ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-141301382836 %64 %
2019-10-151347355232 %68 %
2019-10-16755207337 %63 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 05:31 - 2016/11/25

ماقالا جولداۋشى: Cәбит БЕКСЕЙІТ
ماقالا اپتورى: Сәбит БЕКСЕЙІТ
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: Қазақстан Республикасы, Қарағанды қаласы
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

جازۋشى الدان سمايىل – 70 جاستا

قالامىنىڭ بابى – قازاعىنىڭ قامى

«جاقسى اتاق العاننان باسقا جاقسى ءىس جوق» دەپ راشيد-اد-دين ايتپاقشى، بەرىسى ارقانىڭ، ءارىسى الاشتىڭ ارداق تۇتار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – الدان سمايىل.
تۇپ-تۇقيانىڭدا، قانىڭدا، تەگىڭدە بار قارىمدى قارەكەت قانا ورگە باسادى، وركەن جايىپ، ءورىسى كەڭيدى. ەندى سونى دالەلدەۋ پارىز. ونى، ياكي اسىل سۇيەكتى بەكزادا ەكەنىڭدى دالەلدەۋ ءۇشىن اۋەلى شىققان تەگىڭە، ءزاۋزاتىڭا بارلاۋ جاساۋ كەرەك. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەندەشە، ء«القيسسا» دەپ اڭگىمەمدى تىم-تىم ارىدەن باستايىن.
الداننىڭ ۇلكەن اكەسى سمايىل 1871 جىلى تۋىپ، 1971 جىلى تۋرا ءجۇز جاسىندا دۇنيە سالعان. ەسكىشە ساۋاتتى، وڭ قولىنان ونەر تامعان حاس شەبەر ادام بولعان كورىنەدى. اعاش پەن تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن. ولە-ولگەنشە كوزىلدىرىك كيمەگەن. ساقينا، بىلەزىك، جۇزىك سوققان زەرگەر. سمەكەڭ ءارى ساياتكەر بولعان دەسەدى.
كەزىندە ساكەننىڭ اكەسى سەيفوللامەن، قاجىمۇقانمەن، بالۋان شولاقپەن زامانداس، جولداس، دامدەس، سىرلاس بولعان. اقمولاداعى كۋپرين مەن مايكوپ دەگەن ەڭ اتاقتى كوپەستەرمەن ارالاسىپ تۇرعان. اڭگىمەشىل، شەجىرەشىل، كۇيشى، ءانشى جانە نايزاگەرلەردىڭ ءبىرى بولعان.
ال جازۋشىنىڭ اكەسى زەينوللا اقساقال (1917-1998) – ءومىر بويى بالا وقىتقان ۇلاعاتتى ۇستاز. «اتادان جاقسى ۇل تۋسا، ەلدىڭ قامىن جەيدى» دەگەندەي، ۇلى اكەسىنەن دە، كىشى اكەسىنەن دە العان تاعىلىمى مول تارلانبوز قالامگەردىڭ تاعدىرى تالايلى.
قاشاندا ۇلتتىڭ قايماعى سانالعان زيالىنىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان ءۋالى ءسوزى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامان مەن قوعام كوشىنەن قالماۋعا بارىنشا ۇمتىلىپ، جارىق جالعاننىڭ ءاربىر ساتىنە وي كوزىمەن قارايتىن سانالى دا سەزىمتال ادامدى تەبىرەنتىپ، قالىڭ ويعا باتىراتىنى انىق. الماعايىپ زامان دەرلىك بۇگىنگىدەي قىم-قۋىت، دارگۇمان شاقتا بويىن كەۋدەمسوقتىقتان الشاق ۇستاپ، ابەقوڭىر تىرلىك كەشىپ، ءالىپتىڭ ارتىن باققان سەرگەك تە ەلگەزەك قاراپايىم حالىق تا اۋلەكى اۋمەسەردىڭ ەمەس، سابىرلى دا بايسالدى ەستىنىڭ ءسوزىن ەس تۇتادى. سونداي اقىلشى اعا تۇتقان قارىمدى قالامگەرىمىز الدان سمايىل دا – زامانداستارىمىزدى تولعاندىرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ مانىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ، تولعامدى ويلار ايتىپ، قالاممەن قازىپ، تەرەڭىرەك جازىپ جۇرگەن جازۋشى ەكەنىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى.
بولاشاق جازۋشى 1946 جىلى 3-قازاندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى اقتاۋ كەڭشارىندا تۋعان. جازۋشى، ءپۋبليتسيستىڭ ونەگەلى ءومىرىنىڭ بەرتىندەگى ون بەس جىلىنىڭ ءوزى دە كوپ جايدى اڭعارتقانداي. سونشاما بەدەرلى دە ايشىقتى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ لاۋرەاتى (2001 ج)، حالىقارالىق الاش سىيلىعىنىڭ يەگەرى (2005 ج.)، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى (2005 ج.)، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2006 ج.)، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءىۇ شاقىرىلعان (2007-2011ج.ج. ) جانە ءۇ شاقىرىلعان (2012-2016 ج.ج.) ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
القيسسا دەپ، ءومىر وتكەلدەرىنە ورالا كەتەيىك. الدان 1963 جىلى قاراجال ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1965 جىلى الماتى قالاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ەڭبەك جولىنىڭ 35 جىلىن بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى قىزمەتكە ارناعان. 1970-75 جج. رەسپۋبليكالىق قازاق راديوسىنىڭ رەداكتورى، 1975-90 جج. تسەلينوگراد (قازىرگى اقمولا) وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى (مەن وسى جىلدار ىشىندە الدەكەڭمەن ەتەنە تانىس بولدىم)، 1990-95 جج. اقمولا وبلىستىق «قاراوتكەل» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، وبلىستىق ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ ءتوراعاسى، 1995-97 جج. اقمولا وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، 1997-2002 جج. قازاقستان تەلەراديوكورپوراتسياسى استانا ستۋدياسىنىڭ باس ديرەكتورى، 2002-2007 جج. قازاقستان جازۋشىلار وداعى استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى، «استانا جازۋشىلارى كىتاپحاناسى» سەرياسىنىڭ باس رەداكتورى، 2007 ج. بەرى ەكى مارتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
ا.سمايىل ەسىمى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى قالامگەر، تۇڭعىش كوركەم شىعارماسى «تامىزدىڭ تاڭى» 1979 جىلى جارىق كوردى. «اق جالىن (1982)»، «نايزاقارا» (1985) ، «ساعىنتىپ كەلگەن كوكتەم» (1987)، «ارقانىڭ بەتپاق دەگەن دالاسى بار» (2000) پوۆەستەر جيناقتارى مەن «تامۇقتان كەلگەن ادام» (2004) رومانىندا ادام مەن قوعام، ءومىر مەن ءولىم تۋرالى تولعايدى.
كوسەمسوز، پوەزيا، پروزا جانرلارىن ادەمى توعىستىرعان قازاق ادەبيەتىنىڭ جاڭاشىل ءارى بىرەگەي جازۋشىسى ورالحان بوكەەۆ وزىنەن كەيىنگى جاس قالامگەرلەرگە ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاراپ، ءاربىر جەتىستىكتەرىنە رياسىز قۋانىپ، ۇكىلى ءۇمىت جالعاپ وتىردى. سونىڭ ءبىر مىسالى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان قالامگەرگە دە قاتىستى بولدى. «مىنا قۇلىننىڭ تۇگىندەي قۇلپىرعان كوركەم سويلەمدەر جازۋشى الدان سمايىلوۆتىكى. «بۇلتسىز تۇندە بوزامىق ساۋلە بوزكودەنىڭ بەتىندە تۇلكى بۇلاڭعا سالدى. سارى بەتپاق، كارى بەتپاق اي استىندا ءقان-سولسىز قاجىعاندا، بوزامىق جالعان بوز كويلەگىنىڭ ەتەگىن سايتاندانا كوتەرىپ، بوز بالتىرىن بۇلت-بۇلت ويناتتى، ۇرلانىپ ەسكەن ۇرىن جەل بوزاڭ ساۋلەنى ەپپەن جەلپىپ، بوز كودەنىڭ بەتىندە بۇلك-بۇلك جەلدى...» دەپ كەلەتىن كۇمبىر-كۇمبىر ەتكەن، سىڭعىر-سىڭعىر ەتكەن سيقىرلى دىبىس الەمىنە ءسۇيسىنىسىن تامسانا جەتكىزدى. وسىنداي سۇلۋ سوزدەردەن تۇزىلگەن شىرايلى شىعارمالاردىڭ تابيعاتىن ىزدەنىمپاز ادەبيەتشىلەر ىرعاقتى قارا ءسوز (ريتميچەسكايا پروزا) دەپ تە ايتىپ ءجۇر...
ا.سمايىل پۋبليتسيست رەتىندە دە بەلگىلى. ونىڭ 1980 – 1995 جىلدار ارالىعىنداعى وتكىر پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى قازاق باسپاسوزىندە جالىنداي باستاعان تاۋەلسىزدىك رۋحىنا ارنالدى. وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستاننىڭ ساياسي دەربەستىگى تۋرالى دابىل قاقتى. قازاق حالقىنىڭ رەسمي دە، رۋحاني دا تاۋەلدىلىكتە قالىپ وتىرعاندىعىنا تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق - الەۋمەتتىك ومىرىنەن ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە جازدى. «جەر قازاقتىكى، بيلىك كىمدىكى؟»، «حالىقتىڭ كيەسى، جەردىڭ يەسى بار»، «قازاقتىڭ سىرتىنان تون ءپىشىپ»، «ساياساتتى ساۋداعا سالعاندار»، «قازاق ءۇشىن قارماندىق»، «كازاك قوزعالىسىنىڭ ءمانى نەدە؟»، «42 كالينين، 14 ۆوروشيلوۆ جانە جالعىز بوگەنباي» سەكىلدى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ەكىنىڭ ءبىرى قالام تارتا بەرمەيتىن، ساياسي سالماقتى، الەۋمەتتىك تەرەڭ ءماندى پۋبليتسيستيكالارى زيالى قاۋىمعا وي سالىپ جاتتى.
ونىڭ وسى ۇلتتىق ۇمتىلىسى قوعامدىق كۇرەسكەرلىككە ۇلاستى. 1990 جىلعى 10 مامىردا تسەلينوگراد قالاسىندا وبلىستىق ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى جانە ونىڭ ءتوراعالىعىنا سايلاندى. قوعام وسى تەكتەس ۇيىمداردىڭ رەسپۋبليكاداعى العاشقى قارلىعاشى ەدى.
از عانا ۋاقىتتا حالىقتىق بەدەلگە يە بولعان ۇيىم ءتول جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك-رۋحاني تالاپتارىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىن العا قويدى. تسەلينوگراد قالاسىندا قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترى اشىلدى. قازاق مۋزىكا مەكتەبى شاڭىراق كوتەردى. كونەرۋگە اينالعان جالعىز قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ جاڭا عيماراتى مەن مەشىت ءۇيى سالىندى. قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ تۋعان اۋىلىنا بالۋاننىڭ ەسىمى بەرىلدى. اقمولا وبلىسى مەن قالاسىنىڭ تاريحي اتاۋى قايتارىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ قازاق بولىمدەرى كەڭەيتىلدى، ينجەنەرلىك-قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مەديتسينا ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىق فاكۋلتەتتەرىندە قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىن بولدى.
ۇلتتىق مۇرات-مۇددەنى تۇگەلدەگەن مۇنداي ءىرى شارالار وبلىس كولەمىندە دە جۇزەگە اسىرىلدى. بارلىق اۋداندار مەن كەڭشارلاردا، ونەركاسىپ ورىندارىندا ۇيىمنىڭ بولىمشەلەرى قۇرىلىپ، قازاق بالاباقشالارىنىڭ قاتارى 92-گە، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 62-گە جەتكىزىلدى. تاپشىلىعى ايقىن سەزىلگەن ۇلت ءتىلدى ۇستازداردى كوبەيتۋ ماقساتىمەن وبلىستىق مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ورىس ءتىلدى پەداگوگتاردى قايتا دايارلاۋ ءبولىمى اشىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقۋلىقتار قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن ۇستازدارعا 10 پايىز ۇستەماقى تولەۋگە قول جەتكىزىلدى.
الدان سمايىل تەلەجۋرناليست رەتىندە استانانىڭ اقمولاعا اۋىسۋىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ماڭىزىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قازاقستان تەلەراديوكورپوراتسياسى استانا ستۋدياسىنىڭ باس ديرەكتورى رەتىندە «اقشام» اقپاراتتىق باعدارلاماسىنىڭ اقمولادان ەفيرگە شىعۋىنا ۇلەس قوستى. قالانىڭ تاريحي، گەوساياسي ءمانى تۋرالى بىرنەشە تەلەحابارلاردىڭ اۆتورى.
الدان سمايىل وسى باعىتتاعى جۋرناليستىك جانە جازۋشىلىق قىزمەتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. ول استانا تاريحى كونە داۋىردەن بەرى قاراي زەرتتەلگەن «ەجەلدەن ەلورداعا لايىق دەگەن»، ء«ومىر تاريحىنىڭ زەرتتەلۋى» ت.ب. عىلىمي ماقالالارىمەن جاقسى تانىس. سونداي-اق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانانى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قايراتكەرلىك قىزمەتى سارالانعان ء«داۋىردى تاڭ قالدىرعان دانالىق»، «ەلوردا – ەلباسى ەرلىگى»، «تاريحتىڭ جوعالتقانىن بۇگىننەن ىزدەگەن» جانە باسقا پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىمەن بەلگىلى.
قالامگەردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن «استانا جازۋشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى ارقىلى «قازاقتىڭ شاڭىراق قالاسى»، «يستوريا ستوليتسى ي كرايا: ءحىۇ- ءحىح ۆۆ»، «يستوريا ستوليتسى ي كرايا: ءحۇىى-حىحۆۆ»، «ەلوردا ساۋلەتى»، «گيدرولوگيچەسكوە وپيسانيە يۋجنوي چاستي اكمولينسكوي وبلاستي»، «قانجىعالى قارت بوگەنباي» تاريحي ەڭبەكتەرىن قۇراستىرىپ، جارىققا شىعاردى.
تاعدىر سياقتى تاريحتى دا تاڭدامايدى. رەسەيدەگى قازان توڭكەرىسىنىڭ ءدۇمپۋى قازاقتىڭ سايىن دالاسىنا جەتىپ، بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا دەگەندەي قاپيادا تاپ بولعان زامان تۋعاندا، وڭ-سولىڭدى تانۋ، اق-قارانى اجىراتۋ وڭايعا سوقپاعان. اقىرى قياناتتان كوز اشپاي، قاتىباس بولىپ جۇرگەن قىر ەلىن بورىكتىرىپ، قولىندا مالى بارعا اش قاسقىرداي تاپ بەرگەن كامپەسكە، ودان سوڭ – حالىقتى قىناداي قىرعان مەشىن جىلى، وعان ىلەسە ء37-شى جىلدىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنى كەلىپ جەتەدى. قالىڭ جۇرتتى قان قاقساتقان، جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ كوز جاسىن كولدەي ەتكەن، و دۇنيەنى قويىپ، بۇ دۇنيەدە، كادىمگى جەر ۇستىندە تامۇق ورناتقان سول زارزامانعا قالايشا لاعنەت ايتپايسىڭ؟! جازۋشى الدان سمايىل «تامۇقتان كەلگەن ادام» اتتى رومانىندا ادام مەن ادام، تابيعات پەن ادام، وتكەن جانە جاڭا قوعام اراسىن اڭگىمەلەي كەلە، ءولىم مەن ءومىردىڭ پسيحولوگيالىق جانە ادامدىق فيلوسوفيالىق قۇدىرەتىن ايقىنداۋدى ماقسات تۇتقان.
«تامۇقتان كەلگەن ادام تامۇقتان ورالعان جالعىزىمەن قاۋىشقان سوڭ ءولىم جايلى ويلامايتىن بولعان-دى، - دەيدى جازۋشى روماننىڭ سوڭىندا. – ءولىم تۋرالى رۋحتار دا جاق اشپايتىن، تەك ارەدىكتە بىزدەر تاپتاپ جۇرگەن كونبىس جەردە ءبىر كەزدەرى توزاق وتى جالانعانىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن ءۇنسىز ەسكە الاتىن. ال ءومىردى وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم تۇسىنگەن جوق».
ومىر جايلى ويلانا-تولعانا ءجۇرۋ، ءسىرا، ءاربىرىمىز ءۇشىن مىندەت ەمەس پە!
مىنە، رومان وسىنداي فيلوسوفيالىق وي تۇيۋىمەن قۇندى، پسيحولوگيالىق استارىمەن ءماندى، تراگەديالىق اۋىر دا اششى ويلارىمەن ماڭىزدى.
قورىتا كەلگەندە، ا.سمايىلدىڭ اتالعان رومانى بۇگىنگى قازاق پروزاسىنداعى شوقتىعى بيىك تۋىندىلار قاتارىنا قوسىلا الادى. بۇل تۋىندىنى ادەبي ورتا ەلەۋسىز قالدىرماي، تيىسىنشە باعاسىن بەرىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى»، - دەيدى جازۋشى جولتاي ءالماشۇلى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى انەس ساراي ءوزىنىڭ «اقيقاتتان اداسۋدىڭ ازابى» دەگەن ماقالاسىندا روماندى تالداي كەلىپ: «قازاق قاي قوعامعا بەيىمدەلىپ، قاي زاماننىڭ تورىنە شىعىپ ەدى؟!.. اسىرە ادالدىق پەن اق كوڭىل قازىرگى زاماندا دا قاپى قالدىرماسىن دەڭىز... قازاق باقىتسىزدىعىن تاريحتىڭ تەپكىسىن مول كورگەن افريكا كونتينەنتىمەن سالىستىرا الار ەدىڭ. وسى قۇرلىقتىڭ قازىرگى قالامگەرى اندرە برينك: «وڭتۇستىك افريكانىڭ ءومىرى — قورقىنىشتى وقيعالارعا قۇرىلعان رومان. مەنىڭ وتانىم – قايعىدان رەكورد جاساعان ەل» - دەيدى. ءتول جۇرتىڭنىڭ اقتابان-شۇبىرىندىلارىنا قاراپ وتىرىپ، ونداي رەكورد قازاق جۇرتىنا تاڭسىق ەمەس دەگىڭ كەلەدى»، - دەپ، كوپتەن بەرى كوكەيىمىزدە جۇرگەن تۇيتكىلدى ويىمىزدى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعاردى.
شىندىعىندا دا، ءبىز تاپتىق، ۇلتتىق تەپكىمەن قوسا وتارشىلدىق، ناسىلشىلدىك تەپكىنى دە قوسا كورگەن جۇرتپىز. ءبىز كورگەن قيانات، ءبىزدىڭ باسىمىزدان كەشكەن قيامەت-قايىم ورىستىڭ دانىشپان جازۋشىسى دوستوەۆسكيدىڭ تۇسىنە دە كىرمەس ەدى.
بۇدان ءارى رەتسەنزەنت: ء«يا، قازاق مەحناتىنان قياناتشىل دۇنيە ازات بولا السا، الاش ەلىنىڭ ۇلتتىق ساناسى مەن رۋحى قيامەت-قايىمنان ازات بولۋعا تالپىنىپ جاتىر. سول تالپىنىسقا دەم بەرەتىن قازاق تاريحىنىڭ فيلوسوفياسى كەرەك، وتكەن زامانداردا نەگە ۇتىلعانىڭدى ايعايلاپ ايتىپ بەرەتىن فيلوسوفيا. «تامۇقتان كەلگەن ادام» رومانى وسى قاجەتتىكتى سەزىنۋدەن تۋعان، كەشەگىنىڭ وزەگىنەن وي ساۋعان دۇنيە، الىس-جاقىن تاريحتىڭ كوركەمدىك فيلوسوفياسى، ادەبي-ەستەتيكالىق جاڭا ىزدەنىس. شىعارمانىڭ ءونبويىندا الدەبىر قۇدىرەتتى ءۇن: «حالقىڭدى ازات ەتكىڭ كەلسە، رۋحىن ازات ەت!» - دەپ جار سالىپ تۇرعانداي»، - دەپ تۇيىندەيدى.
عاسىرلار بويعى ءزىلباتپان ەزگىنىڭ جانشىعان سالماعىنان قۇتىلۋعا، شەر-شەمەندى تارقاتىپ، كورگەن ازاپ پەن مازاقتان ارىلۋعا، رۋحتى ازات ەتۋگە جاسالىپ جاتقان تالپىنىسقا دەم بەرەتىن قازاق تاريحىنىڭ فيلوسوفياسى سوناۋ قادىم زامانداعى قورقىتتان باستاۋ الىپ، ابايمەن، ماعجانمەن جالعاسىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتىپ وتىر دەر ەدىم. ادامعا بىردەن-بىر جاقىنداپ كەلگەن، ادامنىڭ باسىنان كەشكەن كۇيىن (ەكزيستەنتسياسىن) كۇيتتەگەن فيلوسوفيا ەكزيستەنتسياليزم بولسا، قازاق توپىراعىندا ازىرگە سونىڭ ناق ءوزى بولماسا دا، زار يلەگەن سارىندارى ەجەلدەن بار. «ەكزيستەنتسيانىڭ» قازاقى بالاماسىن «كۇي» دەپ ورنەكتەگەن بۇگىندە باقيلىق بولىپ كەتكەن ءبىزدىڭ قاراعاندىلىق جەرلەسىمىز، پروفەسسور تولەۋعازى ءابجانوۆ ەدى. جالپى تاريحتىڭ فيلوسوفياسى بولعان وسى ءىلىم قازاق تاريحىنىڭ فيلوسوفياسى بولۋعا جاراماي ما؟..
ارامىزدا وتكەندى اڭساپ، كەشەگىنى كوكسەيتىندەر جوق ەمەس. ولار ستەكەڭدىكىندەي (ستالين) مىقتى قول، قاتاڭ ءتارتىپ كەرەك دەپ جاتادى. ارينە، اقىلعا سىيىمدى ءتارتىپتىڭ قاجەت ەكەندىگىن ەشىكىم جوققا شىعارمايدى. دەسەك تە، قىلىشىنان قان تامعان تۇزىمدىك (رەجيمدىك) ءتارتىپتىڭ كەرەگى جوق. توتاليتاريزم مەن ديكتاتۋرا دەموكراتيالىق قوعامعا جات. بۇل بۇگىندە اكسيوما بولعان اقيقات. سوندىقتان ءارى قاراي تاپتىشتەمەي-اق قويايىن.
زۇلىمدىق پەن زۇلمات اتاۋلىنىڭ ءتۇبى ءبىر. كەزىندە انتيفاشيست، جالىندى پۋبليتسيست يۋليۋس فۋچيك «ادامدار، ساق بولىڭدار!» دەپ ەسكەرتكەن ەدى. جازۋشى دا الداعى بولجاپ بولمايتىن قاۋىپ-قاتەرلەردەن وسكەلەڭ ۇرپاقتى ساقتاندىرا وتىرىپ، روماندا سۋرەتتەلىپ، بايان ەتىلگەن تاريح تاعىلىمى ولارعا ءارى ساباق، ءارى امانات بولسىن دەگەن نيەتپەن: «ساق بول، جاس قازاق!» دەپ تۇرعانداي.
ەل اماناتىن ارقالاعان ازاماتتى الاڭداتار تۇيتكىلدى جايلار جەتەرلىك. ءبىر مەزەت الدان اعامىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترى ك.ق. ماسىموۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا نازار سالايىق:
«بيىل 1932 جىلعى الاپات اشتىققا 75 جىل تولىپ وتىر. اتامىز قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىنداي ناۋبەت بولعان ەمەس. كورگەن قورلىق، شەككەن ازاپتىڭ اششىلىعى مەن قىرىلعان حالىقتىڭ كوپتىگى جاعىنان اتىشۋلى «اقتابان-شۇبىرىندىدان» دا اسىپ تۇسكەن زۇلمات بۇل.
شەتەلدەر زەرتتەۋشىلەرى مەن الاش اسىلدارىنىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندە اتالعان اپات كوممۋنيستىك رەجيمنىڭ قازاق حالقىنا قاساقانا جاساعان گەنوتسيدتىك قاتىگەزدىگى ەكەنى اشىق ايتىلادى. بۇعان دالەل جەتكىلىكتى.
«يستوريا كازاحستانا. نارودى ي كۋلتۋرى» اكادەميالىق ەڭبەگىنە سۇيەنسەك، قازاقستاندا 1926 جىلدان باستاپ كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردى جويۋ ساياساتى قارقىندى جۇرگىزىلگەن. ەلدىڭ مۇمكىندىگىنەن 17 ەسە ارتىق جوسپارلانعان ەگىن جانە مال سالىعى ۇلان دالانى ايتاقىرعا اينالدىردى. 1928-1932 جىلداردىڭ ىشىندە حالىقتان 6 ميلليون 509 مىڭ ءىرى قارا، 18 ميلليون 566 مىڭ قوي، 3 ميلليون 516 مىڭ جىلقى تارتىپ الىنىپ، جۇگەن-قۇرىعىن ۇستاپ قالعان جۇرت باسى اۋعان جاققا شۇبىردى. سۇرىنگەن جەرىندە ءۇزىلدى، جىعىلعان جەرىندە جان تاپسىردى. اش وزەگى ازىناماعان ايماق قالمادى. سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە – 385 مىڭنان استام، باتىس قازاقستان وڭىرىندە – 395 مىڭنان استام، وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە – 618 مىڭ، ورتالىق قازاقستاندا – 30 مىڭ ادام قىناداي قىرىلدى.
دەموگراف عالىمداردىڭ وسى دەرەگى بويىنشا بارلىعى 1 ميلليون 800 مىڭ جان كوز جۇمعان.
كەيىنگى زەرتتەۋلەر بۇل مالىمەتتىڭ تولىق ەمەس ەكەندىگىن انىقتاپ بەردى. الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1917 جىلى: «ينشاللا، 6 ميلليون قازاقپىز» - دەگەن ءسوزىن ەسكە الىپ، قازاق اسىلى مۇستافا شوقاەۆتىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك، اشتىقتان كوز جۇمعانداردىڭ قاتارى 2 ميلليون 287 مىڭعا جەتەدى.
ادامزات تاريحىندا بولا قويماعان، ۇساق ۇلتتارعا جاسالعان گەنوتسيدتىڭ ۋداي شىندىعى، مىنە وسىنداي. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. قازاق ەسىمدى تاعدىرى تاۋقىمەتتى ەلدىڭ قانعا بويالعان سول ءبىر تاريحي كەزەڭىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋ قوعامعا دا، زامانعا دا، ازاماتقا دا سىن. بۇگىننىڭ تامىرى – وتكەندە، تىرىلەردىڭ تامىرى – تىرلىكتەن كوشكەندەردە. رەسەي فەدەراتسياسى مەن ۋكراينا بۇل ناۋبەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتتى.
اتاجۇرتتىڭ ازاماتتارى!
دۇنيە جالعاننان كۇڭىرەنىپ كوشكەن ميلليونداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەسكە الايىق. قۇربان ايتتا قۇران باعىشتايىق. قورلىقپەن وتكەن بەيباقتاردىڭ رۋحى ءۇشىن، تاريحي سانانىڭ ساباقتاستىعى ءۇشىن، مىنا توق زاماندا ءجۇزىمىز جارقىن ءجۇرۋى ءۇشىن!
بۇ دۇنيەنىڭ شارۋاسى ءبىر بىتەر، و دۇنيەلىكتەردىڭ شارۋاسىن ۇمىتپايىق».
سونداي-اق جالپىادامزاتتىق، جالپىۇلتتىق ماسەلەلەرمەن قاتار تۋعان جەردىڭ بۇگىنگى تاعدىرى ونىڭ ءتول پەرزەنتىن الاڭداتپاي قويمايدى. جاڭاارقا اۋدانىنا ءبىر كەلگەن جۇمىس ساپارىندا كوكەيكەستى ءۇش ماسەلەگە كوڭىل اۋداردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەكتەپ-ينتەرناتتار جۇيەسىن دامىتۋ. شىنداپ قاراسا، بۇل ءارى ماتەريالدىق، ءارى پسيحولوگيالىق جاعىنان قيىندىق كەلتىرەتىن ەلەۋلى الەۋمەتتىك قۇبىلىس. شاعىن اۋىلداردىڭ اراسى كەمى 50-60 شاقىرىم، ءارىسى 90-100 شاقىرىم. بۇرىن بەتپاقدالامەن شەكتەس اۋىلداردىڭ بالالارى اقتاۋعا كەلىپ، باسقا ەلدى مەكەندەردىڭ بالالارى اۋدان ورتالىعىنا جانە قاراجالعا بارىپ، ينتەرناتتا جاتىپ وقيتىن. بۇگىندە سول مۇمكىندىك جوق.
ەكىنشى ماسەلە – سوڭعى جىلدارى جاڭاارقا اۋدانىندا مال باسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى مال ونىمدەرىن ءبىر ورتالىقتان ساتۋدى ۇيىمداستىرۋ. ويتكەنى ولاردى ءوز كۇشتەرىمەن قاراعاندى، جەزقازعان قالالارىنا جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتە المايدى. جەتكىزگەن كۇننىڭ وزىندە دەلدالدارعا قولدى بولادى.
ۇشىنشى ماسەلە – اۋىز سۋ ماسەلەسى. اۋداننىڭ ءبىرقاتار اۋىلدارى سۋدى قۇدىقتان ىشسە، كەيبىرەۋلەرى تىكەلەي وزەننەن الىپ ىشەدى. بۇل ماسەلەنى، ارينە، تەك ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە عانا شەشۋگە بولادى.
دىتتەپ كەلگەندە، بۇل ءبىر عانا اۋداننىڭ عانا ەمەس، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق شالعايداعى اۋداندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن ارنايى زەردەلەپ، تالداۋدىڭ جانە ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اڭداتادى.
جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، ەل ەلەۋلىسى، حالىق قالاۋلىسى رەتىندە كوپشىلىك اماناتىن ورىنداۋدان قولى قالت ەتكەن ءبىر تۇستا، قابىرعالى قالامگەر رەتىندە ۇلتىنىڭ جۇرەگىنە ءۇڭىلىپ، رۋحىن ارشىپ الۋ جولىندا تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى. قاي ءىستى قولعا السا دا، زامانالىق تالاپتارعا توتەپ بەرۋگە ۇمتىلىس جاساۋ مىندەتىن ءبىر ساتكە ۇمىتپايتىن الدان اعانىڭ قالامىنىڭ دا، قىزمەتىنىڭ دە بابى – قازاعىنىڭ قامى ەكەنى انىق.

سابيت بەكسەيىت،
اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،
تۇركسوي-دىڭ «ۇلى تۇرىك قىرانى» مەدالىنىڭ يەگەرى.


قاراعاندى قالاسى.

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1667

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


جۇماقتا ادامدار قاي تىل 1 مينوت
ەلوردادا جانە 3 وڭىردە 4 مينوت
كوكشەتاۋدا ساكەن سەيفۋل 10 مينوت
ەلوپدادا ەمحانا، بالابا 13 مينوت
ءىىى رەسپۋبليكالىق يمام 16 مينوت
الماتىدا جاس تاريحشىلار 16 مينوت
بالا كۇنىنەن اتويشىلدار 16 مينوت
جۇڭگونىڭ كەدەيلەردى ءتى 16 مينوت
中国哈萨克语广播网 16 مينوت
ءومىرى اۋىر، تاعدىرى دا 16 مينوت
تۇركىستاندا رۋحاني كەلى 19 مينوت
«ليۆەرپۋل» فۋتبولشىسى گ 22 مينوت
قازاقستاندىقتار قاتەرلى 28 مينوت
ۆ ازەربايدجانە سكونچالس 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا كۋالىكسىز 1 ساعات
ەلىمىز ەرىكتىلەر ارمياس 1 ساعات
ايرىقشا جىلى جۇزبەن وزە 1 ساعات
ايرىقشا جىلى جۇزبەن وزە 1 ساعات
قىزمەت اترەتى ۇيرەنۋدى 1 ساعات
ۇلتشىلدىق مىنەزدەن جۇرد 1 ساعات
اقتوبەدە جاس كەلىنشەكتى 1 ساعات
الماتىدا  ەڭ ۇزدىك جاس 1 ساعات
قازاقستان ەلشىسى وڭتۇست 1 ساعات
ەلجان ءبىرتانوۆ قازاقست 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ءبىرتانوۆ تەمەكى، الكوگ 1 ساعات
پاريجدە سالماعى 364 كەل 1 ساعات
2 تاراۋ بۇكىل ەلدەگى جو 1 ساعات
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي 1 ساعات
تاشكەنت كوشەسىندە كەزدە 1 ساعات