ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-2010832600477 %23 %
2019-09-21812349637 %63 %
2019-09-2213449044 %56 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 10:26 - 2014/02/01

ماقالا جولداۋشى: ارايقىز
ماقالا اپتورى: شايتقازى زەينەلقازى ۇلى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: جۇڭگو - شينجاڭ
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

شايتقازى زەينەلقازى ۇلى

«ىلە سيپاتىنداعى» ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق قۇن

ەكولوگيالىق ەستەتيكا ــ ەكولوگيا ءپانى مەن ەستەتيكا ءپانىنىڭ قيۋلاسۋىنان قالىپتاسقان ءبىر ءتۇرلى جاڭا عىلىم. ءبىراق ول ادامزاتتىڭ ءىس جۇزىندىك تانىم قيمىلىندا ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلەدى. ەكولوگيا ءپانى تۇتاس تىرشىلىكتى زاتتار مەن ونىڭءومىر ءسۇرەتىن ورتاسى اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەيتىن جاراتىلىستىق عىلىم. ال ەستەتيكا ادام مەن رەال كوركەمدىڭتىڭ قاتىناسىن زەرتتەيتىن فيلوسوفياعا ءتان عىلىم. بۇل ەكى ءپان ادام مەن جاراتىلىستىق ورتانىڭ ءوزارا ىشكى بايلانىسىنان ءوزىنىڭ ەرەكشە بىرلىك نەگىزىن تابادى.
     ەكولوگيا عىلىمىنىڭ قاراۋىنشا، بەلگىلى كەڭىستىكتە جاساپ وتىرعان بيولوگيالىق تۇرلەر مەن ونىڭ جاساعان ورتاسى اراسىنداعى ىشكى بايلانىستان ەرەكشە ەكولوگيالىق جۇيە قالىپتاسادى. ەكولوگيالىق جۇيە ــ بيولوگيالىق تۇرلەر مەن ونىڭ جاساعان ورتاسىنىڭ بايلانىسىنان قالىپتاسقان ءتابيعي ەكولوگيالىق جۇيەنى جانە ادام مەن ونىڭ جاساعان ورتاسىنىڭ بايلانىسىنان قالىپتاسقان ادامي ەكولوگيالىق جۇيەنى قامتيدى. ادامي ەكولوگيالىق جۇيە ادامزاتتى سوبيەكت ەتكەن ەكولوگيالىق جۇيەنى كورسەتەدى. ادامدى سوبيەكت ەتكەن ەكولوگيالىق جۇيە بيولوگيالىق تۇرلەردى سوبيەكت ەتكەن ەكولوگيالىق جۇەگە قاراعاندا تىم كۇردەلى بولادى. ۇيتكەنى وندا ءتابيعاتتاعى تىرشىلىكتى-تىرشىلىكسىز زاتتار قامتىلۋمەن بىرگە، ادام جاسامپازداعان جاساندى ورتا مەن قوعامدىق ورتا دا قامتىلعان بولادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق تانىمدا تەك ادام مەن ءتابيعات اراسىندعى بايلانىس بەينەلەنىپ قالماستان، ادام مەن تۇتاس ەكولوگيالىق ورتانىڭ بايلاسىسى دا قامتىلىپ جاتادى.
تاڭجارىقتىڭ«ىلە سيپاتى»ءدال وسىنداي ۆەنۋارسال شىعارما. وندا، ىلەنىڭ تۇتاس جەر شارىنان ۇستايتىن ەكولوگيالىق ورنى، ىلەدە تىرشىلىك ەتەتىن جاراتىلىستىق بيولوگيالىق تۇرلەر (م:وسىمدىكتەر،ورمان-توعايلار، حايۋاناتتار، قۇستار، قۇرت-قۇمىرسقالار، سۋجانۋارلارى) مەن جاعىراپيالىق ورتا جانە وندا جاساپ وتىرعان ادامداردىڭ جاراتىلىس پەن بولعان ىشكى بايلانىستارى مەيلىنشە كوركەمدىك ورەدە سۋرەتتەلەتىندىكتەن بۇل شىعارما ءبىر ەگەي ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق قۇنعا يە.
     «ىلە سيپاتى»ونشا ۇزاق داستان ەمەس، 120شۋماق شاماسىندا،600 جولداي ولەڭ. بۇل شىعارما اقىننىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىسىنان تۋعان. شىعارمانىڭ يدەياسى ىلەدەگى حالىق پەن ءتابيعات اراسىنداعى جاراسىمدى بايلانىستى اشىپ، ادامدارعا ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق تانىم باعىشتاۋدى ماقسات ەتكەن. سوندىقتان اۆتوردىڭ ىلەنىڭ ءتابيعاتى مەن قوعامدىق تىرشىلىگنەن الىپ پايدالانىلعان ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق قۇندىلىققا يە ماتەريالدارى وتە كوپ. الدىمەن سول ماتەريالداردى ءتۇر-تۇرگە ايىرىپ كورسەتەلىك:
ءبىرىنشى، حايۋناتتاردان : ايۋ، قابان، قاسقىر، تۇلكى، سۋىر، قويان، بۇعى ، مارال، كيىك، تاۋتەكە.
ەكىنشى، قۇستاردان : اقۋ-قاز، قوڭىرۇيرەك، سارالاقاز، ۇلار، قىرعاۋىل، كوكقۇتان، تىرنا، تۇيعىن، قارعا، بۇلبۇل، بوزتۇرعاي، سارىتۇرعاي، توقىلداۋىق، بايقىز، كوكەك.
ءۇشىنشى، وسىمدىكتەردەن: ورمان-توعاي، كوك شالعىن، جاسىل پۇلىس، گۇل-بايشەشەك، قىزىل-جاسىل گۇلدەر دەگەن جالپىلىق ۇعىمنان سىرت؛ كوكقۇراق، بالدىرعان، قاراقۋراي، تاڭقۋراي، راۋعاش، تاۋبۇرشاق، بالقۋراي، اقباس قۋراي، دولانا، ارشا-شىرشا، قاراقات، بۇلدىرگەن، يتمۇرىن، بوزقاراعان؛ قاراعاي، قايىڭ-شەتەن، ىرعاي-تەرەك، الما، ورىك، جاسىل تال، بالاپان تال، .ت.ب.
ءتورتىنشى، سۋ جانۋارلارى مەن قۇرت قۇمىرسقالاردان: بالىق، باقا، ارا، قوڭىز، شەگرتكەلەر.
بەسىنشى، جەر تۇزىلەستەرىنەن: تاۋ، تاس، شۇقى، شىڭ، بەل-بەلەس، بۇلدىركەزەڭ، توبە-توبەشىك، ميداي جازىق، كەڭ ولكە. ت.ب.
التىنشى، جەر-سۋاتتارىنان: ىلە، كۇنەس، شاقپى، اقيرەك، قاينار، ساراعاش، سارشۇقى، ەسىكقورا، بەستوبە، بەستاماق، ارالتوبە، قاس، جىرعالاڭ، كوكسۋ، تەكەس، قۇلجا، كۇرە، ءسۇيدىن، شيپاڭزى، قاراۋىل قاتارلىلار.
جەتىنشى، ءۇي جانۋارلارىنان: قوي، قوزى سيىر، بۇقا، بيە، قۇلىن، سياقتى ءتورت تۇلىك مال كەزىگەدى.
سەگىزىنشى، تابيعات قۇبلىستارى مەن اسپان دەنەلەرىنەن: كۇن مەن اي، شولپان، جۇلدىز، جارىق، قاراڭعى، نۇر، ساعىم، ناجاعاي، ساۋلە، جەل، بوران، سامال، سالقىن.
توعىزىنشى، قوعامدىق قۇبىلىستاردان: رۋ، تايپا، تۋىس-تۋعان، ەل-جۇرت، باي-ماناپ، شەندى-شەكپەن، بيلىك-ءمانساپ، ەل اعاسى، كورەگەن كوسەم، مىرزا-شەشەن، باتىر-بالۋان، ونەرپاز؛ قاراشاحالىق، كاسىپكەر، مالشى-ەگىنشى، ساۋداگەر، كەدەي-كەپشىك، كۇيسىز-كۇنسىز، جارلى-جالشى، جالقاۋ، قايىرشى، موللا-باقسى؛ بالا-شاعا، كارى-جاس، كەمپىر مەن شال، ەر مەن ايەل، قىز-كەلىنشەك، سەميا، نەكە، ماحاببات، وتباسى، تۇرمىس-تىرشىلىك، ساياتشىلىق، قالا، مەكتەپ، قايناعان بازار، مادەنيەت ورتالىقتارى؛ جاقسىلىق-جاماندىق، قايعى-مۇڭ، ىنساپسىز، اشكوز، زالىم، ميىر-شاپاعات.
ونىنشى، ادام اتتارىنان: ساسان، مىشان، شورمان، ورازالى، بەردىكە، سىلامجان، ناقىسبەك، جايىربەك، دارۋباي، ماقسۇت، انار، ساۋلە قاتارلىلار.
ونءبىرىنشى، تۇرمىستىق تۇتىنۋ بۇيىمى مەن ىشپەك جەمەكتەن: شاڭاراق، باقان، توسەك، قۇمان، تورسىق، كىرپىشءۇي، اق قالپاق، جاسىل كورپە، اق مامىق، تۇلكى ىشىك، قارا تون، كيمەشەك، بورىك، كويلەك، شاپان، تۇيمە-تانا، مونشاق، مارجان، شاشباۋ، سىرعا، پەردە، جالاۋ، كويلەك، پاتىڭكە، بەسىك؛ ،مورجا، كەمە، كۇيمە، مىلتىق، قاقپان، شانا، جورعا-جۇيرىك، ايران، قىمىز، ءشاي، باعىلان ەتى.
ون ەكىنشى، ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىنەن: ەكى بۇت، شالقاق كەۋدە، ەكى بىلەك، بۇيرەك، باۋىر، قولقا-جۇرەك، ساقال-مۇرت، كىرپىك، قاس، قارا ءشاش، ساماي ءشاش، ەمشەك، كىندىك.
ونءۇشىنشى، وتباسىلىق قانداستىق قاتىناستاردان: ەر-ايەل، اتا-بالا، اعا-باۋىر، اپىكە-سىڭىلى.
ونءتورتىنشى، جەر-سۋ بايلىقتارىنان: التىن، كۇمىس، جەز، اسىل كەن، وزەن-سۋ، مولدىر بۇلاق، ورمان-توعاي، جاسىل القاپ، شۇرايلى ولكە.
«ىلە سيپاتىن»وقىعان ادامنىڭ ءبارى تاڭجارىقتى«كەرەمەت سۋرەتكەر اقىن ەكەن»دەپ تاڭداي قاعىم تامسانا ماقتايدى. كوپ ادام جاتقا ايتادى. بۇل نەءۇشىن ؟ بۇل اقىننىڭ وقىرمانعا ىلە تۋرالى ءبىر تۇتاس كەمەلدى ەستەتيكالىق تانىم تۇسىنىگىن تۋعىزىپ، ىلەنىڭ تۇتاس بولمىسىنان كوركەمدىك لاززات باعىشتاپ وتىرعاندىعىنان بولىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا، اقىننىڭ «ىلە سيپاتىندا» سۋرەتتەلگەن ىلەنىڭ ەكولوگيالىق كەڭىستىگىنە ءتان ماتەريالداردىڭ وتە كەمەلدىلىگى مەن ولار اراسىنداعى بايلانىستىڭ زاڭدىلىقتىلىعىندا بولىپ وتىر. ونىڭ وستىنە، وسى ماتەريالداردىڭ شىعارمانىڭ قۇرىلىسىنداعى ورنالاسۋ ءتارتىبىنىڭ ىرەتتىلىگىندە. ءبىز ول ماتەريالداردى شامامىمىزدىڭ جەتىسىنشە جوعارىداعىداي ون ءتورت تۇرگە بولدىك، بالكىم ونى باسقاداي فورمامەن دە جىكتەۋگە بولار.
   مەيلى رۋحاني مادەنيەت مەيلى زاتتىق مادەنيەت بولسىن بارلىعىنىڭ نەگىزى پايدالانعان ماتەريال. ماتەريال تولىق بولعانىمەن ونى قالاي جاساۋ تەحنيكاعا، ونەرگە بايلانىستى بولادى. تاڭجارىق تالداپ وتىرعان ماتەريال پوەزيانىڭ ماتەريالى. سوندىقتان وعان وبىرازدى وي، شەبەر ءتىل، كوركەمدەگىش تاسىلدەر دەگەن سياقتى پوەزيانىڭ بوياۋى بەرىلۋ كەرەك. بۇلار قاراماققا سىرتقى فورما بولعانمەن، فورمانىڭ مازمۇنمەن ىشتەي بايلانىسىپ جاتاتىن جاعى بولادى. ۇيتكەنى، فورما ىشكى فورما جانە سىرتقى فورما بولىپ بولىنەدى، ىشكى فورما مازمۇن ەلەمەنتتەرىنءبىر تۇتاس ەتىپ بىرىكتىرىپ تۇراتىن ىشكى قۇرلىم. تاڭجارىق قايسى شىعارماسىندا بولسىن پوەزيانىڭ ىشكى فورماسىن بەينەلەپ وتىرعان وبيەكتىنىڭ مازمۇنىمەن ءبىر تۇتاس ەتىپ بىرىكتىرىپ جىبەرىپ وتىرادى.
   دەمەك، تاڭجارىقتىڭ «ىلە سيپاتىنان» مىناداي ءۇش ءتۇرلى ەرەكشەلىك بايقاۋعا بولادى: بىرىنشىدەن، ىلەنىڭ ەكولوگيالىق كەڭىستىگىنە ءتان ماتەريالدار مەيلىنشە مول جيناقتالعان؛ ەكىنشىدەن، وسى ماتەريالداردى پوەزيالىق قۇرىلىس فورماسىنا وتە شەبەرلىكپەن ورنالاستىرعان؛ ۇشىنشىدەن، پوەزيانىڭ بەينەلەۋ تاسىلدەرىن وبيەكتتىڭ ىشكى مازمۇنىمەن ءبىر تۇتاس ەتىپ بىرىكتىرىپ، بەينەلەپ وتىرعان وبيەكت پەن پوەزيا اراسىنداعى پارىقتى جويىپ جىبەرگەن. ءسويتىپ قاراپايىمداستىرىپ ايتقاندا ولەڭنىڭ ءوزى تابيعات، تابيعاتتىڭ ءوزى ولەك بولىپ كەتكەن.
   ءتابيعات پەن قوعامنىڭءبىر تۇلعالىق زاڭدى بايلانىسىن اشۋدا رەت تارتىپتىلىك پەن جۇيەلىلىكتى تانۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق تانىمنىڭ ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. اقىندار جونىنەن العاندا، ءتابيعاتتىءتابيعاتتىڭ ءوز قۇرلىم جۇيەسى ارقىلى تۇسىنە المايدى، قايتا ادامنىڭ فيزولوگيالىق، اقىل-پاراساتتىق قۇرلىم جۇيەسى مەن قوعامنىڭ رەت-تارتىپتىلىك قۇرلىم جۇيەسى ارقىلى عانا تۇسىنە الادى. سوندىقتان ءدانىشپان سوكرات: «ءتابيعات دۇنيەسىن زەرتتەۋ ادام ءۇشىن ماڭىزى جوق، ەش ناتيجە شىقپايدى...»، «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانىپ ءبىل »[1] دەيدى. بۇل تۇجىرىم قاراماققا قاراپايىم بولعانىمەن ماعىناسى وتە تەرەڭ، دۇنيە فيلوسوفيا تاريحندا ەرەكشە قۇندىلىققا يە. سوكرات بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن جان-جاقتىلى تۇسىندىرگەن. بايىرعى گرەتسيالىقتار بۇل تۇجىرىمدى: «فيلوسوفيا ءتابيعاتتى زەرتتەۋدەن ادامدى زەرتتەۋگە بەت بۇردى،...سوكرات فيلوسوفيانى اسپاننان ادامدار اراسىنا الىپ ءتۇستى » دەپ ماداقتاعان. بۇل شىنىندا سولاي. ادامدى تۇسىنبەي تۇرىپ ءتابيعاتتى تۇسىنۋدەن اۋىز اشۋعا بولمايدى. ميسالى، ءبىر اقىن ءتابيعاتتى بەينەلەيتىن ءوز ۇلتىنىڭ مول سوزدىك قورىن جاقسى بىلمەسە ول ءتابيعاتتى ويداعىداي كوز الدىعا كەلتىرە المايدى. سول سياقتىءوز ۇلتىنىڭ تۇرمىس تۇرشىلىگى مەن قوعامدىق بولمىسىن جاقسى بىلمەسە ويداعىداي ۇقساتۋلاردى، كەيپتەۋلەردى جاساپ، ءتابيعاتقا جان بىتىرە المايدى. « ءوزىڭدى ءوزىڭ تانىپ ءبىل» دەگەنءدانىشپاندىق تۇجىرىم، الدىمەن، ءار-ءبىر جەكە سوبيەكت ءوز جەكە باسىنىڭ فيزولوگيالىق، پسيحولوگيالىق، ءمورالدىق، اقىل-پاراساتتىق ەرەكشەلىگىن جەتە ءتۇسىنۋن؛ ءوز ۇلىتىنىڭ مادەنيەتىن ءتۇسىنۋىن؛ ءوزى جاساپ وتىرعان قوعامىن جەتە تۇسىنۋىن كورسەتەدى. ونى ءبىلۋ، ءتۇسىنۋ ــ جاي عانا تۇسىنۋ، جاي عانا ءبىلۋ ەمەس، قايتا ونىڭ رەت-تارتىپتىلىك زاڭىن ءتۇسىنىپ ءبىلۋدى كورسەتەدى. ادام مەن قوعامنىڭ رەت-تارتىپتىلىگى مەن جۇيەلىلىگىندە وزىندىك زاڭدى بايلانىس بار. ميسالى ادامنىڭ وزىندە فيزولوگيالىق دەنە ءبتىم جۇيەسى، جىنىس ايىرماسى؛ وتباسىندىق قانداستىق قاتىناس، نەكە قاتىناسى، اكە-بالا، انا-بالا قاتىناسى، اعا-باۋىر، اپىكە-سىڭىلى قاتىناسى؛ كيىم-كەشەك جانە ەتنوپسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر بار. وسى قاتىناستاردىڭ بارلىعىندا جۇيەلىلىك پەن رەت-ءتارتىپتى زاڭدى بايلانىس بار. تاكەڭ «ىلە سيپاتىىدا» جوعارىداعى ون ءتورت ءتۇرلى ماتەريالدى پوەزيا قۇرىلىسىنا قوعام مەن ادامنىڭ رەت تارتىپتىلىك جۇيەسى بويىنشا ورنالاستىرادى،ميسالى:
    ىلەنىڭ تاۋى بيىك، ەنى جالپاق،
    جامىلعان جاسىل كورپە، باستا قالپاق.
    جىبەرىپ ەكى بۇتىن ەكى جاققا،
    كوسىلىپ جاتىر جايعا، كەۋدە شالقاق.

    جامىلعان تۇلكى ىشىگىن بايبىشەدەي،
    شىنتاقتاپ جاتىر كولبەپ،توسىن اشىپ.
    قالقايعان قاسىنداعى قاراشوقى،
    وتىرعان بالاسىنداي ەتىن قاسىپ.
   
    بالىقتار سوشاڭ ەتىپ قايتا سۇڭگىپ،
    قىزدارداي شىمشىلاسقان ءتيىپ-قاشىپ،
   ...............................
    مامىرلاپ جاعاسىندا اقۋ مەن قاز،
    ۇرىسقان كەمپىر-شالداي مڭقىلداسىپ.
    تارانىپ قاناتتارىن قارابايلار،
    كۇرسىنىپ، ناۋقاس شالداي ىڭقىلداسىپ.
    كوقۇتان، تىرنا كولدە سىڭقىلداسىپ.
    جار باسى، سۋدىڭ قاسى، قۇراق شەتى،
    تاپ-تازا قويعان شالداي مۇرتىن باسىپ.
« ءوزىن تاني ءبىلۋ »دەگەن مىنە وسى. اقىن ءوز ۇلتىنىڭ تۇرمىس مادەنيەتىن، ءتىلىن مەيلىنشە بىلۋمەن قوسا، ونى پوەزيا ماقساتىنا قولدانۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى. بۇل ولەڭ استە ىلەنىڭ ءتابيعاتىن جالاڭ ءتاببيعاتتىڭ ءوز قاسيەتى ارقىلى ءتۇسىندىرىپ وتىرعان جوق، قايتا ادامنىڭ تابيعاتى ارقىلى ءتۇسىندىرىپ وتىر، ياعىني: «جاسىل كورپە جامىلىپ، باسىنا اق قالپاق كيىپ، ەكى بۇتىن ەكى جاققا كوسىلتىپ كەۋدە شالقاق » جاتقان الىپ قازاق بەينەسى ارقىلى؛ «جامىلعان تۇلكى ىشىگىن بايبىشەدەي» قورمال انا مەن ونىڭ قاسىندا «ەتىن قاسىپ وتىرعان قارا بالا» ارقىلى؛ «قىزدارداي شىمشىلاسقان»، «ۇرىسقان كەمپىر-شالداي مڭقىلداسقان»، «تاپ-تازا قويعان شالداي مۇرتىن باسقان» قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ارقىلى ىلە ءتابيعاتى جونىندە ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق سەزىم-تۇيسىك باعىشتاپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، الىپ اتا مەن قورمال انادان ءونىپ-وسكەن ەكولوگيالىق تۇرلەر ــ ۇل-قىز، كەمپىر-شال، جاساق، جالاۋ بولىپ سەميالىق قانداستىق قاتىناس جانە قوعامدىق بەلگى-نىساندار رەت تارتىبى بويىنشا سۋرەتتەلەدى.
جەر شارى ءبىر ەكولوگيالىق جۇيە، ءبىراق ونىڭ جۇلىن جۇيكەسى بىزگە ونشا انىق ەمەس، سول سياقتى ادامنىڭ دەنە ءبىتىمىنىڭءوزى ءبىر فيزولوگيالق ەكولوگيالىق جۇيە، بۇل بىزگە انىق. ىلە جەر شارىنىڭ ءبىر بولەگى، ءبىراق ول جەرشارىنىڭ قانداي بولەگى، بۇنى جەر شارىنىڭ وزىمەن سالىستىرىپءداپ باسىپ ايتۋ قيىن. سوندىقتان تاكەڭ ونى وبىرازدى ويلاۋعا سۇيەنىپ، ادامنىڭ فيزولوگيالىق جۇيەسىنەن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الادى:
    بايقاساڭ ىلە جەردىڭ ورتاسىنداي،
    ەگەردە دەنە بولسا قولقاسىنداي.
   
    ولكەسى ـــ بايبىشەنىڭ دەنەسىندەي،
    مۇحيتتىڭ كەۋدەسى بار كەمەسىندەي.
   
    ەكى تاۋــ ەكى جاقتا بىلەگىندەي،
    بەستوبە،بەستاماقتار بۇيرەك باۋىر،
    قاتەسىز ارالتوبە جۇرەگىندەي.
   
    كوك كورپە جاتىر بويعا ولشەنىلمەي،
    ەسەپسىز بۇلاقتارى بولشەگىندەي،
    كورىنگەن كوك جازىقتان كوك توبەلەر،
    بەينە ءبىر قىز قاتىننىڭ ەمشەگىندەەي.
جەر شارىنىڭ ورتاسى قاي جەردە، وندا قانداي زات، قانداي قاسيەت بار، تۇتاس جەر شارى ءۇشىن ول قانداي رول اتقارادى، بۇل بىزگە بەيتانىس. ال ءبىز ءوز دەنەمىزدەگى قولقا دەيتىن مۇشەنى جاقسى بىلەمىز، ول جۇرەكپەن بارىپ جالعاسادى، سوندىقتان كەيدە قولقا-جۇرەك دەپ اتايمىز. ول دەنەمىزدىڭ تۇتاس جۇيەسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. اقىن ىلەنى الدىمەن قولقا جۇرەككە ۇقساتادى. ءبىراق، ىلە جەر شارىنا ءتان بولعاندىقتان وعان بۇل ايتۋ دا جەتكىلىكتى بولمايدى، ول ءۇشىن: « تاۋى ــ التىن،تاسى ــ كۇمىس، اعاشى ــ جەز، سۋلارى ــ ەركەك كويدىڭ سورپاسىنداي » بولۋ كەرەك. مىنە ەندى ول ناعىز جەر شارىنا ءتان بولدى. التىن، كۇمىس، جەز قاتارلى اسىل زاتتار جونىندە ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ قۇن كوزقاراسى ۇقساس بولۋى مۇمكىن، ياعني ادامداردىڭ بارلىعى وعان ورتاق ەستەتيكالىق تالعاممەن باعا بەرەدى، الايدا «ەركەك قويدىڭ سورپاسى» تۋرالى ەستەتيكالىق تانىم باسقا-باسقا بولۋى مۇمكىن. بۇل باسقا حالىقتارعا سول ناقتى ماعىناسى بويىنشا جەتكىزىلسە بالكىم ونشا اسەر ەتپەيدى دەگەن ءسوز. قازاق سورپانى جاقسى كورەدى، ادەتتەگى تۇرمىستا قوزىنىڭ، جاس مالدىڭ، سىربازدىڭ سورپاسىن جاقسى كورەدى، مەيلى قايسى سورپانى جاقسى كورسىن، اۆتوردىڭ بۇل اراعا قولدانعان «ەركەك قويدىڭ سورپاسى » ەڭ اقىلعا سيىمدى الىنعان، ناعىز ەكولوگيالىق ەستەتيكا تالعامىن تاپقان ۇقساتۋ. ۇيتكىنى ىلەنىڭ سۋلارى ەركەك سۋ، ادۋىندى، قايراتتى سۋ. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ تۇيسىگىمىزگە ەرەكشە اسەر ەتىپ وتىر.
   سول سياقتى ىلەنىڭ ولكەسىن «بايبىشەنىڭ دەنەسىنە، مۇحيتتىڭ كەۋدەسى بار كەمەسىنە »ۇقساتادى. اۆتور نەءۇشىن ونى ارۋدىڭ نەمەسە ءبىر ايەلدىڭ دەنەسىنە ۇقساتپايدى؟ ۇيتكەنى ونىڭ قۇشاعىنا بارلىعى سيا الاتىن بولۋ كەرەك، قازاقتىڭ ەتنوپسيحيكالىق تۇسىنىگىندە بايبىشە كەمەلىنە كەلگەن، وتباسىندا بيلىگى بار، وبەرەلى-شوبەرەلى، ۇرىم بۇتاقتى، كەڭ ءورىستى، «ءبىر قولىمەن الەمدى،ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەربەتەتىن » قارت انا. سوندىقتان ىلەنىڭ ولكەسى مەن بايبىشەنىڭ دەنەسىنىڭ كولەمى تولىق قاباتتاسىپ، ەكى ۇعىمنىڭ كولەمدەرى لوگيكالىق جاقتان تولىق ۇقساستىق قاتىناسقا يە. ەگەر « ولكەسى ــ ارۋلاردىڭ دەنەسىندەي » دەسە دە بەلگىلى كوركەمدىك قۇنعا يە بولار ەدى، الايدا بۇلاي بولعاندا ەكى ۇعىم تولىق قاباتتاسپاعان بولادى. ۇيتكەنى، ىلەنىڭ ولكەسىنىڭ كولەمىنەن ارۋلاردىڭ دەنەسىنىڭ كولەمى الدە قايدا كىشى، ونىڭ قۇشاعىنا ىلەدەگى بارلىق بولمىستى سيعىزا المايمىز، بۇل ارادا قولدانعان ۇعىمدار قانشا كوركەم بولعانىمەن، ۇقۋشى ونداعى لوگيكالىق ولقىلىقتى بىردەن سەزبەسەدە، فورما ىشكى مازمۇننان قاشىپ تۇرعاندىقتان ونشا ەستەتيكالىق سەزىم باعىشتاي المايدى.
   ىلەنىڭ گەۆوگرافيالىق قۇرىلىس ءبىتىمى باسىنان اقىرىنا دەيىن ادامنىڭ دەنەءبىتىمىنىڭ رەت-ءتارتىبى بويىنشا سۋرەتتەلەدى. ىلە اڭعارى شىنىندا شالقاسىنان جاتقان الىپ ادام ءتارىزدى، ەكى جاعىنداعى ەكى تاۋ ەكى بىلەك سياقتى، ەكى اياق تالتايىپ ۇزىنىنان سوزىلىپ كورىنبەي كەتكەن، بۇيرەك-باۋىر، قولقا-جۇرەك، ەمشەك-كىندىك سياقتى ىشكى قۇرىلىستارى دا ءوز ورنىنان تابىلادى. بايقاساڭىز، بۇل جەردە تابيعاتتىڭ ءوزى ــ ولەڭ، ولەڭنىڭ ءوزى ــ تابيعات بولىپ كەتكەن. بۇل تاكەڭنىڭ عانا قولىنان كەلگەن جاسامپازدىق. ءبىز ايتپ وتىرعان ەكولوگيالىق ەستەتيكالىق قۇن تانىمى دەگەن مىنە وسى.
ىلە اڭعارى ىلەدە جاساپ جاتقانءار ۇلت حالقىنىڭ جاراتىلىستىق جاعىراپيالىق ورتاسى، تىرشىلىك-تىنىسى، تۇرلىشە كاسىپپەن، تۇرلىشە شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانۋىنىڭ ماتەريالدىق العى شارتى. ونىڭ جاسىل جازيرالىءتابيعاتىنىڭ استى-ءۇستى تولعان بايلىق. وسنداي ورتادا تۇرلىشە ۇلت، ەكونوميكالىق ورنى، ءمورالدىق-ادامگەرشىلىك نورماسى، اقىل-پاراسات ورەسى، وقۋ-ءبىلىم ونەرى، ەڭبەك قۋاتى تۇرلىشە ادامدار ءومىر ءسۇرىپ وتىر؛ جالاڭ تابيعاتقا عانا سۇيەنىپ تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان «بۇتىندا دامبالى جوق تىرداي»جاندار دا بار؛ «ادامنىڭ كىندىگىندەي ءدال ورتاسى، قۇجىناپ جاتقان اناۋ قۇلجا قالا»؛ « سىرتى ــ ەگىن، ءشى ــ ساۋدا، ءبىر ءتۇرلى كوشەسىنە كورىك بەرىپ قايناپ جاتقان، تومەنگى كۇرە، سۇيدىن، شيپاڭزىلار» سياقتىءتۇرت حالانىڭ مادەني تۇرمىسى سۋرەتتەلەدى:
ىلەحۋ نەشە ءتۇرلى حالىق سەندە،
توق سەندە، سەمىز سەندە، ارىق سەندە،
كۇيزەلىپ، كۇيبەڭ قاعىپ كۇن وتكىزگەن،
دۇنيەدە كۇيسىز جۇيرىك انىق سەندە.

اسىل كەن، جاسىل كىلەم تاۋدا سەندە،
كاسىپشىل، مالشى-ەگىنشى، ساۋدا سەندە.
قيمايتىن ءبىرىن-ءبىرى تاتۋلىقپەن،
اڭدىعان ءبىرىن-ءبىرى جاۋدا سەندە.

جاس سەندە، بالا سەندە،كارى سەندە،
كوز جۇمىپ قۇران اشقان حارى سەندە.
تويمايتىن السا-جەسە ارانى اشىق،
ىنساپسىز جالماۋىزدىڭ ءبارى سەندە.
.................................
ىلەحۋ تاۋىڭ بيىك ، ويىڭ قىرداي،
سۋىڭ ــ سۇت، شوبىڭ ــ جۇمساق، جۋساڭ ــ سىرداي.
تالاي جان ساعان سەنىپ سەندەلەم دەپ،
بۇتىندا دامبالى جوق قالدى تىرداي.


ال.فارابي بابامىز : « قالانى دا، ۇيدى دە ادام تانىمەن تەڭەۋگە بولادى، ءتان جوعارى جانە تومەنگى قاتارعا جاتاتىنءار ءتۇرلى مۇشەلەردەن قۇرالدى، ولار ءبىر-بىرىمەن بەلگىلى تارتىپپەن قابىسىپ، ءارقايسسى جەكە قىزمەت اتقارادى؛ ولاردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى تاندەگى ماقساتقا جەتۋگە باعىتتالعانءوزارا كومەك بولىپ بىرىگەدى. ءدال وسى سياقتى قالا مەن ۇي دە جوعارى جانە تومەنگى قاتارعا جاتاتىنءار ءتۇرلى بولشەكتەردەن قۇرالادى، ولار ءار ءتۇرلى ساتىدا بولا تۇرىپ، بەلگىلى ءتارتىپ بويىنشا ءبىر-بىرىمەن قابىسادى...الايداءۇي ــ قالانىڭ ءبىر بولەگى، ول قالادا ورنالاسقان، دەمەك ولاردىڭ ماقساتتارى ءار ءتۇرلى، سولاي بولا تۇرسادا، بۇل ءار ءتۇرلى ماقساتتارعا قول جەتكەندە جانە ولار ۇشتاسقاندا، ولار قالانىڭ ماقساتىنا جەتۋگە باعىتتالعان ءوزارا كومەك بولىپ بىرىگەدى. مۇنى دا تانمەن تەڭەۋگە بولادى. ۇيتكەنى قالا ۇيلەرىنىڭ قالاعا قاتىناسى قانداي بولسا،باستىڭ، كەۋدەنىڭ،قارىننىڭ،ارقانىڭ دا تانگە قاتىناسى سونداي بولادى...ءۇي بولشەكتەرىنىڭ ۇيلەرگە قاتىناسى قانداي بولسا، ۇيلەردىڭ قالاعا قاتىناسى دا سونداي، ءسۇيتىپ ءتان مۇشەلەرى قانداي بىرىكسە، قالانىڭ بارلىق بولشەكتەرى قوسىلا كەلە قالاعا پايدا جەتكىزەدى »[2] دەيدى. بۇل جەردە ال.فارابي بابامىز قوعام جۇيەسى مەن وتباسى جۇيەسىنىڭ ارا قاتىناسىن ادامنىڭ ءتان جۇيەسىنە ۇقساتىپ وتىر. تاڭجارىق ونىڭ قالعان كەمىستىگىن تولىقتاپ، تابيعات جۇيەسىن دە ادامنىڭ ءتان جۇيەسىنە ۇقساتقان:
ەگىندىك ەكى جاعى ميداي دالا،
جەرى جوق كەلىسىمسىز،ەشبىر شالا،
ادامنىڭ كىندىگىندەي ءدال ورتاسى،
قۇجىناپ جاتقان اناۋ قۇلجا قالا.
ءبىر ءتۇرلى كوشەسىنە كورىك بەرگەن،
مەكتەپتەن كەشكتۇرىم قايتقان بالا.
قىزدارى پاتىڭكەمەن سىقىر قاعىم،
ۇيرەكتەي كولدەن ۇشقان قوڭىر الا.
مىرزاسى پاۋەسكىمەن ياكي جورعا،
زۋلاتقان قىستى كۇنى ءمىنىپ شانا.
جانناتتاي جايناپ تۇرعان باقتارى اناۋ،
ءماجىلىس اشىلاتىن سىيەزحانا .
تومەنگى كۇرە،سۇيدىن،شيپاڭزىلار،
قاراۋىل قاشقاندارعا بولعان پانا.
سىرتى ــ ەگىن،ءشى ــ ساۋدا، قايناپ جاتقان،
قىزىرلى ،بەرەكەلى بۇل ءتورت قالا.
   ال.فارابي تاعى دا: «ىزگى قالادا (ادامداردىڭ) ءتۇرلى توپتارى ءار تۇرلى قارىم-قاتىناستا ءبىر-بىرىنەن وزىق-قالىس بولىپ كەلەدى»[3] دەيدى. ول زاماندا ادامداردىڭ وزىق- قالىستىعى قازىرگدەي: « ۇيىمدىق جاقتان بەلگىلەپ ءبي تۇرعىزاتىن، بەلدەۋسىزدەن ءۇي تۇرعىزاتىن» زامان ەمەس. قايتا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ ءۇي تۇرعىزاتىن، تابيعي ءتالدانىپءبي تۇراتىن زامان؛ بەينە تاۋدىڭ بيىگى مەن الاساسى، جازىقتىڭ دوڭەسى مەن بەلەسى، زاتتاردىڭ اسىلى مەن جاسىعى بولعانى سياقتى رەت-تارتىبىمەن ورنىن تاباتىن. قوعامداعى ادامداردىڭ مۇنداي جوعارى-تومەندىك، وزىق-قالىستىق ىرەت-تارتىپتىلىك نەگىزىن اقىن تاعى دا تابيعاتپەن سالىستىرىپ اڭعارتادى:
ىلەنىڭ اينالاسى تاۋمەن تولعان،
    باسى ــ تاس، ورتاسى ــ شىم، دالاسى ـــ ورمان،
   ويناعان ءور كيىكتەي قازاق-قىرعىز،
   كەلەدى بايلانىس قىپ نەبىر زورمەن.
   
   بولعان دا تاۋى ــ ساسان،تاسى ــ تۇكەڭ①،
   اعاشى ارالىقتا ــ ءمىشان،شورمان②.
   ىرعايى،تاسجارعانى ـــ باكەڭ③سىندى،
   قۇتقارعان سان قىراندى تۇسكەن توردان
   بۇلبۇلى ورازالى، بەردىكەدەي④،
   الاشتان اسىپ تۋعان وڭكەي جورعام.
   سىلەكەم ،ناقىسبەكتەر⑤ ارعىماعى،
   سان قارا وزا شاپقان قالىڭ نوردان.
   بۇعىسى ــ جاكەڭ⑥،داكەڭ⑦،ماحاڭ ⑧سىندى،
   قايتپاس،قاجىمايتىن جۇرتقا قورعان.
   كوگالدى گولايتتاعان شەگرتكەسى ــ
   مىنەكي ءبىز بولامىز مۇڭلى بولعان.
   ـــــــــــــــــــ
   ①تويەكە بولىس②اعايندى ەكى باي③بايەكە بولىس④شەشەن،شەجىرە بىلىكتى قىسىلەر⑤اقىلاقشىلار⑥جايىربەك⑦دارۋباي اقالاقشى⑧ماقسۇت
دەمەك، تاكەڭ جاسامپازدىعى ولەڭ عانا ەمەس، ول ــءبىلىم قامباسى. ول ىلەنىڭ جەر-سۋ بايلىعى مەن سول كەزدەگى قوعامدىق قارىم-قاتىناس ۇلگىسىنىڭ جانە تاريحي جەكەلەر مەن حالىق بۇقاراسىنىڭ تاريىح شەجىرەسى. قازىرگى باعالاۋشىلار ىلەنى جەر شارىنداعى التى كوركەم رايوننىڭ ءبىرى دەپ تانىپ وتىر. ونىڭ كوركەم كورىنىسىن بىلاي قويعاندا، «تاۋى-التىن، تاسى ــ كۇمىس، اعاشى ــ جەز» دەپ ايتىپ كەتىپ وتىر. ىلە اڭعارىنان گەۆولوكتار جاقىندا 60تونناعا جۋىق التىندى بايقادى، ونى تاكەڭ وسىدان 60جىل بۇرىن بايقاعان. شىنايى اقىندا زاتتىڭ قۇبلىسىنان وتىپ، ىشكى دۇنيەسىن كورە الاتىن قۇدىرەت كوز بولادى، ادەبيەت سوندا عانا عىلىمعا اينالادى. بۇل جونىندە ۇلى بالزاق بىلاي دەيدى: «ءبىز شىنايى ويشىل اقىنداردان ،شىنايى جازۋشىلاردان اقىلمەن تۇسىنىپ بولمايتىن ءبىر عاجايىپ قاسيەت بايقايمىز،عىلىمنىڭ ءوزى سىرىن اشا المايتىن بۇل قاسيەتتى قانداي جاعداي دا اقيقاتتى جازباي اڭعاراتىن قوسىمشا ءبىر كوز دەپ اتاۋعا بولادى»[4]
   وسىدان سوڭ تاكەڭ ىلەنىڭ بىرىڭعاي ءتابيعات سۋرەتىنە كوشەدى. تاۋ-تاسى، ساي-سالاسى، قۇز-قيالارى، ءوزەن سۋلارى، مولدىر بۇلاقتارى، وسىمدىكتەرى، ورمان-توعايلارى، قايۋاناتتارى، قۇرت-قۇمىرسقالارى، اۋا رايى ـــءبار-ءبارىنىڭ كورىنىسءبىتىمى، قيمىل قوزعالىستارى، تىرشىلىك تاسىلدەرى، دىبىس-ۇندەرى، سەزىم-تۇيسىكتەرى، قىزىق-قىلىقتارى، مىنەز-قۇلىقتارى، كيىم-كەشەكتەرى، اۋەسى، ادەتى، ماحابباتى مەن قارعىسى، قۋانىشى مەن جۇبانىشى تۇگەلدەي قازاقشا بولىپ كەلەدى. قازاقشا كيىنەدى، قازاقشا جاسانادى، قازاقشا ماحاباتتاسادى، قازاقشا سويلەيدى، قازاقشا كۇلەدى، قازاقشا جىلايدى، قازاقشا مۇڭايادى، قازاقشا ۇيالادى، قازاقشا اشۋلانادى، قازاقشا تىرشىلىك ەتەدى، دەگەن سياقتى بۇكىل ىلە تابيعاتىنىڭ ءون بويىنا قازاق مادەنيەتى سىڭدىرىلەدى:
    كوك كەزەڭ بۇلدىرايدى شىعىس جاقتان،
    تۇسكەندەي مۇنار باسىپ پاتىشا تاقتان.
    جول سالىپ، تاۋدى بۇزىپ، تاستى جارىپ،
    دولدانىپ اشۋلى سۋ شاپشىپ اققان.
    جارىسىپ تاۋدان بۇلاق باسەكەمەن،
    باستەسىپ ءتۇسىپ جاتىر زاڭعار شاتتان.
    ەمىز دەپ ەنەسىنە جاس بالاداي،
    ىڭىرسىپ قوينىڭدى اشدەپ بۇراڭ قاققان.
    سىقىلداپ بايبىشەدەي كۇلىپ قويىپ،
    سالىپ قاپ شاپالاقپەن، بۇلاڭ قاققان.
   .......................
   ......................
    تۇنىق سۋ، سالقىن اۋا، تازا شوپتەر،
    جۇپارداي ءتاتتى ءيىسىن اسپانعا اتقان.
    جاس تالدار، بويىن تۇزەپ، مونشاق تاعىپ،
    كەرىلىپ كەربەز قىزداي سىلاڭ قاققان.
    تانىسقان قىز بالاداي قاتار تۇزەپ،
    بالدىرعان اق ۇكىسىن بۇلاڭداتقان.
    الىسىپ ايۋ، قابان، قاسقىر، تۇلكى،
    شالشىنعا ءبىرىن-بىرى جۇمارلاتقان.
    ىسىلداپ بۇعى-مارال، تاۋ تەكەلەر،
    قۋالاپ ءبىرىن-ءبىرى تىراڭداتقان.
    جەزدەسىن ۇرىن كەلگەن كورگەن قىزداي،
    سۋىرلار قىرىپ-شىعىپ شۇناڭ قاققان.
............................
..........................
جاعالاي قاتار شىققان بالاپان تال،
سىقىلدى سۇلۋلاردىڭ قارا قاسى.
استىنان اق پەردىنىڭ كوگەرگەن ءشوپ،
كادىمگى قىز بالانىڭ ساماي ءشاشى.
باسقاعا قاراعاندا قاراعايلار،
سەكىلدى بارلىعىنىڭ ات-اناسى.
تاستاماي قىسى-جازى قارا تونىن،
مۇڭايىپ دەرت تولعانداي اينالاسى.
....................
...................
تاعىنىپ قارا تۇيمە قاباق تۇيىپ
ارەڭ تۇر قارا تونعا زورعا سىيىپ.
سالبىراپ قاباق-قاسى وڭى قاشىپ،
بىرەۋ كەپ ءبىر ساقالىن كەتسە قيىپ،
سىلدىراپ مونشاقتارى اق تەرەكتەر،
بۇرالسا ءشاش باۋلارى جەرگە ءتيىپ،
دولدانعان كۇيىمەنەن ەڭكەيىپ كەپ،
قاراعاي قايقايادى بەتتەن ءسۇيىپ.
قايىڭ تۇر قاتارىندا كۇلە قاراپ،
جەلبىرلى قىزىل الا كويلەك كيىپ،
جارىلىپ گۇل اشا الماي راۋعاش تۇر،
مۇڭ باسىپ جەرگە تونىپ،موينىن ءيىپ،
اينالىپ الا بۇلت اسپاندا ۇشىپ،
ۇيتقىپ ءجۇر بىر دە ەڭىستەپ،بىردە بىيىك.
تۇنىق سۋ، تازا ءشوبىن شايقاپ شالىپ،
ويناپ جۇر اراسىندا تۇرلى كيىك.
    ءتابيعات سۋرەتىندە دە تاكەڭ جاراتىلىستىڭ رەت-تارتىپتىلىك، جۇيەلىلىك زاڭىن يگەرە وتىرىپ، ولارداعى ۇقساماعان تۇرلەردىڭ ءوز ورنىن ءدال تاۋىپ، سوعان ساي جاراسىمدى كيىم-كيگىزىپ، سوعان ساي قيمىل-قوزعالىس، مىنەز-قۇلىق بەرىپ سيپاتتايدى. ميسالى، ۇلى شىعىستى پاتىشا تاعىنا، وزەن سۋلارىن بايبىشەگە، بالاپان تالداردى سۇلۋلاردىڭ قارا شاشىنا، جاس تالداردى سىلاڭ قاققان سۇلۋعا، بالدىرعاندى ۇكىلى قىزعا، سۋىردى ۇرىن بارعان جەدەسىن جاڭا كورىپ قۋانىپ شۇناڭ قاققان قىزدارعا ۇقساتادى. قاراعايلاردى «وسىنىڭ بارلىعىنىڭ اتا اناسى»دەپ، قارا تون كيگىزىپ، قارا تۇيمە تاققىزىپ، قاس قاباعىن تۇيگىزىپ، ساقال- مۇرتىن تۇكسيتىپ، اق تەرەك پەن قزىل قايىڭعا قىزىلدى جاسىلدى جەلبىر كويلەك كيگىزىپ، سىرعا مۇنشاق شاشباۋلارىن تاعىپ قاراعايدىڭ قاسىنا تۇرعىزىپ ماحابباتتاستىرىپ، انا ەكەۋىنءبىر-بىرىنە كۇندەستىك كوزبەن قاراتادى. قاراعايدى كەيدە دولى شال دەپ اتايدى، بايتەرەكتى ونىڭ قاعىتىپ قالجىڭ ايتاتىن زامانداس-قۇرداسىنا، شەتەندى قاتارلارىندا بىلىق-سىلق ەتىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بايدىڭ مىرزاسىنا، جاپىراقتاردى كۇبىر-سسىبىر قىلاتىن وسەكشىلەرگە، تاۋ بۇرشاعى مەن قاراقاتتاردى قىز بالانىنىڭ سىرعالارىنا، تامىلجىعان تاڭقۋراي، بۇلدىرگەندەردى قىز بالانىڭ جەپكە تىزگەن مارجان، مونشاقتارىنا، دولانانى كەستەلى كيمەشەك كيگەن ۇرعاشىعا ۇقساتىلادى. ۇلار، بۇلبۇل، بايقىز، كوكەك ــ ولەڭ تويعا جينالعان سەرى جاستارعا، راۋعاش، بالدىرعاندار بيگە باسقان ارۋلارعا، «وسىلاردىڭ اراسىندا جاس مەرگەن قولىندا سىرتى سىرلى قىل اۋماس بار » تاكەڭ ءوزى جۇرگەن سياقتانادى.
   الما، ورىك ەزىلىپ تۇر قاتار پسىپ،
   جەل سوقسا تىسىر-تىسىر جەرگە ءتۇسىپ،
   قارىق بوپ، ايۋ، قابان، قۇرت-قۇمىرسقا،
   ۇيقى جوق تويعانعا جەپ، قاباق ءىسىپ،
   ىزىلدپ، ارا تورعاي اينالا ۇشىپ،
   باتاسىڭ سوعان قاراپ راجاتقا.
سونىمەن بىرگە، ءتابيعاتتاعى تىرشىلىكتىڭ ءبارى بىردەي وسىنداي كوڭىلدى تىرلىك كەشىپ جاتقانى جوق، بەينە ادامدار سياقتى ولاردان دا قايعى قاپتاپ، مۇڭ باسقانى كەزىگەدى: «تۇنەرىپ ءتۇسى قاشقان ۇشپا تاستار» مەن «ءومىرى قاپالىقتان كوز اشا الماي، ءيتمۇرىن ءيتيىپ تۇر ءسوز اشا الماي» دەگەندەر سولار.
   قازاق حالقى اتام زاماننان كوشپەندى شارۋاشىلىقپەن شۇعىلداناتىندىقتان ولاردا وزدەرى مالدان، مالدارى تابيعاتتان ايرىلا المايتىن ءوزارا باعىنىشتى قاتىناس بار. سوندىقتان ولاردىڭ ءىس ارەكەتتەرى مەن تىرشىلىك تاسىلدەرى ەكولوگيالىق تۇتاس تۇلعانىڭ وزگەرىسىنە باعىنىپ كەلگەن .كۇن مەنءتۇن، اي مەن جولدىز، قىس پەن جاز، كوكتەم-كۇز، جەر مەن سۋ، تاۋ مەن تاس، ورمان–توعاي، جايقالعان جاسىل القاپ پەن وزەن سۋلارى، شالعىن ءشوپتى بۇتا ـ بۇرگەن مەن تۇنىق اۋا، ۇشقان قۇس پەن جورتقان اڭدار، ءتۇرت تۇلىك مال مەن ءشوبى شۇيگىن، سۋى مول شۇرايلى جايىلىم ولاردىڭ تىرشىلىك تاسىلىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ كەلگەن. كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى، ماۋسىمنىڭ وزگەرىسى ءتابيعاتاعى تىرشىلىككە قانداي اسەر ەتسە، قازاقتارعا دا سونداي اسەر ەتەتىن. تاڭ شىعىستان قالاي بەلگى بەرىپ، قالاي راۋانداپ، جارىق قالاي ءتۇسىپ، كۇن قالاي كوتەرىلىپ شىقسا، وسىمدىك جان-جانۋار، قايۋاناتتار دا سوعان ىلەسىپ قوزعالىپ، بارشا تىرشىلىك جاندانىپ، ۇيقىسىن اشسا؛ قازاقتارداءدال سولارشا توسەگىندە قوزعالاقتاپ، كوزىن تىرناپ اشىپ ويانىپ، تۇڭىلىك كوتەرىپ، قۇمعانىن قولىنا الىپ دالاعا شىعادى. ءتابيعات پەن ادامنىڭ مۇنداي ەكولوگيالىق بىرلىگىن تەك كوشپەندىلەر ومىرىنەن عانا كورۋگە بولادى:
   كۇرەڭ تاۋ، جاسىل قازىق تۇنىق اسپان،
   ۇشپا تاس، قاباق ءتۇيىپ، تۇنىپ باستان.
   سىزىلىپ تاڭ بەلگىسى ماشىۇقتان،
   بوزارىپ اي جۇلدىزدىڭ ءوڭى قاشقان.
   كورىنىپ انداعايلاپ اق بوز ۇيلەر،
   قورادان سىىر ءورىپ، ماڭ-ماڭ باسقان.
   ءتۇستى دەپ تاڭ جارىعى شاڭاراقتان،
    وڭ جاقتا ەكەۋ جاتىر سىبىرلاسقان.
    توسەكتەن شيراتىلىپ، زورعا تۇرىپ،
   كىم ەدى اق باقانمەن تۇڭىلىك اشقان.
   لازاتتى ىستىق توسەك بالبىراتىپ،
   كوزى اشىق، كوڭىلى ويانباي ۇيقى ماستان.
   سىقىرلاپ كوك ساۋىرى قولدا قۇمعان،
   كويلەگى شۇباتىلىپ قىردان اسقان
   ................
   ................
   ەنتىگىپ ەرى جاتىر مۇرنى تەرشىپ،
   بۇقاداي كوكتەمدەگى مالا باسقان.
   جەر تىري تۇمسىعىنان جاتىر تەرلەپ،
   جىعىلعان جىلقى قۇساپ ساراماستان.
   ......................
   ....................
   ەرىكسىز ەكى جاستى تاڭ تۇرعىزدى،
   وعىمەن ماحبباتتىڭ جارالاسقان
   جارقىراپ تاڭ ساۋلەسى كەتتى قاپتاپ،
   قاراعاي، نۇر توگىلىپ قارا اعاشتان.
   كەزەڭنەن كۇن كۇلىمدەپ شىعا كەلدى،
   سۇلۋداي بوركىن بىرەۋ الا قاشقان.
   ......................
   ....................
   كۇن كۇلىپ بارشا الەمگە شاشتى نۇرىن،
   كىرگىزىپ تابيعاتتىڭ قاشقان سىرىن.
   شىقپەنەن بەتىن جۋىپ،جەر تۇرلەنىپ،
   كۇتىندى قالىڭدىقتاي كۇنى بۇرىن.
   اڭقىتىپ جۇپار يىسىن تۇرلى گۇلدەر،
   سالبىراپ شەكەسىندە جاسىل تۇلىم
    كوكتە قۇس، سۋدا بالىق تاۋدا اڭ شات،
   كەتكەنگە مەڭىرۋ ءتۇن ــ جارا زۇلىم.
وسىدان ارى قازاقتىڭ كۇندەلىكتى ساقارا تىرشىلىگى باستالىپ كەتەدى، قۇس سايراپ جاتادى، بيە بايلانىپ جاتادى، الىسقان، اۋدارىسقان، قۇلىن قۋعان جاس بالالار، قولىندا اق تاياعى بار مال قايىرعان اقساقالدار، قاينىنا قالجىڭ ايتىپ، كۇيەۋىنە ەركە ناز قىلىپ، اق شاينەكپەن ءشاي قۇيعان كەلىنشەكتەردى كورەسىز. قوي شۋلاپ، قوزى ماڭىراپ، سىيىر موڭىرەپ، ورىسكە كەتەدى. جىلقىشى جىلقى امانداپ، قويشى تورسىعىن الىپ، وگىزگە ءمىنىپ قوي سوڭىنىان كەتەدى، قاتىندار سيىر ساۋىپ، جىلاعان جاس بالاسىن ەمىزىپ جاتادى. ۇكىلى شەكەسىنە كامشات بورىك كيگەن قىزدار اق شالعىشىن تارتىپ بيە ساۋىپ جاتادى، قىز قۇمار، قىمىز قۋمار سەرى جاستار قىدىرا كەلەدى:
   تۇنىق سۋ، سالقىن اۋا، تازا شوپتىڭ،
   ىشىندە نە قىلسا دا وزىندە ەرىك
   جۇرگەن جان، جايىلعان مال، تىگىلگەن ءۇي،
   دۇنيەنى تۇرلەنتىپ تۇر بەرىپ كورىك.
   بولماسا قىمىز بەن ءشاي، باعلان ەتى،
   ايراننان، قازاق قىرعىز شىقتى جەرىپ.
   كۇن شالدى، كۇلمىڭ قاعىپ ءشوپتىڭ باسىن.
   الەمنىڭ قورشادى نۇر اينالاسىن،
   شىقتانعان جاسىل شوپتەر نۇرمەن بالقىپ،
   كوزىنەن تامشىلاتىپ توكتى جاسىن.
   بۇراڭداپ قىزىل گۇلدەر نارتتاي جانىپ،
   ىيىقتان سالبىراتتى مارجان تاسىن.
   بال قۋراي باسىن شايقاپ بۇراڭداسا،
   جاس تالدار مايدا، بۇيرا جايىپ شاشىن.
   قىزدارداي تويعا جۇرگەن اقباس قۋراي،
   جاعادان جارقىلداتىپ اق تاناسىن.
   سار تورعاي بۇتاعىندا سايراعاندا،
    ەرىكسىز ايران-اسىر بوپ قالاسىڭ.
   مىڭ بۇراپ بۇلبۇل ءاندى جىبەرگەندە،
   الار دەپ اقىلدى ۇرلاپ ساقتاناسىڭ.
   بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعامدا ادامدار كوشپەلى مادەنيەتتى اۋىزعا الدى بولدى ونى وندىرىستىك، تۇرمىستىق مادەنيەتىنىڭ مەشەۋلىگى دەپ قارايدى. وزدەرىن دارقان تابيعاتتىڭ ۇلانى دەپ سانايتىن قازاقتاردى بۇگىنگى ونەركاسىپ نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلتتارىمەن سالىستىرا قاراساق، ەكونوميكا جاعىندا تابىستى بولا قويماسا دا، ءبىراق ولاردا ءالى دە دارقان تابيعاتپەن جاراسىمدى جاسايتىن تاماشا ەكولوگيالىق ەتيكالىق تانىم جانە ەستەتيكالىق سۇيسپەنشىلىك بار. ولار وزدەرىن استە مەشەۋمىز، ارتتا قالدىق دەپ قوراش سانامايدى. قايتا تام جاستانىپ قالدىق دەپ، تازا اۋا، تۇنىق سۋ ىشە الماعانىنا كەيىيدى. ۇىن جيا باۋ زۇڭلي 17-قۇرىلتايدا ۇكىمەت قىزمەتىنەن بايانداما جاساعاندا: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز حالىق بۇقاراسىنا تازا سۋ ىشكىزۋ، تازا، تۇنىق اۋادام تىنىس الدىرۋ، سول ارقىلى اناقۇرلىم جاقسى قىزمەت ورتاسى جانە تۇرمىس ورتاسىن جاراتۋ »[5]
    18-قۇرىلتايدا ورتاعا قويىلعان ەكولوگيالىق مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى تالابى ءدال تاكەڭ سۋرەتتەگەن: «سۋى ــ سۇت،ءشوبى ــ جۇمساق، جۋسانى ــ سىرداي؛ كوكتە ــ قۇس، سۋدا ــ بالىق، تاۋدا اڭى جورتقان؛ تۇنىق سۋ، سالقىن اۋا، تازا ورتاسى بار؛ كۇرەڭ تاۋ، جاسىل جازىق، تۇنىق اسپاننى» بولعان، ءتابيعاتى مەن ادامى جاراسقان ەكولوگيالىق كەڭىستىك قۇرىپ شىعۋ بولىپ تابىلادى.

ـــــــــ
  [1](«ەۆوروپا فيلوسوفياسىنىڭ جالپى تاريحى»،ءبىرىنشى ءبولىم بولئم،نانكاي داشۋە باسپاسى، -98بةت) .
[2](«الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇراـال.فارابي مەن يبىنسينا فيلوسوفياسى»،4-توم،«جازۋشى»الماتى.2005-جىل،164-بەت)
[3](«الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇراـال.فارابي مەن يبىنسينا فيلوسوفياسى»،4-توم،«جازۋشى »الماتى.2005-جىل،178-179بەت)
[4](«ابايدىڭ اقىندىق تاعلىمى» ، -22-بەت،الماتى عىلىم باسپاسى 1994-جئل )
[5]«نازاريا پايدالانۋ ماتەريالى»(حانزۋشا باسىلىم)،6-بەت،2006-جىل 12-سان.
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=256

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


قازاقستان سەناتورلارى ك 12 مينوت
مىڭداعان الماتىلىق جارى 22 مينوت
22 قىركۇيەك. قازاقپارات 29 مينوت
ءابليازوۆتىڭ سىبايلاستا 1 ساعات
الماتىدا حالىق جازۋشىسى 1 ساعات
Əبۋ ناسىر ءال-فارابي جə 1 ساعات
ۆيتسە-مينيستر كوپبالالى 1 ساعات
باس پروكۋراتۋرا قازاقست 1 ساعات
ءدىنتانۋشى: ءداستۇرلى ي 1 ساعات
وسكەمەندە اپات سالدارىن 1 ساعات
باس ءارىپ پە، كىشى ءارى 1 ساعات
ۆاشينگتوندا اتىس بولىپ، 2 ساعات
نۇر-سۇلتاندا اداسىپ كەت 2 ساعات
پاۆلوداردا پوليتسەي اسى 2 ساعات
سەمەيدە ءامينا ءومىرزاق 2 ساعات
اقتوبە وبلىسىندا جەتىنش 2 ساعات
كوۆالەۆ پەن الۆارەس الع 2 ساعات
"استانا" "مانچەستەر يۋن 2 ساعات
رامازان قارساڭىندا مەشى 2 ساعات
ينتەرنەت جۇلدىزى تىكەلە 3 ساعات
قىتايدىڭ ەڭ باي ادامى ت 3 ساعات
رامازان – مۇمكىندىك ايى 3 ساعات
تۇركىستاندا Open Space 3 ساعات
جەڭىس قاسىمبەك قاراعاند 3 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 3 ساعات
UFC چەمپيونى ۇيىم باسشى 3 ساعات
ەلوردادا ءتىل تۋرالى زا 4 ساعات
رىسقاليەۆتەر ءىسى: مەمل 4 ساعات
ءابليازوۆ قورقىپ وتىر - 4 ساعات
اقتوبەدە جولاقىسىن كارت 4 ساعات