالپىلىق بايلانىستىڭ ءتۇبىرلى ءمانىن اشىپ بەرەتىن فيلوسوفيالىق بايان.
ءۇشىنشى بۇلىم (كوز مۇرىن دەستىر) ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ جىكتەلىسى جانە ادام مەن ۋاقتتىڭ (مۇشەل) بايلانىسى، وزەگى تۇعىرلار مەن ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ ورتاقتىعى تۋرالى بايان.
ءتورتىنشى ءبولىم (قوز قۇلاق دەستىر) ادامنىڭ بايقاۋ قابليەتى جانە ونىڭ ماتەريالدىق مۇشەلەرى تۋرالى بايان.
بەسىنشى ءبوىم (وڭ قول دەستىر) ادامنىڭ وزەگى تۇعىرلىق ءبىتىمى جانە ونىڭ جاساپ وتىرعان جاراتىلىستىق جاعراپيالىق كەڭىستىگىنىڭ وزگەشەلىگىمەن (ماۋسىمدىق، مەزگىلدىك، اۋارايىندىق) بولعان بايلانىستارى تۋرالى بايان.
التىنشى ءبولىم (قول اۋىز دەستىر) شيپاگەرلىك ونەر جولى جانە شيپالىق زاتتار تىزىمدىگى تۋرالى بايان.
جەتىنشى ءبولىم (قول كوز دەستىر) الاستاپ داۋالاۋعا قاتىستى سىرقات تۇرلەرى تۋرالى بايان.
سەگىزىنشى ءبولىم (تەكتەۋلىك) شەجىرە بايان.
2.«شيپاگەرلىك بايانداعى» ساندى بىلدىرەتىن ۇعىمدار
«شيپاگەرلىك باياندا» ساندىق ۇعىمدار مەن رەت-تارتىپتەر ورنىنا ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ رەت تارتىپتىلىك قاتىناسى قولدانىلادى. وسى زامانعى جالپى بەتتىك قولدانىلىپ جۇرگەن ءىرىم سيپىرلارى مەن اراپ سيپىرلارى «شيپاگەرلىك باياندا» ادام دەنەسىندەگى اۋىز، كوز، قۇلاق، مۇرىن، وڭ قول، قوس قول قاتارلى ناقتى ساندىق نەگىزى بار دەنە مۇشەلەرى ارقىلى بەينەلەنەدى. ءارى وسى دەنە مۇشەلەرىنىڭ بەينەلەيتىن سانى ارقىلى الۋ، كوسۋ، كوبەيتۋ، ءبولۋ قاتارلى ءتورت امالدى دا قولدانا بىلەدى. ساننىڭ ەڭ العاشقى كەلىپ شىعۋى جونىندە ايتىلعان جورامالدار مەن زەرتتەۋلەر كوپ كەزدەسەدى. ولاراعى ورتاق ايتىلىم ادامدار ءوز دەنە مۇشەلەرى مەن قول-اياعىنىڭ ساۋساقتارىنان بەينەلەيتىن سانداردى پايدالالانا ءجۇرىپ، ناقتى ساننان ابستىراكت سانعا اۋىسقاندىعى. ادەبيەت تانۋشى پرافەسسور اۋەلقان قالي ۇلى شيپاگەرلىك بايان تۋرالى «عۇلاما عالىم، كيەلى كىتاپ» دەگەن شىعارما جازادى. سول كىتاپتىڭ «شيپاگەرلىك بايانداعى ساندار» دەگەن مازمۇنىندا سانداردىڭ كەلىپ شىعۋى جونىندە كوپتەگەن دەرەك ايتىلادى. سول دەرەكتەر اۆتورىنىڭ ەڭ تاياۋداعىسى فرانسيا سوتسيولوگى لۆۋ. بريۋلى (1857ـ1939) جازعان «العاشقى ويلامى» كىتابىنان الىنادى. لۆۋ. بريۋلى: ادامدار « دەنە مۇشەلەرىمەن ساناق جۇرگىزگەن... ساناعان كەزدە، سول قولىنىڭ شىنتاعىنان باستايدى. ودان كەيىن باسقا ساۋساقتارعا، بىلەككە، شىنتاققا، قولتىققا، يىققا، كوكىرەككە وتەدى. بۇدان قايتا شەگىنىپ، شىنتاققا دەيىن سانايدى. ءوستىپ ءجۇرىپ جيىرما بىرگە دەيىن جەتكىزەدى... ساننىڭ اتالىمىنىڭ ورنىنا دەنە مۇشەنىڭ اتى كەلەدى» 『3」وسى عىلمي دەرەكتىڭ مۇراجايى «شيپاگەرلىك بايان» دەۋگە بولادى. ميسالى، ادامدا «اۋىز» بىرەۋ، ول 1 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «كوز » ەكى، «قۇلاق» ەكى بۇلار 2 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «كوز مۇرىن» تىركەلىپ كەلسە، ول 3 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «كوز قۇلاق» تىركەلىپ كەلسە، 4 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «وڭ قولدىڭ» ساۋساقتارى بەسەۋ، ول 5 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. « قول اۋىز» دەپ تىركەلسە، ول 6 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «قول كوز» نەمەسە «قول قۇلاق» تىركەلىپ كەلسە، ول 7 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «قول كوز اۋىز» تىركەلىپ كەلسە، ول 8 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «قول كوز قۇلاق» دەپ تىركەلىپ كەلسە نەمەسە، «قوس قول كەم اۋىز» دەپ تىركەلسە ، ول 9 سانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. «قوس قول» دەپ تىركەلسە، ول 10 سانىنا ۋاكىلدىق ەتەدى. «قوس قول اۋىز» دەپ تىركەلسە، ول 11سانىنا ۋاكىلدىك ەتكەن بولادى. « قوس قول كوز» دەپ تىركەلسە، ول 12 سانىنان ۋاكىلدىك ەتەدى. وسىلاي شەكسىز قوسىپ-الىپ ساناي بەرۋگە بولادى.
كىتاپتا باستان اياق رەت-ءتارتىپتى بىلدىرەتىن ۇعىمدار سيپىر ارقىلى ەمەس، ءسوز ارقىلى بەينەلەنەدى. رەت-ءتارتىپتى بىلدىرەتىن بۇل سوزدەردەن سول تاقىرىپتىڭ مازمۇنى بەينەلەنىپ تۇرادى. ميسالى، اۆتور ءبىرىنشى ءبولىمدى (اۋىز دەستىر) «قاقباسقى تۇرلاۋلىق ادەپ لەبىزى» دەپ اتايدى. ءارى ونى «تاڭلاي» جانە «ماڭلاي» دەپ ەكى تاراۋعا بولەدى. كونە تاريحي مۇرا كىتاپتارىنان «ءبيسسىمميللا»، «ءالحيسا» نەمەسە «اللا اتىمەن» دەگەن سياقتى ادەپ لەبىزبەن باستالاتىن سوزدەردى كوپ كەزىكتىرەمىز. ال شيپاگەرلىك بايان بۇلاردان وزگەشە تازا قازاق ۇعىمىندا «قاقباسقى تۇرلاۋلىق ادەپ لەبىزى» دەپ باستايدى. اۆتور بۇل جەردە ءىستى قاقباسىنان تۇراتىن ادەپ لەبىزبەن باستاعانىن ءبىلدىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءبولىم (دەستىر) العى ءسوز سيپاتىندا بولعاندىقتان، اۆتور ادام دەنەسىندەگى ءسوزدىڭ بەينەلەۋ قۇرالى بولعان تاڭدايدى (تاڭلايدى) ءبىرىنشى تاراۋ ورنىنا، دەنەنىڭ ەڭ جوعارى باسى ماڭدايدى (ماڭلاي) ەكىنشى تاراۋ ورنىنا قولدانىپ بايىمداۋ جاسايدى.
«شيپاگەرلىك باياندا» قولدانىلعان ساندار مەن ۇعىم-سوزدەردىڭ اسا كوپ بولەگى زاتتىڭ ءمانىن ەڭ جاقىن ءارى ەڭ تىكە بەينەلەيدى. بۇل ءتىل عىلىمى زەرتتەيتىن باي مازمۇندىق سالا. ميسالى، جوعارىدا اتالعان ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرى ارقىلى بەينەلەنگەن ساندىق ۇعىمدار مەن سونىمەن قاباتتاسا كەزىگىپ وتىراتىن «قاقباسقى»، «تۇرلاۋلىق»، «ادەپ لەبىز»، «تاڭلاي»، «ماڭلاي»؛ كەيىنگى تاراۋلاردا كەزدەسەتىن «تۇپتەمە»، «وزەگى تۇعىرلار»، «وزەك-كەزەك»، «ەتەكتەۋىش»، «شيجالاما» (بۇل ارادا ساناپ تۇگەتۋگە بولمايدى) دەگەن سياقتى ۇعىمداردىڭ بارلىعى زاتتار مەن قۇبلىستار ءمانىنىڭ ەڭ جاقىن بەينەلەنۋى. بۇل جەردە بۇعان ءبىر ەكى ميسال الىپ تالداۋ جاساپ، بىكىرىمىزدى دالەلدەۋگە مۇمكىندىك الايىق. ميسالى، ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ ( اۋىز دەستىر) ءبىرىنشى تاراۋى (اۋىز تاڭلاي تۇرلاۋ) ندا جيرەنشە وتەيبويداقتى حانعا ەرتىپ بارىپ تانىستىرادى. اڭگىمە كەزەگىندە حان جيرەنشەنىڭ جاسىن، جىلىن سۇرايدى. سوندا جيرەنشە: « جىلىم ايبار، (جولبارىس) قىرىق بەسكە كەلدىم» دەپ جاۋاپ بەرەدى. حان وعان «سەن وندا قاناي شەشەنمەن تۋمالاس» ەكەنسىڭ دەيدى. وسى جەردە قولدانىلعان «ايبار» مەن «تۋمالاس» ءسوزى قازاق ءسوزىنىڭ كەلىپ شىعۋ تەگىنەن جاسالعان. ونىڭ ابستىراكتى «جولبارىس» پەن «قۇرداس». بايقاساڭىز «ايبار» ءسوزى «جولبارىس» تىڭ شىنايى كەيىپ كەسپىرىن ءبىلدىرىپ تۇر. ال «تۋمالاس» ءسوزى «قۇرداس» ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە تۋىلعاندىعىن ءبىلدىرىپ تۇر. كەرىسىنشە، «جولبارىس» پەن «قۇرداس» زاتتىڭ مانىنەن بارعان سايىن الشاقتاپ كەتكەن. كەيىنگىسىنە قاراعاندا الدىڭعىسى زاتتىڭ مانىمەن بىردەي بولىپ تۇر. كەيىنگىسى ءولى تۇردە ءبىزدىڭ جاتتاما تۇسىنىگىمىزگە اينالىپ كەتكەنى بولماسا، زاتتاتى تىكە بەينەلەپ تۇرعانى جوق. باياندا «بىرگە بارالىق» دەگەندى «ەگىزدەپ بارالىق» (كىتاپ 2-بەت) دەپ ايتىلادى. ادامنىڭ بىرگە ءجۇرۋىنىڭ ارعى كەلۋ تەگى ەگىز بالانىڭ دۇنيەگە بىرگە كەلۋى. وسى ماعىنادان العاندا «شيپاگەرلىك بايان» قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇربىر ءسوز قويماسى.
3. اۋىز تاڭلاي تۇرلاۋ (ءبىرىنشى تاراۋ) ـــ دەستىردىڭ تۋىلۋى
شيپاگەرلىك باياننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىنىڭ (اۋىز دەستىر) ءبىرىنشى تاراۋى (اۋىز تاڭلاي تۇرلاۋ) ىندا ءۇش قۇندىلىق ايتىلادى. بۇل قۇندىلىقتار فيلوسوفيالىق، مەديتسينالىق جانە ەتيكالىق ماسەلە جونىندەگى سۇراق-جاۋاپ ارقىلى ورىستەيدى.
ءبىرىنشى قۇندىلىق ەكى شەشەننىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلە جونىندەگى ديالوگى.
حان الدىنداعى اڭگىمەدە قاناي شەشەن مەن جيرەنشە شەشەن سۇراق ـ جاۋاپ فورماسىندا ءبىر ماڭىزدى فيلوسوفيالىق ماسەلە تۋرالى پىكىر ورىستەتەدى. قاناي شەشەن جيرەنشەنى سىناپ: «بىلسەڭ ايتشى! دۇنيەدە نە ولمەيدى؟ ــ دەپ سۇرايدى. سوندا جيرەنشە: «ادىلدىكتىڭ زاتى ولمەيدى، عالىمىنىڭ حاتى ولمەيدى، جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى»، ــ دەپ جاۋاپ بەرەدى. قاناي شەشەن بۇل جاۋاپقا قاناعاتتانباي: جييرەنشە! وتىرىك ايتتىڭ: «كۇننىڭ كوزى ولمەيدى، جەردىڭ ءجۇزى ولمەيدى، اعىندى سۋ ولمەيدى، اسپانداعى دۋ (بۇلت) ولمەيدى» دەگەن جاۋاپ ايتادى. سوندا جيرەنشە قايتا قايرىلىپ: «قارا جەردىڭ ولگەنى ءۇستىن قاردىڭ باسقانى، اعىندى سۋدىڭ ولگەنى بەتىنە مۇزدىڭ قاتقانى، كۇن كوزىنىڭ ولگەنى قىزارىپ بارىپ باتقانى، اسپاندا دۋدىڭ ولگەنى كوكتىڭ ايىق تاپقانى، اجال كەلىپ تيگەن وق ــ اللانىڭ كوزەپ اتقانى»(كىتاپ 4-بەت) دەپ جاۋاپ بەرەدى. بايقاساڭىز، وسى شەشەندىك تولعانىستا «ولمەسكە» بەرىلگەن جاۋاپ بىرىنەن سوڭ ءبىرى تەرەڭدەپ، قوعامدىق قۇبلستان جاراتىلىستىق قۇبلسقا دەيىن بارعان. ميسالى، ەڭ الدىندا جيرەنشە «ولمەسكە»: «ادىلدىكتىڭ زاتى ولمەيدى، عالىمىنىڭ حاتى ولمەيدى، جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى»دەپ، قوعامدىق قۇبلستاردىڭ ماندىك ماسەلەلەرىن جيناقتاۋ ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. بۇعان قاناعاتتانباعان قاناي «ولمەسكە» جاراتىلىستىڭ نەگىزدىك قۇبلىستارىن جيناقتاۋ ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. بۇل جەردە ەكى شەشەننىڭ ءبىر ماسەلە جونىندەگى بىكىر-تالاسى ارقىلى تانىم تايازدان تەرەڭگە، ىشىنارالىقتان جالپىلىققا، قوعامنان جاراتىلىس دۇنيەسىنە قاراي بەت الادى. سوڭىندا جيرەنشە جاراتىلىس دۇنيەسىندەگى ماڭگىلىك قۇبىلىستاردىڭ دا ولەتىن كەزىن تاۋىپ، ادام ءۇشىن ولمەستىڭ ءمانى ءوز جاۋابى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. بۇل شيپاگەرلىك بايانداعى فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردىڭ باستالار جەرى.
ەكىنشى قۇندىلىق حاننىڭ شيپاگەردى سىناۋى.
حان وتەيبويداقتىڭ شيپاگەرلىك جاقتاعى وي ورەسىن سىناۋ ءۇشىن مىناداي ءبىر سۇراق سۇرايدى: «ـ اللا جاراتقاندا ادام بەنسەسىن نەدەن قۇراعان؟». سوندا وتەيبويداق: «ــ ادام بالاسى اللا ءوزى جاراتقان التى نەسىپتيك ءمىنسىز بتىستىك پەن ادام پەندەسى ءوزى وندىرەتىن التى نەسىپتىك ىرىزدىقتان قۇرالادى» (كىتاپ 5-بەت) دەپ جاۋاپ بەرەدى. حاننىڭ شيپاگەردى سىناۋ ءۇشىن قويعان سۇراۋى دا وتە ورىندى بولعان. ال شيپاگەردىڭ بەرگەن جاۋابى دا وتە تولىمدى بولعان. شيپاگەردىڭ حاننىڭ سۇراۋىنا بەرىلگەن بۇل جاۋابى بۇكىل شيپاگەرلىك باياننىڭ باسىنان اقىرىنا دەيىن دايەك تاپقان وزەكى جەلى بولىپ ۇلاسادى. عالىم ادام مەن جاراتىلىستىڭ ماندىك قاتىناسىن «اللا ءوزى جاراتقان التى نەسىپتيك ءمىنسىز بتىستىك پەن ادام پەندەسى ءوزى وندىرەتىن التى نەسىپتىك ىرىزدىق» اراسىنداعى قاتىناستاردى تۇرلىشە جاقتاردان اشىپ بەرۋ ارقىلى بايىمداۋ ماقساتىنا جەتەدى. اۆتور ادامنىڭ ءوزى وندىرەتىن نەسىپتىك ىرىزدىعىنا سالىستىرا قولدانعاندا، شەكسىز التى الەمدى «ءمىنسىز ءبىتىس» دەپ اتايدى. ۇيتكەنى، ءتابيعات دۇنيەسىندە ءمىن بولمايدى. ودان سوڭ حان «سىرقات دەگەن نە؟ ــ دەپ سۇرايدى. سوندا وتەيبويداق « ــ ادامزاتىنا عانا اللا جازعان تۇعىرلىق (نەگىز) التى نەسىبەگە سان الۋان سىرقات سەبەپكەرلەرى جۇعىپ، ناۋقاستاندىرىپ، بۇلدىرۋ ارقىلى تۇعىرلىق التى نەسىبە مەن التى نەسىپتىك ىرىزدىقتىق دانەكەردى بۇزۋشى بۇزعىنشىلىق سىرقات دەلىنبەك» دەيدى. بۇل جەردە اۆتور سان الۋان سىرقات سەبەپكەرلەرى ادامنىڭ جاراتىلىستىق قاسيەتى (تۇعىرلىق التى نەسىبە) مەن تىرشىلىكتى دەنەنىڭ قابىلداۋ قاجەتى (التى نەسىپتىك ىرىزدىقتىق) اراسىنداعى تەڭدىك قاتىناستى بۇزۋىنان سىرحات تۋىلادى دەپ وتىر. قازىرگى مەديتسينا ۇعىمى بويىنشا ايتقاندا ىشكى تەكراتسيانىڭ بۇزىلۋى بولسا كەرەك.
ءۇشىنشى قۇندىلىق جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپاۋ.
حان وتەيبويداقتان «سىرقان ىشىندە ناۋقاس ادامعا وڭاي بىلىنە قويمايتىن، ءىلىنىپ-سالىنىپ تۇبىڭە جەتكەنشە جانىڭا باتپايتىن ءارى ايىقپايتىن سىرقات قايسى» (كىتاپ8-بەت) دەپ سۇرايدى.
وتەيبويداق : «قاندىق ۋىلمالىلىق پەندەلىك جالعاسىم بىتىستىلىگى» دەيدى
حان : «ول سىرقات قانداي سەزىلىس بىلدىرمەك» دەپ سۇرايدى.
وتەيبويداق: «پەندەلىك جانعا باتىمى از بولماق، تۇقىم قۋالاماق، اردى بۇزباق، ۇرپاقسىز قالدىرماق، ۇرپاعى بولعانمەن دە ناقۇرىستانباق، ايىقتىرىم ءزاۋراتى دارىمدىلىعى جولاماي كوشە قاشپاق» (كىتاپ8-9-بەت) دەيدى. حان: «ول قاي سىرقاتتار ؟ دەپ سۇرايدى.
وتەيبويداق: «قاندىق ۋىلما، مەرەزدىك (سىفىلىس)، ميقۇلالىق، الالىق، شالا جارىم سياقتى سىرقاتتار بولادى. ونىڭ داۋاسى تەك ساقتانۋ عانا. ودان ساقتاندىرۋ تەك تاقسىر ءسىزدىڭ قولىڭىزدان كەلەدى-دەيدى.
حان: ـ ودان قالاي ساقتانۋعا بولادى؟ -دەپ سۇرايدى. سوندا شيپاگەر وعان:
ـ وڭاي، ءسىز تەك ءۇش شارتتى ورىنداساڭىز عانا بولدى - دەيدى.
حان: ـ ول شارتتار قايسىلار بولماق؟ - دەپ سۇرايدى. سوندا شيپاگەر مىناداي ءۇش شارتتى ورتاعا قويادى:
ـ ءبىرىنشى جات توسەمەلىلىك (سۋىق ءجۇرىس) جامان ءناپسى، ارام نيەتتى تيماق شارت. ولايى جات توسەمەلىكتەن تۋعان ۇلىنا ءوزىنىڭ اق نەكەلى العىنشىسىنان (ايەلىنەن ) تۋعان قىزىن ۇزاتۋدان بۇل ايگىمەلىلىك بەردى. ودان كوپ بالا كوتەردى، ءولدى، بالا توقتامادى، تۇسىك بولىپ ءتۇستى. بۇلاي بولۋى قانداستىق ارالاسپالىلىق ىرىگىشتىك تۋىنداتقان شالا جارىمدىق تۋىلىسى قۇزعىنداۋىنان ەدى. اقىرى قىزى دا، ۇلى دا قاندىق ۋىلمادان ءولىپ، ۇرپاقسىز قالعاندا ەڭىرەپ وتىرىپ ايتىپ جاتقان جات توسەمەلىلىك ەركەك پەن ۇرعاشىنىڭ ءسوزىن ەت قۇلاعىممەن ەستىدىم. الدا جارىم تاقسىر! ولار وكىنگەنىمەن ورنى تولار ما؟
ەكىنشى، جەتى اتادان اسپاعان رۋلار اراسىنان قىز الىسقانداردان قاندىق ۋىلما كوپ قوزعىنداماعى كوز كورگى ( كوز كوردى). سونىڭ ءۇشىن جەتى اتادان اسقاندار ءوزارا قىز الىسىپ، قۇدالاسپاعى شارت. وتىز، قىرىق اتا ارالاسسا ۇرپاق ساپالى بولماق. سىرت ەلدەردەن قىز الىسسا ۇرپاعى ونەرپاز، زەيىندى، اڭعارلى، ءمىنسىز ءبىتىستى بولماق.
ءۇشىنشى، قاراشالارىڭىزدىڭ سالتىندا بەتتەن سۇيەتىن، وتە-موتە، بوز بالالار، قىز-كەلىنشەكتەر بەتىن زورلىقپەن سۇيەتىن جات نيەتتى قىلىقتى تيماق شارت. ولايى مۇرىنعا جەل تۇسىرگىلىك سىرقات جۇقتىرىپ الماق - دەيدى.
شيپاگەردىڭ وسى دالەلى بويىنشا جانىبەك حان:
ـ كۇللى الاش ۇراندى قازاق قاراشا بۇقارالارىنىڭ وزدەرىنىڭ جانە ۇرپاعىنىڭ ءمىنسىز بىتىستىك بولماعى شارتى ءۇشىن، ءبىرىنشى، جات توسەمەلىلىك، جات نيەت، جات قىلىق بۇگىننەن باستاپ تيىم بولماعى شارت. اگار كوزگە شالىنسا قارا ماڭعاز ( قارا سيىر ) ارتىنشا ( تەرىس ) مىنگىزىپ، ورتەمەلىلىك (كۇيە) الپەتىنە كەلتىرىپ، ەل ارالاتۋ شارت.
ەكىنشى، جەتى اتادان ىلگەرى قىز الىسقاندار بۇگىننەن باستاپ تيىم. الىسقاندار بولسا باسى الىنۋ شارت.
ءۇشىنشى، سۇيەتىن جات قىلىق بۇگىننەن باستاپ تيىم .... شارتتى بۇزعاندارعا ەلۋ قامشى دۇرە سوعۋ شارت» -دەپ ءۇش ۇلكەن جارلىعىن تۇسىرەدى.
وتەيبويداق شيپاگەرلىك باياندا سىرقاتتىڭ سەبەپتەرىن ءتابيعاتتان، قوعامنان جانە ادامنىڭ ءومىر سۇرۋ تاسىلىنەن، ءاربىر جەكەنىڭ ءوز مىنەز-قۇلقى مەن قيمىل-قوزعالىسىنان قاراستىرادى. ول تابيعاتتى، قوعامدى جانە ادامدى كوزەتۋ ارقىلى سىرقاتتى پايدا قىلاتىن سەبەپتەردى بايقايدى جانە ونى جويۋدىڭ امالدارىن قاراستىرادى. كەيبىر سىرقاتتار قوعامدىق الەۋمەنتتىك ءتارتىپ پەن قوعامدىقءمورال قۇرىلىسىنىڭ كەمەلسىزدىگىنەن تۋىلاتىندىعىن بايقايدى. ونىڭ ۇستىنە قوعامدىق الەۋمەنتتىك ءمورالدىڭ بىلىعۋى تۋدىراتىن سىرقات تۋتاس ۇلت ءبىتىمىن بۇزاتىندىعىن، وعان مەديتسينالىق ەم-دومنىڭ شاماسى جەتپەيتىندىگىن، تەك قوعامدىق باسقارۋدى كەمەلدەندىرۋ ارقىلى عانا جونگە سالۋعا بولاتىندىعى بايىمدالادى. سودان باستاپ، شيپاگەردىڭ ۇسىنىسىمەن حان جاعىنان تۇسىرىلگەن ءۇش جارلىق ۋاقت ۇزارا كەلە تۇتاس قازاق حالقى قۇرمەت ەتەتىن ادەت زاڭىنا اينالىپ كەتەدى.
قازىر قازاق اراسىندا جەتى اتانى بىلاي قويىپ ، وتىز، قىرىق اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىن رۋلار كەزدەسەدى. «رۋىن بىلمەگەن ۋ ىشەدى» دەگەن ماقال نەكە قاتىناسىنىڭ ءمورالدىق ولشەمى رەتىندە ايتىلىپ وتىرادى. «ىرگە ءبولۋ سالتى» وزدىرىلماي تۇرىپ، ىرگەسى بولىنبەگەن رۋ ىشىنەن نەكەلەنىپ قالسا بەتكە سالىق، سۇيەككە تاڭبا بولاتىن قاتتى ۇيات ءىس دەپ قارالاتىن. بۇدان سىرت، قازاقتىڭ ەجەلگى نەكە زاڭىندا بەلگىلى سەبەپپەن ءبىر انادان ءسۇت ەمگەن ەكى رۋدىڭ بالاسى نەكەلەنۋگە بولمايدى دەپ شەك قويىلعان. بۇنى حالقىمىز «ەمشەك ءسۇتى ارالاسقان» دەپ اتايدى. ونىڭ ۇستىنە الدا-جالدا الگىندەي «جات توسەمەلىلىكتەن» بولاتىن ەكى بالانىڭ ءبىر-بىرىمەن نەكەلەنىپ قالۋىنان ساقتانۋ ءۇشىن جانە ۇرپاق ساپالى بولسىن دەپ جەتى وزەننىڭ، نەمەسە جەتى بەلدىڭ ارجاعىنان، رۋى الىس، قونىسى شالعاي رۋلاردان قىز الىساتىن بولعان.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى نەكە زاڭى نەگىزىنەن ءمورالدىق ولشەمدى نەگىز ەتىپ قالىپتاسقان. جەتى اتا تولماي قىز الىسۋدى شەكتەۋ، بەتتەن ءسۇيىسۋدى شەكتەۋ، سۋىق ءجۇرىستى شەكتەۋ، ەمشەك ءسۇتى ارالاسقانداردىڭ نەكەلەنۋىن شەكتەۋ قاتارلىلاردىڭ ءبارى ءمورال ماسەلەسىنىڭ قاجەتىنەن تۋعان ادەت زاڭدار دەۋگە بولادى.
قازاق حالقى جەتى اتاعا تولعاندا «رۋ بولۋ سالتىن» وزدىرىپ ىرگە بولىپ وتىرعان. رۋ بولۋ سالتى ءبىر جاعىنان جەتى اتاعا تولعاندىعىن جاريالاۋ بولسا، جانە ءبىر جاعىنان ۇرپاقتارىنا قانداستىق قاتىناستىڭ الىس-جاقىندىعىن ۇقتىرۋ. مۇنداي ىرگە بولۋ بولماسا جاستاردىڭ ءبارى الىس-جاقىندى پارىقتاي بەرمەيدى. سوندىقتان بۇل دا ءبىر جاعىنان نەكە قاتىناسىنىڭ قاجەتىنەن تۋىنداعان دەۋگە بولادى. «جەتى اتاعا تولىپ، جەكە-جەكە ەل بولدىق دەپ، ەكى كيگىز ءۇي جانە ەكى تۋ تىگەدى. اۋىلدىڭ بىلىكتى اقساقالدارى مەن بيلەرى اقىلداسىپ، قايسى اتادان قايسى اتاعا دەيىن قايسى رۋعا تاۋەلدى بولاتىنىن ايقىن ءبولىپ، كىمدەردىڭ جاڭا رۋعا جەتەكشى بي بولاتىندىعىن ابدەن كەلىسەدى. ودان سوڭ جاڭا ءبولىنىپ شىققان ەكى رۋدان سايگۇلىك مىنگەن ەكى جىگىت ۇزىن الا ارقاندى كەرىپ، ەكى ەلدىڭ قاق ورتاسىندا تۇرادى. ءبىر اقبوز بيەنى قۇرباندىققا شالىپ، تۋلارىن قانداپ ۇلاناسىر توي جاساپ، ءوز الدارىنا ەنشى بولىسەدى. ەنشىگە ەكى رۋدىڭ ماقۇلداۋىنان وتكەن ەكى اقساقال ورتاعا شىعادى دا الا ارقاننىڭ ورتاسىنان قيىپ جىبەرەدى. ورتاسىنان قيىلعان جارىم الا ارقان جاڭا بولىنگەن ەكى رۋدىڭ قارا شاڭاراعىندا ەنشى بولىپ ساقتالادى. ارقان قيۋ سالتىنان سوڭ، بۇرىنعى ءبىر رۋدىڭ ادامدارى جەكە-جەكە رۋ رەتىندە ەلگە تانىلادى. الىس-بەرىس، بارىس-كەلىس، داۋ-داماي ىستەرىن وزدەرى شەشەدى. ءبىر-بىرىمەن قۇدا بولىپ، قىز الىپ، قىز بەرۋگە جول اشىلادى. ارقان كەسۋ سالتى ءبىر ەلدىڭ ەكىگە ءبولىنۋىنىڭ بەلگىسى ءارى ەكى ەلدىڭ الداعى ءومىر ساپارىندا الا جىپتەن اتتاماي تاتۋ-ءتاتتى، بەيبت، تەرەزەسى تەڭ ءومىر وتكىزەمىز دەگەنى» [4]. «الا جىپتەن اتتاماۋ»-دەگەن ءسوزدى قازاق بالاسىنىڭ ءبارى بىلەدى. ونىڭ ماعىناسى ەل اراسىندا ۇرى-قارىلىق ىستەمەۋ، زورلىق-زومبىلىق ىستەمەۋ، جىمسىمالىق ىستەمەۋ، بىرەۋدى ناقاق زارلاتپاۋ دەگەن سياقتى ەتيكالىق مازمۇندارى قامتيدى. ورتاعا تارتىلىپ قيىلعان ارقان قاسيەتتى ارقان، بەرەكە-بىرلىكپەن ەل ىرگەسىن بولگەندە ورتاعا كەرىلگەن، قۇرباندىق شالىپ، تۋدى قانعا مالىپ، جاقسىلىقتان تابىلىپ، جاماندىققا بارىسپايمىز دەگەن تىلەكتەرىنە كۋا بولعان سەرت ارقانى. ودان اتتاۋعا بولمايدى، ودان اتتاۋ بۇكىل حالىقتىڭ زاۋالىنا جولىقتىرادى. سوندىقتان قازاق ونى قوعامدىق ءمورال مادەنيەتىنىڭ ولشەمى رەتىندە «الا جىپتەن اتتاماۋ »-دەپ اۋىستىرىپ اتاپ كەتكەن.
4. كوز ماڭلاي تۇرلاۋ (ءۇشىنشى تاراۋ)ـــ ادامزاتتىڭ جارالىسى
شيپاگەرلىك باياننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىنىڭ (اۋىز دەستىردىڭ) ەكىنشى تاراۋىندا (كوز ماڭلاي تۇرلاۋ) ادامزاتتىڭ باستاپقى جارالىسى تۋرالى بايىمداۋ جاسالادى. بۇل بايىمداۋدا اۆتور الدىمەن ءداستۇرلى ءدىن ۋاعىزىندا ايتىلاتىن اللا ادامدى توپىراقتان قالايدان-قالاي جاراتقاندىعى تۋرالى اڭىز ايتىلادى. بۇل جەردەگى ماڭىزدى ماسەلە ايتىلعان اڭىز بارىسىنىڭ سەنىمدىلىگىندە ەمەس، قايتا اۆتوردىڭ سول اڭىزدا ايتىلعان توپىراق پەن ادام اراسىنداعى ىشكى زاڭدى بايلانىستى ءبىر قانشا ناقتى پاكت ارقىلى اشىپ بەرگەندىگىندە بولىپ وتىر. وتەيبويداق: «ادامزاتىنىڭ توپىراقتان جارالعانىنا سيپات، بالا تۋىلا سالا سول جەردىڭ، تۋعان مەكەننىڭ اۋاسىمەن تىنىس الادى. اناسىنىڭ ءسۇتىن ەمەدى. سول بالانىڭ تۇلعالىق بىتىستىك قۇراندىسى سول جەردىڭ توپىراق قۇراندىسىمەن تەڭ بولماعى شارت. ءارقانداي بايتاقتىڭ توپىراق قۇراندىسى، توپىراعىنىڭ ءتۇسى ۇقساس بولمايدى. توپىراقتاعى قۇراندىلىق كەمىستىك ادامزاتىنا جان شوشىرلىق تۇرشىكپىلى كەمىستىكتى الا كەلەدى» (كىتاپ 18-بەت) دەيدى. بۇل اقيقاتتى وسىزامان عىلىمى كۇن سايىن دالەلدەپ وتىر. جەر شارىنىڭ ۇقساماعان رايوندارىنىڭ توپىراق قۇراندىسى ۇقساس بولمايدى، سوعان ساي ۇقساماعان رايونداردا دۇنيەگە كەلگەن ادامداردىڭ ءبىتىم قۇرلىمى، ءوڭ-رەتى، بوي تۇرقى، ءناسىلى ۇقسامايدى. توپىراق قۇراندىسىندا نە زات كەم بولسا سول رايوندا دۇنيەگە كەلگەن ادامنىڭ دەنەسىندە دە سول زات كەم بولۋى مۇمكىن. بۇنى وتەيبويداق بىلاي ايتادى: «ايتالىق، القىم ۇرىسى (بوعاق) ەرەكشە ۇلكەيەتىن ادامدار بار. ولار ونىسىن ماقتان كورەدى. باسقالاردان ەرەكشەمىز دەپ سانايدى. القىم ۇرىسى ۇلكەن ادامدار ءتورت ادىم ارالىقتى كورە المايدى، كەزىككەن ەلدەن سۇرايدى. بۇل توپىراققا، وتە-موتە توپىراق قۇراندىسىنا قاتىستى ما؟ الدە اللانىڭ جازۋى ما؟ ونى جاساعان اللانىڭ ءوزى بىلەدى. ءبىراق مۇنداي پەندەلەر بەلگىلى وڭىردە عانا بار، جالپىلىق ادام پەندەسىندە ەمەس. جانە سول ورىننىڭ ادامى باسقا جەرگە مەكەندەنسە، ۇلكەندەرىنىڭ القىم ۇرىسى كىشىرەيسە، بالالارىندا بولمايدى ەكەن. بۇعان قاراعاندا توپىراق قۇراندىسىندا ادامعا پايدالى ءبىر نارسەنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بار ەكەنى ايدان ايقىن ۇعىنىس. ول نە نارسە؟ ول بەلگىسىز، بۇل تەك جاراتۋشىدان باسقاعا ايان ەمەس» (كىتاپ 18-بەت).
شيپاگەرلىك باياندا وتەيبويداق ادامنىڭ بولمىسىن جالپىلىق بيولوگيالىق ادام سيپاتىنداعى ەرەكشەلىگىمەن عانا كۇزەتپەيدى. قايتا جالپىلىق پەن ەرەكشەلىكتىكتىڭ قاتىناس قاعيداسىنا سۇيەنىپ، جالپىلىق قاعيدا ارقىلى ەرەكشەلىكتى بايقايدى. ادامنىڭ ادام ءتارىزدى بولۋى ونىڭ جالپىلىعى بولسا، تۋىپ وسكەن ورتاسى مەن جارالعان توپىراعى ونىڭ ەرەكشەلىگى: «توپىراق پەندەلىك تۇلعالىق ءبىتىس وڭنەن دە تىكەلەي ىقپال جاساماعى شارت. ولايى كەيبىر جەرلەردىڭ ادامى ورتا بويلى، شوپان كوزدى، ءوڭ-الپەتى سارى، قاراتورى، قوڭىرقاي، قارا تۇكتى؛ كەيبىر جەرلەرىنىڭ ادامدارى بويى سۇڭعاق، ءوڭ الپەتى اپپاق، قىزىل شىرايلى، كوزى شەگىر، كوك كوزدى، سارى جيرەن تۇكتى تاقىلەتتىلەر» (كىتاپ 19-بەت) دەيدى.
وتەيبويداق: «اللا تاعالا ادامزاتىنا اقىل-پاراسات باعىشتاعان، ساقتانساڭ ساقتايمىن دەگەن» دەيدى. بۇل تۇجىرىمدار ادام بالاسى ءوزىنىڭ بىتىستىك مىنسىزدىگىن ءوزى ساقتاي الاتىندىعىن بىلدىرەدى. ادامنىڭ اۋىرۋ نە ساۋ بولۋى اللا-تاعالانىڭ ماڭدايعا جازۋىنان ەمەس، قايتا ادامنىڭ ءوز اقىل-پاراساتىنا بايلانىستى بولادى دەپ قارايدى. ادامنىڭ ءمىنسىز بىتىستىگىن ساقتاۋ جونىندەگى ىزدەنىستە: «شيپاگەرلىكتىڭ تەڭدەسىز قارا ۇزگەن الىبى جانە ءپىرى لۇىمان حاكىم بولدى» (كىتاپ 19-بەت) دەپ جازادى.
اۆتور بۇل تاراۋدا ادامنىڭ سىرحات بولمىسىن ءوزىنىڭ تۋعان توپراعىمەن بايلانىستىرىپ تانۋدى جانە ءارقانداي ادام ءوزىنىڭ ءمىنسىز بىتىستىگىن ءوز اقىل-پاراساتىمەن ساقتاي الاتىندىعىن، وعان اللا-تاعالانىڭ ارالاسپايتىندىعىن دالەلدەيدى: «اللانىڭ ادامزاتىن جاراتقانداعى بەرگەن ەڭ زور داۋلەتى ـــ تەك قانا ءمىنسىز بىتىستىك. بۇل ــ تۇلعالىق، مۇشەلىك مىنسىزدىك. مىنسىزدىك: تۇلعالىق توعالىق ءنىل ـــ قان، تۇلعالاىق توعالىق شيرما (قۋات) ــ ارقاۋ» (كىتاپ 19-بەت) دەيدى. بۇعان قاراعاندا، اللا-تاعالا ادامزاتقا تەك ءمىنسىز ءبىتىس قانا بەرگەن. قالىپتى قان اينالىسى (توعالىق ءنىل) مەن قوسا ءتىپتى سىرقاتقا قارسى ەمونيتوتتىق (ارقاۋ) قۋاتتى دا قوسىپ بەرگەن. بۇلاي بولعاندا ادامداردىڭ مۇگەدەك، جارىم ەس بولىپ تۋىلۋى اللانىڭ ءىسى ەمەس، ادامنىڭ ءوز ءىسى بولىپ تابىلادى.
ــــــــــــــــــــ
پايدالانعان ماتەريالدار:
[1] [2] «جوڭگو از ۇلتتار مادەنيەت مۇرالار جىيناعى»،چىڭ لي،كۇنمىڭ يۇننان اعارتۋ باسپاسى،2006-جىل،26بەت
[3] («عۇلاما عالىم، كيەلى كىتاپ»، ىلە حالىق باسپاسى، 149-بەت).
[4] («اعاش بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن»، شنجياڭ حالىق باسپاسى 78-بەت. )

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=858

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەڭ جاڭا ماقالالار


«سارىارقا - ادالدىق الا 3 مينوت
اقش-تا 47 مىڭ تۇرعىن جا 4 مينوت
تيانشان تورى 14 مينوت
سانكت-پەتەربۋرگتە SUP-س 14 مينوت
الماتىلىق ونەرپازدار گر 14 مينوت
ءۇندىستاندا الاپات تاسق 24 مينوت
پورتۋگاليادا ورمان ورتى 1 ساعات
ارىستىق 100 بالا كاسپيد 1 ساعات
قاراعاندى وبلىسىندا كوم 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
ادىلبەك نيازىمبەتوۆ قاز 1 ساعات
پاۆلودار وبلىسىندا ەكى 1 ساعات
ءبىلىم ءمينيسترى ۋنيۆەر 1 ساعات
قارقاراداعى توي: قالىبە 1 ساعات
سقو-نىڭ جاس ءورت سوندىر 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
ۋۆەكوۆەچەنا پاميات جەنش 1 ساعات
ورالدا مەيرامحانا ورتەن 1 ساعات
پوليتسەيلەر اپتاپ ىستىق 1 ساعات
سقو-دا ءبىر وتباسى جيدە 1 ساعات
قازاقستاندا 23 شىلدەدە 1 ساعات
ءمۇعالىمنىڭ مارتەبەسىنە 1 ساعات
الماتىدان 153 شاقىرىم ق 1 ساعات
اتىراۋدىڭ كەيبىر اۋداند 2 ساعات
اقتوبە وبلىسىندا 8 ادام 2 ساعات
جارتى جىلدا قازاقستانعا 2 ساعات
35 ارىس تۇرعىنىنا شيپاج 2 ساعات
ۆ ارىسي بولەە 400 دەتيا 2 ساعات
قازاقستاندا ونەركاسىپتى 2 ساعات
شىمكەنتتە 3 جاسار قىزدى 2 ساعات