ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-171646515737 %63 %
2019-09-181453485241 %59 %
2019-09-19657197443 %57 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 10:02 - 2013/11/08

ماقالا جولداۋشى: ارايقىز
ماقالا اپتورى: نىعىمەت مىڭجاني
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: جۇڭگو، ءۇرىمجى
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

1980-جىلى جازىلعان ماقالا

رەداكسيانىڭ ەسكەرتپەسى: نىعىمەت مىڭجاني جولداستىڭ بۇل ەڭبەگى قازاق حالقىنىڭ تاريحي ءومىرىن حانزۋ حالقىنا، تاعى باسقا ۇلتتارعا تانىستىرۋ ماقساتىندا 1980 - جىلى جازىلعان بولاتىن. كەيىنگى كەزدە حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى زەرتتەۋ» جۋرنالىندا جاريالانعان.

بۇل ەڭبەكتە قازاق حالقىنىڭ تاريحى، ادەت - عۇرپى، مادەنيەتى، شارۋاشىلىق كۇيى، اسەمونەرى، ت.ب. ىقشامدى باياندالعان. كوپ جايتتەر وقىرماندارىمىزعا تۇسىنىكتى بولا تۇرسا دا، كەيىنگى قاۋىمدارىمىزعا ساۋاتتىق كومەگى بولار دەگەن ۇمىتتە جاريالانىپ وتىر.

قازاق حالقىنىڭ تايحي جاعدايى جايىندا

 قازاق − ۇزاق تاريحى بار ۇلت. قازاق حالقى - ەرتە زاماندا ورتا ازيانى مەكەن ەتكەن تۇركى تىلدەس رۋ - تايپالار مەن تايپالىق وداقتاردان قۇرالعان، ولار: ءۇيسىن، قاڭلى، دۋلات، جالايىر، ارعىن، نايمان، كەرەي، ۋاق، قوڭىرات، قىپشاق، الشىن، قارلىق، سارى ءۇيسىن (تۇركەش)، تاعى باسقالار.

ەجەلگى گرەك اۆتورلارى مەن پارسىنىڭ سىنا جازۋ ەستەلىكتەرىنىڭ بايانداۋىنا قاراعاندا: زامانىمىزعا دەيىنگى 4-7 - عاسىردا ورتا ازيادا «ساق» دەپ اتالعنا كوشپەندى تايپالار جاساعان. وسى ساقتاردىڭ «شوشاق توبەلى تىماق كيەتىن ساق» («Tigarahawd sak») دەپ اتالعان ءبىر ءبولىمىنىڭ نەگىزگى ءورىس – قونىس-- ىلە القابى مەن جەتىسۋ ءوڭىرى بولعان.

زامانىمىزعا دەيىنگى 3- عاسىرلاردا، بۇرىن ساقتار مەكەندەگەن جەرلەردە ءۇش ءىرى تايپالىق وداق جارىققا شىققان، بۇلار: ۇيسىندەردىڭ، قاڭلىلاردىڭ جانە يانسالاردىڭ (الانداردىڭ ياكي الشىنداردىڭ) تايپالىق وداقتارى ەدى. بۇل وداقتاردىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى بۇرىن بۇل ءوڭىردى مەكەن ەتكەن ساق تايپالارى وسى وداقتارعا قاتناسىپ، سولاردىڭ اتىمەن اتالاتىن بولدى. ەلىمىزدىڭ ەجەلگى «حان جىلناماسىندا»: «…ۇيسىندەردىڭ ىشىندە ساقتار دا، ۇلى يۇزىلەر دە بار»① دەپ جازىلعان.

قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى بولعان ەجەلگى ۇيسىندەر، ەلىمىزدىڭ ورتا ويپاتىمەن قويان قولتىق ساياسي، ىقتىسادي جانە مادەني قارىم - قاتىناس جاساعان. جۇڭگونىڭ تاريحي دەرەكتەرىندە باياندالۋىنا قاراعاندا، ۇيسىندەر باتىس حان داۋىرىندە تيانشاننىڭ تەرىسكەيىندەگى ەڭ كۇشتى ەل ەدى. «ءۇيسىن ەلىنىڭ جان سانى 120 مىڭ ءتۇتىن، 630 مىڭ ادام، 188 مىڭ 800 اتتى اسكەرى بولعان»② بۇل ءوز زامانىنىڭ تۇرعىسىمەن ولشەگەندە وراسان ۇلكەن كۇش ەدى. سوندىقتان دا حان ديناستياسىنىڭ پاتشاسى حان ۋدي ۇيسىندەرمەن وداق جاساسىپ ورتاق جاۋعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋگە مەيلىنشە ءمان بەرگەن. ءسويتىپ، بۇلار باتىس جانە شىعىس حان داۋىرلەرىندە 400 جىلدىق تاتۋ - ءتاتتى دوستىق قارىم - قاتىناس ورناتقان. باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى «ۇلى جىبەك جولىن» اشۋعا جانە قورعاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان.

قازاق تايپالارى 8-9- عاسىرلاردا باتىس تۇرىكتىڭ قۇرامىندا بولدى. باتىس تۇرىكتىڭ نەگىزگى ورتالىعى جەتىسۋ ەدى. وعان قاراعان نەگىزگى حالىق - ءۇيسىن، قاڭلى، دۋلات، نۇشبە، قارلىق، تۇركەش، تاعى باسقالار بولدى. 8- عاسىردا باتىس تۇرىكتىڭ ۇستەمدىگى قۇلادى، 8-،10- عاسىرلاردا قازاق تايپالارىنا تۇركەش جانە قارلىق اسكەري فەودال شونجارلارى ۇستەمدىك ەتتى. تۇركەشتەر مەن قارلىقتاردىڭ نەگىزگى ورتالىعى دا «ۇيسىندەردىڭ اتا مەكەنى»- ىلە القابى مەن جەتىسۋ بولدى. مىنە وسى داۋىردە قازاق تايپالارى ءوز الدىنا جەكە حالىق بولىپ قالىپتاسا باستادى. «قازاق» اتى دا وسى كەزدە شىقتى. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەجەلگى ءۇيسىن، قاڭلى، الاندار وداعى ۇيتقى بولدى. بۇعان كەيىنگى داۋىرلەردە شىعىس جاقتان دۋلاتتار، قارلىقتار، تۇركەشتەر، قىپشاقتار، ارعىندار، كەرەيلەر، نايماندار، قوڭىراتتار، تاعى باسقالار كەلىپ قوسىلىپ جاتتى. تەگىندە بۇل تايپالاردىڭ ناسىلدىك تەگى، ءتىلى، ادەت - عۇرپى، مادەنيەت فورماسى ءبىرى - بىرىنە وتە جاقىن ەدى. ولاردىڭ قوعامدىق قۇرىلىسى − فەودالدىق قۇرىلىس، ىقتىسادى - كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى بولدى. ولارر مەكەندەگەن نەگىزگى تەرريتوريا، ۇيسىندەردىڭ اتا مەكەنى − ىلە القابى مەن جەتىسۋ ءوڭىرى بولدى. ولار بىركىلكى قوعامدىق قۇرىلىس، ىقتىسادي تۇرمىس جاعدايىندا ۇزاق تاريحي دامۋدى باسىنان كەشىرە وتىرىپ، تابيعي تۇردە، ارعى شىعۋ تگىنىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى بويىنشا قازاق حالقىن قالىپتاستىردى. قازىرگى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا ءۇيسىن، قاڭلى، دۋلات، جالايىر، ارعىن، نايمان، كەرەي، ۋاق، الشىن، قارلىق (قارپىق)، سارى ءۇيسىن (تۇركەش)، تاعى باسقا تايپالار بار.

بۇلاردىڭ اتتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ وتىر. شينجياڭنىڭ ىلە ايماعىندا ءۇيسىن تايپاسىنىڭ البان جانە سۋان دەپ اتالاتىن رۋلارى جاسايدى. ىلە ايماعىندا «ءۇيسىن تاۋى» دەگەن تاۋ بار. بۇل - سوناۋ باتىس حان داۋىرىندە ءۇيسىن ەلى مەكەن ەتكەن تاۋ. قازاق حالقى 10- 11-عاسىرلاردا قاراحانىلاردىڭ قۇرامىنا كىردى. 12- عاسىردا كەدەندەر (قاراقىتايلار) قۇرعان باتىس لياۋدىڭ قاراۋىندا بولدى. 13- عاسىرداعى شىعىس حان داۋىرىندە قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى ەرتىستەن ەدىلگە سوزىلعان قىپشاق ۇلىسى - التىن وردانىڭ قاراۋىندا، ەندى ءبىر بولەگى شاعاتاي ۇلىسىنىڭ قاراۋىندا بولدى. التىن وردانىڭ ۇستەمدىگى شايقالىپ ىدىراي باستاعاندا، قازاقتار التىن وردادان بولىنگەن اق وردانىڭ قول استىندا بولدى، كەيىن اق وردا ءوز ىشىنەن «نوعاي وداعى» جانە «وزبەك حاندىعى» دەپ ەكىگە ءبولىندى. وسى كەزدە 1456 - جىلى جانىبەك پەن كەرەي باستاعان قازاقتار وزبەك حانى ابىلقايىرعا قارسى شىعىپ، شىعىسقا قاراي كوشىپ كەلىپ، شۋ وزەنى مەن تالاس وزەنىنىڭ القابىندا قازاق حاندىعىن قۇردى. وسىدان كەيىن بۇرىن نوعاي وداعىنىڭ قول استىنا قاراعان. كوشىمنىڭ سىبەر حاندىعىنىڭ قاراۋىندا بولعان جانە موعۇلىستاندا بولعان قازاقتار ارت - ارتىنان كوشىپ كەلىپ قازاق حاندىعىنا قوسىلدى. ءسويتىپ، قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا جەكە حالىق بولىپ قالىپتاسۋ بارىسى اياقتالدى.

«قازاق» دەگەن اتتىڭ ايگىلى بولۋىنىڭ دا ءبىرشاما ۇزاق تاريحى بار. ەلىمىزدىڭ حان ديناستياسى داۋىرىندە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىەى مەن باتىسىنداعى الاندار «يانساي» دەپ اتالعان. بۇدان كەيىنگى داۋىرلەردە بۇلار «حاسا»، «گىسا»، «اسا»، «كىسا» دەپ اتالىپ كەلگەن. پارسى جۇرتىنىڭ 10- عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى اقىنى ابىلقاسىم فەرداۋسي ءوزىنىڭ الەمگە ايگىلى «شاھناما» اتتى داستانىندا وسى ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگى مەن باتىسىنداعى كوشپەلى ەلدى «قازاق» جانە «قازاق حاندىعى» دەپ اتاعان. ولاردىڭ كوپ ساندى جانە كۇشتى ەل ەكەنىن ايتىپ، ەرداندى قورقىتپاق بولعان. Ⅹ عاسىرداعى ۋيزانتيانىڭ پاتشاسى كونستانتين فورپيرودىن كۋبان وزەنىنەن شىعىسقا قاراي مەكەندەگەن قالىڭ قىپشاقتى «قازقيا» دەپ اتاعان. بۇل فاكتىلەر، جۇڭگو تاريحىنداعى «يانساي»، «حاسا»، «اسا»، «كىسا» دەگەن اتاۋلاردىڭ «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ سول كەزدەگى حانزۋشا دىبىستالۋى ەكەندىگىن دالەلدەيدى.

ايگىلى تاريحشى، ەتنوگراف، ءتىل عالىمى ا. ۋامبەري ءوزىنىڭ 1885 - جىلى نەمىس تىلىندە شىققان «تۇرىك حالىقتارىنىڭ ەتنولوگياسى جانە ەتنوگرافياسى» دەگەن كىتابىندا «قازاق» دەگەن اتتىڭ 11 -10- عاسىرلاردا ەل تانىعان الەمگە ايگىلى حالىقتىڭ اتى بولعانىن ايتىپ، ونى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەگەن.

اراپ جازۋشىسى جانە ساياحاتشىسى مۇحاممەد - ءال - اۋفي ءوزىنىڭ 1228 - جىلى ينديادا جازعان: «تاڭعاجايىپ ەرتەگىلەر مەن اڭىزدار جيناعى» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «قارلىقتار بۇرىن التاي تاۋىن مەكەن ەتىپ، توعىز وعىزعا قاراعان، ولار توعىز ۇلىس بولعان، بۇلاردىڭ ىشىندە ءۇش تايپالى چىعىل جانە ءۇش ۇلىس قازاق بار ەدى».

قارلىقتار 766 - جىلى جەتىسۋ وڭىرىندەگى تۇركەشتەردىڭ ۇستەمدىگىن قۇلاتىپ، ءۇيسىن، قاڭلى، دۋلات سياقتى قازاق تايپالارىن باعىندىرىپ قارلىق قاعاندىعىن قۇرعان ەدى. جوعارىدا وسى تاريحي وقيعا ايتىلىپ وتىر. مىنە بۇل «قازاق» دەگەن اتتىڭ 8- عاسىردان بۇرىن بار ەكەندىگىن دالەلدەيدى. مۇندا «ءۇش ۇلىس قازاق» دەپ قازاقتىڭ «ءۇش ءجۇزى» ايتىلىپ وتىرعان بولۋعا ءتيىس.

جوعارىداعى جازبا دەرەكتەر «قازاق» دەگەن اتاۋ تەك 15- عاسىردا عانا جارىققا شىققان دەگەن پىكىرلەردىڭ جەتپەي ايتىلعان شالاعاي تۇجىرىم ەكەنىن دالەلدەيدى. 1723 - جىلى قازاقتار جۇڭعار فەودالدارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراپ «اقتابان شۇبىرىندى» بولدى. جۇڭگونىڭ چيڭ ديناستياسىنىڭ جۇڭعار فەودالدارىنىڭ بۇلىنشىلىگىن تىنىشتاندىرۋ قيمىلىن سول كەزدەگى قازاقتاردىڭ حانى ابىلاي بەلسەنە قولداپ كومەكتەستى. جوڭعار فەودالدارىنىڭ بۇلىنشىلىگى تىنىشتاندىرىلعاننان كەيىن 1757 - جىلى قازاق حانى ابىلاي جۇڭگو ۇكىمەتىنە باعىندى. جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ گراموتاسىن، جۇڭگو كالەندارىن قابىلدادى. بۇرىن جۇڭعار فەودالدارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان باتىسقا ىعىسىپ كەتكەن قازاقتار قايتا شىعىسقا كەلىپ، وزدەرىنىڭ اتا مەكەندەرىنە قونىستاندى. ەلىمىزدەگى قازاق حالقى، شينجياڭداعى تۋىسقان حالىقتارمەن تىزە قوسا وتىرىپ وزدەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كەرتارتپا ۇستەمدىككە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ كەلدى. 1944 - جىلى ىلە، التاي، تارباعاتاي ايماقتارىندا گومينداڭ كەرتارتپا ۇستەمدىگى قۇلاتىلىپ، قازىرگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى مەن بۇراتالا موڭعۇل وبلىسىندا (ول كەزدە ول ىلەگە قارايتىن) ازات رايون اشىپ، حالىق ۇكىمەتىن قۇرعان ەدى. 1949 - جىلى كۇزدە جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا، شينجياڭ بەيبىت جولمەن ازات بولىپ، قازاق حالقى ازاتتىققا قول جەتكىزدى. 1954 - جىلى قازاقتار ءجيى قونىستانعان ورىنداردا ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا جۇزگە اسىرىلدى. وسى جىلى 25 - يانۆاردا چيڭحايدا حايشي موڭعۇل، تيبەت، قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلدى. 27 - اپرەلدە گانسۋدا اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانى قۇرىلدى. 17- يۋلدە شينجياڭدا موري قازاق اۆتونوميالى اۋدانى قۇرىلدى. 30 - سەنتابردە شينجياڭدا باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانى قۇرىلدى. 29 - نويابردە شينجياڭدا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلدى. قازاق حالقى اۆتونوميالى ۇقىعىن جۇزەگە اسىرىپ، ءوز ىسىنە ءوزى قوجا بولدى.

قازاقتىڭ ءتىل - جازۋى جايىندا

قازاق ءتىلى -- تۇركى تىلدەرى سەمياسىنىڭ قىپشاق تارماعىنا جاتادى. قازاق ءتىلى قازاق جەرىن ەرتە زاماننان مەكەن ەتكەن وزدەرىنىڭ تەگى جاعىنان بىرىنە - ءبىرى جاقىن تۇراتىن قاڭلى، ءۇيسىن، قىپشاق، ارعىن، نايمان، كەرەي، الشىن، تاعى باسقا تايپالاردىڭ تىلدەرى نەگىزىندە قالىپتاسقان.

قازاق حالقى 6-8- عاسىرلاردا ەجەلگى تۇرىك جازۋىن (ورحون - ەنەسەي جازۋىن) 8- عاسىردان كەيىن ەجەلگى ۇيعۇر جازۋىن قولدانعان.

10 - عاسىردان كەيىن ورتا ازياعا ءىسلام ءدىنى كىرە باستادى. ءىسلام ءدىنىنىڭ كىرۋىنە بايلانىستى اراب جازۋى جالپىلاستى. قازاق حالقى دا اراب جازۋىن قابىلدادى.

الايدا ەسكى اراب جازۋىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ۇيلەسپەيتىن جەرلەرى كوپ ەدى. ەسكى اراب الفاۆيتىندەگى ەكى - اق داۋىستى دىبىس («ا» مەن «و») قازاق تىلىندەگى توعىز داۋىستى دىبىستى بەينەلەپ بەرە المادى. ونىڭ ۇستىنە اراب الفاۆيتىندە قازاق تىلىندە، جوق حس، حى، حا،خا، خ، خ، خ» سياقتى بىرنەشە ٴارىپ بار ەدى، جازۋدىڭ ءتىل دىبىسىنا ۇيلەسپەۋى، وقۋ مەن جازۋدى قيىنداتتى، حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دارەجەسى تومەن بولدى، ءسويتىپ ەسكى اراب جازۋىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت بولدى.

20 - عاسىردىڭ باستارىندا ەسكى اراب جازۋىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، اراب ءارپى نەگىزىندەگى قازاقتىڭ جاڭا جازۋ جاسالدى. بۇل جازۋ بۇرىنعى اراب جازۋىنا قاراعاندا كوپ وڭاي بولدى جانە قازاق ءتىلىنىڭ وزگەشەلىگىنە ۇيلەستى، قازاق حالقىنىڭ مادەني - اعارتۋ ىستەرىن ىلگەرىلەتۋدە ۇلكەن رول اتقاردى. گازەت - جۋرنالداردا، كىتاپتاردا جانە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا جارتى عاسىردان ارتىق ۋاقىت وسى جازۋ قولدانىلىپ كەلەدى.

شينجياڭدا قازاق تىلىندە ءتورت گازەت شىعادى، قازاقشا «شينجياڭ گازەتى»، ىلە گازەتى، «تارباعاتاي گازەتى»، «التاي گازەتى»، قازاقشا كىتاپ شىعاراتىن باسپالار بيجيڭ ۇلتتار باسپاسى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، ىلە حالىق باسپاسى، شينجياڭ وقۋ - اعارتۋ باسپاسى، شينجياڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسپاسى. بيجىڭدە قازان تىلىندە «قىزىلتۋ جۋرنالى»، «ۇلتتار جۋرنالى» شىعادى. شينجياڭدا «شۇعىلا»، «شالعىن»، «ىلە ايدىنى»، «التاي اياسى»، «تارباعاتاي» سياقتى ادەبي جۋرنالدار شىعادى. ورتالىق راديو ستانسياسى جانە شينجياڭ حالىق راديو ستانسياسى قازاق تىلىندە حابار تاراتادى.

ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى

ەلىمىزدەگى قازاق حالقىنىڭ جالپى جان سانى ءبىر ميلليون شاماسىندا، قازاق حالقى تيانشان تاۋىنىڭ سولتۇستىگىندەگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا، باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا. سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالى وبلىسىندا، گانسۋ ولكەسىنىڭ اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا قونىستانعان.

قازاق ۇلتىنىڭ نەگىزگى مەكەنى − شينجياڭنىڭ سولتۇستىك جاعى، تابيعاتى تاڭعاجايىپ كوركەم، سۋى ءشۇت، توپىراعى ماي، تاسى التىن، قۇنارلى قۇتتى قونىس. اينالاsىن الىپ اسقار تاۋلار - التايدىڭ، تيانشاننىڭ، تارباعاتايدىڭ قارلى شىڭدارى قورشاعان جۇڭعار ويپاتى مەن ىلە ويپاتى سولتۇستىك شينجياڭنىڭ «استىق قامباسى»، «جەمىس باقشاسى»، «كەن قويماسى»، «مال ىرىسى»، «مۇناي تەڭىزى» دەگەن داڭقپەن الەمگە ايگىلى بولعان. جۇڭعار ويپاتىندا ون ەكى تاراۋدان توعىسقان ايگىلى ەرتىس وزەنى، ماناس جانە ەمىل وزەنى اعادى. ىلە ويپاتىندا تەكەس، قاس، كۇنەس وزەندەرىنەن قۇرالعنا ايگىلى ىلە وزەنى بار. تيانشان، التاي تاۋلارىنىڭ اسقارىنداعى قالىڭ قار مەن ماڭگى مۇزدار جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىق كەزىندە ەريدى دە، ادەتتەگى وزەندەر مەن جىلعالاردى تاسىتىپ، ساي - سالانىڭ بارلىعى اعىل - تەگىل وزەنگە اينالىپ، بۇكىل ويپاتتىڭ كەنەزەسىن كەنەلتىپ، ونى ءوڭىرى بالبىراعان ەگىستىككە، ماۋەسى سالبىراعان باۋ - باقشاعا، گۇل بايشەشەك - بالاۋساسى ماساتىداي قۇلپىرعان جايىلىم - جايلاۋعا اينالدىرادى. ويپاتتىڭ اينالاsىن قورشاعان تاۋلار - اۋاسى تازا ءارى سالقىن، ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇنىق تاماشا جايلاۋلار. بۇل، مالدىڭ تويىنۋى، ءتولدىڭ جەتىلۋى ءۇشىن قاجەتتى دە قولايلى جاعدايلار جاسايدى. وزەن جاعالارى مەن تاۋ ساعالارى جانە ادىرلار، اۋا رايى جىلى، جەرى تۇڭكەلى، مالعا جايلى قىستاۋلىقتار بولىپ كەلەدى. جۇڭعار ويپاتىنداعى قۇمدار كۇزگى جاڭبىردان سوڭ قايتا كوكتەيدى دە، قىستا مال وتارلاتۋعا قولايلى قونىسقا اينالادى. شينجياڭداعى قازاقتار مەكەندەنگەن سولتۇستىك بولەگىنىڭ ىقىلىمى جالىپ العاندا قىستا نولدەن تومەن ℃20، جازدان نولدەن جوعارى ℃20 شاماسىندا، جىل بويىنا ورتاشا تەمپەراتۋراسى نولدەن جوعارى ℃5 شاماسىندا بولادى. بۇل جەرلەر ءارى ەگىنشىلىككە، ءارى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى كەلەدى.

قازاق حالقى مال شارۋاشىلىعىمەن دە، ەگىنشىلىك كاسىبىمەن دە شۇعىلدانادى. قازاق مەكەندەگەن رايونداردا ەگىلەتىن باستى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارى: ءبيداي، ارپا، تارى، جۇگەرى، كۇرىش، گاۋلياڭ، كارتوپيا؛ شارۋاشىلىق داقىلدارى: زىعىر، تەمەكى، قىزىلشا، ءار الۋان جەمىستەر. بۇل جونىندە ىلە ويپاتى «سولتۇستىك شينجياڭنىڭ استىق قامباسى»، «جەمىس باقشاسى» دەلىنەدى.

مال شارۋاشىلىعى - قازاق حالقىنىڭ اتا كاسىبى. قازاقتاردىڭ ءتورت تۇلىگى - قوي، جىلقى، سيىر جانە تۇيە. وسى ءتورت تۇلىكتىڭ ۇيتقىسى قوي. سوندىقتان، «قويلى باي - قورلى باي» دەيدى قازاق. شينجياڭ «ءبيازى ءجۇندى قوي» دەگەن اتپەن ەلىمىزگە ايگىلى بولعان. اسىل تۇقىمدى قوي، ەڭ العاشىندا قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ىلە ايماعىندا وسىرىلگەن.

قازاق حالقىنىڭ ورىس، قونىسى بولعان التاي، تيانشان جانە تارباعاتاي تاۋلارى ءوزىنىڭ مول ورمان بايلىعىمەن داڭقى شىققان، بۇل وڭىردە تيانشاننىڭ سامىرسىنى، التايدىڭ قاراعايلارى مەن اق قايىڭى سياقتى اعاش بايلىقتارى بار.

قازاق حالقى مەكەندەگەن جەرلەردە ءتابيعاتتىڭ تاۋسىلماس كەنى - سان الۋان اڭ - قۇستار بار. بۇلاردىڭ باستىلارى: قارا قۇيرىق، تاۋ ەشكى، ارقار، بۇعى، ەلىك، بوكەن، قۇلان، قوداس، ايۋ، قاسقىر، تۇلكى، قابىلان، سىلەۋسىن، بۇلعىن، سۋسار، ءتيىن، قۇندىز، سۋىر، ءمالىن،قاز، ۇيرەك، قىرعاۋىل، ۇلار، قۇر، ت.ب.

ەرتىس پەن ىلەدە، تاعى باسقا وزەندەر مەن ۇلىڭگىر سياقتى كولدەر دە سان الۋان بالىقتار بار. بۇلاردىڭ ىشىندە ىلەنىڭ سازانى، ەرتىس پەن ۇلىڭگىردەگى بەكرە، قىزىل بالىق جانە قارا بالىقتارى اتاقتى.

ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى - جەر استى قازبا بايلىعى مول قۇنارلى قونىس. وندا كومىر، تەمىر، التىن، كۇمىس، تۇز، زۆەست، شىرىمتال جانە ءتۇستى مەتال مەن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدىڭ سان الۋانى تابىلادى. جۇرتقا ايگىلى قارامايلى، ورقى مۇناي القابى جانە مايتاۋ مۇناي القابى وسى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا.

قازىرگى قازاق حالقى مال شارۋاشىلىعىن نەگىز، ەگىنشىلىكتى قوسىمشا ەتەدى. بۇل جونىندە حالىق ۇكىمەتى ناقتى ورنالاستىرۋلار جاساپ وتىر.

قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس – سالتى

ءۇي - جايى.

قازاق ەلىنىڭ وتىراتىن قونىستارى جىلدىڭ 4 مەزگىلىنە قاراي قىستاۋ، كوكتەۋ، جايلاۋ، كۇزەۋ دەپ تورتكە ءبولىنەدى. ادەتتە كوكتەۋ مەن كۇزەۋ ءبىر ورىندا بولادى. ال ولار قىستاۋدا قۇيما كەسەكتەن نەمەسە سوقپا تامنان جاسالعان ۇيلەردە، ورماندى وڭىرلەردە، اعاش ۇيلەردە قىستايدى. جىلدىڭ باسقا مەزگىلدەرىندە كيىز ۇيدە وتىرادى. ءبىرنەشە ءۇي ءبىر اۋىل ەسەپتەلەدى. اۋىل دەگەنىمىز ءبىر اتادان تارالعان بىرنەشە تۋىستاس سەميالاردىڭ توبى. ولاردىڭ ءورىس - قونىسى ءبىر بولادى. شارۋاشىلىقتى بىرلەسىپ جۇرگىزىپ، بىرگە كوشىپ - قونىپ وتىرادى. كيىز ءۇي - كوكتەم، جاز جانە كۇز مەزگىلدەرىندە قونىستان قونىسقا كوشىپ ءجۇرۋ جاعدايىنا قولايلى قۇراما ءۇي. ونىڭ قابىرعاسى ايقىش - ۇيقىش ساعاناقتاردان كوكتەلگەن كەرەگەدەن تۇرعىزىلادى. ادەتتە كەرەگە ەكى ءتۇرلى بولادى. ونىڭ ءبىر: كەڭ كوزدى كەرەگە - «جەل كوز» دەپ اتالادى. بۇل ارتۋعا جەڭىل، ءبىراق جەلگە توزىمسىزدەۋ كەلەدى، ەكىنشىسى: تاركوزدى كەرەگە - «تور كوز» دەپ اتالادى. بۇل ارتۋعا اۋىرلاۋ بولعانىمەن جەلگە ءتوزىمدى كەلەدى. كەرەگە جيىلمالى بولىپ بولەك - بولەك قاناتتان جاسالادى. كەرەگەدەن جوعارى قارنى يىلگەن سيدام جىڭىشكە اعاشتان جۇمىرلاپ جاسالعان ۋىقتاردان قاۋسىرىلا كۇمبەز شىعارىلادى. ۋىقتاردىڭ اياعى كەرەگەنىڭ اشا باسىنا ايقاستىرىلا بايلانىپ، قالامى (ۇشى) شاڭىراقتىڭ كوزىنە شانشىلادى. شاڭىراق ءۇي كۇمبەزىنىڭ توبەسى ءارى تەرەزەسى. كەرەگەنىڭ سىرتىنان ءار الۋان بوياۋلى ءجۇن ورالىپ ورنەك ءتۇسىرىلىپ توقىلعان شىم ءشي ۇستالادى. كەرەگە ۋىقتار ءار الۋان بوياۋلى جۇننەن ورنەكتەلىپ توقىلعان تەرمە باۋ، قۇر جانە باسقۇرلارمەن بەكىتىلەدى. ءۇي اعاشىنىڭ سىرتىنان ارناۋلى ءۇي كيىزدەرى - قابىرعاسىنا تۋىرلىق، ۇستىنە ۇزىك، توبەسىنە تۇڭىلىك جابىلادى. بۇل تۋىرلىق، ۇزىك، تۇڭىلىكتەر توقىلعان نەمەسە ەسىلگەن باۋ - شۋلار ارقىلى ۇستاستىرىلادى. ادەتتەگى شارۋالاردىڭ كيىز ۇيلەرى ءتورت قانات، بايلاردىڭ ءۇيى التى قانات بولادى. ال سەگىز قانات، ون ەكى قانات وردالار ەرتە كەزدە ءىرى فەودال حان، سۇلتانداردا عانا بولعان، ول «اق وردا» دەپ اتالعان.

كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ بيىكتىگى ءبىر جارىم مەتر، ەنى سەكسەن سانتيمەتر شامالى بولادى. وعان اعاشتان ويۋلاپ جاسالعان «سىقىرلاۋىق» دەپ اتالاتىن جارما ەسىك ورناتىلادى، سىقىرلاۋىقتىڭ سىرتىنا وراۋلى شيمەن توقىپ ويۋلى كيىز قاپتاعان جاپپا ەسىك تۇسىرىلەدى. ءۇيدىڭ ورتاسىندا تاماق اساتىن وشاعى (تاعانى) ياكي دوڭگەلەك تەمىر مەش بولادى، ءۇيدىڭ وڭ جاعىندا توسەك، ونىڭ تۇسىنا كەستەلى ويۋلانعان تۇسكيىز تارتىلىپ، توسەكتى قورشاپ شىمىلدىق قۇرىلادى. ءۇيدىڭ تورىنە جۇك اياق قويىلىپ، ونىڭ ۇستىنە ابدىرا، كورپە - جاستىق، تاعى باسقا جۇكتەر جينالادى. سول جاققا كەبەجە، قازان، ىدىس - اياق قويىلىپ، ولار شىپتامەن قورشالادى.

ءال - اۋقاتى جاقسى سەميالاردىڭ ۇيلەرى ءساندى كەلەدى، ءۇي ىشىنە ءتۇرلى بۇلدان ويۋلانعان تەگەرىش، تۋىرلىق قاسى ۇستالىپ، كەرەگەگە كىلەمدەر مەن تۇسكيىزدەر تارتىلادى. ءۇي تاعانىنا ويۋلى وت كيىز، سىرماق، تەكەمەت جانە كىلەم - كىلشەلەر توسەلەدى. بۇرىنعى كەزدە اسا باي سەميالاردىڭ ۇيلەرىنىڭ كەرەگە، ۋىقتارى سىرلانىپ ويۋلى سۇيەكتەرمەن بەزەلگەن نەمەسە كۇمىس قۇيمالارمەن قۇيمالانعان. كەلىنگە ارناپ كوتەرىلگەن ءۇي «وتاۋ» دەپ اتالادى. بۇل وتاۋدىڭ بارلىق جاساۋ - جيھازى جاڭادان جاسالادى، ونىڭ ءىشى - سىرتى تۇگەلدەي ويۋ - ورنەك كەستەلەرمەن كوركەمدەلىپ، توي كۇندەرى وسى وتاۋ ىشىنە ۇزاتىلاتىن قىزعا ارنالعان بارلىق كيىم - كەشەك، جاساۋ - جيھاز تۇگەل جايىلىپ، جايناپ كوز تارتادى. بۇل بەينە قازاق حالقىنىڭ ىسىمەرلىك ونەرى مەن ويۋ - ورنەك كەستەلەرىنىڭ كورمەسى ءتارىزدى.

ەسكى قوعامدا كەدەيلەردىڭ كيىز ءۇيى وتە جۇپىنى بولدى، بۇل «قاراشا ءۇي» دەپ اتالدى. وتە كەدەي جالشىلاردا تەك بىرنەشە ۋىق پەن شاڭىراقتان قۇرالعان شانىشپا قارا قوس قانا بولدى. ازاتتىقتان كەيىن بۇل جاعداي جاقسارىپ قازاق ەڭبەكشىلەرى جاپپاي ساۋلەتتى اق ءۇي كوتەردى. تالاي عاسىرلىق كوشپەندى تۇرمىس تاجىريبەسىنەن تۋعان قازاقتىڭ كيىز ءۇيى - كۇننىڭ اپتابى مەن ءتۇننىڭ دىم - سىزىنان، جاۋىن - شاشىن مەن جەل - بوراننان ساقتانۋعا ىڭعايلى ءارى اۋالى، ءارى جارىق بولۋدىڭ ۇستىنە كوشى - قونعا قولايلى كەلەدى. ونى وتىز مينۋتتا جىعىپ ارتۋعا دا، كولىكتەن ءتۇسىرىپ تىگىپ الۋعا دا بولادى.

قازاق شارۋالارىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ كۇز اياعىنان كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن (نويابردەن مارتقا دەيىن) جارتى جىلعا تاياۋ وتىراتىن ءبىرشاما تۇراقتى قونىسى «قىستاۋ» دەپ اتالادى. ادەتتە قىستاۋ ىقتاسىن جەرلەرگە، وزەن بويلارىنا، ءشوبى شۇيگىن، سۋى مول، وتىندى، تۇڭكەلى جەرلەرگە سالىنادى. قىستاۋداعى ۇيلەردىڭ جاعدايى سول ءوڭىردىڭ جاعراليالىق، جاراتىلىستىق جاعدايلارىنا جانە اۋا رايىنا بايلانىستى بولادى. قالىڭ ورماندى وڭىرلەردە اعاشتان، ورمانى از جەرلەردە قۇيما كىرپىشتەن، تاستان نەمەسە سوقپا داۋالدان سالىنادى. بۇل ۇيلەرٴ تورت بۇرىشتى، تەكشە توبەلى بولادى. ءۇي ىشىنە تەمىر نەمەسە بالشىق مەش ورناتىلادى. بۇل ۇيلەرمەن قاتار ەرتە زاماننان كەلە جاتقان «شوشالا» دەپ اتالاتىن شوشاق توبەلى ۇيلەر بولادى. شوشالانىڭ قۇرىلىسى قااقتىڭ كيىز ۇيىنە ۇقسايدى، ونىڭ تابانى دوڭگەلەك ياكي كوپ قابىرعالى بولادى، كەرەگەسى تاستان نەمەسە قۇيما كىرپىشتەن ەكى جارىم مەتر بيىكتىكتە قالانىپ، ۇستىنە ۋىق ءتارىزدى تارام - تارام سىرعاۋىلدار كولبەي شانشىلىپ، كۇمبەز ءتارىزدى قاۋسىرىلادى، سىرعاۋىلداردىڭ ءتۇبى تاستان نە كىرپىشتەن جينالعان كەرەگەگە تىرەلىپ ۇشى توبەسىندەگى شاڭىراققا تاڭىلادى دا، سىرتىنا توقىلعان قامىس جانە شىبىق جابىلىپ ونىڭ سىرتى بالشىقپەن سىلانادى، ىشىنە ءتورت ياكي التى ارىس قويىلىپ تىرەۋ تىرەلەدى. شوشالانىڭ ورتاسىنا اشىق جاعىلعان وتتىڭ ءتۇتىنى شاڭىراقتان شىعادى. قىستا وسى شوشالادا تاماق پىسىرىلادى جانە سوعىمنىڭ ەتى ارىستارعا اسىلىپ سۇرىلەنەدى.

قىستاۋداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسىندا تاستان قالانعان، سوقپا داۋالدان سالىنعان ياكي شىبىق شارباقتان توقىلعان مال قورالارى بولادى. ونىڭ ماڭىندا قىستىق پىشەن جينالعان مايالار تۇرادى. اۋلانىڭ ورتاسىندا ءمىنىس كولىكتەرىن بايلايتىن دەرەن - دىڭگەك، ات اعاشتار ورناتىلادى.

كيىم - كەشەك.

قازاقتار قىسقى كيىمدى ءار الۋان تەرىدەن، جازعى كيىمدى بۇلدان تىگەدى. ويتكەنى قازاقتىڭ قىسقى كيىمى جىلۋلىقتى، جازعى كيىمى سۇلۋلىقتى شارت ەتەدى. ەركەكتەر اق بۇلدان كەڭ جەيدە، دامبال، ونىڭ سىرتىنا مەشپەت، كامزول، ونان سوڭ ءتۇرلى ۇلگىلى شاپان كيەدى. ەرلەردىڭ قىسقى كيىمى قويدىڭ نەمەسە تۇيەنىڭ جاباعىسىن كۇسىپ قالىڭ ماقتامەن تىستاپ، كەڭ تىگىلگەن كۇپى، قوي تەرىسىنەن ءجۇنىن ىشىنە قاراتىپ تىگىلگەن تون؛ ەلتىرىدەن ياكي سەڭسەڭنەن نەمەسە قاسقىر، تۇلكى، تاۋ ەشكى سياقتى اڭ تەرىلەرىنەن قۇراستىرىپ سىرتىن بۇلمەن تىستاعان قايىرما جاعالى ىشىك؛ ءجونىن سىرتىنا قاراتىپ قۇلىن تەرىسىنەن تىككەن ادەمى جاعالى جارعاق؛ كۇپى نە تون سىرتىنان كيىلەتىن كەڭ سۋلىق - شيدەم شەكپەن.

مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان قازاقتار ۇنەمى ات ۇستىندە جۇرگەندىكتەن ءار الۋان ماتەريالدان كەڭ شالبار كيەدى. ولاردىڭ قىسقى شالبارلارى يلەنگەن قوي تەرىسىنەن ءجۇنى ىشىنە قاراتىلىپ تىگىلگەن تەرى شالبار؛ جازعى شالبارلارى ماتادان، شەكپەننەن تىگىلگەن شالبارلار؛ ەشكى نەمەسە كيىك تەرىسىنەن يلەنىپ، بويالىپ تىگىلگەن تاقىر جارعاق شالبارلار دا بار. ولاردىڭ قىسقى باس كيىمى ەكى قۇلاعى جانە ارتقى ەتەگى (ارتقى قۇلاعى) بار شوشاق تىماق. بۇل كوبىنەسە قارا ەلتىرىدەن، تۇلكى تەرىسىنەن نەمەسە پۇشپاقتان تىگىلىپ، سىرتى ماقتا ياكي جىبەك بۇلىمەن تىستالادى. قازاقتار ەلتىرى ياكي قۇندىز، بۇلعىن، سۋسار سياقتى اڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن شوشاق توبەلى بورىك تە كيەدى. بوران كەزدەرىندە بورىك سىرتىنان باستىرا كەڭ جالباعاي - كۇلاپارا كيەدى. جازدى كۇنى جۇقا اق كيىزدەن قايىرماسىن قارا بارقىتپەن قاپتاعان شوشاق توبەلى اق قالپاق كيەدى؛ قازاق اراسىندا كەڭ ەتەك ايىر قالپاقتاردا بولادى. ايىر قالپاق ءتۇرلى بۇلدان سىرىلىپ تىگىلىپ، قايىرماسى ماقپالمەن ياكي پۇلىسپەن كومكەرىلەدى. بۇل جازعا لايىق ادەمى دە ىقشامدى باس كيىم ەدى. قازاقتىڭ ەركەكتەرى كيەتىن اياق كيىمدەردىڭ ءتۇرى دە ءار الۋان. وكشەسى وتە بيىك، قونىشى تىزەنى قاپتاپ تۇراتىن شوڭقايما ەتىك - بۇلعارى ساپتاما (بۇل قونىشى قاپتالعان كيىز بايپاقپەن كيىلەدى)؛ اڭعا كيىلەتىن قايقى تۇمسىق جۇمساق ەتىك؛ جازدى كۇنى كيىلەتىن ءبىر تاقالى شەتىك - جەڭىل ەتىك؛ جۇمساق تەرىدەن تىگىلگەن ءماسى، ساۋىر بۇلعارىدان تىگىلگەن كەبىس؛ تەرى شاقاي (شاركە، شاباتا)، مۇنى بۇرىنعى كەزدە كوبىنەسە كەدەيلەر كيگەن.

قازاق ايەلدەرىنىڭ كيىمى كوبىنەسە بەزەكتى بۇلدان، جىبەكتەك نەمەسە ماقپالدان تىگىلەدى. ولاردىڭ كويلەك ۇلگىلەرى وتە كوپ. قىزدار مەن كەلىنشەكتەردىڭ كويلەكتەرى كوپ بۇرمەلى، جاعا - جاڭى كەستەلى، كوپ جەلبىرەۋىكتى، قوس ەتەكتى، سان الۋان ۇلگىدە بولادى. بوي جەتكەن قىزدار كەستەلى قىناي بەل مەشپەت، شاپان، توبەسىنە قوزالاعان مارجاندى ۇكى تاعىپ قۇندىز كەمشات بورىك نەمەسە كەستەلى سوپاق تاقيا كيەدى… ال قىزدار ۇزاتىلعاندا الۋان ءتۇرلى كەستەمەن، التىن، كۇمىس جانە مونشاقتارمەن بەزەلگەن شوشاق توبەلى ساۋكەلە كيەدى، جاڭا تۇسكەن كەلىنشەك العاشقى جىلى تويدا كيگەن ساۋكەلەسىن كيىپ جۇرەدى. جىل وتكەن سوڭ ساۋكەلە الىنىپ تاستالىپ جەلەك جامىلادى. تۇڭعىش بالاسىن تۋعان سوڭ جەلەك الىنىپ كيمەشەك كيگىزىلەدى. 30-40 جاستان تومەنگى ايەلدەر جاعى كەستەلەنگەن اشەكەيلى كيمەشەك كيەدى، شۇلاۋىشتىڭ ۇستىنە توبەلدىرىك، ماڭدايىنا بەرگەك قادايدى. بىرنەشە بالاعا انا بولعان ورتا جاستى ايەلدەر كوزگە تۇسەرلىكتەي اشەكەيى جوق، شالاڭ كەستەلى كيمەشەك كيەدى نەمەسە اق جاۋلىق تارتادى.

قازاق ايەلدەرىنىڭ داعدىلى اياق كيىمى -- كەبىس - ءماسى. اۋقاتتى سەميا ايەلدەرىنىڭ سالتاناتقا كيەتىن ويۋلانعان كەستەلى ەتىگى، كوك ساۋىر بۇلعارىدان تىگىلىپ ويۋلاپ كۇمىس قۇيما قاقتىرعان كەىستەرى دە بولادى. اسىل تاستار ورناتقان التىن، كۇمىس، ساقينا، شولپى، تۇيرەۋىش، بىلەزىك، شاشباۋ، قاپتىرما، القا جانە كەمەر بەلدىكتەرى اسا ءساندى بولادى. قازاق ەركەكتەرى كيىم سىرتىنان قۇيمالانعان كىسەلى بەلبەۋ بۋىنادى. وعان وقشانتاي، دانداكۋ، قىندى پىشاق، شاقپاق اسىلادى.

بۇل جوعارىدا ايتىلعان كيىم - كەشەك سالتتارى كوبىنەسە وتكەن داۋىرلەرگە ءتان. قازىرگى قازاق اۋىلدارىندا مۇنداي كيىمدەر ەسكى مۇرانىڭ كوزى ءتارىزدى نەكەن - ساياق كەزدەسەدى. قازىر قازاق ىشىندە كيىم - كەشەكتىڭ ۇلگىلەرى جاپپاي جاڭا ۇلگىگە اۋىسىپ بارادى. بۇل جاڭا ۇلگىلەردىڭ بارلىق ۇلتقا قازىر ورتاق بولىپ وتىرعان ۇلگىدەن پالەندەي ايىرماشىلىعى جوق دەۋگە بولادى.

ءىشىپ - جەم.

مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان قازاقتاردىڭ نەگىزگى اسى - ءسۇت پەن ەت. ەتتى اسىپ، قۋىرىپ جانە قاقتاپ جەيدى. ءۇستتى پىسىرىپ نەمەسە ۇيىتىپ ايران قىپ ىشەدى. سۇتتەن سان الۋان تاعامدار جاسايدى. سيىر مەن قويدىڭ سۇتىنەن: كىلەگەي، قايماق، ايران، قاتىق، سۇزبە، قۇرت، اق ىرىمشىك، قىزىل ىرىمشىك، سارى ماي، تاعى باسقا تاعامدار جاسايدى. بيەنىڭ سۇتىنەن قىمىز اشىتادى؛ تۇيەنىڭ سۇتىنەن شۇبات اشىتادى. قىمىز بەن شۇبات قازاقتاردىڭ ىشىمدىگى. كوكتەمدە مال تولدەگەن كەزدە ۋىز قاتىرىپ ءسۇرى ەتپەن ارالاستىرىپ جەيدى. قۋىرىپ اقتالعان تارىنىڭ جارماسى مەن ىرىمشىك، سارى ماي، شەكەر ارالاستىرىپ جەنت جاسايدى. جەنت - قازاقتاردىڭ قادىرلى مەيماندارعا بەرىلەتىن ارداقتى سي تاماعىنىڭ ءبىرى.

قازاقتار قىس مەزگىلىندە - نويابر جانە دەكابر ايلارىندا جاپپاي سوعىم سويادى. سوعىمعا سەمىز مالدار سويىلادى. سوعىم سويۋ - مال ارىقتاپ سويۋعا جارامايتىن كەزدە ازىقتان قىسىلىپ قالماۋدىڭ الدىن جاسالعان دايىندىعى. سوعىمنىڭ ەتى تۇزدالىپ، ىستالىپ سۇرىلەنەدى. سوعىمنىڭ ءسۇرى ەتى كەلەسى جىلى كوكتەمدە اق مولايىپ، مال سەمىرىپ سويۋعا جاراعانعا دەيىن جەتەتىن ەتىپ دايىندالادى. سوعىمنىڭ كەسەك ەتتەرى سۇيەگىمەن سۇرىلەنەدى دە، باسقا ۇساق ەتتەرىنەن شۇجىق، قيماي، ۇلپەرشەك جاسالادى. جىلقى ەتىنەن قازى اۋدارىلىپ سۇرىلەنەدى.

قازاقتىڭ ۇننان جاسايتىن تاماقتارى: نان، باۋىرساق، شەلپەك، كەسپە، بەسبارماق (قامىر ارالاسقان تۋراعان ەت، ياعني قازاق نارىنى). كۇرىشتەن جاسايتىن تاماقتارى: ءسۇت بوتقا، كۇرىش كوجە، پالاۋ (قىرداعى قازاقتاردىڭ پالاۋى كوبىنەسە ءسابىزسىز اق پالاۋ بولادى).

اقتاعان تارىدان: ماي تارى، تارى كوجە، جەنت جاسايدى. تۇكتەلىپ جارمالانعان ءبيداي كوجە جاسايدى، مۇنى ۇلكەن اعاش شەلەككە اشىتىپ سۋسىن ورنىنا دا ىشەدى. قۋىرىلعان ءبيدايدان تالقان تۇيەدى. ارپادان دا كوجە جاسايدى. قازاقتار جىلقى ەتىن قادىر تۇتادى، سيلى قوناقتارعا جىلقىنىڭ قازى - قارتاسىن، جال - جاياسىن تارتادى. قىستىگۇنى ەزگەن قۇرت ءىشۋ دە كادەلى تاماقتاردىڭ ءبىرى. قازاقتار قۇدا - تامىر، قادىرمەندى ادامدارىنا سەمىز قويدى بىتەۋ ءۇيتىپ، تۇتاس اپارۋدى كادەگە اينالدىرعان. وتە سيلى قوناقتارعا وسى ۇيتكەن قويدىڭ ەتىن تارتادى.

قازاقتار ءىرى تۋراپ ىستىككە شانشىپ قاقتاپ پىسىراتىن ەتتى «جاۋ بۇيرەك» دەپ اتايدى. مۇنىڭ كاۋاپتان ايىرماشىلىعى: وعان قىزىل بۇرىش سەبىلمەيدى، تەك تۇز عانا سەبىلەدى. قۇيرىق ماي مەن باۋىردى پىسىرىپ تۋراپ ايرانعا ارالاستىرىپ جەيتىن ەتتى «قۇيرىق باۋىر» دەيدى، بۇل كوبىنەسە تويلاردا بولادى.

قازاق حالقىنىڭ ادەت - عۇرىپتارى

قازاق حالقىندا قارتتاردى قۇرمەتتەپ، ۇلكەندەردى سيلاۋ، بالالارعا جاناشىرلىق، جاستارعا قامقورلىق ەتۋ، اتا - انانى ارداقتاۋ جانە ايەلدەردى ايالاۋ ىزگى داستۇرگە اينالعان. «قاسقا قاتال، دوسقا ادال بولۋ»- قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى مىنەز - قۇلقى، قازاق حالقىندا تىم ەرتەدەن كەلە جاتقان كوپتەگەن ادەت - عۇرىپتار بار، بۇل قازاق ومىرىندە جازباعا تۇسپەگەن زاڭ سياقتى تەرەڭ تامىر تارتقان.

مەيماندوستىق.

قازاق حالقى تاريحىنان وتە مەيماندوس حالىق، ۇيىنە كەلگەن ءارقانداي مەيماندى (ونىڭ قاي ۇلت بولۋىنا قاراماي) تانىسا دا، تانىماسا دا جىلى شىرايمەن، ىنتا - پەيىلىمەن قۇشاق جايا قارسى الىپ، سيلاپ كۇتەدى. ءوزىنىڭ ەڭ اياۋلى اسىن قوناقاسىعا بەرەدى. «قوناقاسى - قازاقتىڭ بولىنبەگەن ەنشىسى» ەسەپتەلەدى. تەك مەيماننىڭ ءوزى عانا ەمەس، ونىڭ ات - كولىگىن دە كۇتىپ اتتاناردا امان - ەسەن قولىنا تاپسىرادى. بۇل ءۇشىن مەيماننان ەشنارسە دامەتپەيدى. ءبىر نارسە دامەتۋشىلەر بولسا ەل ىشىندە ۇياتقا قالادى. «ەگەر قونالقى جەردىڭ بارىندە قازاق بولسا، ءبىر ۋىس ازىق، ءبىر تيىن قاراجات الماي، جىلدىق جولعا جولاۋشى جۇرۋگە بولار ەدى» دەگەن ءتامسىل وسىدان شىققان. «قوناققا قوي سويىپ، قول قۋسىرۋ» قازاقتار ءۇشىن اسا ابرويلى ءىس جانە بۇلتارتپايتىن مىندەت سانالادى. وتە قادىرلى قوناقتاردى تاي سويىپ قوناقاسى بەرىپ اتتاندىرادى. ءۇي يەسى سويىلاتىن مالدى الدىمەن قوناقتار وتىرعان ءۇيدىڭ بوساعاسىنا اكەلىپ باتا تىلەيدى. قوناقتار باتا جاساعان سوڭ مال سويىلىپ ەتى اسىلادى. ەت پىسقانشا مەيماندارعا كەڭ داستارقان جايىلىپ، داستارقانعا قۇرت، ىرىمشىك، باۋىرساق، جەنت، سارى ماي قويىلىپ، قايماقتاعان شاي قۇيىلادى، شايدان سوڭ جازدىگۇنى بولسا قىمىز، قىستىگۇنى بولسا ەزگە قۇرت بەرىلەدى. وسى ارادا ادەتتە ءۇي يەلەرى جاعىنان دومبىرا شەرتىلىپ، ءان تارتىلىپ، ولەڭ ايتىلادى. بۇل «اۋىلدىڭ التى اۋىزى» دەپ اتالادى. وسىدان سوڭ مەيماندارعا كەزەك كەلەدى، مەيمانداردىڭ ءان تارتۋى، قيسا نەمەسە ەرتەگى ايتۋى كەرەك بولادى. ەگەر ايتا الماسا ءتۇرلى ءازىل - قالجىڭدار ىستەلەدى. ودان سوڭ قولعا سۋ قۇيىلىپ، داستارقان جايىلىپ ەت تارتىلادى، قوناقتىڭ الدىنا سويىلعان مالدىڭ باسى، جانباسى، سۇبەسى تاباققا سالىنىپ تاتىلادى. قوناق باستىڭ وڭ ەزۋىنەن ءبىر كەسىپ جەپ، وڭ قۇلاعىن كەسىپ تاباققا سالىپ، باستى ءۇي يەسىنە قوس قولداپ قايتارادى، بۇل ونىڭ قۇرمەتىنە بىلدىرگەن رازىلىق ەسەپتەلەدى. بۇدان سوڭ ەتتى كەسىپ جەيدى. تاباقتى تاۋىسا جەمەسە، ءۇي يەسىنىڭ كوڭىلى كونشىمەيدى. مالدىڭ ون ەكى جىلىگىنىڭ جانە باسقا ەتتەردىڭ مەيماندارعا قالاي تارتىلۋىنىڭ بەلگىلى جول - جوراسى بار. جاسى ۇلكەن سيلى قوناققا باس پەن جانباس، كۇيەۋ مەن كەلىنگە اسىقتى جىلىك پەن ءتوس تارتىلادى، بالالارعا ءتىل، قۇلاق، بۇيرەك، جۇرەك بەرىلەدى ت.ب.

ەرۋلىك.

كوشپەلى قازاق حالقى كوشى - قوندى اسا كەلەلى ءىس ەسەپتەيدى. كوشۋ قازاقتار ءۇشىن سالتانات سانالادى. كوشكەن كۇنى قازاقتار ەرۋدە كيمەيتىن جاقسى كيىمدەرىن كيەدى، كوشتەگى جۇكتى تۇيەگە كىلەم جانە سىرماقتارىن جاۋىپ اسەمدەيدى. ەرۋ وتىرعان اۋىل جانىنا جاڭا كوشىپ كەلىپ قونعان اۋىلدى جابىلا قارسى الىپ «قونىس جايلى بولسىن!» ايتىپ، ولاردىڭ جۇگىن ءتۇسىرىسىپ، ءۇيىن تىگىسەدى، ولارعا «ەرۋلىك» اپارادى. ەرۋلىككە داستارقان كوتەرىپ شاي اپارۋ، سابالاپ قىمىز اپارۋ، ءتىپتى قوي سويىپ اپارۋ ىستەرى دە بولادى. بۇل - كوشىپ شارشاپ كەلگەن جۇراعاتتارىنا جاسالعان قامقورلىق جانە سي - قۇرمەت.

كوشىپ بارا جاتقان كوش ەرۋ اۋىلدىڭ ۇستىنەن وتسە، ەرۋ اۋىلدىڭ ايەلدەرى قىمىز جانە ايران سياقتى سۋسىن الىپ شىعىپ، كوش جەتەلەپ كەلە جاتقان ايەلدەر مەن ونىڭ الدىنداعى جاس بالالارىن ات ۇستىنەن سۋسىنداندىرىپ جونەلتەدى.

جىلۋ - جاردەم.

قازاق اراسىنداعى ءوزارا كومەكتىڭ وسى ءبىر ءتۇرى تىم ەرتە كەزدەگى رۋلىق قاۋىم قۇرىلىسىنان بەرى كەلە جاتقان ادەت - عۇرىپتارعا جاتادى. بۇل ادەت - عۇرىپ بويىنشا، ءتابيعي اپاتقا، جۇتقا، ورتكە، سەلگە، تاعى باسقا كەسىرگە كەنەتتەن كەزدەسىپ، مال - مۇلكىنەن، باس - پاناسىنان ايرىلىپ، كۇن كورىسى قيىنعا سوققان ادام ءوزىنىڭ تۋىستارى مەن رۋلارستارىنان جىلۋ - جاردەم سۇرايدى. بۇعان اعايىن تۋعاندارى مەن رۋى تۇگەل جىلۋ - جاردەم جيناپ بەرەدى. ودان ەشكىم دە باس تارتپايدى. جىلۋ بەرۋدەن كىمدە - كىم باس تارتسا، ءوز باسىنا وسىنداي جىلۋ - جاردەم قاجەت ەتەتىن كۇن تۋا قالعاندا، مۇنداي كومەكتەن ماحرۇم ەتىلەدى.

كەزدەيسوق اققۇلا شىعىنعا ۇشىراپ بورىشىن تولەي الماعان رۋ مۇشەسى، ءوزىنىڭ تۋىستارى مەن رۋلاستارىنان وسى بورىشتى تولەسۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل سالت «جۇرتشىلىق جاردەمى» دەپ اتالادى. وسى سالت بويىنشا، بۇل ادامنىڭ تولەي الماعان بورىشىن ونىڭ تۋىستارى مەن رۋلاستارى بورىشتىڭ مولشەرىنە قاراي جۇرتقا جايىپ تولەيدى. بۇل مىندەتتى وتەمەگەن ادام، بۇدان بىلاي جۇرتشىلىقتان جاردەم الۋ ۇقىعىنان وزدىگىنەن ايرىلادى. جۇرت بەرەكەسىن بۇزعان ادام رەتىندە رۋ ىشىندە جەكسۇرىن بولادى. بۇل «جىلۋ - جاردەمدى» ءوز كەزىندە قاناۋش تاپتار دا پايدالاندى، الايدا حالىق بۇقاراسى ىشىندە مۇنداي كومەكتىڭ ءومىر ءسۇرۋى، قازاق ىشىندە قايىرشىلاردىڭ بولماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى.

«ۇمە» ياكي «اسار».

قازاق عۇرىپتارىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى «ۇمە» نەمەسە «اسار سالۋ» ەپ اتالادى. بۇل عۇرىپ بويىنشا كوپشىلىك بىرلەسىپ قاۋىرت كۇش جۇمساۋدى تالاپ ەتەتىن جۇمىس كەزىندە، مىسالى: قوي قىرقۋ، ءجۇن ساباۋ، كيىز باسۋ، ءۇي كوتەرۋ، ەگىن ورۋ، ءشوپ شابۋ، قورا سالۋ سياقتى ىستەردە اۋىلداستار مەن رۋلاستار كومەككە شاقىرىلادى. ولار كومەكتەسىپ بۇل جۇمىستى ىستەپ بىتىرەدى. ءۇي قوجاسى وسى جۇمىسقا جينالعانداردى تاماقپەن سيلايدى. كوبىنەسە اسارعا مال سويىلادى. ءبىراق ولار ىستەگەن جۇمىسىنا اقى المايدى. بۇل عورىپتى ەسكى قوعامدا فەودال تاپتاردى دا پايدالانىپ ەڭبەكشىلەرگە تەگىن جۇمىس ىستەتىپ الىپ وتىرعان. ءبىراق ەڭبەكشىلەردىڭ ءوز اراسىندا «ۇمە» مەن «اساردىڭ» ءمانى بۇدان باسقاشا. ولار «ەرۋگە - قارۋ» رەتىندە ءوزارا كومەكتەسىپ وتىرعان. بۇل قازاق اراسىندا كۇنى بۇگىنگە شەيىن قولدانىلىپ وتىر.

نەكە، سەميا جانە مۇراگەرلىك.

قازاق حالقى اراسىندا ءومىر سۇرگەن نەكەنىڭ نەگىزگى فورماسى دارا نەكە (مونوگاميا) بولدى. قازاقتا ەرتەدەن كەلە جاتقان نەكە جونىندەگى سالت - سانا بويىنشا ءبىر رۋ قانداس ەسەپتەلەدى دە، ءوز ىشىنەن قىز الىسپايدى، ءتىپتى الىسقان كۇندە دە جەتى اتادان ارتقان بولۋى، بۇلاردىڭ قونىستارىنىڭ اراسىندا جەتى وزەن بولۋى شارت. «جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپاۋ» تۋىستار ارا نەكە ارالاسۋعا تيىم سالعاندىق ەدى. ال، «قونىستارىنىڭ اراسىندا جەتى وزەن بولۋى شارت» دەيتىنى، ەمشەكتەگى بالاسىن ۇيگە تاستاپ اۋىل قىدىرعان قازاق ايەلدەرى ومىراۋى سىزداعاندا ءبىرىنىڭ بالاسىن ءبىرى ەمىزە بەرەتىن ادەت بار. قازاقتىڭ سالتىندا تۋىس بولماسا دا، ءبىر انانىڭ ءسۇتىن ەمگەن ەكى بالا تۋىس ەسەپتەلەدى، ەگەر ولاردىڭ اراسىندا جەتى وزەن بولسا، بالاسىن ۇيگە تاستاپ جەتى وزەننەن ءوتىپ قىدىرۋ مۇمكىن ەمەس، مۇندايدا ەمشەك ءسۇتى ارالاسپايدى دەگەندى نەگىز ەتكەن. بۇل شارتتارعا تولعان كۇننىڭ وزىندە جەتى اتادان اسىپ كەتكەن تۋىستار ارا قىز الىپ قۇدا ءتۇسۋ ءۇشىن «قۇدالىق ايتۋ» سالتىن وتكىزۋ كەرەك. ءبىرىنشى رەت نەكەلەنەتىن قىز بەن جىگىت تۋىستارى بۇكىل رۋدىڭ باستى ادامدارىن شاقىرىپ مال ايتىپ سويىپ، تارتۋ - تارالعى بەرىپ ريزالىق الۋ كەرەك. ياعني رۋ قارارىن شىعاردىرۋ كەرەك.

ەسكى قوعامداعى قازاق سالتىندا قىزدى قالىڭ مالعا قۇدا بولۋ سالتى ءومىر سۇرگەن، قالىڭ مالدىڭ مولشەرى كۇيەۋ مەن قالىڭدىقتىڭ اتا - انالارىنىڭ ورىن مارتەبەسىنە، داۋلەتى مەن ءال - اۋقات كۇيىنە قاراي تۇرلىشە بولىپ كەلدى. ادەتتەگى جوعارى قالىڭ مال 77 بايتال، ورتا قالىڭ مال 47 بايتال، تومەنگى قالىڭ مال 17 بايتال بولدى. 1940 - جىلداردا شينجياڭداعى قاراپايىم قازاقتار ىشىندە 20 قارا، 15 قارا، 10 قارا جانە 5 قارا دەپ بەلگىلەنگەن قالىڭ مال دا بولدى. ال اقسۇيەك حان - سۇلتاندار مەن ءىرى فەودال بايلاردىڭ اراسىندا جوعارى قالىڭ مال ءجۇز تايلاق (بۇل 500 بايتال ەسەبىندە)، ياكي 200 بايتال نەمەسە مىڭ قوي سوماسىنا دەيىن بارعان. بۇل ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن نەكەن - ساياق جاعداي.

قالىڭ مالدىڭ سىرتىندا كۇيەۋ جاق قىزدىڭ اكە - شەشەسىنە «ءىلۋ»، «ءسۇت اقى»، «تويمال» بەرەتىن، تۋىستارىنا «كيت» كيگىزەتىن، كادە بەرەتىن بولدى. ال قالىڭ مالدىڭ مولشەرىنە قاراي قىزدىڭ اتا - اناسى جاساۋ جاسايتىن بولدى. قىزعا جاڭا وتاۋ كوتەرىپ، تۇيە ارتتىرىپ، ات ءمىندىرىپ، ساۋكەلە كيدىردى، كۇيەۋدىڭ اتا - اناسىنا جانە تۋىستارىنا كيىت كيگىزدى. قالىڭ مالدىڭ مولشەرىنە قاراي قىزدىڭ كيىم - كەشەك، جاساۋ جاھازدارىنىڭ ءارقايسىسى 5،7،9 دان بولاتىن. ءجۇز تايلاق ياكي 200 بايتال قالىڭ مال العان ءىرى فەودال بايلاردىڭ بەس ءۇي تىگىپ، قىرىق تۇيە ارتتىرىپ، جەتى ات مىنگىزىپ، 25 تەن جاساۋ جاساپ قىز ۇزاتقاندارى دا بولدى. مۇنداي جاعدايلاردا قىزعا بەرىلگەن جاساۋ قالىڭ مالدان ارتىپ كەتىپ وتىردى. ءال - اۋقاتى تومەنكەدەيلەر اراسىندا قالىڭ مال الىسپايتىن «قارسى قۇدالىق» سالتى ءومىر ءسۇردى. (مۇندا ءوز قىزىن قارسى جاقتىڭ ۇلىنا ۇزاتادى دا، ونىڭ قىزىن ۇلىنا الىپ بەرەدى). كەدەي ادامداردىڭ قالىڭ مال بەرۋگە شاماسى جەتپەگەندە وعان اعايىن - تۋعاندارى جانە رۋلاستارى كومەكتەسەتىن بولدى.

ەسكى قوعامدا فەودال - بايلار جوعارى تاپتار اراسىندا كوپ ايەل الۋشىلىق (پوليگاميا) ءورىس العان. بۇلار ءبىر ەردىڭ ءتورت ايەل الۋىنا دەيىن رۇقسات ەتەتىن ءىسلام شاريعاتىن نەگىز ەتكەن.

قازاقتاردىڭ نەكە سالتىندا، نەكەنىڭ ومىرلىك بولۋى باسا دارىپتەلەدى، سوندىقتان، قازاق ىشىندە نەكەدەن اجىراسۋ بۇرىن جوقتىڭ قاسى ەدى. قازىردە سيرەك كەزدەسەدى.

قازاقتىڭ سەميا - نەكە سالتىندا ساقتالعان ەسكى سالتتىڭ وزگەشە ءبىر ءتۇرى «امەنگەرلىك» عۇرپى، بۇل عۇرىپ بويىنشا ەرى قايتىس بولعان جاس ايەل ەرگە ءتيۋدى قالاسا، قايتىس بولعان ەرىنىڭ ىنىسىنە، ياكي اعاسىنا، نە بولماسا ونىڭ تۋىستارىنىڭ بىرىنە تيۋگە ءتيىس. مۇنداي ادامدار بولماسا، ياكي ايەل ولاردىڭ ەشقايسىسىنا ءتيۋدى قالاماسا، وندا قايتىس بولعان ەرىنىڭ رۋى ىشىنەن بىرەۋدى تاڭداۋعا ءتيىس ەدى. «ەردەن كەتسە دە ەلدەن كەتپەيدى» دەگەن ەرەجە وسى عۇرىپتى دالەلدەيدى. ول ايەلدىڭ رۋدان تاڭداعان ادامى بۇل ايەلدى الۋدان باس تارتقاندا عانا، بۇل ايەلدىڭ ءوز ەركىمەن كەتۋىنە جول بەرىلەتىن بولدى.

قازاق سەمياسىندا ايەل ەرگە باعىندى، اكە بيلىگى تەجەۋسىز بولدى، بالالاردىڭ اكەنىڭ بەتىنەن الۋىنا، اتا - اناعا قۇرمەت ەتپەۋىنە قاتال تيىم سالىندى. اكە ءوزى بيلەپ - توستەپ قىزدارىن ۇزاتاتىن. ۇلدارىن ۇيلەنسىرەتىن بولدى. ۇيلەنگەن ۇلدارىن ءوزى ءبىلىپ ەنشى بەرىپ شىعارىپ وتىردى. ەڭ اقىرىندا كەنجە بالاسى شاڭىراق يەسى بولىپ اكەسىنە مۇراگەرلىك ەتتى. ايەلدىڭ سەميادا مۇلىكتىك ۇقىعى بولمايدى، تەك ەرى ولگەن ايەل عانا بالاسى ەرجەتكەنشە سەميا مۇلكىن بيلەۋگە ۇقىقتى بولدى.

ەرلى - زايىپتىلار نەكەدەن اجىراسقاندا بالا اكەگە ءتان بولادى. ەر ايەلدى تاستاسا، ايەل ۇزاتىلىپ كەلگەندە ارتقان تۇيەسىن، مىنگەن اتىن، جاساۋ - جابدىعىن الىپ كەتەدى. ال ەردەن اجىراسۋدى ايەل تالاپ ەتسە، قارا باسى عانا بوسايدى.

قازاق ادەت - عۇرپى بويىنشا ەنشى ۇل بالالارعا بولىنەدى. قىزعا ۇزاتىلعاندا بەرىلگەن ات، تۇيە، جاساۋ - جابدىقتان باسقا ارناۋلى ەنشى بولىنبەيدى. تەك ۇزاتىلعان قىز بىرنەشە جىل ءوتىپ بالالى بولعاننان كەيىن توركىندەپ كەلەدى. وسى كەزدە اكەسى ءوز ىقتيارى بويىنشا بەلگىلى مال - مۇلىك بەرىپ قايتارادى. بۇل ءىس جۇزىندە اكەنىڭ قىزعا بەرگەن ەنشىسى ەسەپتەلەدى. جيەندەرگە بەرىلەتىن «قىرىق سەركەش» پەن «جيەنقۇرىق» تا وسى قاتارعا كىرەدى.

ەرى ولگەن ايەلگە ەرىنەن قالعان مال - مۇلىكتىڭ التىدان ءبىرى، ياكي سەگىزدەن ءبىرى بەرىلەدى، جەسىر قالعان ايەلى ەكى ءۇش بولسا دا وسى ۇلەستى ءبولىسىپ الادى. ۇزاتىلماعان قىز ءارقاشان شەشەسىمەن كەتەدى، قازاق ادەت - عۇرپىندا بالا اسىراپ الۋ سالتى كەڭ ءورىس العان. اسىراپ العان بالانى ۇيلەندىرىپ، وعان ەنشى بەرەدى. ونى «اسىراندى» دەپ ايتۋعا، كەمسىتۋگە تيىم سالىنادى.

قازاق حالقى ءىسلام دىنىنە سەنەدى. الايدا نەكەدە، سەميالىق مۇراگەرلىك جانە باسقا ىستەردى باسقارۋدا ءىسلام ءدىنىنىڭ شاريعاتىنان وزدەرىنىڭ بايىرعى ادەت-عۇرىپتارىن جوعارى ۇستايدى. مۇنداي ىستەردى بايىرعى داعدى سالتى بويىنشا باسقارىپ وتىرادى. مىنە بۇلار ءىسلام دىنىنە سەنەتىن باسقا ۇلتتاردان قازاقتىڭ وزگەشەلىگى بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ بۇل ادەت - عۇرىپتارىنىڭ ءبىرسىپىراسى تىم ەرتەدەن بەرى كەلە جاتقان (ءىسلام دىنىنە كىرۋدەن بۇرىنعى) ادەت - عۇرىپتار ەكەنى داۋسىز.

جوعارىداعى ادەت - عۇرىپ، سالت - سانالار قازاق ىشىندە ازاتتىققا دەيىن ۇستەم ورىندا بولىپ كەلدى. ازاتتىقتان كەيىن نەكە زاڭىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە، نەكەدە، سەميادا، مۇراگەرلىكتە، تاعى باسقا جاقتاردا زاڭ بەلگىلەمەسى بويىنشا نەكە بوستاندىعى، ەر - ايەل تەڭدىگى جۇزەگە اسىرىلدى. ەسكى فەودالدىق تارتىپتەر جويىلدى، الايدا جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ سياقتى ۇلتتىق ادەت - عۇرىپتار ءالى ساقتالىپ وتىر.

تورقالى توي جانە جول - جوسىندار.

مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە جازدىڭ ءۇش اي جايلاۋى ءومىردىڭ «جانناتى» ەسەپتەلەدى. گۇل بايشەشەككە بولەنىپ ماساتىداي قۇلپىرعان جاسىل جايلاۋ، مال تويىنىپ، اق مولايىپ، بيە بايلانىپ ەلدىڭ جۇمىستان قولى بوساپ سەرگىگەن كەزى. قىس قىسىمىن تارتىپ كەلگەن قازاقتار جايلاۋدا جادىراپ جازىلىپ بارلىق توي - تومالاعىن، ويىن - ساۋىعىن، ءسان - سالتاناتىن وسى جايلاۋدا وتكىزەدى. قازاقتىڭ «قىس قىسىل، جاز جازىل» دەگەن ماقالى وسى ومىردەن تۋعان.

قازاقتا «توي» تەك توي جاساۋشى جەكە سەميانىڭ قۋانىشى عانا ەمەس، ءتىپتى بۇكىل ءبىر تايپا ەلدىڭ ورتاق مەرەكەسى بولىپ سانالادى. سوندىقتان، ءبىر سەميا توي جاساسا، ونىڭ اعايىن - تۋعان جۇراتتارى، ءتىپتى بۇكىل ءبىر تايپا ەل تۇگەل اتتانىسقا كەلىپ، ۇيلەرىن اپارىپ تىگىپ، بيەلەرىن بايلاپ، استارىن ازىرلەسىپ، تاباندارىنان تىك تۇرىپ قوناق كۇتىسىپ، توي جۇمىسىن اتقارادى. بۇدان سىرت قالۋ، ەلدىڭ ەلدىگىنە نۇقسان جەتكىزگەندىك، ازاماتتىق بورىشتى اتقارماعاندىق بولادى. تويعا شاقىرىلعان اۋماقتاعى ەر - ايەل، كارى - جاس، بالا-شاعا تۇگەل بارادى، ادام سانى شەكتەلمەيدى. قازاق ومىرىندەگى ۇلىلى - كىشىل توي - تومالاق پەن ىرىم - كادەلەردىڭ تۇرلەرى دە سان الۋان، قازاق ءومىرىنىڭ ءاربىر بەلەسى تويسىز - ولەڭسىز وتپەيدى. قازاقتىڭ بارلىق تويى «تويباستار» جىرىمەن جانە تويعا ارنالعان شاشۋمەن باستالادى.

قالجا جانە شىلدەحانا.

ءبىر بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى، تەك سول بالا تۋعان سەميانىڭ عانا قۋانىشى ەمەس، اۋىل - ايماقتىڭ ورتاق قۋانىشى. اسىرەسە ۇل بالانىڭ تۋىلۋىن قازاقتار قاتتى قاستەرلەيدى. «ۇل تۋعانعا كۇن تۋادى» دەگەن قازاق ماقالى وسىدان قالعان. بايىرعى قازاق سالتى بويىنشا بالا تۋىلعان كۇنى سول سەميادا توي باستالىپ «قالجا» سويىلىپ، بۇل ۇيگە سول ماڭداعى ابىسىن - اجىن، تاعى باسقا ايەلدەر تەگىس جينالىپ، «قالجا» سويىلىپ، بۇل ۇيگە سول ماڭداعى ابىسىن - اجىن، تاعى باسقا ايەلدەر تەگىس جينالىپ، «باۋى بەرىك بولسىن» ايتىپ، بالانىڭ تۋىلۋىن قۇتتىقتاپ تويلايدى. ال كەشتە قىز - بوز بالا جينالىپ ءتۇنى بويى ءان سالىپ، دومبىرا شەرتىپ، ولەڭ ايتىپ «شىلدەحانا» كۇزەتەدى. ءتۇرلى ويىن - ساۋىق وتكىزىلەدى. كەيدە «شىلدەحانا كۇزەتۋ» ٴۇش كۇنگە سوزىلادى.

بەسىك تويى.

جاڭا تۋعان بالاعا ات قويىپ، ونى العاش رەت بەسىككە بولەۋ جوراسى «بەسىك تويى» دەپ اتالادى. بۇعان كوبىنەسە سول توڭىرەكتەگى ايەلدەر شاقىرىلادى. كەلگەن ايەلدەر بالاعا ارناپ شاشۋ، كويلەك - كونشەك، تانا - مونشاق، ۇكى، تاعى باسقا تويلىقتار اكەلەدى. وسى تويدا بالاعا ات قويىلادى. اتتى جاسى ۇلكەن ەر ادام قويادى. قويىلاتىن اتتى بالانىڭ وڭ قۇلاعىنا ءۇش رەت، ودان سول قۇلاعىنا ءۇش رەت ايعايلايدى. ونان سوڭ جاسى ۇلكەن قادىرلى ايەلدىڭ ءبىرى بالانى تۇڭعىش رەت بەسىككە بولەيدى. سونىمەن تويعا جينالعاندار تاماق جەپ، بالانىڭ ءومىر جاسى ۇزاق، باقىتتى بولۋىن تىلەپ تارايدى.

بالانى اتقا مىنگىزۋ مەرەكەسى.

قازاق بالالارى بەس جاسىنان باستاپ اتقا سالت مىنۋگە جاتتىعادى. بالانىڭ العاش اتقا مىنگەن كۇنىنە ارناپ اتا - اناسى ارناۋلى توي جاسايدى. اتقا مىنەتىن بالا باسىنا ۇكى تاعىپ «اشاماي» دەپ اتالاتىن ەكى قاسى «X» تۇرىندە ايقىشتالىپ جاسالعان ەرگە ءمىنىپ تۋعان - تۋىسقاندارى مەن رۋلاستارىن ارالايدى. بالانىڭ ارنايى بارعان تۋىستارى وعان قۇرت، باۋىرساقتان شاشۋ شاشىپ، ايىل، ومىلدىرىك، قۇيىسقان، جىرىم - شەتتىك، قولىنا ۇستايتىن قامشى سياقتى ەر - تۇرماندارىن بايعازىعا بەرەدى. وسىدان باستاپ بۇل بالا ءوز الدىنا ەر - تۇرمانعا يە بولىپ، كوش اتقا (تاي، قۇنانعا) ءمىنىپ جۇرە باستايدى. كوشپەلى تۇرمىستىڭ قاجەتىنە ساي قازاقتا ادام باسىنا بىردەن ەرتوقىم بولۋ شارت. قازاق ىشىندە ات - كولىك تابۋ وڭاي، ەر - تۇرمان تابۋ قيىن. ويتكەنى قازاقتاردىڭ ءومىرىنىڭ كوبى ات ۇستىندە وتەدى. «ات تابىلادى، ەر تابىلمايدى» دەگەن ماقال وسىدان شىققان. بەسىكتەگى كەزىندە - اق شەشەسىنىڭ الدىندا اتقا ءمىنىپ جۇرەدى. قازاقتىڭ جىلاعان بالاسى «اتقا مىنگىزەم» دەسە ۋانا قالادى.

سۇندەت توي.

ءىسلام ءدىنىنىڭ جول - جوسىنى بويىنشا قازاقتار ۇل بالالارىن بەس نەمەسە جەتى جاستا سۇندەتكە وتىرعىزادى، وسى سۇندەتكە وتىرعىزۋ بايلانىسىمەن توي جاسالادى. تويدىڭ قارساڭىندا سۇندەتتەلەتىن بالانى باسىنا جانە ەكى يعىنا ۇكى تاعىپ، اتقا مىنگىزىپ، جاقىن تۋىستارى مەن جۇراعاتتارىن ارالاتادى. بارعان جەردەگى تۋىستارى شاشۋ شاشىپ قۇتتىقتايدى. وزدەرىنىڭ ءال - اۋقاتىنا قاراي بالاعا ۇكى تاعادى. كەپەش كيگىزەدى، لاق، قوزى، قۇلىن سياقتى جاس تولدەن ءبىرىن بالاعا ەن سالىپ بەرەدى. وسى تويدا بالاعا ارناپ ەن سالىنعان ەركەك قۇلىن ەسەيگەندە بالانىڭ «سۇندەت اتى» ەسەپتەلەدى.

بالا سۇندەتتەۋ ءىسىن قازاق ىشىندە ارناۋلى تۇردە وسىنداي كاسىپپەن شۇعىلداناتىن «قوجالار» جۇرگىزەدى. قازىرگى كۇندە بالانى سۇندەتەۋ ءىسىن عىلمي دارىگەرلىك جولمەن دارىگەرلەر جۇرگىزىپ وتىر. سۇندەتكە وتىرعىزۋدىڭ توركىنى ءىسلام دىنىنەن كەلگەنىمەن، كەيىن كەلە بۇل ءدىني عيباداتتان ۇلتتىق عۇرىپقا اينالعان، سۇندەت توي ءىس جۇزىندە بالانىڭ قارا قۇلاق بولىپ قاتارعا قوسىلۋىنىڭ العاشقى ءبىر بەلەسىن تويلاۋ بولادى.

قىز ۇزاتۋ جانە كەلىن ءتۇسىرۋ ءداستۇرى.

قازاقتىڭ قىز ۇزاتۋ جانە كەلىن ءتۇسىرۋ ءداستۇرى تولىپ جاتقان توي - تومالاق، ىرىم - كادەلەر ارقىلى بولادى. قۇدالىق سويلەسىلىپ ەكى جاق كەلىسىمگە كەلگەن سوڭ كۇيەۋ جاق قالىڭدىق جاققا ءولتىرى (قورجىن) اپارادى. وسى بايلانىسپەن ءولتىرى توي جاسالادى. بۇل قۇدالىقتىڭ رەسميلەسكەندىگىن كورسەتەدى. وسىدان سوڭ كۇيەۋ جان ءوز جاعىنداعى ادامداردى شاقىرىپ «جىرتىس سالۋ» تويىن جاسايدى. جىرتىس دەگەنىمىز كۇيەۋ جاقتىڭ قالىڭدىق جاققا اپاراتىن كيىم - كەشەك كەزدەمەلەرى ەدى. وسى تويدا اپارىلاتىن جىرتىس دايىندالادى. وعان اعايىن - تۋعاندارى كومەك كورسەتەدى.

بۇدان كەيىن سالىنعان جىرتىس قالىڭدىق جاققا اپارىلادى. قالىڭدىق جاق توي جاسايدى. بۇل توي كۇيەۋدىڭ «ۇرىن كەلۋ تويى» ياكي «ەسىك كورۋ تويى» دەپ اتالادى. وسى جولى كۇيەۋ قالىڭدىقپەن كەزدەسەدى. جانە قايىن اتا، قايىن ەنەلەرىنە كورىنەدى. وسىدان كەيىن كۇيەۋدىڭ قاينىنا بارىپ - كەلىپ ارالاسۋىنا بولادى.

ەسىك كورۋ تويىنان سوڭ، قالىڭدىقتىڭ اتا - اناسى «قىز ۇزاتۋ تويىن» جاساپ قىزدى ۇزاتادى. وسىعان جالعاس كۇيەۋ جاقتا «كەلىن ءتۇسىرۋ تويى» بولادى، ءسويتىپ، قازاقتىڭ ۇيلەنۋ سالتى بىرىنەن سوڭ ءبىرى وتكىزىلەتىن بەس رەتكى توي ارقىلى ورىندالادى. بۇل تويلاردىڭ بارلىعى قازاقتىڭ داعدىلى سالت جىرلارى ارقىلى بولادى. بارلىق توي «تويباستار» دەپ اتالاتىن سالت جىرىمەن باستالادى. مۇنىڭ مازمۇنى تويدى قۇتتىقتاۋ جانە ساۋىق - سايرانمەن توي وتكىزۋگە جۇرتتى شابىتتاندىرۋ بولادى. قىز ۇزاتۋ تويىندا ءىسلام دىنىندەگى باسقا ۇلتتار ءتارىزدى مولدالاردىڭ الدىندا «نەكە قيۋ» رەسميەتى دابىرالى بولمايدى، جۇبايلىق بايلانىس قازاقتىڭ بايىرعى ۇلتتىق سالتى بويىنشا قىزدار مەن جىگىتتەر ەكى ۇداي بولىپ «جار - جار» ايتۋمەن ماقۇلدانادى. «جار - جار» جۇبايلاردىڭ تاتۋ - ءتاتتى، باقىتتى ءومىر وتكىزۋىن تىلەگەن جۇرت ىقىلاسىن بەينەلەيدى.

قالىڭدىڭ ۇزاتىلىپ بارعان سوڭ، كەلىن ءتۇسىرۋ تويى جاسالىپ، جاڭا تۇسكەن كەلىن قايىن اتاسىنىڭ ۇيىنە ەنگىزىلەدى. وسى كەزدە سابىنا قىزىل - جاسىل الەم بايلانعان قامشى ۇستاعان ءبىر جىگىت «بەتاشار» ايتىپ كەلىننىڭ بەتىن اشادى، «بەتاشار» جىرى ارقىلى جاڭا تۇسكەن كەلىن جيىلعان جۇرتقا تانىستىرىلادى، كەلىنگە اقىل - ءناسيحات ايتىلادى. ءازىل - قالجىڭ ارالاستىرىپ جۇرتتى كۇلدىرىپ وتىرادى. كەلىن اتا - ەنەسىنە، قاينى اعالارىنا سالەم ەتەدى. ۇلكەن ءۇيدىڭ وتىنا ماي سالادى. ماي قۇيىلعان وت لاپ ەتىپ جانعاندا، وتىرعاندار: «وت انا، ماي انا، جارىلقا» دەپ سيىنادى. بۇل قازاق حالقىنىڭ ءىسلام دىنىنەن بۇرىنعى وتقا تابىناتىن كەزىنەن قالعان ىرىمداردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز.

جوعارىدا ايتىلعان تويلاردىڭ ءبارى ولەڭ - جىرمەن وتەدى. بۇل تويلاردا «تويباستار»، «جار - جار»، «بەتاشار»، «سىڭسىما»، ت.ب. سالت جىرلارى ايتىلادى. ءار الۋان سالت جىرلارىنىڭ وزىنە ءتان ءانى بولادى. بۇدان تىس «ولەڭ توي» اتالاتىن كادە بار. بۇل كۇيەۋدىڭ ۇرىن بارعان تويىنا قوسىلىپ وتكىزىلەدى. ءبىر ءتۇن ولەڭ توي جاسالىپ تاڭ اتقانشا «اقىندار ايتىسى» بولادى.

قىز ۇزاتۋ جانە كەلىن ءتۇسىرۋ تويلارىندا كوپتەگەن ويىندار وتكىزىلەدى: «مۇشە الىپ قاشادى»، «كوكپار تارتادى»، «قىز قۋادى»، «بايگە شابادى»، «بالۋان كۇرەسەدى»، «تەڭگە ىلەدى»، «جامبى اتادى»، «جورعا سالادى»، «ات قارعىتادى»، «اۋدارىسپاق وينايدى». بۇلار سپورتتىق سيپاتى باسىم ويىندار ەدى.
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=209

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


توكيودا «قازاقستان-جاپو 6 سەكوند
ەلىمىزدە تابىسى تومەن و 3 مينوت
تيانشان تورى 5 مينوت
اقتوبەدە جولاۋشىلار اۆت 5 مينوت
ەلىمىز وتباسىلىق ەگىس ا 5 مينوت
باركول قىزىل بۇرىشتان م 5 مينوت
كۇن سايىن شومىلۋ دەنساۋ 5 مينوت
بوكستان ءاچ: 6 قازاقستا 5 مينوت
جاس تالانتتاردى قولداۋ 9 مينوت
تۇركىستانداعى ەكى اۋدان 15 مينوت
قازاقستان 2 ملن توننا ك 15 مينوت
中国哈萨克语广播网 15 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 15 مينوت
باس ءمۇفتي سەزد حاتشىلى 15 مينوت
ەلوردادا باسپانا تالاپ 18 مينوت
بالالاردىڭ تاماقتان ۋلا 21 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
جيىن-تەرىن قىزعان شاق 25 مينوت
قمدب ءتوراعاسى رەسەي ال 25 مينوت
قىزىلوردا وبلىسىندا 300 25 مينوت
الەم چەمپيوناتى: قورجىن 25 مينوت
كوكيار قۇمدى ءشولدى جاس 25 مينوت
ەلورداداعى ءاچ: بۇگىن ە 25 مينوت
بالاباقشاداعى ۋلانۋ وقي 27 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ: "و 1 ساعات
گيننەستەگى قازاقتار 1 ساعات
ساپارباەۆتىڭ جاستارمەن 1 ساعات
ديرەكتورلار پەداگوگتارع 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
«اسىعىس - ۇسىگىس العا ۇ 1 ساعات