ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-161216428648 %52 %
2019-11-171215391738 %62 %
2019-11-18417125451 %49 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 01:53 - 2016/11/01

ماقالا جولداۋشى: Almasbek
ماقالا اپتورى: بىلىسبەك ءابدىرازاق
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: قۇلجا
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

«ۇلتتار ادەبيەتى» جۋرنالى، 2016-جىل 5-سانىنان الىندى

(پوۆەست)
كوز ۇشىنان كورىنگەن قارا تۇمسىقتان شىنتاق اينالا بەرسەڭىز الدىڭىزدان بوراننان ىعىپ بارىپ ۇيلىعىپ قالعان قىسىراقتىڭ ۇيىرىندەي شاعىن اۋىل كورىنەدى. قايناعان قالانىڭ تىرشىلىگىنەن قاشىقتاۋ، ەسىنەپ-قۇشىناپ جاتقان كادىمگى قازاقي ەسكى اۋىل. اۋىلدىڭ جەلكەسىنەن ەمىنگەن قىرات- جونداردىڭ سالماۋ-سالماۋ كولبەگەن كولەڭكەلەرى ۇزارىپ كۇن بەسىنگە قۇلاعان ساتتەردە، اۋىل ماڭى ازان-قازان كۇيگە ەنىپ، كوڭىلدى ءبىر كۇيلى تىرشىلىك باستالادى. انە سونداي ساتتەردە ورىستەن قايتقان ءتورت تۇلىك مالدارىن تۇگەندەپ، قوتاندارىنا قايىرىپ قايتۋ ءۇشىن اۋىل ادامدارى ءار ۇيدەن ماڭ-ماڭ باسىپ، قورجا شەتىندەگى الاڭقى جيەكتەرگە جينالا باستايدى. اسىرەسە، ول ارادان ويىن قۋعان جاس بالالار مەن ەندىگى ەرمەگى ەسكى اڭگىمەگە اۋىسقان كاريالار كوپ تابىلادى. سونىمەن اماندىق-ەسەندىكتەن باستالعان باعىزى بۇل جۇرتتىڭ اڭگىمەسى باياعىشا نوقتاسى ءتۇرىلىپ، مۇحيت اسىپ كەتىپ جاتادى. قورالانا كوك جاساڭعا مالداس قۇرعان ۇلكەندەردى شىبىنداعان قۇلىنداي شىر اينالىپ، قۇلدىرىڭداپ جاس بالالار جۇرەدى. سونداي كوڭىلدى كۇندەردىڭ بىرىندە جاساڭدا وتىرعان جۇرتتى بەتكە الىپ باراق كەلە جاتتى. استىندا كوممۋنادان بەرى كەلە جاتقان كادىمگى كوكشولاق. ەرگە قۇيمىشاعىن قوندىرا الماي ەكى قاپتالىنا كەزەك-كەزەك بوكسەسىن بۇرعىشتاپ، تۇيگىلەي بەرەتىن باراقتىڭ بۇل ادەتى جۇرت كوزىنە ەرتەدەن ءۇيىر بولىپ كەتكەن. «ەگەۋ قۇيرىق» دەپ سىلتىڭ ەتىپ تە ەل ونى بۇل ادەتىنەن جازدىرا العان جوق. اتقا پۇت ارتتى بولدى الدىمەن قۇيمىشاعى كوتەرىلەدى، ودان ارى قاراي باسى قاقشاڭداپ، بوكسەسى بۇلعاقتاپ بارا جاتادى. ات ۇستىندە كۇن بويى، ءتۇن بويى جۇرسە دە وسى ءجۇرىس، وسى تەپەك. قورالانىپ وتىرعان كوپشىلىككە ۇمسىنا كەلىپ تىزگىن ىرىككەن باراق:
ـ اسسالاۋماعالايكوم،-دەپ، اۋەلگى ادەتىمەن ەرگە قۇنجىڭ ەتىپ قىرىنداپ وتىرا كەتتى.
ـ ە، بالا تۇزدەگى ءتورت تۇلىكتىڭ تىرلىگى قالاي، كوكتەم كەلىسىمەن ءيتقۇس جارىقتىقتىڭ دا جورىعى باستالىپ كەتەتىن ەدى عوي،-دەپ، توپ ىشىنەن ءبىر كاريا ەل نازارىن ورىستەگى مالعا بۇردى.
ـ امان-ەسەن ەكەن،- دەپ، قولىنداعى توبىلعى ساپ قامشىسىمەن باس كيىمىنىڭ كۇن قاعارىن كوتەرىپ، ەرىنىڭ ەكىنشى قاپتالىنا بوكسەسىن جوتكەدى:
ـ قاسقىر جەگەندى قويىپ، قىرداعى جىلقى ۇيىرىنە ومىردە مەن كورمەگەنءبىر ماقۇلىق كەلىپ قوسىلىپتى، ءبولىپ جەبەرەيىن دەپ قانشا ايىرسام دا ۇيىردەن كەتپەي قويعانى،-دەدى كەيىگەندەي كەيىپ بايقاتىپ. ەل ەلەڭ ەتە قالدى. توپ ورتاسىندا وتىرعان تۇڭعات كاريا ءوز قۇلاعىنا ءوزى سەنبەگەندەي:
ـ نە دەيدى،- دەپ وشارىلا بۇرىلىپ وڭ قۇلاعىن توسەدى. باراق باياعى ءسوزىن تاعى قايتالادى. اسىر سالىپ جۇرگەن ويىن بالالارى دا ۇلكەندەردىڭ ەتەگىنە تىعىلىپ ءۇن شىعارماي ۇيلىعىسىپ قالدى. بۇل كەزدەگى ۇنسىزدىكتى تاعى باراق ءوزى بۇزدى:
ـ كۇنىم-وۋ! كەيپىنە قاراپ تۇرساڭىز قۇلان، قاشىر، ەسەككە دە كەلمەيدى. تەرىسى تۇگە جىلانداي جىپ-جىلتىر. ايتەۋىر مەن كورمەگەن ماقۇلىق،-دەپ بارىپ توقتادى.
ـ جانۋار جىلقى تۇلىگى ۇيىرىنە ءويتىپ بوتەن ءناسىلدى ماقۇلىقتى جولاتا قويماسا كەرەك ەدى. «كوزىڭە قوس كورىنىپ جۇرمەسىن»، ـ دەپ تۇڭعات كاريا تىجىرىندى.
ـ جوق-ا، كاريا! جارتى كۇن بايقاستادىم،- دەپ شىر-پىر بولدى باراق.
ـ ولاي بولسا سەنىڭ بۇل ماقۇلىعىڭدى كورىپ كەلۋگە مەنىڭ استىمدا كولىگىم جوق، تومارداي بولىپ توڭقاڭداپ وتىرعان ءتۇرىم مىناۋ. ءتىلىمدى الساڭ ەرتەڭ جىلقىڭدى ەتەككە ءتۇسىر. ءوزىڭ دە ءتور جايلاۋعا مال ايداردىڭ الدىندا تۇز جالاتاتىن شىعارسىڭ، كورەيىك ول ماقۇلىعىڭدى،-دەپ تۇڭعات كاريا بۇيىرا سويلەپ ەدى، باراق تا باسىن يزەپ ماقۇلدىق بەردى.
جاسى سەكسەننەن القىمداسا دا تۇڭعات كاريانىڭ بويى ءتىپ-تىك، وت ورنىنداي ومىراۋىن جاپقان اپپاق ساقالىنىڭ ءوزى جالاۋداي جەلبىرەپ، كوز الدىڭا الدە ءبىر ءۇيىرىن كۇزەتكەن قۇز باسىنداعى اق باس قۇلجانى اكەلەردەي ەدى.
قۇيمىشاعىن ەرگە تۇيگىلەپ تەبىنىپ باراق كەتتى. بەيمالىم ماقۇلىقتان حاباردانعان ەل ەرىندەرىن شىلپىلداتىپ، ەزۋلەرىن تارتقىلادى. ورتادا ونى جىن-شايتانعا جورىعاندار دا جوق ەمەس. سونىمەن باراقتىڭ بۇل حابارىنا تياناق تابا الماي تاقىمداسىپ، تالاسىپ جاتقان ەلدىڭ بۇگىنگى بۇل اڭگىمەسىنە وسى كەزدە ورىستەن قايتقان مالدىڭ ازان-قازانى كەلىپ قوسىلدى...
*****
تۇڭعات كاريانىڭ تۇسىنە بۇگىن باياعى ءوزىنىڭ جىلقىشى جىگىت كەزىندەگى اققابانىڭ ءۇيىرى كىرىپ، ءۇيدىڭ ىرگەسىنەن شۇرقىراپ شاۋىپ وتكەندەي بولىپ شوشىپ وياندى. كەۋدەسى كەلى تۇيگەندەي دۇرسىلدەپ جاتىر ەكەن، ءتىلىن كاليماعا كەلتىرىپ كەۋدەسىن اپتادى. انە سودان قايتىپ كوزىن قانشا جۇمىپ، ءوزىن-ءوزى قانشا ۇيقىعا شاقىرسا دا ۇركەك اتتاي دوڭبەكشىپ قايتىپ جاتا المادى. جامباسى تاس باتقانداي شىمىلداپ، سىزداپ، وڭدى-سولدى كوپ اۋناقشىدى. شاراسى تاۋسىلىپ توسەكتەن باسىن كوتەردى. تاناۋى كەۋىپ-سولىپ بۇيىرىندە ءبۇرىسىپ نەمەرەسى جاتىر. اتالىق مەيىرىمى ويانىپ مەكىرەنە بارىپ ماڭدايىنان يىسكەدى. اقىرىندا ءتۇننىڭ ەلەڭ-الاڭىنا قاراماي، سەڭسەڭ ىشىگىن قاسىنداعى نەمەرەسىنە قالتىردى دا اياعىنا كالوشىن ءىلىپ، شاپانىن جەلبەگەي جامىلىپ تۇزگە بەتتەدى. اينالا قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق. ءتۇن ەتەگى ءالى تۇرىلمەپتى. اق باس تاۋدان ايدىندانىپ ۇرا تومەن سۋىق جەل قۇلاشتايدى. ۇركەر توبەدەن اۋماپتى، سوناۋ اسپاننىڭ شىعىس كوكجيەگىندە شوقتاي جانىپ شولپان تۇر. تىم الىستاعى تاۋ قويناۋىنان تالىپ جەتكەن بايعۇز ءۇنى ءتۇن ومىراۋىن تىرمالاپ جورگەگىندە جەتىم قالعان نارەستەدەي بەزەك قاعادى. كاريا ءۇي ىرگەسىنەن اينالىپ اۋدەم جەرگە جەتتى دە ءبىر تىزەلەپ جۇگىنە كەتىپ كىشى دارەتكە وتىردى. قارا قۇمانداعى جىلىمىق سۋ ەتىنە تيەر-تيمەستەن ىزعارعا اينالىپ، تىزعاياقتاعان سۋىق جەل قولاپانداي كەڭ پىشىلگەن جەيدە-دامبالىنىڭ ءوڭىرىن كەۋلەي ءتۇسىپ دەنەسى جاۋرايىن دەدى. اعاش ءۇيدىڭ ەسىگى اشىق قالىپتى. تابالدىرىقتان اتتاي بەرە توسىلىپ قالدى. كاريا تۇزدە جۇرگەندە قاراڭعىلىق ۇيگە كىرىپ ۇيەلەپ جاتقانداي، كوزىن اينالاعا جۇگىرتپەي قويدى. ەدەن شەتىنە جۇگىنىپ وتىرا كەتتى دە، سيپالاپ ءجۇرىپ قۇمانىن ورنىنا قوندىردى. جامباستاپ بارىپ توردەگى توسەگىن تاۋىپ الدى. تاڭعى بامدات نامازىن وتەۋگە ءالى دە ەت پىسىرىمداي ۋاقىت بار. ىرگەدەگى توشالادان كارى اتەشتىڭ قازىرشە شاقىراتىن ٴتۇرى جوق. كاريا نەمەرەسى ورانىپ جاتقان سەڭسەڭ قارا ىشىكتىڭ ومىراۋىنا تۇمسىعىن تىعىپ، ءسابيدىڭ ىرىمشىك ءيىسىن يسكەپ كوز شىرىمىن الماق بولىپ ەدى، ۇيقى قىزتالاق كىرپىگىنە قوناتىن ەمەس، كوزىن قانشا جۇمسا دا كوز الدىنا قابا جالدى اققابانىڭ ءۇيىرى ويقاستاپ كەلەدى دە تۇرادى، كەلەدى دە تۇرادى... اسىرەسە، اققابا ايعىردىڭ ايعاي جالدى جاڭعىرتاتىن باياعى سول داۋىسى، بۇگىن دە قۇلاق پەردەسىن سولقىلداتىپ جىرتىپ جىبەرە جازداپ كىسىنەيدى دە تۇرادى.
ـ بۇل نە سۇمدىق سوندا،ـ دەپ ويلادى تۇڭعات كاريا: ـ تۇلەن تۇرتكەندەي بۇل نە سۇمدىق! جانۋار اققابانىڭ كوڭىلدەن كوتەرىلىپ، بۇل داۋىستىڭ قۇلاق تۇبىنەن كەتكەنىنە دە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولماپ پا ەدى. بۇل ءۇندى تۇڭعات ساناسىنان شىنىندا دا زورعا قۋالاعان، ازەرگە شىعارعان! اۋەل دەسەڭىز، سونىڭ كەسىرىنەن كەزىندە جىندانىپ كەتەرگە دە ءتاس قالعان. سونىمەن ەڭ اقىرىندا ەندىگى قالعان بالتانىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىن تىنىش ورتادا وتكەرۋ ءۇشىن، قۇرىعىن تاستاپ جىلقىشىلىق كاسىپپەن دە قوش ايتىسىپ، وسى ءوندىرىس اتىرەتىنەن ءبىر-اق شىققان. دەسەدە، بۇل بارىستاعى تۇڭعاتتىڭ تارتقان ازاپ-دەرتىن ءبىر قۇداي مەن بۇگىنگى وزىنەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى. مىناۋ تاۋ ىشىندەگى مۇلگىگەن قالىڭ قورجا العاشىندا تۇڭعاتتىڭ كوزىنە ومايىپ-ومايىپ وتىرعان قورقىتتىڭ مولاسى بولىپ كورىنەتىن. ونداي كەزدە ول ءوزىن قاڭقاسى قالعان ءتىرى ولىكتەي سەزىنىپ، باسى اۋعان جاققا بەزىپ كەتكىسى كەلەتىن. قاتىن-بالا دەمەسە باياعىدا-اق بايقۇس شال سويتەر ەدى. تىرلىكتەگى تۇرمىستىڭ تۇساۋىن ءتىرى پەندە ءۇزىپ شىعىپ كەتە المايدى ەكەن. بارىنە دە كوندى، كوندىكتى. ٴالى دە كوزىنە جىلقىنىڭ جاس تەزەگى كورىنسە جىلاعىسى كەلەدى، ايعايجال دەسە اۋزىنان اق جالىن اتقالاقتايدى.
*****
تۇڭعاتتىڭ كوزىن تىرناپ اشقالى بەرگى كورگەن-بىلگەنى جىلقى تۇلىگى. اتا-باباسىنان كەلە جاتقان كاسىبى -جىلقىشى. وتىز جىل ورازبەك بايدىڭ جىلقىسىن باقتى. اققابا مىنە وسى كەزدەرى ونىڭ ۇيىرگە ءوز قولىمەن قوسقان ايعىرى ەدى. قۇلا قۇلىننىڭ قۋ مۇشەسى ءبىر كورگەننەن-اق تۇڭعاتتى وزىنە تارتىپ اكەتكەن. سودان باستاپ مالساق جىلقىشىنىڭ قىراعى كوزى قوعاداي قالىڭ جىلقىنىڭ ىشىنەن قۇلا قۇلىندى ىزدەپ جۇگىرەتىن ەدى. انشەيىندە كۇن شۋاقتاپ ۇيقى ماستاۋ بولىپ ەسىنەپ-قۇشىناپ تىرايىپ جاتا بەرەتىن جاس ءتول، تۇڭعات ءبىر جولى جىلقى كوزدەپ ورىسكە كەلگەندە، جالىن جەرگە سالىپ جىبەرىپ شىبىنداپ تۇرعان ەنەسىنىڭ موينىنان ارلى-بەرلى قارعىپ ءوتىپ ءجۇرىپتى. قۇلا قۇلىن بويىنان بولەكشە ءبىر قاسيەتتى بايقاعان قۇرىق يەسى كەيىنگى كەزدەرى بوگدە كوزدەردەن بۇل جانۋاردى بارىنشا تاسالاپ ۇستاۋعا تىرىستى. ورازبەك بايدىڭ ءوزى دە بيە بايلاعالى تۇڭعاتتى شاقىرىپ، ورىستەن ماڭىزى بار وتىز ماما بيە سۇراتقاندا، بۇل قۇلىندى ەنەسىمەن بىرگە بيە باۋعا جىبەرمەي جاسىرىپ الىپ قالدى. مىنە وسىلايشا قۇلا قۇلىن قۇرىق، نوقتا كورمەي قىسىر ەمىپ جىلىك مايىن ەرتە جيناپ جەتىلدى. كەلەسى جىلىندا قىسىراققا قويعان قۇلا قۇنان ايعىرىن كورگەن مال يەسى ورازبەك تۇڭعاتقا ىشتەي توتەنشە رازى بولدى. ەستى كىسى باسىنا قونار باقتىڭ «قويشىنىڭ تاياعىنان...»، جىلقىشىنىڭ قۇرىعىنان ەكەنىن جازباي تانىدى. انە سول كۇننەن باستاپ بايدىڭ تۇزدەگى باراڭ-قىلاڭ دەپ بولىنەتىن ءۇش مىڭنان استام كوپ جىلقىسىنىڭ بار تىزگىنى تۇڭعاتتىڭ قولىنا وتە باستادى. بۇعان كەيبىر تۋمالاس جاقىندارى كولدەنەڭ كوك اتپەن اراعا تۇسپەك بولىپ كورىپ ەدى، باي ءبارىن دە جەلدى جاعىنا جولاتپاي قويدى. قىسىراقتىڭ ءۇيىرىن قۇنانىندا-اق قاسقىردان قورعاعان قۇلا ايعىردىڭ اتاعى سول جىلدىڭ وزىندە-اق، وسى ءوڭىردى دوڭبەك سۇيرەتكەندەي دۇڭكىلدەتىپ جىبەردى. قۇلا ايعىر مىنە وسىلايشا قۇرمەتتەلىپ قۇنانىندا-اق «اققاباعا» اينالدى.
اققابا دەسە، اققابا ەدى عوي جانۋار! تۇزدە بارانىن بايقاعان بەيساۋات كىسىنىڭ ءوزىن ۇيىرىنە جولاتپاي، نەمەسە، بوتەن ادامنىڭ ارلى-بەرلى الدىن وراپ ويقاستاپ ايبار كورسەتىپءجۇرىپ ءۇيىرىن كوزدەن تاسالاپ اكەتەتىن. ءسويتىپ جانۋار جيىرما جىل ورازبەك بايدىڭ ءۇش مىڭ جىلقىسىنىڭ باسى بولىپ، موينىنا نوقتا- قۇرىق ىلمەي ءوتتى. ادەتتە مىڭعىرعان جىلقىسىنىڭ ءوزى دە تولىق سانىن بىلمەيتىن بايەكەڭ ورىسكە بارعاندا، ەڭ الدىمەن ىزدەيتىنى مىنە وسى اققابا ەدى. ونسىز ونىڭ كوزىنە مال كورىنبەيتىن. جاز كەلىپ جايلاۋعا كوشسە دە، كۇز كەلىپ قىستاۋعا تۇسسە دە بۇل اراداعى ەلدىڭ كۇزەتەتىنى اققابانىڭ ءۇيىرى، اققابانىڭ قيمىلى. ەڭ الدىمەنءبىر-ەكى كۇن شيىرشىق اتىپ بۇكىل تاۋ قويناۋىن كىسىنەپ كەزەدى دە جۇرەدى. مالساق باقتاشىلار جانۋاردىڭ بايىز تاپپاي جانتالاسىپ جۇرگەنىنەن-اق، اققابانىڭ ەندى حارەكەتكە كوشەتىنىن بىلە قوياتىن. سونىمەن كوش كولىكتەرى جيناستىرىلىپ كارى-قۇرتاڭدار قىستاۋعا الدىمەن اتتاندىرىلادى. ءبىر ءبولىم كىسىلەر كوش جولىنداعى بۇرما، بۇقپا جەرلەردى كۇزەتىپ تۇرۋ ءۇشىن ولار دا كوش ارتۋدان كۇنى بۇرىن ەرگە قونادى. سوڭىندا اققابانى كۇزەتىپ كوشتىڭ ارتىن جيناستىرىپ الۋعا بىلەگىن سىبانىپ كىلەڭ جاستار مەن ءتىس قاققان جىلقىشىلار قالادى. مۇنداي كەزدەردە بۇكىل ماڭعا حابار بەرگەندەي اققابا ايعايجالدىڭ قىرىنا شىعىپ الىپ كىسىنەيدى-اي كەلىپ. ارى-بەرى ويقاستاپ كەلىپ قوس اياعىن كوككە كوتەرىپ اسپانعا تىك شانشىلعاندا قۇيرىق-جالىن جانىپ تۇرعان جالاۋ ەكەن دەيسىڭ. قۇدىرەتتىڭ كۇشىن قاراڭىز: كوپ وتپەي ءار سايدان، ءار سالماۋدان ورازبەك بايدىڭ ايتۋلى باراڭ-قىلاڭ جىلقىلارى باستارىن قىلقيتىپ، شىبىنداپ كەلىپ ايعايجالعا جينالا باستايدى. ءبىر توبەگە تۇيەمەن اكەپ تۇز شاشىپ تا ەشكىم مۇنداي كوپ جىلقىنى قورالاي الماسا كەرەك. اققابا ءبىر كەزدە ارتىنان ٴۇيىرىن ەرتىپ، كونە كوش جولىنا تۇسەدى دە باسىن جەرگە سالماستان تارتىپ وتىرادى. جىلقى جانۋارلاردىڭ بۇل قىلىعى كەيدە كوز الدىڭا ساردارعا ەرىپ ساپ تۇزەگەن سوعىستاعى ساربازداردى ەلەستەتسە، كەيدە اسپان استى توپان سۋعا تولىپ كەتكەندەي تۇسىڭە دە كىرمەگەن كورىنىس پايدا بولاتىن. كۇن-تۇنىمەن ءبىر سوتكەگە سوزىلاتىن بۇل كوش ەشكىمگە دە، ەشتەڭەگە دە بوگەۋ بەرمەس، جول بەرمەس ەدى. سودان دا شىعار ءدال وسى كەزدە بۇل ارانىڭ بۇرا-تانا تۇرعىندارى ساپارعا شىعۋى كەرەك بولسا، كوشكەن جىلقىعا كەزىگىپ قالۋدان كادىمگىدەي ساقتاناتىن. اققابا ءۇيىرىنىڭ قوزعالعان، قوزعالماعانىن سۇراستىرىپ سۇراۋ سالىپ از بولماعان الەككە تۇسەتىن.
اققابا دەسە، اققابا ەدى عوي جانۋار! ءسويتىپ جۇرگەندە قاس باسىنان «التى ۇرى» شىعىپ، بار قازاق اكپار-سەيتتىڭ ەتەگىنەن ەرىپ «ەرەۋىل اتقا ەر سالدى». ورازبەك باي جىلقىسىن ەلدىڭ بۇل ەرەۋىلىنەن اياپ قالعان جوق، ءۇيىر-ۇيىرىمەن باتىرلاردىڭ الدىنا سالىپ بەرىپ، ساپارلارىنا اقجول تىلەپ وتىردى. بۇل اۋىلدى بىلاي قويعاندا كورشى اۋىلدىڭ اسكەرگە الىنعان ازاماتتارى دا الداعى ۇرىستاعى سەرىگى سەكىلدى ءمىنىس كولىگىن وسى اۋىلدان قالاپ سۇراتاتىن ەدى. وندايدا ۇيدەگى باي ورازبەك تە، تۇزدەگى جىلقىشى تۇڭعات تا ولاردىڭ قولىن قاقپادى، تىلەگىن ءتۇسىندى. مىنە وسىلاي كىلەڭ اققابانىڭ كىندىگىنەن تاراعان باراڭ دونەن مەن بەستىلەر بوزداق ەرلەردىڭ تاقىمىندا اۋىزدىعىمەن الىسىپ ، تەبىنگىسىنە تەر قاتىپ الدىڭعى شەپكە اتتانىپ جاتتى.
ٴسويتىپ جۇرگەندە اڭساعان ازاتتىق كۇندە جەتتى. ەل ىرگەسى ورنىعىپ، ەلەڭدەگەن حالىق ەركىن وتىرىپ تىنىس العانداي تىرشىلىك باستالدى. سول جىلدىڭ قىسىندا اققاباعا اساتىنان اجال جەتتى. توپتى كوكجالدىڭ تورۋىلىنا جولىققان اققابا ءۇيىرىن باياعى ادەتىنشە قارلى تەپسەڭنەن جىلىستاتىپ، انتالاعان اش بورىلەردىڭ الدىندا ايدىندانىپ جالعىز قالدى. الاپات ايقاس باستالدى. تۇمسىعىنا شابىنىپ جەتىپ كەلگەن جەتى قاسقىردىڭ بىرەۋىن جەلكەدەن تىستەپ جۇلقي لاقتىردى. مويىنى ۇزىلگەن ۇلىما ارىسى-گۇرىسى بولىپ اۋدەم جەردەگى كوبىك قاردى كوككە شاشىپ، قايرانداعى بالىقتاي تۋلاپ قالا بەردى. دۇلەي مىنەزگە شىنداپ مىنگەن دالا تاعىلارى بارعان سايىن ورشەلەنىپ، ورەكپي ءتۇستى. اققابا الىسىپ ءجۇرىپ اڭداماستان ءبىر جاعى كادىمگى كەرەگە جارتاس، ءبىر جاعى ۇردەسىن قاسات قارمەن كەپتەلىپ قالعان تۇيىققا كەلىپ تىرەلدى. قامىس قۇلاعىن ءۇيىرى ۇركىپ بەت العان جاققا تىگە كىسىنەپ-كىسىنەپ كەپ جىبەردى. الدىندا ازۋى ايعىزدانىپ انتالاعان التى قاسقىر تۇر. قىلت ەتسە وق جىلانداي اتىلاتىن الەتتە. قوس اياعىن كوككە كوتەرىپ ارقىراعان بويى توپتى قاسقىرعا قارسى اتىلدى. قايلاسى قالمادى، قاپىلىستا ءبىر قاسقىردىڭ ازۋى جۇگەن-قۇرىق ءىلىنىپ كورمەگەن قىلتاماقتان كەلىپ جابىستى. جانۋار قوس اياقتاپ تارپىماق بولىپ ەدى، تىزەسى قاسقىردى موينىنا ۇمسىندىرىپ، كوكجالعا تىپتەن كۇش الدىرىپ جىبەردى. ايقاسقان ازۋ اجىرايتىن ەمەس، تىنىسى تارىلىپ بارادى. توبەسىندەگى مەلشيگەن مەڭىرەۋ شىڭ شىر-كوبەلەك اينالۋعا كوشتى. اققابا اقىرعى جاندارمەن قيمىلمەن تۋ سىرتىنان جابىسقان قاسقىردى قوس اياقتاپ پەرىپ كەپ جىبەردى، «قاڭق» ەتكەن دىبىس قۇلاعىنا ءۇزىلىپ جەتتى. ودان ارعىسى بۇلىڭعىر بىردەمەلەر... جىل سايىن ۇيىرىنەن بۇلارعا بۇراۋ بەرمەيتىن اققابانى، بۇگىن بۇل بەس قاسقىر، بولتىرىك كەزىندەگى ولەكشىن-اناسىن ولتىرگەن اتا جاۋىن ورتاعا العانداي جاۋكەمدەدى. ءزاۋدىڭ باسى «قۇرقىلداعان» قۇزعىنقا تولىپ كەتتى. كۇن بەشىنگە تاياعاندا وتارداعى جىلقى قوراعا ءۇيىرىن باستاپ ورقىراپ ورالاتىن اققابانىڭ بۇگىنگى كەشىككەنىنەن كادىك العان تۇڭعات، جىلقىشىنىڭ بىرەۋىن ەرتىپ الىپ، كۇندىزگى جىلقى ءۇيىرى بەت العان بەلگە تارتتى. الدارىنان اققابا ايعىر جوق، ۇزدىك-سوزدىق بولىپ سەلكەۋلەنىپ، ساياقتاي باسىپ، ٴالسىن-ٴالى ارتىنا ەلەڭدەپ قۇلاق تىگە وقىرانىپ كەلە جاتقان جىلقى ٴۇيىرىنە جولىقتى. تۇڭعاتتىڭ كەۋدەسى كەلى تۇيگەندەي ورەكپىپ، تۇلا بويىن قورقىنىش سەزىم بيلەي باستادى. «ءيا، قامبار اتا جار بولاگور» دەگەن توسىن تىلەۋدىڭ ءتىل ۇشىنان قالاي ۇشىپ شىققانىن دا سەزبەي، استىنداعى اتىن بوربايلاپ الا جونەلدى. اققابا مەن جەتى قاسقىردىڭ العاشقى كەزدەسكەن كەزەڭىنە جەتكەندە، كوزىنىڭ الدى قايماقشىپ شىپىلداپ جاسقا تولدى. قالىڭ كوبىك قاردىڭ بەتىندە ارلى-بەرلى ويقاستاعان ايعىردىڭ ءىزى ايعىزدانىپ انىق جاتىر. شەڭبەر جاساپ، شەپ قۇرىپ قامالاعان قاسقىرلاردىڭ دا قالاي تولقىپ، قالاي سىرعىعانى، قالاي شابۋىلعا وتكەنى قار بەتىنەن قاعازعا تۇسكەن كارتاداي بولىپ كورىنەدى. ءتۇز تاعىسىنىڭ دا ءوز ايلا-شارعىسى بولاتىنىن تۇڭعات بالا كەزىنەن جاقسى بىلەتىن. «قاپ، اتتەڭ! شاتقا ءتۇسىرىپ اكەتكەن ەكەن، قىرسىقتىڭ ۇلكەنى شىعاتىن بولدى » دەپ، ىلدي-تومەن تارتقان ىزبەن ىندەتە توبەشىككە جەتكەندە، تومەندەگى تۇيىقتا قىزىل قىرمان بولىپ جاتقان بۇگىنگى قاندى مايدان كوز الدىنا ەكرانداي تارتىلا كەتتى. «تاق اكەڭدىدەن» باسقا اۋزىنا ءسوز دە تۇسپەدى، اتىن بوربايلاپ، باۋىرىمداعان كىسىشە ءۇن سالىپ بارادى...تىزگىن ۇشىمەن كوبىك قاردى بۇرقاقتاتىپ توبەدەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان، قوس اتتى كىسىنى كورگەن بەس قاسقىر، اققابانىڭ قاسىنان جىلىستاپ قالىڭ سامىرسىننىڭ اراسىنا كىردى دە كەتتى. جانۋاردىڭ كوزى جۇمىلماي قۋ باسى عانا قالىپتى، ىشەك-قارنى اقتارىلىپ جاتىر. اققابانىڭ باسىنا تۇڭعات بۇرىن جەتتى. سويداق ىزبەن سۇرىنە-قابىنا جەتكەن اتتىڭ ۇستىنەن ءوزىن ول ومبى قارعا تاستاپ جىبەردى. كوزىنىڭ الدى كوك مۇنار، اققابانىڭ كوزىنەن ول كۇندەگىدەي ءوزىن ىزدەپ ەدى كورە المادى. جانارى مۇلدە سەمىپ، اق-قاراسى ارالاسىپ، كولبەتتەنىپ كەتىپتى. باسىن قۇشاقتاپ بار داۋىسىمەن اڭىرادى-اي كەلىپ. قاسىنداعى جولداسىنىڭ دا جون-ارقاسى بۇلكىلدەپ ەگىلىپ وتىر. ەكى كىسى ەكىنتىدە اققابانىڭ باسىن وڭگەرىپ قىستاۋداعى قوستارىنا قايتتى. ورازبەك بايدىڭ وتارداعى مالىنا باس-كوز بولىپ كەلە جاتقان 4 -5 كىسى، ولاردى سۇيەك كەلگەندەي سۇمىرەيىپ قارسى الدى. داستارقان باسىندا ٴبارىنىڭ دە تاماقتارىنان اس وتپەي قىلعىندى. تۇگەلىمەن تىلدەرى تارتىلىپ، مىلقاۋ ادامعا اينالىپ مەلشيىپ قالعان. ايعايجالدىڭ سول كۇنگى ٴتۇنى بۇلارعا ومىرلەرىندە تابانداپ وتپەي قويعان ەڭ ۇزاق تالىسءتۇن بولىپ سەزىلدى. تۇڭعات تۇنىمەن كوزىن ىلگەن جوق. الدىمەن كەزدىگىن قايرادى. سونان كەيىن قوستاعى ماي شامنىڭ جارىعىندا جايلانىپ وتىرىپ اققابانىڭ باس تەرىسىن بىتەۋ كۇيىندە سىپىرىپ الدى، ودان وت جاعىپ قازان كوتەردى. اققابانىڭ باسىن تاڭ اتقانشا سامىرسىننىڭ بىتىراداي وت شاشاتىن قۋ بۇتاعىمەن تىنباي قايناتتى. جەرگە جارىق تۇسكەندە قازان وشاقتاعى وتتان ءتۇسىرىلدى. جارىقتىقتىڭ باسىندا تورعاي شوكىم ەت قالماپتى، بورلاپ تاستاعانداي اپپاق. تاڭعى استان كەيىن تۇڭعات قۋ باستى قۇشاقتاپ قوستان شىقتى. اتىنا ءمىندى دە ايعايجالدى بەتكە الدى. ۇيقىدان ءالى ويانباعانداي اق كورپەسىن جامىلىپ دالا جاتىر. وزگەشە ءبىر ءولى تىنىشتىق. ونى ورقىراپ كىسىنەپ وياتاتىن ەندى اققابا جوق. ايعايجالدىڭ كەزەڭىنە شىققاندا تۇڭعاتتىڭ كەڭسىرىگى تاعى دا توتيايىن قۇيىپ جىبەرگەندەي دۋىلداپ كەتتى. جالدىڭ ۇستىندەگى وقشاۋلانىپ وسكەن شوعىر قاراعايدىڭ قاسىنا جەتتى. ەر ۇستىنەن كوتەرىلىپ، مۇجىلعان ءبىر قۋ بۇتاقتىڭ تەكە ءمۇيىز تۇبىرىنە اققابانىڭ باسىن ءىلدى. جىلقىشى جىگىت ايعايجالدىڭ باسىنداعى بالانىڭ تۇلىمىنداي توپتانعان بۇل توپ قاراعايدىڭ بۇدان كەيىنگى كۇندەردە «باس ىلگەن» اتانارىن سوندا بىلدى مە دەشى؟! قۋ باستى قوزعاپ كوردى، تۇعىرىنا قونعانداي مىزعىر ەمەس. تىزگىنىن كەرى تارتتى. شوق قاراعايدان ۇزاپ شىعا بەرە ارتىنا بۇرىلىپ ەدى، وزەگىنە «لاپ» ەتىپ تاعى دا ءورت ءىلىندى. ءىشى-باۋىرى اقتارىلىپ كەتە جازداپ، اتىنىڭ جالىن قۇشاقتاپ ايدالادا ءۇن سالدى. جىلقىشى تۇڭعات بۇرىن-سوڭدى ءبۇيتىپ كوزىنەن جاس شىعارىپ، جىلاپ كورمەگەن. مىنە وسى كەزدە قارسىداعى جال قاراعايدىڭ اراسىنان قاسقىردىڭ ۇلىعان ءۇنى ەستىلدى. تۇڭعاتقا ءتۇز تاعىلارى باسپالاپ، باعىپ، باسىنىپ كەلە جاتقانداي سەزىك تۋدىردى. ول وتارداعى قوسقا كەلگەندە، ونداعى جىگىتتەر اتتارىن سايلاپ، كۇندەگى داعدامالى جۇمىستارىنا اتتانعالى تۇڭعاتتى كۇتىپ تۇرىپتى.
- ال، باۋىرلار، ەندى اباي بولىڭدار. اققابا كەتتى، ەندى بورىلەر بىزگە تىنىشتىق بەرمەيدى. جاڭا عانا جال قاراعايدان جامان داۋىس ەستىدىم. مەن ويداعى ەل-جۇرتقا بۇگىن بارىپ، ەرتەڭ ورالامىن،-دەپ، تۇڭعات تەبىنىپ اتىنىڭ باسىن بۇرا بەردى...
قىستاۋداعى ورازبەك بايدىڭ قونىسىنا ول كەشكى ىمىرتتا كەلىپ ٴتۇستى. جىلقىشىنىڭ بۇل سۋىت جۇرىسىنەن سەكەم العان كاريا:
- باس امان با؟- دەپ، باياعى ادەتىنە باعىپ، ەڭ الدىمەن وتارداعى ەلدىڭ ەسەندىگىن سۇرادى.
- ءبىز امانبىز اقساقال. اققابا ءۇيىرلى قاسقىردىڭ تورۋىلىنا ءتۇسىپتى...،-دەپ، تۇڭعات ەرنىن جىمىرىپ، ءجۇزىن ءتور الدىنداعى تارلانداپ قالعان ورازبەكتەن بۇرىپ اكەتتى. مال يەسىنە بۇل حابار تىپتەن وڭاي سوقپادى بىلەم، باسىنداعى قۇندىز بوركىن جۇمارلاپ، تىزەسىنە قوندىرىپ تىستەنىپ وتىرىپ قالدى. سودان ءبىر مەزگىل بولعاندا:
- اققابا قوتانىمنىڭ قۇتى، مالىمنىڭ باسى ەدى. ءوز اجالىنان ولسە اڭگىمە ءبىر باسقا، بايقايىم، باسىمنان باق تايعالى تۇر ەكەن،- دەپ، جانتايىپ جاستىققا جاتا كەتتى.
- نە دەيدى، سونشا تاۋسىلىپ! قالعان قالىڭ مالىڭ جەتپەي مە ساعان؟- دەپ، بايبىەشسى قارتتىڭ قاتتى كۇرسىنىسىن ۇناتپاعانداي ءۇن قاتىپ ەدى، وتاعاسى؛
- كورەسىڭدەر، مەنىڭ كۇنىم دە كوپ ۇزاماس...،-دەپ، كەرەگە جاققا بەتىن بۇرىپ، ٴسوزىنىڭ ارتىن قۇلاق ەستىمەس كۇبىرگە اينالدىرىپ اكەتتى...
ارادا التى اي وتكەن جوق، ەل ىشىندەگى بايلاردىڭ مالىن كوللەكتيۆكە وتكىزىپ الىپ، وزدەرىن ۇكىمەت قولعا الا باستادى. مىنە سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ورازبەك تە ۇستالدى. ونىڭ قالىڭ جىلقىسى جاڭا قۇرىلعان فەرمانىڭ جاندى مالىنا اينالدى. قىرىق جىل قۇرىق ۇستاعان تۇڭعات تا قوتانداعى مالمەن بىرگە سول فەرمانىڭ ءبىر مۇشەسى، شوپانى بولىپ شىعا كەلدى. تۇڭعات قوعامنىڭ بۇل تولقىندارىن تۇسىنە الماي باسى قاتىپ الەكتەنىپ جۇرگەندە، جوعارعى ۇكىمەت ارناۋلى ادام جىبەرىپ ونى اۋدان ورتالىعىنا شاقىرتتى. ول وندا بۇرىن دا ورازبەك بايدىڭ جىلقىسىن ايداپ بازارشىلاپ بىرنەشە رەت بارعان. بۇل جولى ول بازار ەمەس، باسقا جۇمىسپەن بارعالى وتىر. ءوزىنىڭ وسىلاي اۋدانعا اتتاناتىنىن العاش ويلاعاندا تۇڭعات:«ورايى كەلگەن جاقسى ساپار بولاتىن بولدى» دەپ ىشتەي قۋانىپ قالعان. ويتكەنى، ۇستالىپ كەتكەن ورازبەك بايدىڭ ارتىنان قىرق جىلدىق مالشىسى تۇرىپ ىزدەپ بارماسا، ار الدىندا ءوزىنىڭ قارتتىڭ قايىرىمىنا قيانات ىستەگەن قىلمىستىعا اينالاتىنىن ويلاپ، قينالىپ جۇرەتىن.

اۋدانعا بارعاندا كوردى، باياعى اۋىلدا بايدىڭ قورا-قوتانىنىڭ قىزمەتىندە بولعان كونە كوزدەرىنىڭ ءبارى سوندا جينالىپتى. بارىمەن دە ول جارقىلداپ، سامبىرلاپ امانداستى. كوبىنىڭ تۇگە تۇكتەرى سىرتىنا تەۋىپ سىزدانا قالىپتى. «ە، بۇلار دا كاريا ءۇشىن مەنەن دە ارمان قينالىپ جۇرگەن بولدى عوي» دەپ توپشىلادى. ءوزى تىپتەن «ۇلكەن كىسى پالەگە جولىعىپ قاماقتا جاتسا، كەشىگىپ كەلگەنىممەن قويماي وسپادار قىلىق جاساپ العان جوقپىن با؟»دەپ، ايتارعا بولماسا ۇيالىپ تا قالدى. ەرتەسى ۇكىمەت بۇلاردىڭ ءبارىن شاعىن ءماجىلىس ۇيىنە جينادى. وسى كەزدە تۇڭعاتتىڭ توبەسىنەن سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي سىلەيدى دە قالدى. ءتىلماش ارقىلىءتور ۇستەلگە كەلىپ جايعاسقان باستىقتىڭ سوزىنەن ۇققانى؛ بۇگىنگى قۇرىلعان ۇكىمەت كەدەي تومەن-ورتا ديحاننىڭ ۇكىمەتى ەكەن. بۇلار قازىرگى ساياساتقا سايكەسىپ، ورازبەك بايدان كورگەن زورلىق-زومبىلىق، تارتقان ازاپ-تاۋقىمەتتەرىن ايتىپ بولىسىنشا اشىلىپ- سايراپ الۋلارى كەرەك ەكەن. ايتىپ ايتپاي الا قاپتىڭ اۋزى اشىلدى. ورازبەك بايدىڭ باس-اياعىندا جۇرگەن قويشى، شوپان، مالشى-باقتاشىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە سىرى تۇڭعاتتىڭ ءتوس قالتاسىندا ەدى. بىرىمەن ءبىرى ءجاي كۇندەرى دە جۇلدىزى قارسى كۇندەس بولىپ، ابىسىنداي ارپىلدساتىن دا جاتاتىن. ءبىرىنىڭ مىنگەن اتى بىرىنەن موينى وزىپ كەتسە بولدى دۇنيە بۇلىنەتىن؛ « ماعان جىلقىشى ماندام، توبان اياق اتتى مىنگىزىپتى» دەپ تۇڭعاتتى قويىپ، سالىپ ۇرىپ ورازبەك كاريانىڭ ءوز الدىنان ءبىر-اق شىعاتىن. ۇكىمەت ادامدارىنىڭ سوزىنەن كەيىن ورتاداعىلاردىڭ ءبىرى وتىرىپ، بايدىڭ قايسى ءبىر جىلى وزگەگە سوعىم بەرىپ وزىنە بەرمەگەنىن مىڭگىرلەپ ايتا باستاپ ەدى، ەكىنشى بىرەۋى «مىنادان مەن كەم سوقسام جەر سوعايىن» دەگەندەي، الگى جاپا سويلەگەن ارىپتەسىمەن جاناسا كەتىپ؛ باي بالاسىنىڭ كىندىك شەشەسىنە كويلەك كيگىزىپ، ءوز ايەلىنىڭ كۇڭنەن دە بەتەر قورلانىپ قالعانىن جىلارمان كوڭىل كۇيمەن جەتكىزدى... «كۇڭ» دەگەن سوزدەر قۇلاعىنا جەتكەندە، تىمساقتى كورگەندەي باستىقتىڭ تىپتەن ءوڭى تاتارىپ كەتىپ وتىردى. باقتاشىلاردىڭ باقاستىق سوزدەرى بۇل ورتادا ورازبەكتىڭ بەز بۇيرەك قاتالدىعى بولىپ، قىلمىس رەتىندە قاعاز بەتىنە قاتتالىپ جاتتى. تۇڭعات ءبارىن ىشتەي ءتۇسىنىپ وتىر؛ بۇلاردىڭ قىزىل كەڭىردەك بولىپ قىزبالانىپ جاتقانى زايىرىن قۋىپ كەلگەندە ورازبەك باي ەمەس، ءوزدى-ءوزىنىڭ ءيت تالاستىرعانداي ىشكى كۇنشىلدىگى ەدى. باياعىداعى قارا قوستىڭ ىرگەسىندە قۇرىت قايناتقان قازانداي بىرقىلداپ جاتاتىن قاتىنداردىڭ وسەگى مىنە وسىلاي قىزدى-قىزدىمەن ورتاعا سالىنىپ، ورازبەكتىڭ باسىنا مايالانىپ بيىكتەپ بارا جاتتى. تۇڭعات كوپكە دەيىنءتىس جارمادى، تۇنەرىپ ءۇنسىز وتىردى. ءبىر كەزدە مۇنى دا سەزە قويعان توردەگى كىسى:
-سەن جىگىت نەگە سويلەمەيسىڭ، الدە جاڭا ۇكىمەتتى جاقتاعىڭ كەلمەي مە، جوق بولماسا بۇرىنعى كەدەيلەردىڭ بايلاردان قورلىق كورىپ كەلگەنىن تەرىستەگىڭ كەلىپ وتىر ما؟! بىزگە بۇگىن ءوز مايدانىڭدى اشىق ءتۇسىندىر. مىنالار ورازبەك بايدان وسىنشا كوپ ازاپ تارتىپ جۇرگەندە، سەنى ماي شەلپەككە وراپ اسىراپ پا ەدى،-دەپ، تۇڭعاتقا تىكەندەي قادالدى.
- مەن سويلەسەم شىندىعىن سويلەيمىن، باستىق!- دەپ ورنىنان كوتەرىلدى تۇڭعات.
- دۇرىس بىزگە دە سول شىندىعى كەرەك،-دەپ شەگەلەدى ول.
- وتىز جىل ورازبەك بايدىڭ جىلقىسىن باققانىم راس. بۇل وتىز جىلدا بايەكەڭ، تۇزدەگى ءوز جىلقىسىنىڭ دا تولىق سانىن بىلگەن جوق. باجى-قۇجى، سوعىم-سويىس، اعايىن-تاعايىننىڭ الىم-بەرىم ءمىنىس كولىگىنە دەيىن مەن باسقارىپ، مەن توستەدىم. مىنە، وتىرىك دەسەڭىز مىنا وتىرعان كىسىلەردەن سۇراڭىز. اتتىڭ جۇيرىگى استىمدا، استىڭ ءدامدىسى الدىمدا بولدى. باي دەسەڭىز ورازبەكتەن بۇرىن مىنا وتىرعان مەن بايمىن، ءسوزىم وسى...،- دەپ، تۇڭعات ورىندىققا وتىرا كەتتى. ءتىلماش ارقىلى ونىڭ ءسوزىنىڭ ارعى-بەرگى ءمانىسىن تۇگەلىمەن ۇعىنعانءتور ۇستەلدەگى باستىق باسىن شايقاپ، الدىنداعى اق قاعازعا بىردەمەلەرىن ءتۇرتىپ جاتتى. ۋاقىت تا ءبىرتالايعا بارىپ قالعان، ەشكىم دە ەكىنشى رەت ءسوز الىپ بۇل قىرماندى قايتىپ ساپىرعان جوق. ۇلكەن باستىق اۋىلعا بۇلاردىڭ ەندى قايتا بەرۋلەرىنە بولاتىنىن ايتىپ، الدىنداعى قوبىراعان قاعازدارىن قولتىقتاپ ەسىككە بەت الدى. ونىمەن ەرە جونەلگەن ءتىلماش جىگىت تابالدىرىققا جەتە بەرگەندە توسىلىپ، توسىرقاپ ارتىنا بۇرىلدى:
- جىگىتىم، جارايسىڭ! اكەڭنەن ناعىز ۇل بوپ تۋعان ەكەنسىڭ،-دەپ، ول تۇڭعاتقا بارماعىن شىعاردى. ەسىك «تارس» جابىلدى. بۇل ءسوز مۇنداعى ورازبەك بايدىڭ قوتانىندا جۇمىس اتقارعان باسقا اعايىنداردىڭ توبەسىنەن جاسىن ءتۇسىرىپ جىبەرگەندەي ءجايسىز ءتيدى. شامالى ۋاقىتقا دەيىن سىلەيىپ قىبىرسىز وتىرىپ قالدى. ەرتەسى ەل كەلگەن ىزدەرىمەن كەرى قايتتى. تۇڭعات جىلقى فەرماسىنا جول الدى.
كوپ وتپەي قالىڭ اسكەر كوڭكەمەن ورازبەكتى ورتاعا الىپ اۋىلعا اكەلدى. ەڭكەيگەن كارى مەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن جينالعان زور جينالىس بولدى. «كەرى توڭكەرىسشىلەرمەن اۋىز جالاسقان، كەدەيلەردىڭ تابان ەت، ماڭداي تەرىن سۇلىكتەي سورعان، ادامدىقتان شىعىپ كەدەيدىڭ كەيبىرەۋىن قيناپ ولتىرگەن...»دەي مە؟! قويشى ايتەۋىر، ول كىسىنىڭ ورىسىندە ءجۇرىپ ولگەن ادامنىڭ ءبارىنىڭ دە اجالى ورازبەكتىڭ مويىنىنا ارتىلىپ شىقتى. ارا تۇسەر ادام جوق، بۇل سۇمدىقتى تىڭداعان ەلدىڭ كوزى توشالاداي توڭكەرىلدى. جيىننىڭ ەڭ سوڭىندا باياعى اۋدان ورتالىعىنا شاقىرتىلعان بايدىڭ باقتاشىلارىنىڭ ىشىندەگى شەشەندەۋ بىرەۋىنە شارشى توپتىڭ الدىندا شەر توكتىردى. اقىرىندا ورازبەكتى اۋىل شەتىندەگى جار قاباقتىڭ تۇبىنە اپارىپ، ەلگە تەرىس قاراتىپ جۇرەلەتىپ وتىرعىزدى دا تۋ سىرتىنان قالىڭ اسكەر ساپقا تۇرىپ اتتى دا تاستادى. مىلتىقتىڭ سول ءبىر وداعاي ۇنىنەن كەيىن قاتارداعى ءبىر اسكەر، قولىنداعى كوسەۋىمەن بۇگە ءتۇسىپ جاتقان ءمايتتى بۇيىردەن تۇرتكىلەپ-تۇيگىلەي باستاپ ەدى؛
- جەتەر ەندى! جانى شىققان مۇردەنىڭ ەندى سەندەرگە نە جازىعى بار،-دەگەن توپتىڭ ورتاسىنان قارلىعىڭقى ءبىر ءۇن ەستىلدى. قالىڭ ەلدىڭ اراسىنان كيمەلەپ العا وزعان كورشى اۋىلدىڭ كارياسى ءالريزا، اسا تاياعىن سەرت ۇستاپ جار تۇبىنە جالعىز كەتىپ بارا جاتتى. ونىڭ جولىن توسقان دا، ەتەگىنەن ىلەسكەن دە ەشكىم بولمادى. ەڭ الدىمەن ول ەكى بۇكتەتىلىپ بۇگە تۇسكەن سۇيەكتىڭ بەتىن قىبىلاعا قاراتتى، شۇيدەدەن تيگەن وق ماڭدايىن جۇلىپ اكەتىپتى. قول سوزىم قارسىداعى جار قاباقتىڭ بەتىنە دەيىن قان جاۋىپ، شاشقان شالاپتاي بولىپ شاشىراعان ادام ميىن ۋىستاپ ءجۇرىپ شىتىنا ءتۇيدى. بۇگىنگى بۇل قاندى مايداننان جينالعان ەلدىڭ قاراسى وشكەندە، سوناۋداعى قاراسۋدىڭ يىنىندە تالعا بايلانىپ، شانا جەگىلگەن جالعىز تورى ات تۇردى. سول كۇنى تۇندە باياعى اققابانىڭ باسى ىلىنگەن ايعايجالدىڭ ەتەگىندەگى سالماۋ-سالماۋ توبەلەردىڭ بىرىنە ورازبەكتىڭ دە باسى بارىپ كومىلدى. ءالريزا اۋىلداعى ادەتتەگى كوپ كەدەيدىڭ ءبىرى ەدى. كوپ وتپەي ول دا ۇستالىپ كەتتى. ەل ىشىندەگى گۋ-گۋ اڭگىمەگە سەنسەك؛ ونى دا ارىزدانىپ ۇستاتىپ جىبەرگەن كىسى، باياعى بايدىڭ باقتاشىلارىنىڭ ءبىرى ەكەن. جارىقتىق جۇرگەن-تۇرعان جەرىنىڭ ءبارىن دە وقتان ولگەن ورازبەكتى«شەيت» دەپ، قۇران باعىشتاپ ءجۇرىپتى. ءالريزا اۋىلعا تۇرمەگە التى اي وتىرىپ ورالدى. ءبىراق ولە-ولگەنشە باسىنان «ءتورتقۇل ەلەمەنت» دەگەن قالپاعى الىنباي، سوڭعى ءومىرى كۇرەسكە تارتىلۋمەن ءوتتى. تۇڭعات ورازبەك بايدىڭ اتىلعان حابارىن جىلقى فەرمادا ءجۇرىپ ەستىدى. ەستىدى دە اياداي اۋىلدا بولعان بۇل ىستەردى ساناسىنا سيدىرا الماي-اق قويدى. كوپ جاعدايدا تۇڭعاتتىڭ ەسىنە ەرىكسىز ورازبەك ورالاتىن، ورازبەك ورالسا اققابا تۇسەتىن. اققابانى دا ۇشتى-كۇيلى ساناسىنان ءوشىرىپ تاستاعىسى كەلگەن، ءبىراق، نەگە ەكەنى بەلگىسىز ولاي ىستەۋگە شاماسى جەتپەي-اق قويدى. جاڭا قۇرىلعان جىلقى فەرما باسشىلارىنىڭ تۇزدەگى تۇلىككە ورازبەكتەي وڭ قاباق تانىتاتىنى شىقپادى. باستىقتىڭ قولى قويىلعان ءشاي قاعازىنىڭ قيقىمدارى-اق، اققابانىڭ سوڭعى ءۇيىرىن شەتىنەن جەتەلەپ كەتىپ جاتتى. شىر-پىر بولعان تۇڭعاتتىڭ تىرلىگى كەرۋەنگە ۇرگەن ءيت، قولعا قونعان شىبىن قۇرلى بولعان جوق. جىلقىشى جىگىت قۇرىقتىڭ ەندى قادىرى قالماعانىن، ايدالادا ەندى ءوزىنىڭ ادامنىڭ اققاباسىنا ۇقساپ جالعىز قالاتىنىن ابدەن ءتۇسىندى. سونىمەن ءبىر تۇندە وتكەن-كەتكەن ءومىردىڭ بار قىزىعىمەن قوشتاسىپ،ءيتارقاسىن ارقالاپ ويداعى وتىراقشى اۋىلعا كوشىپ كەتتى.
*****
قو..قو..قوقاقتاعان اق اتەشتىڭ ءۇنى تۇڭعاتتى قالىڭ ويدان تەز سەرگىتىپ جىبەردى. بويىندا دارەتى بار، تۇزگە كوتەرىلدى. شىعىستاعى كوكجيەكتىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلىپ، ارعى جاعىنان كۇلتەلەنىپ تاڭ شاپاعى كوتەرىلىپ كەلەدى. كادىمگى«قۇزعىن ۇشپاي، كەمپىر تىشپاي» دەيتىن، قاراشا اۋىلدىڭ ءالى دە ۇيىعان تىنىشتىقتىڭ بەسىگىنەن بەل شەشە قويماعان كەزى. كاريا قىبىلانى بەتكە الىپ تاڭعى ازانعا قول جايىپ، قۇلاق قاقتى. اۋىلدىڭ الدە ءبىر تۇسىنان ماڭ توبەتتىڭ ماڭق ەتكەن تارعىل داۋىسى مەن شابەلەڭدەگەن ساق قۇلاق قانشىقتىڭ شىج-بىج بولىپ تىراشتانا ۇرگەن ءۇنى ەستىلدى. قۇمانىن كوتەرىپ ەڭكەڭدەپ ەسىككە بەت العان تۇڭعات تۇرا قالىپ، ءجۇزىن اۋىلدىڭ باتىسىنا بۇردى. جالعىز نوقات اۋىل شەتىنەن اۋلاقتى بەتكە الىپ الىستاپ بارا جاتىر. تاڭ بوزىنان اتقا قونعان بۇل جۇرگىنشىنى ول، كوزىنىڭ الدى كوك مۇنارلانىپ انىق تاني الماي تۇرسا دا، كوڭىلىندە ءسوزسىز «باراق» دەپ كەسەتتى. شىنىندا ول باراق ەدى.
باراقتىڭ اكەسى بۇرىن ءوز ورتاسىندا كادىمگىدەي باردام بولعان كىسى. ازاتتىقتان كەيىن بايلاردىڭ مالى كوپراتسياعا الىنىپ، تايقازان ورناعاندا ەرىن ارقالاپ ەل قاتارىنا قوسىلعان. باي-كەدەيدىڭ ارا-جىگى اجىراتىلىپ، كۇرەستىڭ كوكپەرى مايدان الا باستاعاندا، جارىقتىق جانىن ەشكىمگە قيناتقان جوق، اۋىرماي-سىرقاماي تاساتىنان كەلگەن اجالدان باھيعا اتتاندى. اكەسىنەن جاستاۋ قالعان باراق كۇرەسكە كوپ تارتىلىپ كەتبەسە دە، سوڭعى كەزدەرى ورلەپ وقي المادى، ەلدىڭ ەتەگىندە قوراشتاۋ كۇن كەشىردى. وسى بايلىقتىڭ ءوزىن كەيدە ادامدار «بايانسىز» دەپ بايقاماي جاڭىلىساتىن سياقتى، ونىڭ دا «ءتىرى جان –ءتىستى باقا»- ۇرپاقتار جالعاستىعى بارىسىندا ادام قولىنان ۇشار كەزى، باسىنا كەلىپ قايتا ورالىپ قونار تۇسى دا بولاتىن ءتارىزدى. باراقتىڭ كەزىندە اكەسىنىڭ قولىنان بالاق باۋىن ۇزگەن باق-داۋلەت توسىننان بالاسىنىڭ توبەسىنە كەلىپ قايتا قوناقتاعالى دا كوپ بولعان جوق. ەكى جىلدىڭ الدىندا بايلاردىڭ قارجىسى قايتارىلعاندا، باياعى باي اكەنىڭ كوپراتسياعا قوسىلعان ءتورت تۇلىگى تۇياعىمەن ۇلىنىڭ قوتانىنا تۇگەل كەلىپ كىرمەسە دە، قايتقان سىلەكەيىنىڭ ءوزى باراق بايقۇستىڭ قوراسىن قاراڭ-قۇراڭ مال بارانىنا اينالدىردى.
تۇڭعات كاريا ۇيگە ورالىپ، تاڭعى بامدات نامازىن وتەدى. قولىنداعى ءتاسبيعىن ساۋمالاپ، تارامىستاپ تاعى دا كوپ وتىردى. ايتەۋىر، بەيمالىم كوڭىلىندە قوبالجۋ بار. ونىڭ باسى قايدان باستالدى، ءتۇبى نەمەن تىنارىن ءبىر قۇدىرەتتەن باسقا ەشكىم دە بىلمەيدى. كەلىنى تۇزدەگى وشاققا وت قالاپ، تاڭعى استىڭ دا ازىرلىگىن كورىپ ۇلگەرگەن ەكەن، ەسىك الدىنداعى جاتاعانداۋ قورجا تامعا جينالىپ ءبىر ۇيلى جان شايگە وتىردى. داستارقانعا باتا جاسالىپ، بالاسى تۇزدەگى تىرشىلىككە جينالا باستاعاندا، تورگى ۇيدەن توسەكتەگى نەمەرەسىنىڭ «اتالاعان» اۋەنى ەستىلدى. سونىمەن كاريا نەمەرەسىن تۇرعىزىپ، كيىندىرىپ، تاڭعى ورازاسىن اشتىرىپ ەتەگىنەن ەرتىپ ۇيدەن شىقتى. اتالى-بالالى ەكەۋى ەلدەن ەرتە قوزعالىپ، اۋىل شەتىندەگى كۇندەگى كوگالدى شىمعا كەلىپ تىزە بۇكتى. ءار ۇيدەن ءبىرلى-جارىم ءتورت تۇلىكتەرىن ورىسكە ايداعان ەل، اۋىل شەتىندەگى بادا مالدىڭ بارانىن ىلەزدە مولىقتىرىپ جىبەردى. باقتاشىنىڭ بادىراقتانىپ شىعاتىن بارلىعىڭقى داۋىسى بارعان سايىن ءۇزىلىپ-تالىپ السىرەپ، قورجادان ورگەن قالىڭ مال كوز ۇشىنداعى كوكجيەككە جۇتىلىپ بارا جاتتى. ورىسكە مال ورگىزە شىققان اۋىلدىڭ قارتتارى، باياعى ادەتتەرىنشە تۇڭعات وتىرعان كوگالدى الاڭدى اينالسوقتاپ قالىپ قويدى. سونىمەن بۇگىن دە ءبىر شوعىر ەل كوك جاساڭدا جايعاسىپ وتىرىپ وتكەن-كەتكەن اڭگىمەنىڭ كورىگىن باسۋعا قۇلشىندى.
بۇل ورتاداعى بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ ادىمى ارشىنداپ اشىلا قويعان جوق. مۇنداي قىسىر كەڭەستىڭ ءبارىن دە ءسوز قۇرىعى قولىندا، قولقاسىز-اق اڭگىمەنىڭ تۇڭلىگىن ءوزى تۇرەتىن تۇڭعاتتىڭ تۇنەرگەن مىنا وتىرىسى كىم-كىمدى دە بولماسىن كىدىرتىپ، توسپا قويىپ وتىر. تۇڭعات ءالسىن-ءالى باراق كەتكەن بوزتوبەگە اتا قازداي موينىن سوزىپ، كۇن سالىپ قويادى. ءبىر كەزدە انە سول بوزتوبەنىڭ بالاعىنان بەرى قاراي تۇمسىق اينالعان ءىرى قارا مالدىڭ شوعىرى كورىندى. قازىرشە بۇل قاراڭ-قۇراڭ تۇڭعاتتىڭ كوزى جەتەتىن جەردە ەمەس، كاريا مويىنىن ىشىنە الىپ، كوزىن جەرگە سالعان بەتى كوپتىڭ كوك كوجەدەي قاتىقسىز اڭگىمەسىنە قۇلىقسىزداۋ قۇلاق ءتۇرىپ وتىر.
- ە، باراق باي دا مالىن تۇزعا الىپ تۇسكەن ەكەن، كوك جايلاۋعا كوش تۇزەيتىن ۋاقىتى جەتكەن ەكەن دە...،-دەگەن توپ ورتاسىنان الدە بىرەۋدىڭ ءسوزى، تۇڭعاتتى قاسىندا سۇلاتا سالعان توبىلعى تاياعىنا قول سوزدىردى. شيىرشىق اتىپ وتىرعان شال بالاشا شيراقى قيمىلمەن ورنىنان تەز كوتەرىلدى. بوزتوبەگە كۇن سالدى. كوزىنىڭ الدى بۇلدىر دا بۇلدىر بوزامىق دۇنيە. ۇزاق تەسىلىپ قاراعان سايىن دالا ءتوسى قايماقشىپ ىمىر-شىمىر بەينەگە اۋىسىپ الا جونەلەدى.
- الگى تۇزدەگى جىلقى ۇيىرىنە كەلىپ قوسىلعان ماقۇلىق تا بار سياقتى،-دەيدى بىرەۋى تۇڭعاتتىڭ تاعاتىن تىپتەن تاۋسا ءتۇسىپ.
- سەندەر ءوزى نەنى كورىپ تۇرسىڭدار،-دەپ العا وزدى كاريا. شامالى ۋاقىت وتكەن سوڭ بارىپ ونىڭ كوز ۇشىنداعى قالىڭ مۇناردىڭ ىشىنەن شىبىنداپ شۇلعىپ باسىپ كەلە جاتقان ءۇيىرلى جىلقىنىڭ سۇلباسى بىرتىندەپ ايقىندالا باستادى.
- باراق جىلقىنىڭ ارتىندا جالعىز قاراعا ىلەسىپ كەلەدى...
- ە، قايىرۋ بەرمەي كوتكەنشەكتەپ كەلە جاتقان الگى ماقۇلىعى سول بولدى وندا...،-دەسكەن ەل اقىرىن العا قاراي اياق وزدىردى. تۇڭعاتتىڭ كوزىنە باراقتىڭ بارانى ءالى دە شالىنعان جوق. ءۇيىرلى جىلقى اۋىلدان اۋدەم جەردەگى قارا سۋدىڭ يىنىنە كەلىپءيىرىلىپ تۇرا قالدى. باراق بولسا كوتەرەم مالدى كوتتىكتەپ الىپ كەلە جاتقانداي، جالعىز ساياققا ىلەسىپ ايعاي سالىم ارتتا سۇيرەتىلىپ سوزىلىپ ارەڭگە كەلەدى. كەشەگى قۇبىجىق«ماقۇلىقتى»ءوز كوزدەرىمەن كورۋگە اسىققان اۋىل ادامدارى ەندى مىنە ادىمدارىن اشا ءتۇسىپ، قاراسۋ جاعاسىنا جاقىنداپ بارادى. اش ىشەكتەي يرەكتەلگەن بۇلاقتىڭ بۋما تۇسىنان تۇڭعات كاريا تاياعىن جەبەي شانشىپ قارعىپ ءوتتى. مىنە وسى كەزدە ارعى جاعىنان باراق تا بۇل توپقا جاقىنداپ تاياپ كەلدى. انە-مىنە تاياق تاستام جەرگە دە جەتتى. الدىنداعى الگى ماقۇلىق توپتانعان ەلدىڭ اياق جاعىنان كەلىپ، قاراسۋ جاعاسىنداعى جاسىل قۇراققا مويىن سالدى. ات باسىن اۋىل ادامدارىنا بۇرعان باراق، ەر ۇستىنەن قوقاڭ ەتىپ قۇيمىشاعىن كوتەرىپ تەبىنىپ كەپ توقتادى:
- بولدىرىپ بولعان ەكەن، ازەرگە جەتكىزدىم،- دەدى ول تۇتىگە سويلەپ، ەردىڭ ەكىنشى قاپتالىنا بوكسەسىن قوندىرىپ جاتىپ. تەرىسى جىلانداي جىپ-جىلتىر، بىلاي قاراعان كوزگە تىپ-تىرداي كوك بەتتەنىپ كورىنەدى. مىنەر جاقءبىر قۇلاعى تۇبىنەن جوق، قامشىلار جاعىنداعى قۇلاعىنىڭ تۇقىلى عانا قالعان. قۇيرىق، جال، كەكىلدەن قىلتيعان قىلشىق تابا المايسىڭ، قۇيمىشاعى ىڭىرشاقتىڭ قاسىنداي ءيتىنىپ تۇر. تىرتيعان تىرسەكتە سەلتەڭدەپ ساباۋداي بولىپ بىردەمە كورىنەدى. مىنە وسى كەزدە:
- جەتەڭنەن اينالايىن جانۋارىم-اي، جەردى اڭساپ، ەلدى اڭساپ جەتكەن ەكەنسىڭ عوي؟!،- دەپ، توپتان وزعان تۇڭعات الگى قۇبىجىق ماقۇلىققا قاراي ءسۇرىنىپ-قابىنىپ، ەڭكەڭدەپ داۋىس سالىپ بارا جاتتى. ۇلكەن كىسىنىڭ سۇيرەتپە كالوشىنىڭ ءبىر سىڭارى كونە توز ەتىگىنەن سۋىرىلىپ جولدا قالدى، وعان قارايتىن تۇڭعات جوق، تاياي بەرە قولىنداعى اسا تاياعىن دا اۋلاققا لاقتىرىپ جىبەردى. قۇبىجىقتى قىزىقتاپ تۇرعان اۋىل ادامدارى توسىننان تۋعان بۇل كورىنىسكە اۋىزدارى اشىلىپ اڭىردى دا قالدى. ماقۇلىق تۇڭعات كاريادان تىكسىنىپ ۇرىككەن جوق، قايتا قارتتىڭ ومىراۋ وڭىرىنە تۇمسىعىن ۇمسىنىپ ءيىس العانداي الپەت تانىتتى. قۇبىجىقتىڭ بارا سالىپ باسىن قۇشاقتاعان كاريا كادىمگى كورىسكە كوشتى.

- تەنتىرەپ كەتكەن تەكتىم -اي...
- بوزداپ جەتكەن بوزداعىم-اي...
-قۇلدىراڭداعان قۇلىنىم-اي...
-ايعا شاپقان ايبوزىم-اي... جۇرەكتىڭ ەڭ تۇپكى شۇڭقىرىنان قىرنالىپ شىعىپ، ەڭ جاناشىر جاقىنىڭنىڭ، باۋىر ەت بالاڭنىڭ قازاسىندا عانا شىبىن جانىڭدى قاقىراتىپ شىعاتىن ازالى بۇل جوقتاۋ، ەستىگەن ەلدىڭ شىنىندا ەسىن شىعارىپ جىبەردى. نە بولىپ قالعانىن تۇسىنە الماي داعدارعان جۇرت، تۇڭعاتتى جازاتايىم ەسىنەن اداسىپ جىندانعان ەكەن دەپ تە ەكىلەندى. قايمانا كىسىنىڭ دە قابىرعاسىن سوگىپ، ەت باۋىرىن ەزەتىن بۇل ءۇن، بۇل داۋىس ءارقانداي ەستى كىسىنىڭ جۇرەگىن قانداۋىرمەن شاباقتاپ كەتەرى قاح ەدى. ەسىن جيعان ەل ءبىر كەزدە قۇبىجىقتىڭ موينىنان تۇڭعات شالدىڭ شىرمالىپ قالعان بىلەگىن ازەرگە اجىراتتى.
- قۇيرىعى جوق، جالى جوق قۇلان قايتىپ كۇن كورەر...،-دەپ، ومىراۋىن جاپقان اپپاق قۋداي ساقالىنان جاس تامشىسى تارامدانعان تۇڭعات، ماڭىنداعى ەلدىڭ ءبارىن اتا قازداي ەتەگىنە جيناپ الدى. اينالاسىنداعى اۋىلداستارىنىڭ ءبارىنىڭ دە بۇل كەزدەرى كوزدەرى قانتالاپ بولعان ەدى. تىپتەن، كوڭىلى بوستاۋلارى ىيىقتارى بۇلكىلدەپ، جانارلارى بۇلاۋلانىپ بۇرلىعىپ تۇر. ايتەۋىر، ادامنىڭ قايداعى-جايداعىسىن ەسكە تۇسىرەتىن توسىن تولقىنىس تۋدى. سولىعىن باسقان تۇڭعات ءبىر كەزدە كوپكە كوز سالىپ بويىن تىكتەدى:
-وسىدان بەس جىلدىڭ الدىندا جوعارتىنان وسى اۋىلعا ەلۋ جىلقى سالىعى ءتۇسىپ، ىشكى ولكەگە مال ايداتقانىمىز ەستەرىڭدە مە؟
- ەسىمىزدە،-دەستى كوپشىلىك جامىراپ.
- ولاي بولسا، ەي، ەركىن اكەڭ بولاتبەك مارقومنىڭ قوراسىنان سول جولى ءبىر ءىرى قارانىڭ ەسەبىندە ۇرعاشى قۇلاتايدىڭ كەتكەنىن بىلەتىن شىعارسىڭ؟-دەدى، توپتان شەتكەرەك تۇرعان جيىرما جاستار شاماسىنداعى جالبىر شاش بالا جىگىتكە بۇرىلىپ:
- بىلەمىن عوي،-دەپ، مىڭگىرلەدى ول.
-ەندەشە ەركىن بالا، مىناۋ سول سەنىڭ كەزىندەگى قۇلاتايىڭ، بيىل مىنە جەتىگە شىعىپ، جەرتۇبىنەن جەتىپ وتىر،-دەدى تۇڭعات، ماقتالى شاپانىنىڭ باستىرما قالتاسىنان قولجاۋلىعىن سۋىرىپ، سۋلانعان كوزىن ءسۇرتىپ جاتىپ. بۇل ءسوزدى ەستىگەن بۇل اراداعى ەلدىڭ كوز الدىنا، وسىدان بەس جىلدىڭ الدىنداعى قىستاق اتىرەتىنىڭ استىق قامباسىنا ەلۋ جىلقىنىڭ جينالىپ، ۇيىرىمەن ۇرىمجىگە ايداعان كورىنىسى ەلەستەدى. دەسەدە سونداعى جەر تۇبىنە ايدالعان قۇلاتايدىڭ بەس جىلدان كەيىن قۇبىجىق بولىپ ورالارىن ەشكىم دە ساناسىنا سيدىرا الاتىن ەمەس. ۇرىمجىگە سول جولى مال ايداپ بارىپ-كەلگەن اۋىل ازاماتتارى؛ بايقۇس جىلقىلاردى وتاربانىڭ سۇيرەتكەن جەتەك قوراسىنا قانشا قامالاپ ايداسا دا شىعارا الماي دىڭكەلەرى قۇرىعانىن، ەڭ اقىرىندا قاسقا ايعىردى قامالاپ ۇستاپ، كوزىن شىتپەن تاڭىپ ءجۇرىپ توسەنىشتەن الدىمەن الىپ شىققانىن، مۇنى كورگەن جىلقى ءۇيىرىنىڭ ارتىنان قوتارىلىپ وزدەرى كوتەرىلگەنىن ايتىپ كەلگەن. مۇنى ەستىگەن مۇنداعى قارتتاردىڭ كوبى كوزدەرى سۋلانىپ سول كەزدىڭ وزىندە جىلاپ تا العان. تۇڭعات كاريانىڭ توسەك تارتىپ جاتىپ قالاتىن ءبىر تۇسى دا مىنە وسى مەزگىل ەدى. كەزىندەگى سول قۇلاتايدىڭ نوقتا يەسى جالبىر شاش ەركىندى قويىپ، بۇل اراداعى جينالعان توپتىڭ كوبى تۇڭعاتتىڭ بۇل تۇجىرىمىنا ەكى ۇداي كۇي كەشتى. ەلدىڭ ەكىلەنىپ تۇرعانىن قارت قالت جىبەرمەي تانىدى:
- جارايدى، جاراندار! مەن وسى جاسقا كەلىپءوزىنىڭ وتتاعان ءورىسىن، اۋناعان توپىراعىن، سۋ ىشكەن سۋاتىن وسى جىلقىداي جاقسى كورەتىن، جەر جادى تىرشىلىك يەسىن كەزىكتىرگەمىن جوق. جاراتقان جانۋارعا وسىنشالىق ەس بەرگەندە، باقاداي بولسا دا باقىلداسار ءتىل بەرسەشى! بۇگىن ءبارىن ءوز ەت قۇلاقتارىڭمەن ەستىر ەدىڭدەر. قايران جانۋار-اي، دەسەڭشى! ساروزەننىڭ باسىنان كەلدى مە، قاي جەرىنەن كەلدى؟ ءبىر ءوزى عانا بىلەدى. جىلقىنىڭ جىلاعانىن كورىپپە ەدىڭدەر. كورمەسەڭدەر، ەندى مىنە، كورىڭدەر! كوزىنىڭ سۋاعارى جاستان قۇرعاماي، وزەكتەنىپ، ولەتتەنىپ كەتىپتى،-دەپ قارت تاعى دا كەڭكىلدەپ وكسىك اتىپ، جون ارقاسى سەلكىلدەپ الا جونەلدى. جينالعان جۇرت ۇمسىنىپ كەلىپ قۇبىجىقتىڭ جانارىنا ۇڭىلدى. جىلقىنىڭ شىنىندا جىلايتىنىن مۇنداعى ەل سوندا كوردى، سوندا ءبىلدى. كوزىنىڭ الدى سوقتالانىپ قازىردىڭ ءوزىن دە سۋ جۇگىرىپ تۇر.
- ەي، باراق! مىنا قۇلابيەنى بۇگىننەن باستاپ ءبىرىنشى قۇدايعا، ەكىنشى ساعان تاپسىردىم. باس-كوز بولىپ، جايلاۋعا ءوز جىلقىڭمەن بىرگە جايلاتىپ كەل. كەزدەسكەن مىڭ اجالدان امان قالعان مۇنىڭ دا قورعاۋشى ءبىر قۇدايى بار شىعار. دەسەدە، ساياقتاپ ءجۇرىپ ءتۇزدىڭ ءيتقۇسىنا ىلىگىپ جۇرمەسىن. قالعانىن مىنا حالىق كۇزدە كەلگەندە كورە جاتار،-دەدى، تۇڭعات كاريا ءسوزىن تۇيىندەپ. جينالعان ەلدىڭ بۇل بايلامعا بۇرا تارتار وزگەشە قولقاسى بولمادى، ءسوز وسىمەن ءتامام بولىپ تياناق تاپتى. سونىمەن قارت نەمەرەسىن ۇيىنە جۇگىرتىپ تۇز الدىردى، قۇبىجىقتىڭ ارقا-باسىن تاراقتاپ تۇرىپ ءوز قولىمەن جالاتتى. كۇن كەشكىرىپ، كوز بايلانىپ، ەل ورىنعا وتىرعانعا دەيىن، قۇبىجىقتان قۇلاعدار بولعان اۋىل ادامدارىنىڭ بۇل ارادان اياعى ۇزىلگەن جوق. كورگەن ەل كەشەگى قايران كۇلىكتىڭ بۇگىنگى مۇسكىن حالىن كورىپ ءبارىنىڭ دە القىمى وكسىككە بۋلىقتى.
ارادا اۋناپ ايلار ءوتتى. الىستان انداعايلاپ كورىنەتىن اسقار تاۋلاردىڭ ارقا-جوندارى الامىشتانىپ، قوڭىر كۇزدىڭ دە سىزدى سامالى سىر بەردى. كەشەگى جاسىل كىلەم - ءتور جايلاۋدىڭ تۇگى كەتىپ، ءتورت تۇلىك مالدىڭ دا تاناۋى ەتەككە تۇرىلە باستادى. مىنە وسى كەزدە كوك اسپاندى قوڭىراۋلاتقان قوڭىرالا قازبەن ءان تالاستىرىپ جايلاۋداعى ەل دە جارىسا كۇزەۋلىككە كوشىن تۇزەدى. «باراق ەرتەڭ كوشىپ كەلەدى ەكەن» دەگەن حاباردى ەستىگەن كۇنى، تۇڭعات قارتتىڭ ۇيقىسى تاعى بۇزىلدى. كاريا ەرتەسى سيىر ءتۇس الەتىندە اسا تاياعىن سۇيرەتىپ ەلدەن بۇرىن تاعى دا باياعى اۋىل شەتىندەگى جاسىل الاڭعا كەلىپ مالداسىن قۇردى. باياعى اۋىل، باياعى قاۋىم، باياعى اڭگىمە، باياعى... باراقتىڭ جىلقى ءۇيىرى قاراسۋدىڭ بويىنا باسقا تۇلىكتەردەن بۇرىن جەتتى. ساۋىرى سابىندانعان سەمىز جىلقىلار وسقىرىنىپ، وقىرانىپ، تاي-قۇلىندار قۇلدىراڭداپ كوزدەرىنە توسىن كورىنگەن بولەكشە بۇل تىرلىككە توسىرقاي قارايدى. كوپ ەل بۇگىنگى بۇل جىلقى ۇيىرىنەن باياعى كوكتەمدەگى قۇبىجىقتى كوزدەرىنە ىلىكتىرە الماي الەك.
-جانۋارىم-اي، قۇيرىق-جالى كۇلتەلەنىپ تۇلەپ شىعا كەلگەن ەكەن عوي،-دەپ، تۇڭعات كاريا ساقالىن سالالاپ، اۋدەم جەردە جانارى شوقتاي جانىپ تامسانىپ تۇر. سوندا بارىپ باياعى قۇبىجىقتى تۇستەي الماي تۇرعان ەل، ءۇيىرلى جىلقىنىڭ اراسىنان قۇلا بيەنى كوردى. كوكتەمدەگى كوكبەتتەنىپ كورىنەتىن جىلانداي جىلماعاي تەرىسى بورتەلەنىپ كادىمگى قۇلا تۇسكە اينالىپتى. ساۋىرى جوندانىپ قۋناپ العان. قۇيرىق-جال، كەكىلى دە كۇلتەلەنىپ، تۇبىتتەنىپ كەلە جاتىر ەكەن. باسىن جەرگە سالىپ شىبىنداعانءۇيىرلى جىلقىنىڭ اراسىنان ەل ونى ءاۋ باستا، باراقتىڭ قۇيرىق-جالىن كۇزەپ جاڭا ماتاعان قىسىراعىنىڭ ءبىرى شىعار دەپ تۇيگەن. سەلتەڭ ەتكىزىپ قۇلا بيە باسىن جەردەن كوتەرىپ العاندا بارىپ، ەل ونىڭ باياعىداي قوس قۇلاعىنىڭ جوقتىعىن كوردى. قايران قۇلابيەنىڭ كەسىلگەن قامىس قۇلاقتارى، قۇبىجىق بەينەسىنىڭ ەڭ سوڭعى بەلگىسى بولىپ، جانۋاردىڭ قۇداي بەرگەن قۇلىن مۇسىنىنىڭ بەرەكەتىن كەتىرىپ-اق تۇر. ءتۇس اۋا كوشتىڭ سوڭىن جيناستىرىپ، ءۇيىرىپ باراق تا جەتتى. الدىنان اۋىلدىڭ ادەتىمەن بوز بالالار سۋسىن الىپ شىققان ەكەن، ءشولى قانىپ قاراسۋدىڭ بويىندا قورالانعان ەل قاتارىنا كەلىپ ول دا جايعاسىپ، قورالانعان قاۋىمنىڭ اڭگىمەسىنە ارالاستى.
- باراق بالام،-دەدى تۇڭعات كاريا ءبىر كەزدەرى قاتارىنداعى جىگىت اعاسىنا مويىن بۇرىپ:
- باراق بالام، مالىڭا قۇلا بيەنىڭ قۇت بولىپ قوسىلىپ وتىرعانىن مىنە بۇكىل ەل كورىپ، قۋانىپ قول جايىپ وتىرمىز. قۇداي قالاسا باي بولادى ەكەنسىڭ. جانۋار قۇلابيە باياعى اتاقتى اققابانىڭ ناسىلىنەن ەدى. الداعى كۇندەردە ەركەك قۇلىن ەرىپ جاتسا ەكىلەنبەي ۇيىرىڭە ايعىر سال، قۇداي قالاسا باياعى قازاقتىڭ قازاناتتارى ورىسىمىزگە ورالاتىن شىعار؟! ادام سەكىلدى مال دا تەگىنە تارتادى. كوزىمنىڭ تىرىسىندە اققابانىڭ ارقىراعان ءۇنىن تاعى ءبىر ەستىپ ولسەم ارمانىم جوق. بۇگىننەن باستاپ بۇل جانۋاردىڭ تۇزدەگى باعىمى مەن بابىن وزىڭە تاپسىردىم،-دەدى.
-يەسى حوش كورسە...،-دەپ باراق باسىن تىر-تىر قاسىنا بەرىپ ەدى:
- قۇداي الدىندا قۇلابايتالدىڭ قۇنى بولسا بولاتبەك مارقوم مەنەن السىن، بارارمىن قاسىنا!ءتىرى بولسام ەندى بىرەۋ كەلىپ وعان قۇرىق سالام دەپ ويلاماسىن. مۇنداي ەستى مالعا ەسى بار ەشكىم دە بۇرىن-سوڭدى قانجار كەزەمەگەن. مالدىڭ تورەسى دەگەن بىلسەڭدەر وسى. ءورىسىڭدى قىزعانبا ءجۇرسىن قازداي قالقىپ، ۇيرەكتەي ءجۇزىپ. ولسە ءوز اجالىمەن ءولسىن، جەمتىك سۇيەگىن دە توبەلەردىڭ بىرىنە كومىڭدەر، جانۋار جاتسىن سولاي اڭساپ كەلگەن جەرىن ايمالاپ. «قايتقان مالدا قايىر بار» دەيدى عوي حالقىمىز، قۇلابيەمەن ەرىپ قامبار اتانىڭ كيەسى اۋىلعا قايتىپ كەلگەندەي سەزىك الىپ وتىرمىن. قۇدايدان قورىقسا ۇرى- قارى دا ەندى وعان سۇعىن قاداي الماس ،-دەپ بارىپ توقتاعاندا، بۇكىل ەل قارتتىڭ بۇل ءسوزىن بۇگە ءتۇسىپ تىڭدادى.
قۇلابيە بۇل جىلى باراقتىڭ جىلقى ۇيىرىمەن بىرگە قىستان شىقتى. اندا-ساندا قار قالىڭ ءتۇسىپ بوران تۇرعان ۋاقىتتاردا، باراق تۇزدەگى جىلقى ءۇيىرىن اۋىلعا ايداپ اكەلىپ قولىنان قوراسىندا ءشوپ شاشاتىن. بۇل ۋاقىتتاردا قۇلابيە ۇيرەنشىكتى ادەتىمەن باياعى تۇڭعات شالدىڭ ەسىك الدىنان تابىلاتىن. ۇيدە ادام جوق كەزدەرى قاشادان موينىن اسىرىپ، كادىمگىدەي وقىرانىپ ادام شاقىرىپ تۇرعانداي الەت بايقاتاتىن. كاريا قىس باسىنان باستاپ بۇل جانۋاردى ءوزىنىڭ ەنشىلى مالىنداي تۇز جالاتىپ، جەم بەرىپ، قوراسىنداعى ءشوپتىڭ شۇيگىنىن وقىرىنا توسەپ قولعا ۇيرەتىپ الدى. قىل اياعى تۇڭعاتتىڭ نەمەرەسى دە قۇلابيەنى كورسە:«اتامنىڭ اتى كەلە جاتىر» دەپ ۇيگە الاقايلاپ جەتەتىن. اتالعان اقساقالدىڭ جان ۇياسىمەن بۇل جانۋاردىڭ ورتاسىندا مىنە وسىنداي كوزبەن كورگەندە عانا كوڭىلمەن سەزىنەتىن جاقىندىق پايدا بولعان ەدى. وسىلايدان وسىلاي جانۋاردى بار اۋىل سوڭعى كەزدەرى حايۋان ەكەن دەمەستەن، ەرەكشە ءبىر ىشكى جىلىلىقپەن قابىلداپ كيە تۇتا باستادى. مەيلى ورىستە ءجۇرسىن، مەيلى اۋىل اراسىندا ءجۇرسىن كادىمگىدەي جول اشىپ قايىرماقتاپ جاقىندىق بايقاتاتىن.
قىستىڭ قىمتانىپ العان اق كورپەسى سوگىلىپ، كۇللى تىرشىلىك يەسى اسىعا كۇتەتىن كوكتەمنىڭ شۋاقتى كۇندەرى باستالدى. جىرا-جىلعالاردىڭ ەكى ەزۋى كوپىرشىپ، تەنتەك بۇلاقتار اساۋ تايداي تەپكىلەنىپ جاتتى. قىرات-قىرقالاردىڭ كۇنەس بەتى بۋلانىپ-بۋسانىپ، كوك وسكىندەر باسىن جەردەن كوتەرىپ بادىراقتانا باستادى. مىنە وسىنداي قاسيەتتى جەر انانىڭ ومىراۋى يسىنە باستاعان كوكتەمدە، تۇڭعات كاريا تۇيىقسىزدان دۇنيەدەن وزدى. قارتتىڭ بۇل ازاسى قاراشا اۋىلدى اڭىراتىپ تا، قاڭىراتىپ تا كەتتى. ءبىزدىڭ قازاق «باسىڭا كەلسە ءۇش كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەسىڭ» دەمەۋشى مە ەدى، ۇلارداي شۋلاعان ەلدىڭ ۇنىنەن شوشىپ ويانىپ شاقىرايا قالعان شاعىن اۋىل، ءبىر جەتىدەن كەيىن تاعى دا باياعى تىنىشتىققا بوي ۇسىنىپ، قالعىپ-مۇلگىپ بۇرىنعى ۇيرەنشىكتىءوز كۇيىنە كوشتى. قۇلابيە بيىل دا باراقتىڭ جىلقىسىمەن ەرىپ ەن جايلاپ جايلاۋعا كەتتى.
تاعى دا جاز ءوتىپ كۇز كەلدى. باراقتىڭ جىلقى ءۇيىرىنىڭ بارانى بۇل كۇزدە اۋىلعا بۇرىنعىسىنان دا مولىعىپ ورالدى. بۇل كەزدەرى اۋىل شەتىندەگى قاراسۋدىڭ بويىندا، كوشكەن ەلگە كۇن سالىپ تۇراتىن توپتىڭ ورتاسىندا تۇڭعات كاريا بولعان جوق. تۇڭعات جوق بولعان سوڭ ەڭ الدىمەن قۇلا بيەنى كۇزەتەتىن، ىزدەيتىن كوزدە كوپ ەمەس. ءبىر تالاي ۋاقىت وزعان سوڭ بارىپ، جاسامىس تارتا باستاعان اۋىل كىسىلەرىنىڭ بىرەۋى:
- باراقتى بيىل قۇداي اتىپتى. تۇڭعاتتىڭ كوزى كەتتى ەكەن دەپ قۇلا بيەنىڭ ارقاسىنان الا جازداي ەر الماعان سياقتى، كوردىڭدەر مە،انە! بايقۇس جانۋارعا شىر ءبىتىپ، ەت الماپتى،-دەدى شىقىلىقتاپ.
- ءاي، پەندەلىك-اي،-دەپ، باس شايقادى توپ اراسىنان ەندى ءبىر كىسى.
- ەركىن قۇلابيەنىڭ اقيقي يەسى مەنمىن اكەتەمىن دەپ، جاز باسىندا باراققا بارىپ الەك سالىپتى،-دەپ كەيىدى قاتاردان تاعى بىرەۋى. شىنىندا دا بيىل بايقۇس بۇل جانۋارعا شىر بىتكەن جوق. ەركىننىڭ ەرتە جازدان تالاسقانى دا شىن. باراق قۇلابيەنى ەركىنگە بەرمەيمىن دەپ قانشا ارا تۇسكەنىمەن، جىلدا وسىلاي جىلقى ۇيىرىندە جۇرە بەرەتىنىنە كۇماندانىپ الا جازداي تاقىم ارتىپ العان ەدى.
- ەركىنگە ساتتىرىپ، ءيا سوعىمعا سويدىرىپ قۇلابيەنى قور ەتكەنشە، بايلاپ سەمىرتىپ تۇڭعات كاريانىڭ كەلە جاتقان جىلدىق نازىرىنە ارناعان دۇرىس،-دەدى، قاتاردان تاعى ءبىر بىلگىر شىعىپ.
- جوق، بۇلاي ىستەۋدى كاريانىڭ ارۋاعى ەشقاشاندا قوش كورمەيدى. ويتكەنى، كوزىنىڭ تىرىسىندە قۇلابيە ءوز اجالىنان ءولسىن دەپ وسيەت قالتىرمادى ما؟- دەدى قوڭىرلاۋءبىر داۋىس.
-وسيەتى نەسى، كانە كىمگە جازىپ ۇستاتىپ كەتىپتى. ولەتىن ادام ءولدى ، قۋىپ كەلسە قۇلا بيەنىڭ يەسى ۇكىمەت. باياعى تايقازاننىڭ كەزىندەگىدەي سەمىرتىپ سويىپ، ەلگە ەتىن تارازداپ تاراتىپ بەرگەنى ەڭ دۇرىس،-دەپ وكتەم ءبىر ءۇن گۇج ەتە قالدى. جۇرت داۋىس شىققان جاققا جاپىرىلا قاراپ ەدى، وسى قىستاقتىڭ تايقازان تاراۋدىڭ الدىنداعى قىستاق باستىعى ەكەن. كوپ ەل وسىنىڭ سوزىنەن كەيىن بۇعىپ قالدى. قويشى ايتەۋىر، بۇل كۇنى ەل قۇلابيەنى قويارعا جەر تاپپاي كۇڭكىلدەسىپ تاراستى.
ارادا اينالىپ اي ءوتتى، قوڭىرسىعان قوڭىر كۇزدىڭ تولعان تۇسىندا، بۇل قاراشا اۋىلعا قالادان كوڭكە مىنگەن توپتى كىسى جەتىپ كەلىپ تۇسە قالدى. تۇستەرى دە وزگەشەلەۋ؛ اراسىندا ساقالدىسى دا، مۇرتتىسى دا بار. جەلكەسىنەنءتۇيىپ العان شاشتىنى تۋ سىرتىنان ايەل ەكەن عوي دەيسىز دە، ايناداي الدىنان قارسى كەلە قالساڭىز يەگىندەگى شوقشا ساقالىن كورىپ شوشىپ كەتەسىز. بۇل كىسىلەر شاعىن اۋىلدى شىنىمەنەن شوشىتىپ جىبەردى. «ساپالى ءوندىرىس كولىگىن جەتىلدىرەمىز» دەي مە؟! ايتەۋىر، بۇل ارانىڭ ەلى ءوڭى تۇگىلى تۇسىندە دە ەستىپ-كورمەگەن قايداعى ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعارادى. العاشىندا اۋىل شەتىندەگى توپتاسقان ەلدىڭ قاتارىنا كەلىپ تەمىر كولىكتەرىنىڭ تىزگىنىن ىرىككەن بۇل كىسىلەر، مۇنداعى تۇرعىندارمەن تاجىكەلەسىپ سويلەسكەن ەدى بىردەن تۇسىنىسە المادى. بۇلايشا بۇراتانا كىسىلەرمەن جول ۇستىندە اڭگىمە جاراستىرىپ كەتە الماستارىن ءتۇسىندى بىلەم، كوت اينالىپ كولىكتەرىنە كوتەرىلىپ قىستاق كەڭسەسىنە تارتتى.
- وي، مىنالاردىڭ بيە تابىڭدار، تۇقىمىن اسىلداندىرامىزى نەسى...
- جىلقىعا تاجىريبە جاساعاندى قاي اتامىزدان كورگەن ەدىك...
- سەندەرگە، ءشوپتى از جەيتىن، كۇشتى كولىك جەتىلدىرىپ بەرەمىز دەپ، كۇنىم-وۋ، وزدەرى قۇدايدىڭ ءسوزىن ايتادى عوي...
تاعى سونداي نەسىن ايتاسىڭ جۇلىنا، جۇلقىنا سويلەگەن سوزدەر، قىستاق كەڭسەسىنە بەت العان الگى كىسىلەردىڭ ارتىنان ابالاپ جاتتى. بۇلاردىڭ ءسوزىن كەيىنگى ەستىگەن ەلدىڭ كوزدەرى توشالاداي بولىپ،ءتىپتى دە سىرتىنا تەپشىدى...
تاعى دا ءبىر كەش باتتى، تاعى دا ءبىر تاڭ اتتى. اسپاننىڭ جۇزىندە جاڭا پىسىپ قايماقشىپ كەلە جاتقان قازانداعى شىپ-شىپ تولىءسۇتتىڭ بەتىندەي شاربى بۇلتتار شىمىرلايدى. بادا مالدار باياعىدا ورىسكە ءورىپ كەتكەن. اۋىل شەتىندەگى الاڭقىدا قورالانىپ «پىستى، پىستىلاپ» قارتا ويناپ وتىرعان ەلدىڭ كوزى، كەنەتتەن قۇلابيەنى جەتەكتەپ تاۋدان ءتۇسىپ كەلە جاتقان باراققا ءتۇستى. قۇيرىعىن ەردىڭ ۇستىنەن توقتاۋ-تولاسسىز قوقاڭداتىپ ول دا وتىرعان جۇرتقا تاياپ كەلەدى.
-بايەكە، بۇل نە ءجۇرىس؟! قۇلا بيەنىڭ موينىنا بۇگىن قالاي ارقان ءتۇسىپ قالعان،- دەگەندەي، سىندى سۇراقتار باراققا بۇرشاقشا بوراپ كەتتى.
- ە، ءيت بىلەمە؟! قىستاق باستىعى تاڭ اتپاي قۇلا بيەنى وسىندا قۇرىقتاپ جەتكىز دەپ تەبىنىپ ۇيىمە بارىپتى. بۇل بيەگە بيلىك ايتۋعا ءسىزدىڭ شاماڭىز جەتە قويارما ەكەن، قىستاق حالقىن جيناپ الىپ سولارمەن سويلەسسەڭىز قايتەدى دەسەم؛ بيەڭدى جاۋ المايدى، قاسقىر جەمەيدى، قالادان كەلگەن كىسىلەر بار، سولارعا بەس مينۋتقا كەرەك بولىپ تۇر، ارتىنان ءوزىڭ الىپ كەتەسىڭ دەدى. ىزىنە ءتۇسىپ كەلگەن كىسىلەرمە دەپ ارعىسىن ءوزىم دە قازبالاپ سۇراپ كەتپەدىم ،-دەپ اقتالا سويلەگەن باراق قۇيرىعىن ەر قاپتالىنان تاعى دا ءبىر اۋناتىپ ۇلگىردى. ەل بۇعان تاعى دا تاڭ-تاماشا بولدى. قىستاق كەڭسەسىن بەتكە الىپ، ات ۇستىندە قوپاڭ-تەكەڭ ويناعان بالاداي باسى قازداڭداپ باراق كەتىپ بارا جاتتى. ءبىر كەزدە كەشەگى كەلگەن كىسىلەردىڭ كوڭكەسى، بۇل وتىرعان توپتى شاڭ قاپتىرىپ قاستارىنان جاناپ وتە شىقتى. قىستاق باستىعى مەن باراق قۇلابيەنى جەتەكتەپ كوڭكەنىڭ ارتىنان ىلەستى. كوڭكە دە، بيە جەتەكتەگەن ەكەۋ دە كوز ۇشىنداعى قورشامالى شابىندىققا بارىپ توقايلاستى. وتىرعان توپ ەندى مىنە ورىندارىنان ەرىنە كوتەرىلىپ، بوكسەلەرىن قامشىلانىپ جاياۋ-جالپىلى سولاي قاراي جىلجىدى. اۋىلدان اۋدەم جەردە 5، 6 گەكتار شاماسىندا قورشامالى شابىندىق بار. تايقازان تاراعالى بەرگى ەشكىمنىڭ دە ۇلەسىنە بۇيىرماي، تۋسىپ تۇرعان اۋىلداعى ەڭ شۇرايلى جەر. كۇز كەلىپ بۇكىل ەل شالعىسىن شىڭداي باستاعاندا، ونىڭ قىزىعىن الىستاعى اۋىل باسشىلارى مەن وسى اراداعى قىستاقتىڭ اتقا مىنەرلەرى كورەدى. قاراشا حالىقتىڭ ىشىنەن قىزىل كوزدەنگەن قىجىل سوزدەر شىعا باستاپ ەدى، قىستاق باستىعى ولارعا بۇل جەردىڭ يەلىك ۇقىعى جوعارى ۇكىمەتتە ەكەنىن جەتكىزىپ قوس يىعىن كوتەردى. ودان ارى تاجىكەلەسۋگە باتىنا الماعان ەل سونىمەن اۋزىن باسىپ تىندى. شىنىندا دا سولاي بولسا بولعانداي، ات شاپتىرىمداي بۇل اۋماق تاس قامالعا بەرگىسىز بەرىك تەمىر تورمەن قۇرساۋلانعان.
ۇزدىك-سوزدىق قوزعالعان ەل شابىندىقتىڭ تەمىر ەسىگىنە كەلىپ تىرەلدى. قۇلابيەنى موينىنداعى ارقاننان بوساتىپ، ومىراۋىن سوققان شالعىنا جالعىز ءجۇزدىرىپ قويىپتى. جانۋار جايقالعان ءشوپتىڭ ىشىندە شىبىنداپ قويىپ جايبىراقات جايىلىپ ءجۇر. كەشەگى كەلگەن كىسىلەر بۇگىن وتە كوڭىلدى كورىنەدى. ءبىر-بىرىنە يەك قاعىسىپ كۇلە سويلەسىپ، بىلەكتەرىندەگى كۇنمەن شاعىلىسقان كۇمىس باۋلى ساعاتتارىنا ءالسىن-ءالسىن كوزىلدىرىكتەرىنىڭ استىمەن قاراعىشتاپ، اۋىلدىڭ باتىسىنداعى حاننىڭ قارا جولىنا جالتاقتاسىپ قويادى. اۋدەم جەردە اراسىندا كارى-جاسى، جەتەكتەگەن كەيبىرىنىڭ بالاسى دا بار، قالالىقتارعا قوسىلىپ كەتە الماي ۇركەردەي بولىپ دالالىق قاۋىم تۇر. وردەن كەلگەن كىسىلەردىڭ دابىرىنان ەلدىڭ ءبارى ۇلكەن جول جاققا قاراپ ەدى، قارا جولدىڭ شاڭىن شۋماقتاپ ءبىر قارا ماشينا تۋرا وسىلاي تارتىپ كەلەدى ەكەن. جاقىنداپ كەلگەندە بارىپ بۇكىل ەل، الگى ماشينانىڭ ۇستىندە قۇلاعى قۇرىقتاي بولىپ جالعىز قارا ەسەكتىڭ كەلە جاتقانىن كوردى. ماشينا ەنتىگىپ كەلىپ ەلدىڭ قاسىنا جەتىپ توقتادى. قارا ەسەكتىڭ قۇرمەتى قاراماشينانىڭ ۇستىنەن كادىمگىدەي ۇيشىك جاساپ كەجىمدەپ اكەلگەنىنەن-اق كورىنىپ تۇر. شوفەر ماشينانىڭ ارتىن كوتكەنشەكتەتىپ اپارىپ، كىشكەنە تومپەشىككە تىرەدى دە ارتقى قورابىن جاتقىزىپ، قارا ەسەكتى قالادان كەلگەن ەل قاۋمالاپ جەرگە ءتۇسىردى. ءوزى دە بويى تەرەيگەن اڭگى ەسەك ەكەن. شاپپالىقتىڭ تەمىر ەسىگىنە تاياي بەرە الگى ەسەك شالعىن شوپتىڭ ىشىنەن جونى قىلتيىپ كورىنگەن قۇلابيەنى ءوزىنىڭ مەدىسى دەپ قالدى ما كىم بىلەدى؟ اياق استىنان «اڭق،اڭىق...» اڭىراپ، قولدى اياققا تۇرماي شيىرشىق اتىپ الا جونەلدى. ەسەكتىڭ بۇل وداعاي ۇنىنە اڭىرىپ، تاياق تاستام جەردە قۇلاعى جوق قۇلابيە تۇر. قارا ەسەك جانىن قويارعا جەر تاپپاي، الدىنداعى تەمىر ەسىكتىڭ ءوزىن جاپىرىپ كەتەردەي دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ ازىنادى-اي كەلىپ. كەشەگى كەلگەن كىسىلەر جابىلىپ ءجۇرىپ اڭگى ەسەكتى ارەڭگە توقتاتىپ تۇر. وسى كەزدە قورعاننىڭ تەمىر قاقپاسى اشىلدى. ەسەكتىڭ موينىنداعى نوقتاسى سىپىرىلدى. ارتقى شاتىنىڭ اراسىنان قارا كوسەۋىن سۇيرەتكەن قارا ەسەك، شالعىن ءشوپتى جاپىرا قۇلابيەگە تاپىراقتاپ تۇرا جونەلدى. بيە بايقۇس قارا جەردەن جىك شىققانداي جەتىپ كەلگەن جەتپەگىردەن وسقىرىنا ۇركىپ، ويقاستاپ سىرت اينالدى. قارا ەسەك قوياتىن ەمەس، اڭق، اڭق...قۇلابيە قازىرىشە قاسىنا اڭگى ەسەكتى اپاراتىن ەمەس. وڭمەڭدەپ جەتىپ كەلگەنى سول ەدى، قوس اياقتاپ تۇرىپ كوككە كوكيتىپ العان ەسەكتىڭ قۋ باسىنان «ولگەن جەرىڭ وسى» دەگەندەي پەردى دە جىبەردى.
- و، ءولدى،-دەپ اۋىل ادامدارى شۋ ەتە ءتۇستى. قۇلابيەنىڭ جاناشىر جاقتاسى بولىپ جامىراسىپ كەتكەن ەلدى، كەشەگى كەلگەن كىسىلەر جاقتىرماي الا كوزدەرىمەن اتتى. ەسەك تالماۋ جەرىنەن وق تيگەن ارقارداي ۇزىنىنان ءتۇستى. قۇلابيە وسقىرىنا ويناقتاپ شىعا كەلدى. تەمىر توردىڭ سىرتىنداعى ەل قانشا وكشەلەرىن كوتەرىپ، بويلارىن سوزعانىمەن قالىڭ شالعىن قارا ەسەكتى بۇل كەزدە ەل كوزىنە كورسەتپەي كومىپ تاستادى. قالادان كەلگەن كىسىلەردىڭ كۇبىر-سىبىرى كوبەيىپ، شابىندىقتىڭ ەسىگىنەن بىرەۋى شىكەرىگە وزا بەرىپ ەدى، وسى كەزدە قارا ەسەكتىڭ دەلدەڭ ەتىپ ءشوپ اراسىنان الدىمەن قوس قۇلاعى كورىندى. بەيتانىس كىسىلەر بويلارىنا جان بىتكەندەي جامىراسىپ كەتتى. ءبىر كەزدە باسىن سىلكىلەپ ورنىنان ەسەك تۇرىپ كەلە جاتتى.
- ءتۇيت، پاتشاعار! مىنانىڭ ءيت جاندىسى-اي،-دەپ قالدى توپ ىشىنەن ءبىر داۋىس. ەسىن جيناپ ۇلگىرگەن ەسەك اينالاسىنا قوس قۇلاعىن تىگىپ، موينىن سوزىپ ىڭكارىن ىزدەگەندەي سۇزەگەن كوزدەنىپ تۇردى دا، قۇلابيەنى كورە سالىپ تاعى دا جىنداندى. اڭق، اڭق... اڭگى ەسەكتى قۇلا بيەنىڭ قوس اياقتاپ تەپكەن سوققىسى شىنىمەن قورعانتىپ تاستاعان ءتارىزدى. بۇل جولى بارا سالىپ باس سالا المادى. تۇمسىعىن كوككە تىگىپ، قۇرىقتاي موينىن جاسقانا قايقاڭداتىپ، قۇلابيەنىڭ ارتقى ساۋىر جاعىنا الىستان تاپ-تاپ بەرىپ، قاناتىن جايىپ العان كۇركە تاۋىقشا قۇمارلىقتىڭ قۇرتىن توگەتىن وڭتايلى ءساتتى كۇتىپ شىر اينالادى. بايقۇس قۇلابيە الىسقا ۇزاپ كەتكەننەن باسقا ەندى قورعانىستىڭ قالماعانىن بىلگەندەي، شابىندىقتىڭ ءىشىن شىر اينالىپ ۇزاق شاپتى. قارا ەسەك قاتارلاسىپ شاپسا،قۋالاپ قۇلابيەگە جەتە الاتىن ەمەس. دەسەدە، مالعۇننىڭ وڭمەڭدەۋىن قوياتۇعىن ءتۇرى جوق، باياعى سول اڭىراۋ، باياعى سول شوقىراق. قۇلابيە قورشاۋدىڭ قايسى بۇرىشىنا بارسا دا ارتىنان اڭىراپ قارا پالە جەتەدى. بايقۇس جانۋار جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ تاعى دا جونەپ بەرەدى، ارتىنان جارباڭداپ كولەڭكەدەي قۋالاپ قارا ەسەك كەلە جاتادى. تاعى تۇرا قاشادى، تاپىراقتاپ تاعى قۋىپ بەرەدى. بۇل قاشتى-قۋدىنىڭ بۇگىن توقتار، تولاستار ءتۇرى جوق. قۇلابيە كوسەۋىن سۇيرەتكەن بۇگىنگى بۇل زاندەمنەن قۇتىلعىسى كەلەدى، ال، قۇمارلىقتان قۇتىرىپ العان قارا ەسەك شارشاپ-شالدىعۋ، بولدىرۋ دەگەندى بىلمەيدى. قۇداي ونىڭ وسىلايشا جانىن ءسىرى قىلىپ جاراتقان سوڭ نە شارا. قۇلابيەنىڭ قۇدايعا سوندا نە جازىعى بار ەكەن دەشى! ءبىر كەزدە قۇلابيە توردىڭ تۋ سىرتىندا تۇرعان توپقا قاراپ كىسىنەپ-كىسىنەپ كەپ جىبەردى. مۇمكىن جانۋار بولسادا بايقۇس جازعان جاعاداعى تۇرعان ەلدەن مەيىر-شاپاعات كۇتكەن شىعار؟! ءبىراق، وكىنىشتىسى بۇل ەلدىڭ ورتاسىندا بۇگىندەر باياعى تۇڭعاتتار تۇرعان جوق ەدى. و، جالعان دۇنيە-اي!... قۇلابيە قولتىعىنان قولاۋ بولىپ، قوس قۇلاعىنان ايرىلىپ، تۇياق كوبەسىنىڭ تۇقىلى قالعانشا ۇمتىلىپ جارىق دۇنيەنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن ءوزىنىڭ وسى ءورىسىن ءولىپ-تالىپ اڭساپ جەتكەندە، بول جاھاننىڭ بۇگىنگىدەي تار، بۇگىنگىدەي جيىركەنىشتى ەكەنىن سەزبەگەن ەدى. شابىندىقتىڭ شىعىس جاق ءبىر مۇيىسىنە بۇرىن جەتكەن قۇلابيە تۇرا قالىپ ءىش بوساتتى.
- اتتەگەن-اي، جانۋار ابدەن بولدىرىپ بۇرلىقتى-اۋ!-دەپ، توپ ىشىنەن بۋلىعا شىقتى ءبىر داۋىس. شوقاقتاپ جەتكەن قارا ەسەك قۇلابيەنىڭ ايالداپ تۇرعان جەرىنە باسىن سالىپ جىبەردى دە تىپتەن ەسىنەن اداسىپ اڭق،اڭق، اڭق...ەسىرىپ الا جونەلدى. جاعاداعى ەلگە قۇلابيەنىڭ قولتىعى ءبۇرىلىپ، شابىسى شاۋ تارتىپ باياۋلاپ بارا جاتقان سايىن، قارا ەسەكتىڭ ادىمى ارشىنداپ اشىلا تۇسكەندەي سەزىلدى. كۇن شىعىستاعى كوكجيەكتەن ارقان بويى كوتەرىلگەندە باستالعان بۇل قاشتى-قۋدى، دامىل الماي كۇن باتىستاعى ۇياسىنا قۇلاعانعا دەيىن جالعاستى. قۇلابيە قاراتەرگە مالشىندى. قايران جەل قانات جانۋار دەسەڭشى، تەمىر توردىڭ ىشىندە دىڭكەسى قۇرىپ، ەندىگى شابىسى شوقىراققا اۋىستى. موينىن الدىعا وزدىرىپ قانشا ۇمتىلسا دا جانۋاردىڭ ءتورت تاعانىنءدىرىل بيلەپ، شابىندىقتىڭ ءبىر بۇرىشىنا جەتكەندە الدى-ارتىنا تەڭسەلىپ سولىقتاپ تۇردى دا قالدى. قارا ەسەك اڭىراپ كەپ الدىڭعى ەكى اياعىن بيەنىڭ ساۋىرىنا سالا بەرگەندە قۇلا جازعان ەتبەتتەپ بارىپ ۇزىنىنان ءتۇستى. ءتورت اياعىن باۋىرىنا جيا الار ەمەس، باسىن ءبىر-ەكى رەت كوككە كوتەردى دە وقىرانىپ بارىپ تاستاپ جىبەردى. تەمىر توردىڭ سىرتىندا تەلمىرىپ تۇرعان ەلدىڭ دىمى ىشىنە ءتۇسىپ بارادى. قارا ەسەك بولدىرىپ حالى كەتىپ قۇلاپ جاتقان قۇلا بيەنى شىر اينالىپ شىقتى دا، تاعى دا ادام ويلاماعان تاعىلىققا باستى. قارشىلداتىپ قۇلابيەنىڭ قۇيمىشاعىنان تىستەلەي جونەلدى. ءتىسى قادالعان جەر قانداۋىرمەن شاباقتاعانداي قىزىل قانعا بويالىپ جاتتى. جانۋار جاندالباسامەن تىپىر-تىپىر ەتەدى. ءبىر كەزدە اڭىراعان اڭگى ەسەكتىڭ ازۋى تالىقسىپ جاتقان بيەنىڭ تاقىر شابىنان كەلىپ قادالعاندا، قالىڭ ەل:
- وي، بۇۋ! ولتىردى-اۋ،دەپ شيەبورىدەي شۋ ەتە قالدى. باسىن جەرگە توقپاقتاپ قۇلابيە ورنىنان ۇمتىلىپ تۇرىپ كەلە جاتتى. باراق «ىڭق» ەتە ءتۇستى. قاراشا ەلمەن بىرگە ەرىپ كەلگەن ءبىر ەر بالا بەتىن باسىپ «باج» ەتىپ وتىرا كەتتى.
*****
قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلدى. بيىلعى قىستىڭ قاباعى تىم قاتۋلى؛ الدىمەن قاپالاقتاتىپ قارلاتىپ الدى دا، ارتىنان ابىجىلانداي اق بورانىن ىسقىرتىپ، ءبىر-اق كۇندە بۇل ولكەنى ءبۇرىپ اكەتتى. تابيعات جارىقتىقتىڭ بيىلعى تارپاڭ بۇل مىنەزى، قىرداعى ءتورت تۇلىككە دە بۇدان كەيىن قىرىن كەلەتىنى بەلگىلى بولا باستادى. جىلداعى بۇل كەزدەرى ورىستە ويناق سالىپ جۇرەتىن باراقتىڭ جىلقى ءۇيىرى تۇز تىلەگەندەي مىنە وسى كەزدە شۇرقىراپ اۋىلعا ءتۇسىپ الدى. ارقا سۇيەگى ارسالانىپ، قۇيمىشاق-ساۋىرىنا قاتپىش بولىپ قان بايلانعان باياعى قۇلابيە تۇڭعات شالدىڭ قاشاسىنا كەلىپ وقىراندى. بۇل كەزدەرى بۇل قورانىڭ ەرگەنشەگى ەندى وعان اشىلۋدان مۇلدە كەتكەن ەدى. «قۇلابيەگە ەسەك شاپتىرىپتى» دەگەن باياعى اڭگىمە، بۇل قاردان دا بۇرىن بۇل ولكەگە جاۋىپ كەتكەن. بىرەۋلەر جاعاسىن تىستەلەگەن، بىرەۋلەر كوز الدىنا تۇلدىر شۇناق قۇلابيەنى كەلتىرىپ قاراداي تىجىرىنعان. قۇلابيە ەكى كۇندە ەسىن جيناپ قورشامالى شابىندىقتان شىققاندا دا تۇڭعىش رەت تۇڭعات كاريانىڭ ءۇيىن ىزدەگەن. مارقومنىڭ نەمەرەسى ەسىكتىڭ ەرگەنشەگىن كوتەرىپ كىرگىزىپ العان ەدى، اكەسى قولىنا باقانىن الىپ قورادان ونى قايتادان توپالاڭ مالدى كورگەندەي تۇلان تۇتىپ قۋىپ شىققان. التى جاسار بايقۇس بالانىڭ اكە بيلىگىنە سول كۇنى ءامىرى جەتپەدى. ءۇي جاققا جالتاقتاپ مويىن بۇرىپ ۇزاپ كەتىپ بارا جاتقان قۇلابيەنىڭ سوڭىندا سولىعىن باسا الماي كەمسەڭدەپ ۇزاق تۇردى. اتاجاندى نەمەرەنىڭ تۇڭعات شالدى وسى ءسات تاعى ءبىر جەرلەگەندەي كوزىنەن جاسىن كولدەتكەنىن كورسەڭىز عوي، شىركىن! بالانىڭ اكەسىنىڭ بۇلايشا بۇلانايدىڭ بۇلتىنشا بۇزىلارىنىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار ەدى. اۋىلداعى قۇربىلارى كەزدەسە كەتكەن جەرىندە:
- قالاي قاشىر مىنەيىن دەپ، قۇلابيەنىڭ قۇلىندايتىن كۇنىن ساناپ ءجۇرمىسىڭ؟..
- سوعىمعا سويىپ ال، ەسەك شاپسادا ەتى ادال ...دەگەن سياقتى سۇزەگەن سوزدەرمەن قىجىرتاتىندى شىعاردى. ونسىز دا ولاق ءتىلدى اكەگە قۇلابيەسى قۇرىسىن، قۇتىلماس پالە بولىپ جابىسا باستادى. «يەسىمىن» دەپ جۇرگەن جالبىر شاش ەركىن ەندى بۇل كەزدە، تالاعىڭ تۇسكىردى تىپتەن «تانىمايتىن» بولىپ شىقتى. باراق باي دا بيىلعى قىستىڭ كەساپاتىن كولدەنەڭ تارتىپ، قوراداعى جينالعان جەم-ءشوبىم جەتپەيدى دەگەن سىلتاۋمەن قۇلابيەنى ۇيىرىنەن سىرىتا باستادى. مىنە وسىنداي مالدىڭ دا ءوز ورتاسىنان جەتىمسىرەيتىن كەزى بولاتىنىن كىم كورگەن. كوشەلەردىڭ بۇرما-بۇرىشىندا تۋ سىرتىن بوراننىڭ وتىنە بەرىپ، تۇندەر بويى قار جامىلىپ شىعاتىن قۇلابيەنى بۇل ارانىڭ تۇرعىندارى كۇندە كورەتىن ەدى. بايقۇس جانۋار سىرەۋ قاردا ءورىس ىزدەپ تۇزگە كەتە الماي، كوشە بويىنداعى قورالاردىڭ قي كۇرەسىندەرىن تىمىسكىلەپ جۇرەتىندى. قانشاما كۇندەر وتكەنى بەلگىسىز، ەل دە مۇمكىن كەشىگىپ ەسكە العان شىعار، قۇلابيە ءبىر كەزدەرى كوزدەن عايىپ بولدى. ۇرى-قارى اكەتتى دەيتىندەي بايقۇس بيەنىڭ ءوز باسى پىشاققا دا جارامايدى، سىڭىرىنە سۇيەنگەن كوتەرەم. قۇلاعى تۇلدىر شۇناقتى ەشكىم دە مالدانىپ ورىسىنە دە، قونىسىنا دا سيدىرىپ كەتە الماسى ول دا مۇندا تۇرعان اڭگىمە. ونسىز دا ونىڭ ەسەككە شاپتىرعان داقپىرتى بۇكىل دالاعا داڭعاراداي شۋلى ەدى. قالادان كەلگەن باياعى «تاجىريبەشىل»كىسىلەردىڭ بۇل بيەنى اسپەتتەپ اكەتكەن شىعار دەۋدىڭ دە دايەگى جوق، ويتكەنى، باسقا ەمەس بيىل ەشكىم دە ونى جول مەن جوندى قوسىپ جىبەرگەن مىنا قالىڭ قاردا اسپانمەن كەلىپ اكەتپەسە، اياعى جەتەر ءتۇرى جوق. بايقۇس جانۋارعا اجال جەتىپ ولگەن بولسا، ونىڭ ولەكسەسىن ءيت-قۇس الدە قاشان مىناۋ جارىق دۇنيەگە جاريا ەتەر ەدى. مىنە وسىلاي قۇلابيە بۇل دۇنيەدەن ەڭ سوڭىندا شىمەسىز، دەرەكسىز كەتتى.



«ۇلتتار ادەبيەتى» جۋرنالى، 2016-جىل 5-سانىنان الىندى

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1631

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


تولە ءبيدىڭ تۋى - قازاق 7 مينوت
تيانشان تورى 7 مينوت
چەحيا تۇرعىندارى پرەمەر 7 مينوت
وتباسىلىق اسحانا قامقور 7 مينوت
بەلارۋستىڭ جاڭارتىلعان 8 مينوت
ۆەنەتسياداعى پارتيتۋرال 17 مينوت
ەاەو: ءسۇتتىڭ تەحنيكالى 27 مينوت
ەلوردادا جولاقى ءبىر اي 1 ساعات
ەلىمىزدە ءسۇت ساپاسىنا 1 ساعات
نار يدىرگەن ء(ى نۇسقا) 1 ساعات
پاۆلودار وبلىسىندا مەمل 1 ساعات
الماتىدا ۇستەل تەننيسىن 1 ساعات
قازاقستاندا مىڭنان استا 1 ساعات
بالجىڭگەر ء(ى نۇسقا) - 1 ساعات
“يسلام جانە ۇلى د 1 ساعات
كايردە زاماناۋي قازاق ا 1 ساعات
وركەنيەتتىڭ ەڭ باستى مى 1 ساعات
18 قاراشا. تۋعان كۇن يە 2 ساعات
قازاقستاندىقتار ەرجان م 2 ساعات
كىتاپتى تىم كوپ وقىعان 2 ساعات
«س.عىلماني» مەشىتىندە س 2 ساعات
تاربيە ادامنىڭ ەكىنشى ك 2 ساعات
اتىراۋدا 10-سىنىپ وقۋشى 2 ساعات
18 قاراشا. قازاقپارات ك 3 ساعات
جارىقتى سوقىر كورمەگەنن 3 ساعات
باسەكەلەستەرىم مەنىڭ جو 3 ساعات
قازگيدرومەت: قاراشانىڭ 4 ساعات
ءجانناتتاعى ءسىز بىلمەي 4 ساعات
بۋراباي اۋدانىندا ءتاۋا 4 ساعات
رۋحتىڭ ەكىگە جارىلۋى 5 ساعات