ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-211409463247 %53 %
2019-10-221435476533 %67 %
2019-10-23672385238 %62 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 05:37 - 2015/03/24

ماقالا جولداۋشى: بالبال7
ماقالا اپتورى: قاسىمقان ۋاتقان ۇلى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى:
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

ايتىس تۋرالى از ءسوز
قاسىمقان ۋاتقان ۇلى



مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇراسى بولىپ وتىرعان اقىندار ايتىسىمىز - ۇلتىمىزدىڭ ءتول - مادەنيەت جاسامپازدىعى ، سونداي - اق ەرتەدەن قازىرگە دەيىن قادىرىن جويماي كەلە جاتقان ونەر تۋىندىسى ەكەندىگى جالپىعا ءمالىم . قازاق بار جەردە ايتىس بار . ايتىس وتكىزىلمەيتىن توي - تاماشا بولمايدى ، ءتىپتى ، شىلدەحانا سياقتى باس قوسۋلاردا دا ايتىس بولىپ جاتادى . « ونەر الدى قىزىل ءتىل » دەپ بىلگەن حالقىمىز ولەڭ ايتىپ ، ايتىس وتكىزۋدى عاسىردان عاسىرعا جالعاسقان تاماشالى سالتقا اينالدىرعان .
ايتىستى اۋىز ەكى ادەبيەت تۋىندىسى دەسەك تە ، جاپپاي ساۋاتتانعان بۇگىنگى كۇندە دە ولەڭ ايتىسى جالپى جۇرتشىلىقتى وزىنە تارتىپ ، كوڭىلدى ، قىزىقتى تۇرمىستىڭ مەرەيلى مازمۇنى بولىپ كەلەدى . ايتىس ۇستىندە ادامددار ايتىلعان ۇشقىر ولەڭ شۋماقتارىمەن بىرگە جەلپىنىپ ، « وي ءبالى » دەپ ەلەگىزىپ ، قىزىنىپ وتىرادى . ايتىس اياقتاعان سوڭ دا جاقسى ايتىلعان ايتىس ولەڭدەرىندە جاتتاپ الىپ ايتىپ ، كوڭىلدەرىن كوتەرىپ جەلپىنىپ جۇرەدى . سوندىقتان ەل ىشىندە « ءبىر كۇنگى ايتىستىڭ مىڭ كۇنگى ىزىڭى بولادى » دەگەن ءتامسىل ءسوز بار .
ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دەرەكتەۋىنشە ، وزگە جۇرتتا ايتىس ولەڭدەرى قازاق حالقىنىكى سياقتى مول ، كوپ ، جالپىلىق بولا قويماسادا ، اندا - ساندا كەزىگىپ قالاتىن قۇبىلىستار بار ەكەن . ماسەلەن : كونە فرانسوز ادەبيەتىندە تەنسون دەپ اتالاتىن ولەڭ ايتىستارى بولعان ەكەن . وندا دا ءبىز سياقتى ءار تاقىرىپتا ءسوز تارتىسى جۇرگىزىلەتىن سياقتى . اراب ادەبيەتىندە دە « مۇعاللاحات » دەگەن ولەڭدەر بولعان . ءبىراق بۇل ناعىز ايتىس ەمەس ، ولەڭ جارىسى سياقتى بولىپ ، اقىندار ۇلكەن جيىن - توپتاردا ءبىر تاقىرىپتا ولەڭ ايتىپ سايىسقا تۇسەدى . بۇل ايتىلعان ولەڭدەر ساراپقا ءتۇسىپ ، جاقسى دەلىنگەندەرى جىبەككە جازىلىپ ءىلىپ قويىلاتىن بولعان . سول سەبەپتى « مۇعاللاحات » دەپ اتالعان . جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ددا قازاق حالقىنداعى سياقتى تار جەردە تاۋىپ ايتىپ ، ۇستاساتىن سۋىرىپ سالما ەرەكشەلىگىمەن تۇتاس جۇرتتى وزىنە باۋراپ ، كارى - جاسى ، ەرى - ايەلى دەمەي ىنتىعا تىڭداپ ، جىگى - جاپار بولىپ قارسى الىپ ، قىزىنىپ ، قىزىق كورىپ ، تەگىس ونەر ورىنە ۇمتىلىپ ، جالپى جۇرت ۇستانعانداي ونەر تۋىندىسى بولا العان ەمەس . قازاق ايتىستارى مارجان سوزدى ، ۇيىل ۇيقاستى ولەڭدەرى ارقىلى ادامداردىڭ ىشكى سىرلارىن قوزعاپ ، كوڭىلىن كوتەرىپ ، بويىن جەڭىلدەتىپ ، رۋىاني سەرگەكتىككە باستايتىن دالا تەاترى بولىپ ، سان عاسىرلار بويى كوپكە بىردەي قىزىق بەرىپ ، مەرەيگە شومدىراتىن جيىن ساۋىعىنا اينالعان . جوعارىدا ايتقانىمىزداي اۋىز ەكى ادەبيەت سانالاتىن ايتىس ۇلگىسىنىڭ ، باسقا ۇلتتاردىڭ اۋىز ەكى ادەبيەت ۇردىستەرى سياقتى الدە قاشان ۇمىتىلىپ نەمەسە جازىلىپ قالعاندارى تاريحي ارحيۆتەردەن تابىلاتىنى سياقتى كۇي كەشپەي ءالى دە رەال ءومىردىڭ قىزىقتى ، مول مازمۇندى ، تاماشالى ساۋىعى رولىن ويناپ ، ومىرشەڭدىك كۇشىن ساقتاپ ، كوڭىل كوتەرۋدىڭ ، تاربيە الۋدىڭ وڭتايلى ادەبيەت جانىرى بولىپ كەلە جاتقاندىعى نەلىكتەن ؟ بۇل تۋرالى زەرتتەۋشىلەر تالاي - تالاي انىقتامالار بەرىپ ، بولجامدار ايتىپ جاتىر . مەندە بۇرىن كەيبىر كوزقاراستارىمدى ايتقانمىن . بۇل رەت باسا ايتقىم كەلەتىنى - ءبىزدىڭ ءتىلىمىز باي ، ورامدى ، ولەڭ ۇيقاسىنا تىلەنىپ تۇرعان ءتىل . سوندىقتان ولەڭدى تەك تانىمال اقىندار عانا ايتىپ قويمايدى ، ەلدىڭ ءبارى ايتادى . ءبىز بالا كەزىمىزدە كورگەنبىز . كەشتەردە ولەڭ ايتىلىپ ، تاماشا قاسالاتىن كيىز ءۇيدىڭ تۋىرلىعىن ءتۇرىپ تاستاپ ، كەرەگەنى جالاڭاشتاپ ، ءۇيدىڭ ءىشى - سىرتىنا كيىز - كىلەم جايىپ ، ەرلەر سىرتتا ، ايەلدەر ىشتە وتىرىپ ، ولەڭشىلەردى جۇپتاپ ، ايتىس جاسايتىن . سوندا كەلگەن ەر - ايەلدەردىڭ بارلىعىدا ارىپتەس بولىپ ولەڭ ايتاتىن . بۇگىنگى كۇندەدە اۋىل - قىستاقتاردا توي - تومالاقتى رەستۇرانداردا وتكىزبەي ، ۇيدە وتكىزىپ ، ايتىستى جولعا قويىپ جاتىپتى . بۇل ءبىر قولداۋعا تيىستى جاقسى باستاما . ارينە ، تويعا كەلىپ ولەڭ ايتقانداردىڭ بارلىعى دا اقىن ەمەس ، سولايدا ولەڭگە قىزىققان جۇرتتىڭ كەيبىرەۋلەرى ويدان شىعارىپ ، سۋىرىپ سالما ولەڭدەردى ايتا الماسا دا ، جاتتاپ العاندارىن ايتىپ ، ايتىسقا ءتۇسۋى مۇمكىن . مۇنى ورەسكەلدىك دەۋگە بولمايدى . ويتكەنى ، ايتىسقا دەگەن جالپى جۇرتتىڭ قىزىعۋى ، ايتىستى قىزۋ سۇيۋى ادامداردىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ ، بويداعى قانىن تاسىتىپ ، وسى ايتىس لەگىنە قوسىلۋعا ەرىكسىزدەندىرگەن . سول دۋماندى ايتىستىڭ ىشىندە ءوز ويىنان ولەڭ شىعارىپ ، تىڭ پىكىرلەر ايتىپ جاتقان اقىنداردا از ەمەس ، ارينە ، جاڭاعى جاتتاما ولەڭ ايتقانداردى ەرىكسىزدەندىرىپ ، ايتىس لەگىنە قوسىپ اكەتۋ سولاردىڭ اسەرىنەن ، سولاردىڭ ايتقان ايتىس ولەڭدەرىنىڭ تارتۋ كۇشىنەن بولعان .
ءتىلىمىز تۋرالى ءوزىمىز عانا ايتا بەرمەي ، وزگە ۇلت ۋاكىلدەرىنىڭ دە ايتقانىن تىڭداپ كورسەك بولادى . نەمىس ۇلتىنان شىققان قازاقىستان جازۋشىسى گەرولد بەلگەر بىلاي دەپ جازادى « اباي - لەرمونتوۆ - گەتە ۇندەستىكتەرىن زەرتتەۋ بارىسىندا گەتەنى ءبىرشاما ىندەتە وقىدىم . ونىڭ عىلمي ەڭبەكتەرىن ، ءبىر مىڭ التى جۇزدەي لريكالىق ولەڭ - داستاندارى مەن باللادالارىن ، روماندارى مەن 54 درامالىق شىعارماسىن ، كوپ تومدىق ءومىر باياندىق كىتاپتارى مەن ( فاۋست ) اتتى ايگىلى فيلوسوفيالىق تراگەدياسىن جيىپ تەرگەندە ۇزىن - قىسقاسى 143 توم بولادى . ابايدان قالعانى نە ءبارى شاعىن عانا ەكى توم . ءبىراق ، مەنىڭشە سول ەكى تومنىڭ سىباعالى سالماعى 143 تومنان كەم تۇسپەيدى . ەڭ اۋەلى قازاق پوەزياسى ۇيقاسقا باي ، قازەكەڭ ەجەلدەن ءوز ويىن كوركەمدەپ بەينەلەپ ، ۇيقاسپەن جەتكىزۋگە ماشىقتانعان حالىق . ءبىر عاجابى ، الەم تانىعان تالاي تارلان كىلاسسيگى بار نەمىس ءتىلى ۇيقاسقا ورىس تىلىنەن دە كەدەي . ال ، « ورىس ءتىلىنىڭ ۇيقاسى ازداۋ » دەپ پۋشكين باياعى دا ايتقان . مىسالى ، جاڭاعى گەتەنىڭ « فاۋسىندا » ءبىر تەكتەس ۇيقاستار ءبىر بەتتىڭ وزىندە الدەنەشە رەت قايتالاما بەرەدى . ونى وقىسا ( ءتۇپ نۇسقاسىنان ) ءبىزدىڭ قازاق : ءاي ، بۇل گەتەنىڭ دابىسى جەر جارعان اقىندىعى قايدا ؟ » دەپۈ قومسىنارى كادىك . بۇل جالپى ەۆروپا تىلدەرىنە ، سونىڭ ىشىندە نەمىس تىلىنە دە ءتان كەمىستىك . قازاقتارعا بۇل جاعىنان تەڭ كەلەتىن حالىق كەمدە كەم - اۋ » دەپ تامسانا تاڭداي قاققان گرولد بەلگەر . ەندى ءبىر كىتابىنىڭ مۇقاباسىنا ءسوز شەڭبەر جاساپ ، « قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعىن بادىرايتىپ كوزگە شۇقىپ كورسەتۋ » ءۇشىن ، ورتاسىنا ورىسشا ءتۇر - ءتۇس ماعىناسىنداعى « ۆيد » دەگەن ءبىر ءسوزدى قويىپ ، ونىڭ قان - جاعىنا شۋاقشا شاشىلعان سىزىقشالار ۇستىنە ورىسشا سول جالعىز ءسوزدىڭ قازاقشا بالامالارىن جازادى . بۇل بالامالار : « ءتۇر ، ءتۇس ، كەسكىن ، كەلبەت ، سيىق ، سىمبات ، تۇرپات ، نوباي ، كەيىپ ، كەسىر ، سۇرىق ، اجار ، ءمۇسىن ، ءوڭ ، بەينە ، ءپىشىن ، ۇسقىن ، تۇلعا ، رەڭ ، شىراي ، الپەت ، نۇسقا ، كورىك دەگەن 25 - 26 سينونيم ءسوز . جازۋشى بۇل بالامالاردى كەلتىرى« ال ، ەندى قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ بايلىعىنا شۇبالانۋشىلار نە دەيدى ەكەن ؟ » دەپ سۇراق تاستايدى . قازاق تىلىندە مىنە وسىنداي سينونيم - ماعىنالاس سوزدەر كوپ بولعاندىعى ءۇشىن ۇيقاستى قالاي تۇرلەندىرىپ الۋ قيىنعا سوقپايدى . ءبىزدىڭ ءتىلىمىز وسىنشالىق باي ، مازمۇندى بولا تۇرسا دا ەۆروپانى وزەك ەتۋشى ەۆروپا ءتىل عالىمدارى تۇركى ءتىل كەيىن پايدا بولعان ايماقتىق كولەمدەگى كەدەي ءتىل دەپ قارايدى ەكەن . كەزىندە روسسيادا بولعان پولتاۆا شايقاسىنان كەيىن قولدى بولىپ سيبەرياعا جەر اۋدارىلعان شۆەد وفيتسەرى مۇڭعىليا جەرىنەن ورحون - ەنيسەي ەسكەرتكىش جازۋلارىنا كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالىپ ، دۇنيەگە حابارلانعاننان كەيىن ەشكىم نازار اۋدارماي ، 19 - عاسىردىڭ سوڭىنا كەلگەندە ، ەكى ءجۇز جىلدان سوڭ فين عالىمى ب . تومسون ول جازۋلاردىڭ وقۋ ءتاسىلىن اشتى . جازۋ تۇرىكشە تىلدە جازىلعان ەكەن . بۇل ۋاقيعادان كەيىن ەۆروپا عالىمدارىنىڭ ءسىبىر جازۋىنا كوڭىلدەرى سوقپاي قالدى . بۇل حابار تۇركىلەردىڭ وتكەن تاعدىرىنا دەگەن تەرىس ، قاتە كوزقاراستاردى تويتارىپ تۇزەتكەننىڭ ورنىنا ، كەرىسىنشە تيركي رۇنيكا قازۋىن زەرتتەۋگە كەرى اسرەرىن تيگىزدى . ەۆروپا عالىمدارىنىڭ ۇعىمىندا حانزۋ ، يران جانە اراب مادەنيەتىنىڭ ەمشەگىن سورعان كوشپەندى حالىق ماڭگى تاعى تۇرپاتىندا قالا بەرەدى دەپ سانالدى . تۇركىلەردىڭ جازۋى ەشبىر دالەلسىز يراندىقتاردان الىنعان دەگەن جەلەۋگە يەك ارتتى . ول - ولما ، 1970 - جىلدىڭ كوكتەمىندە الماتى قالاسىنا قاقىن ەسىك قىستاعىنىڭ توڭىرەگىندەگى قابىردان باعالى ەسكەرتكىش تابىلدى . بۇل قابىر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 4- 5 عاسىرلارعا جاتادى ەكەن . جۋىن شىرشالاردان جاسالعان ساعاناعا جەرلەنگەن جاس كوسەمنىڭ سۇيەگى ءتورت مىڭ التىن اشەكەي بۇيىمدارمەن بەزەندىرىلگەن. التىن كىسە ، التىن قارۋ - جاراق ، التىن دۋلىعا سياقتىلار دا بار . قابىردان جانە سىرت جاعىنا ويىپ تاڭبالاپ جازىلعان التىن توستاعان تابىلدى . جازۋدا ورحون - ەنيسەي ارىپتەرىنە ۇقساس 26 تاڭبا بار ەكەن . ازيانىڭ ۇلان - قايىر كەڭىستىگىن مەكەندەگەن كوشپەلىلەردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى مىڭ جىلدىقتا قالدىرعان بۇل ارحەو؛وگيالىق مۇراعاتتارى جونىندە انشەيىندە اسپاندى الاقانداي ، جەردى تەبىنگىدەي قىلىپ جۇرەتىن ەۆروپالىق عالىمدار دا ءۇن جوق . ولار بۇل ۋاقيعا جونىندە بىرنەشە ماقالا جازعان ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ بايىمداۋلارىن جوققا شىعارىپ ، ول جازۋ ويىلىپ قازىلعان توستاعان تەگىندە ، ءسىرا ، يران جاقتان اكەلىنىپ ، قابىرعا ولىكپەن بىرگە سالىنعان زاتتاردىڭ ىشىنە كەزدەيسوق تۇسكەن بولۋ كەرەك ،- دەپ جورامالدادى . كەيىن ول توستاعانداعى جازۋ شەشىلىپ ، تۇرىك تىلىندە جاس قولباسىعا دەگەن ماداق ەكەندىگى ءمالىم بولدى . ەۆروپا عالىمدارىنىڭ مۇنداي عىلىمعا جات ساكقىن كوزقاراستارى قازىردە تۇگلدەي جويىلىپ كەتتى دەۋگە بولمايدى . ءبىز مەملەكەت دارەجەسىندەگى مادەنيەت مۇرامىز بولعان ايتىستى تاعىدا ىلگەرىلەگەن تۇردە زەرتتەپ ، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنا تىزىمگە الدىرۋعا ۇمتىلىپ ، كوشپەندى حالىق جاراتقان بۇل مادەنيەت مۇرامىزدى الىس - جاقىنعا تانىتا ءبىلۋىمىز كەرەك .
ايتىس تاريحىنان قاراعاندا ، كونە قوعام كەزىندەگى ايتىستار ءوز رۋىن ماقتاپ ، وءگە رۋدىڭ كەمشىلىك - جىرتىعىنا قول سالۋ نەمەسە ارىپتەستىڭ ، بولماسا ونىڭ جاقىن ادامدارىنىڭ كەمىستىگىن ايتۋ ، سول ارقىلى قارسى جاعىن ىقسىراتۋعا ۇمتىلۋ كوبىرەك بولعان . ارينە ، اتا ءجون ايتىسى ، اتا مەكەن ايتىسى ، بالىق ولەڭ ايتىسى ، جۇپتۇر ولەڭ ايتىسى ، قىز - جىگىت ايتىسى جانە اۋجار سياقتى سالتتىق ايتىستار دا بولعان . دەگەنمەن ۇلكەن توپتاردا سىلكىلەسكەندە رۋلاردى باستى تاقىرىپ ەتكەن . بۇعان « بىرجان - سارا ايتىسى » مىسال ەتۋگە بولادى . مۇندا ءبىرجان ارعىندى ماقتاپ ، نايماندى كەمسىتسە ، سارا نايماندى ماقتاپ ، ارعىندى كەمسىتكەن . جامبىل اقىننىڭ قۇلمانبەت سياقتى اقىندارمەن بولعان ايتىسىندا دا رۋدىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمىستىگى باستى تاقىرىپ ەتىلەدى مۇندا ەكى اقىن رۋدى ايتۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ باسىنا كەلگەن زامان تۋدىرعان زوبالاڭ كۇندەردىڭ اۋىرتپالىعىن ءسوز ەتەدى . ىلەگە كەڭ تارالعان « اسىلقان مەن نۇريپانىڭ ايتىسى » دەگن ايتىس بار عۈ . بۇل ايتىس مولشەرمەن 1915 - جىلدار بولعان . مىنە سودان بەرى 100 جىل ءوتتى . مۇندا اسىلقان قۇتتىمبەت رۋىنان ، نۇريپا ەسەنگەلدى رۋىنان . اسىلقان :

سىلامجان زاڭگى قويعان مەرەكەسىن ،
مەرەكە كەتىردى ەلدىڭ بەرەكەسىن .
از عانا ءامىرسانا تاۋسىلعان سوڭ ،
ءباتشاعار ، ەندى نەڭدى جەر ەكەنسىڭ ؟-
دەسە ، نۇريپا كەزەگىندە :

ەگۋبەك جىگىت ەكەن ۇيالماعان ،
ساتۋعا مالىن پۇلعا قيالماعان .
جەتى ءجۇز ىرگە بايعا جىلقى بىتسە ،
قىزدارى ءبۇتىن دامبال كيە الماعان ،- دەيدى .
بۇل قاقتىعىستا ەكى اقىن ەكى رۋداعى كەمىستىلتەردى ايتۋ ارقىلى ەل ءمانساپتىلارىنىڭ جەمەڭگەرلىگى مەن توعىشار بايلاردىڭ كۇيكى تۇرمىسىن اشكەرەلەگەن .
« سوزگە ءسوز كەلگەندە ايتپاسا اكەسى ولەدى » دەمەكشى ، ايتىس ۇستىندە اقىندار ءارقانداي مازمۇنداعى سوزدەردى تيتۋدان تارتىنباعان . كۇنەستىڭ تالدى اۋىلىندا ءتاني دەگەن اقىن ايەل وتكەن . دەرەكتەرگە قاراعاندا ، 1945 - جىلعى سۇزەكتە جاسى 60 قا تاياپ قايتىس بولعان سياقتى . كەزىندە ءتاني اقىنمەن اسىلقاننان باستاپ ىلەدە ولەڭ ايتاتىن دامەلى اقىنداردىڭ بارلىعى ايتىسقان . ءتاني ءبىر ايتىستا قايسار دەگەن اقىنمەن ايتىسىپ ىقسىراتىپ وتىرعاندا ، سوزگە شىداماعان قايسار ءتانيدىڭ قاسىندا وتىرعان قايىن سىڭىلىلەرىنە ءتيىسىپ بىلاي دەپ ولەڭ ايتىپتى :

ايتايىن ايت دەگەندە قىزىل قيا ،
قىزىل قيا باسىنا شىعار ميا .
بىرەۋىن مىنا قىزدىڭ ءمىنىپ الىپ ،
قيادا جۇرەر مە ەدىم جىلقى جيا . سوندا اقىن ءتاني قولما - قول :

الدىمەن جىل باسىنان ۇيرەك كەلەر ،
شاشتارى بويجەتكەننىڭ سيرەك كەلەر .
ال قايسار مىنەم دەسەڭ شەشەڭە ءمىن ،
كارى بيە قاقشاڭداعان جۇردەك كەلەر .-دەپ قايساردى باس كوتەرتپەي تاستاپتى .
جانە سول كۇنەستىڭ تالدى اۋىلىنددا بۇرىنىراق مالاي دەگەن اقىن بولىپتى . مالاي كەزىندە بەردىكە اقالاقشىەمن دە ايتىسقان سياقتى . قىز كۇنىندە ايتىسىپ جەڭە الماعان بىرەۋ مالاي كەلىنشەك بولىپ جاڭا تۇسكەن كەزىندە ىزدەپ كەلىپ كورگەن جەردەن :

مالايجان ، ولاي بولدى ، بىلاي بولدى ،
ءوزىڭدى كورمەگەلى تالاي بولدى .
ءبىر جەرىڭ جارالاندى دەپ ەستىپ ەم ،
سول جەرىڭ جازىلدى ما قالاي بولدى ؟-دەپ اۋەندەتكەندە ، مالاي جەر وشاق باسىندا ساماۋىرىنعا وت سالىپ تۇرعان ەكەن ، قولىنداعى قىسقاشتى تاستاي سالىپ :
بۇل جاقتا بىلمەپپە ەدىڭ توي بولعانىن ،
اراسى ەكى اۋىلدىڭ وي بولعانىن .
اكەسىنىڭ كورىندەي قازىپ جاتىر ،
بىلمەيمىن نەسىن الىپ ، نە قويعانىن ،-دەپ الگى اقىنسىماقتى توبەدەن ۇرعانداي تويتارىپتى .
شىنايى اقىندار ءارقانداي قيىن جاعددايدا سوزدەن توسىلماعان . مۇقتار اۋەزوۆ كەلتىرگەن ءبىر مىسالدا ، توعجان دەگەن اقىن قىز بولىپ ، ورمانشى دەگەن ەلگە ۇزاتىلىپ كەلە جاتقانى ايتىلادى . ءاسىلى « ءولى - ءتىرى بەرگەن سوڭ ، ءولى كۇيەۋ جاتار ما » دەگەن سالت بويىنشا اتاستىرعان كۇيەۋى جازداي بارىپ قالىڭدىق ويناپ ، قىزدى ەندى الىپ كەلە جاتقان سياقتى . توعجان قىز ەكى قەبات بولىپ قالىپتى . مۇنى بىلگەن ، قىز كۇنىندە ايتىسىپ جەڭە الماعان ءبىر اقىن ادەيى الدىنان جول ءۇستى توسىپ تۇرىپ :

جاماعات شىمىلدىقتان سەرپىلىڭىز ،
اقىنعا نەمەنەنى كەلتىرىڭىز .
ۇيىنەن بۋاز كەلگەن مۇنداي قاردى -
جۇرت كوزىنە كورسەتپەي ءولتىرىڭىز ،- دەپ ارىنداتىپ ولەڭ ايتقاندا ، توعجان قىز :

ورمانشى جيىلىپتى جاماعاتىڭ ،
ءالى سانعا تولعان جوق جاماعاتىڭ .
ۇل تۋسا - تاياق سوعار قولعاناتىڭ ،
قىز تۋسا - كەرەك قىلار قاناعاتىڭ ،
ونىڭ نەسىن بەتىمە ساكىق قىلدىڭ ،
ءىنىڭنىڭ ساقتاپ كەلدىم اماناتىن . - دەپتى .
توعجاندى سول زاماننىڭ ەلى ابرويسىز دەپ سوكپەپتى . ويتكەنى جۇيەلى ، كوركەم ، كەستەلى سوزبەن شىندىقتى ايتىپ وتىر . بۇل مىسالداردى ايتقاندا ، بۇگىنگى اقىندارىمىزدا وسىنداي ولەڭ ايتسىن دەگەندىك ەمەس ، مۇنى ايتۋ ماقساتىمىز ، بىرىنشىدەن ، ايتىس تاريحىنان حابارلى ەتۋ . ەكىنشىدەن ، « ۇيالماعان ولەڭشى بولادى » دەمەكشى ، اقىندار ءارقانداي قيىن - قىستاۋ جاعدايدا ۇشقىرلىقپەن جۇيەلى ءسوز تابا ءبىلۋى كەرەك . قامىعىپ ، جاسىپ ، ۇيالىپ ۇندەي الماي قالسا ، ءسوز ۇپايى باسقانىڭ قولىنا ءوتىپپ ، جەڭىلىس تابادى .
قازاق ايتىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - ءازىل - قالجىڭمەن شىپشىلاسىپ ايتادى . بۇل ءازىل - قالجىڭدار ورەسكەلدەۋ ايتىلسادا ، ايتىس ۇستىندە ولەڭمەن ايتىلعاندىقتان ارىپتەس تە جانە ەستىپ وتىرعان جۇرتشىلىق تا اۋىر المايدى . بولماسا ، جوعارعى ولەڭدەردە ايتىلعان سوزدەر ادەتتەگى سوزبەن اڭگىمە ۇستىندە ايتىلسا ، ءسوز جوق ، ارىپتەس تە ، باسقالاردا اۋىر الاتىنى ءسوزسىز . بىزدىڭ تارباعاتايلىق اقىن قىزىمىز انار قازاقىستاندىق اقىن بالعىنبەكپەن ايتىسىپ وتىرعاندا ، كەزەگىندە ءسوز ىڭعايىنا قاراي « بالام دا ، بايىم دا جوق » دەپ قالادى . ەگەر بۇل ءسوز ادەتتەگىدەي اڭگىمە ۇستىندە ايتىلسا ، ءالى توي جاساماعان قىز جونىنن العاندا بىراز ورەسكەلدەۋ ەزىلەر ەدى ، ءبىراق ، ايتىس ۇستىندە ايتىلعاندىقتان ءارى شىندىقتى ايتقاندىقتان ەشكىم دە بۇل ءسوزدى ورەسسكەل سەزىنگەن جوق . ويتكەنى ايتىس قاعيداسى بويىنشا « ولەڭدە ورەلىك جوق » دەلىنىپ ، ولەڭمەن ايتىلعان ءارقانداي سوزگە اناۋ - مىناۋ دەپ كىنا تاعىلمايدى . سوندىقتان ايتىستا قازاق پەن قازاق ايتىسقانى ءجوق سياقتى . ەەەر باسقا ۇلت ۋاكىلدەرىمەن ايتىس وتكىزىلسە ، تۇسىنبەستىك تۋىلۋى مۇمكىن .
كەزەكتە بولىپ جاتقان ايتىستار تۋرالى توقتالساق ، مەنىڭ بايقاۋىمشا ، ايتىستارىمىز وتە جاقسى ءوتىپ جاتىر . ايتىس پارتيا ، ۇكىمەت ورىندارىنىڭ ءمان بەرۋىمەن ۇيىمداستىرىلىپ ، اقىنداردىڭ كوسىلە ايتۋىنا كەڭ ساحىنا اشىلىپ ، قولايلى جاعدايلار جاراتىلۋدا . مىنە وسىنداي قامقورلىققا بولەنگەن اقىندارىمىز ، پارتيا باسشىلىعىندا بۇكىل جۇڭگو حالقىنىڭ ءبىر وتباسىنىڭ ادامدارىنداي ىنتىماقتاسقان تاتۋ - ءتاتتى ەكەنىن ، ءار ۇلت حالقىنىڭ جۇڭگو ارمانىن جۇرەگىندە ساقتاپ ، العا باسىپ بارا جاتقان دامۋ قارقىنىن ، سولاردىڭ قاتارىندا قازاق حالقىنىڭ دا گۇلدەنىپ ، باقىتتقى كۇن كەشىرىپ جاتقاندىعىن ، بۇلبۇلشا اندەتىپ ، ساندۋعاششا سايراپ جىرعا قوسۋدا . قازىرگى اقىندارىمىزدىڭ بارلىعى دا ءبىلىمدى ، تالاپتى جاستار ، ارتى تولىق ورتا ، الدى داشۋە بىتىرگەندەر . مىنە ، سوندىقتان وقىپ - ۇيرەنۋى ، تالاپتانىپ - قۇلشىنۋى ، ورە تالاسىپ العا باسۋى ءار جاقتان باسىمدىققا يە بولۋدا . مەن بۇل جەردە پالەن اقىندار مىقتى دەپ ءبىر ءبولىم اقىنداردىڭ اتىن اتاماقشى ەمەسپىن ، ءىس جۇزىندىك جاعدايدا جۇلدەلى بولعان اقىنداردىڭ ايتىسىندا دا كەيبىر جەتەرسىزدىكتەر بولۋى مۇمكىن . جۇلدە الماعان اقىنداردىڭ ايتىسىندا دا كەيبىر ارتىقشىلىقتار بولۋى مۇمكىن . اقىندار ايتىسىن باعالاۋ قىزمەتى وتە كۇردەلى دە قيىن جۇمىس . ايتىستىڭ مازمۇندىلىعى ، جۇيەلىلىگى ، شەشەندىگى ، بايقاعىشتىعى سياقتى جاقتارىنا قاراۋعا تۋرا كەلەدى .
قازىرگى بولىپ جاتقان ايتىستار تۋرالى ەكى ءتۇرلى پىكىر ايتپاقشىمىن .
ءبىرىنشى ، ايتىستا ونى دا ، مۇنى دا ايتىپ ۇزارتپاي ، ءبىر كەزەكتە ءبىر عانا ماسەلەنى ايتقان ءجون . سوندا عانا اقىنداردىڭ قانشالىق ەكەنىن بايقاۋعا بولادى . ال ، قازىر ءبىر كەزەكتە ءبىر ماسەلە ەمەس ، بىرنەشە ماسەلە تۋرالى توقتالىپ ، قارا قۇرىقتاتىپ كەتەتىن قۇبىلىستار از ەمەس .
ەكىنشى ايتارىم ، اقىندار ايتىستا جاسامپازدىق سايىسىنا ءتۇسىپ ، سان تاقىرىپتىڭ باسىن شالادى . سوندا اقىندارىمىزدا ۇلتىمىزدىڭ قاستەرلى ادەت - سالتتارى مەن قۇندىلىقتارى جونىندە ايقىن تانىم بولۋى قاجەت . ءبىزدىڭ حالقىمىز ەجەلدەن قىز قاشۋدى دارىپتەگەن ەمەس ، قايتا « تەڭىن تاۋىپ ، تەگىن بەر » دەپ قىز بالانىڭ ماحاببات ەركىندىگىن ، باقىتىن قورعاپ كەلگەن . ارينە ، كونە قوعامدا قىز بالالار مالعا ساتىلىپ ، وبالدى بولعان ىستەردە از بولماعان . ءبىراق ، كوپتەگەن اتا - انالار قىز بالانى « جات جۇرتقا جاراتىلعان بالا » دەپ بەتىنەن قاقپاي الپەشتەپ ءوسىرىپ ، قالاۋى بويىنشا قۇدالاسىپ ۇزاتقان . جاڭا ايتقانىمىزداي كونە قوعامدا قالىڭ مال ساۋداسى مەن وبالدى بولعان قىزدار تەڭىن تاۋىپ قاشقان . مۇنى كوپ ادامدار قولداپ ، ىشتەي تىلەۋلەس بولعان . كەرىسىنشە قازاقى ادەت - سالتقا ، زاڭ - تارتىپكە قيعاش كەلەتىن قىز قاشۋلاردا بولعان . ونى جۇرتشىلىق قولداماعان ، قايتا ، قارسى تۇرعان . ماسەلەن : « قالقامان - مامىر » ۋاقيعاسى ، بۇلار ءۇش اتادان قيلىساتىن نەمەرەلەس تۋىستار . سولاي بولسا دا ، ولار « جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپاۋ » سىندى زاڭ بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەن سالتقا قايشىلىق ىستەپ قاشىپ كەتىپ ءبىر جىلدان كەيىن ءبىر بالالى بولىپ قايتىپ كەلەدى . قازاقى سالتتى بەرىك ۇستانعان كوكوناي باتىر كورگەن جەردەن ءوز قىزى مامىردى اتىپ ءولتىرىپ ، ەندى قالقاماندى ولتىرمەكشى بولعاندا ، باسقالار اراعا ءتۇسىپ ،« قالقامان جۇيرىك اتقا ءمىنىپ الدىڭنان شاۋىپ ءوتسىن ، سوندا ات ، ولتىرە الساڭ ولەدى ، بولماسا ، ءتىرى قالادى » دەسەدى . سونىمەن الدىنان شاۋىپ وتكەن قالقاماندى كوكوناي ساداقپەن اتىپ ، وعى قارا ساننان تيىپ ، ورتان جىلىگىن ءۇزىپ كەتەدى . قالقامان ءتىرى قالىپ قاشىپ كەتەدى . وسى ماسەلە 2010 - جىلى مۇڭعۇلكۇرەدە وتكىزىلگەن وبىلىستىڭ اقىندار ايتىسىندا اۋىزعا الىنىپ ، ارىپتەسى قالقاماندى ۇلگى ەتىپ ولەڭ ايتىپ قالعاندا ، ءبىزدىڭ التايلىق اقىنىمىز قاناتبەك بىلاي دەپ جاۋاپ قايتاردى :

...قالقاماندا قىز ءۇشىن ەلدەن كەتكەن ،
دەدىڭ بە ،ونىڭا جوق يەر باسىم .
اۋەلى قالقامان كىم ، مامىر قىز كىم ،
ابايدىڭ وقىدىڭ با شىعارماسىن .
قالقامان نە سەبەپتى ەلدەن كەتتى ،
ويلانىپ - تولعانسا ءجون بۇعاندا اقىن .
شۇكىرلىك قالقاماننان حالىم بولەك ،
بارسامدا قاي اۋىلعا سيار باسىم .
قالقامان توبىقتىدان قۋالانعان ،
جەتى اتاعا جەتكىزبەي قىز العاسىن .
زاڭىم بار كوپ ۇيرەنگەن كوپەستەردەن ،
سول جايلى اعايىنعا ەسەپ بەرەم .
جەتى اتاعا جەتكىزبەي قىز المايتىن ،
قازاعىم قاسيەتىڭ وتە وسكەلەڭ .
قارىنداستان دامەتكەن قانسىزداردى ،
سوققىلاپ سوتقا تارتقان كەسەكپەنەن ،

قاناتبەك بۇل جەردە ۇلتىمىزدىڭ جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپايتىن وسكەلەڭ قاسيەت قۇندىلىعىن ، قالقاماندى مىسال ەتىپ ءتۇسىندىرىپ وتە جاقسى ايتقان .
جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن تاريحتا وتكەن ەڭلىك - كەبەك ۋاقيعاسى بار . بۇل ۋاقيعا 18 - عاسىردا بولعان . كەبەك توبىقتى جىگىتى ، ەڭلىك ماتاي قىزى ، قاينى بار ، ۇزاتقالى وتىرعان قىز . ەكەۋى جاسىرىن كوڭىل قوسىپ ، كەبەك ەڭلىكتى الىپ قاشىپ ، ۇستاتپاي تاۋعا شىعىپ كەتىپ ، ءبىر بالالى بولعاننان كەيىن قولعا تۇسەدى . توبىقتى مەن ماتاي بيلەرى ەكەۋىن دە ءولىمگە بۇيىرىپ ، اساۋ جىلقىنىڭ قۇيرىعىنا بايلاپ ولتىرەدى . جاڭا تۋعان بالا شىرىلداپ دالادا قالادى . وتە ايانىشتى . كەبەك توبىقتىنىڭ تانىمال باتىر جىگىتى ، ەڭلىك ماتايدىڭ جۇرت جاقسى كورگەن سۇلۋ قىزى . بيلەر وسى ەكەۋىن ولىمگە قايتىپ قيدى ەكەن ؟ ءسىرا ، بيلەر ەكەۋىن اتەي ولتىرگىلەرى كەلىپ ولتىرىپ وتىر ما ؟ جوق ، الدە بيلەردىڭ ەكەۋىنە دەگەن جەكە باستىق ءوش - قاستىعى بار ما ؟ مەنشە ولاي دەيتىندەي ەشبىر دەرەك ، سەبەپ جوق . شىنىن ايتساق ، ەكەۋىن سول كەزدىڭ زاڭى ءولتىرىپ وتىر . قازاقتىڭ ەجەلگى زاڭى « جەتى جارعىداعى » - نەكە بۇزىپ وت باسىن ويرانداعاندار ولىمگە بۇيرىلادى ، دەگەن زاڭ تارماعى بويىنشا ، ەكەۋى اق نەكەنى بۇزعان دەلىنىپ ولتىرىلگەن . ول كەزدە اتا - اناسىنىڭ ماقۇلداۋى بويىنشا قۇدالاسىپ ءارى قىزدىڭ ۇناتۋىمەن ءتۇرلى راسىمياتتارى وتەلىپ ، ۇزاتقالى وتىرعان قىزدا نەكەلى ايەل ەسەبىندە قارالعان . ول كەزدىڭ زاڭى وسىنداي تاسىلدەر ارقىلى نەكەنى قورعاپ ، وتباسى بۇتىندىگىن ساقتاپ ، ەلدى ءىرىتىپ بۇزاتىن بەيباستاقتىق ارەكەتتەردى شەكتەپ الدىن الىپ وتىرعان . سول سەبەپتى قازاقتا نەكە بۇزىلىپ ، وتباسى ويراندالىپ اجىراساتىن احۋالدار بولماعان ، بولسا دا نەكەن - ساياق ، شاندا ءبىر بولعان . كەزىندە ماتاي مەن توبىقتى بيلەرى كەبەك پەن ەڭلىكتى قانشا قيماعانىمەن زاڭنان اسا الماعان ، زاڭ راقىمسىز .
اقىندارىمىزدىڭ ايتىسى جونىندە ءبىر كەزدە مەنىڭ وزىمدە ايتىسقا ءتۇسىپ ، ولەڭ ايتقانىم ءۇشىن ، اقىندارعا ولاي ايتۋ كەرەك ، بۇلاي ايتۋ كەرەك ، - دەپ بىلگىرسىگىم كەلمەيدى . اقىندارعا ايتاتىنىم : كوپ وقىڭدار ، كوپ ۇيرەنىڭدەر ، كوپ جاتتىعىڭدار . اقىنداردىڭ ويىندا ءبىلىم مايەگى بولسا ، نەنى ايتۋدى قالاي ايتۋدى وزدەرى - اق بىلەتىن بولادى . ونىڭ ۇستىنە ايتىستىڭ ءوز اياسى ، وزىنە لايىق جۇگى بار . ودان اسىرا تالاپ قويعانمەن ورىندالا قويمايدى . سوندىقتان كەلسە كەلمەس مىندەت ارتىپ ، تالاپ قويىپ ، اقىنداردىڭ باستارىن اڭكى - تاڭكى ەتۋدىڭ قاجەتى جوق .

سوڭى
ىلە گازەتىنەن الىندى .
ەسكەرتۋ : كەلۋ قاينارى ەل - ارىس سايىتى .

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=601

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ازىرەتى ومار جانە زاعيپ 1 مينوت
جامبىل وبلىسى ەكونوميكا 1 مينوت
جۇيە جاڭا ساپاعا كوشەدى 1 مينوت
الداعى ءۇش تاۋلىككە ارن 1 مينوت
中国哈萨克语广播网 1 مينوت
اسكەري-ديپلوماتيالىق كو 4 مينوت
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاپ 10 مينوت
تيانشان تورى 11 مينوت
شوكەەۆ: 1 قاراشاعا دەيى 11 مينوت
ء«ال-احرام» جۋرنالى ەرد 11 مينوت
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 11 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 11 مينوت
اقتوبەدە قازاقتىڭ ەرەكش 16 مينوت
ەلوردا تۇرعىندارى مەن ق 16 مينوت
«قازاگرو» حولدينگى «بەر 19 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 21 مينوت
ءومىرزاق شوكەەۆ: 1 قارا 25 مينوت
دەراديكالداندىرۋ باعىتى 1 ساعات
جاپون عالىمدارى ارحەولو 1 ساعات
جانسايا جارىلعاپوۆ. قاز 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات
ەكونوميكامىز ءالسىز بوپ 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
اقمولادا تۇرعىن ۇيلەرگە 1 ساعات
الەم حالىقارالىق ءىلبىس 1 ساعات
ماقتا ەگۋدى قىسقارتۋ كە 1 ساعات
ەلىمىزدەگى مەدرەسەلەردە 1 ساعات
«پاۆلودار اكك» قورىنىڭ 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات