ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-161216428648 %52 %
2019-11-171215391738 %62 %
2019-11-18417125451 %49 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 06:27 - 2016/10/14

ماقالا جولداۋشى: Almasbek
ماقالا اپتورى: توقتاۋباي ماكەباي ۇلى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: ساۋان اۋدانى بورتىنكە اۋلدىق مادەنيەت ءۇيى
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

(جازۋشى باتىرقان قۇسبەگينمەن سۇحپات)

توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: قۇرمەتتى باتىرقان اعا، ءسىزدى الدىمەن جۋىقتا جارىق كورگەن ون تومدىعىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن، ءسىز ەلىمىز وقىرماندارىنا وسى ەڭبەكتەرىڭىز ارقىلى تانىلعان تانىمالى قالامگەرسىز، سونداي- اق وسى شىعارمالارىڭىزدىڭ ىشىندەگى كەشۋلەر اتتى عۇمىرنامالىق رومانىڭىز ارقىلى وزىڭىزدىڭ ءومىر جولىڭىز وقىرماندارىڭىزعا قانىق. ءبىز، ءسىزدى كوپتى كورگەن كوزى قاراقتى تانىمالى قالامگەر رەتىندە جۇڭگو قازاقتارىنىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن العاشقى بۋىن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى دەپ اتاساق دۇرىس بولار.
باتىرقان قۇسبەگين: شينجياق قازاق جازبا ادەبيەتى 18- عاسىردىڭ سوڭىنا الا 19- عاسىردىڭ باستارىندا قالىپتاسا باستادى عوي، وسى ءداۋىردىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ كوش باسشىلارى رەتىندە جۇسىپبەك قوجا شايقىسىلام ۇلىمەن، اقىت ۇلىمجى ۇلىن اتاۋعا ابدەن بولادى. جۇسىپبەكحوجا شايقىسىلام ۇلى تەكەستە قايتىس بولعان، ول ومىرىندە «قىزجىبەك»، «ميعىراج»، «مۇحاممەت قۇناپيا»، قاتارلى كوپتەگەن كىتاپ جازعان عۇلاما جازۋشى. ال، اقىت ۇلىمجى ۇلى «قاجىبايان» قاتارلى كوپتەگەن كىتاپتار جازعان عۇلاما اقىن، بۇلار ەلىمىزدەگى قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ الدىنعى ۋاكىلدەرى بولىپ سانالادى. قازىر ەندى اقىتتىڭ شىعارمالارى جيناقتالىپ باسپالاردان شىعارىلىپ قۇرمەتتەلىپ جاتىر. وسىعان جالعاس، تاڭجارىق جولدى ۇلى، اسقار تاتاناي ۇلدارىن وسىلاردىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. 1930- جىلداردىڭ باس شەنىندە سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ قۋدالاۋىمەن ەلىمىزگە اۋىپ كەلگەن شاكەرىمنىڭ ۇلى زيات، قازەز قاتارلى وقىمىستى ادەبيەتشىلەردى ءۇشىنشى بۋىن قالامگەرلەر دەسە بولادى، وسى قالامگەرلەردىڭ ىقپالىندا، 1934- جىلى «التاي گازەتى» دۇنيەگە كەلدى، 1936- جىلى «شينجياڭ گازەتى» جارىق كوردى. مىنە وسى كەزدە نيعىمەت مىڭجان، قاجىقۇمار شابدان، راجىمەتوللا اپشە، ماعاز رازدان ۇلى قاتارلى ءبىر توبى ادەبيەتتى العا قاراي دامىتتى، ءسويتىپ ازاتتىقتان بۇرىن نيعىمەت مڭجاننىڭ «تۇرمىس ءتىلشىسى» دەگەن پوۆەستى جارىق كوردى، ازاتتىقتان كەيىن قاۋسىلحان قوزىباي ۇلىنىڭ «العاشقى ادىمدا»، احمەت ءجۇنىس ۇلىنىڭ «بۇلتتان شىققان كۇن» پوۆەستى، راحمەتوللا اپشە ۇلىنىڭ «قۇپيا قۇدالىق» قاتارلى سۇبەلى تۋىندىلارى جارىق كوردى. مىنە بۇل ەلىمىز قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ العاشقى دامۋ كەزەڭى بولىپ سانالادى، ءارى، سول تۇستا جازىلعان شىعارمالار ۋاقىتتىڭ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ الىدە وقىرماندارىنىڭ ىزدەپ وقيتىن تۋىندىلارىنا اينالدى. ءتورتىنشى بۋىن بولىپ ماقاتان شارىپقان ۇلى، ومارعازى ايتان ۇلى، زاداحان مىڭباي ۇلى، عاني سارجان ۇلى، ورازقان احمەت ۇلى، شايسولتان قىزىر ۇلى قاتارلى ءبىر شوعىر ادەبيەت قوسىنىن تولىقتىرا ءتۇستى، مەندە وسى شوعىردىڭ اراسىندا ادەبيەت الەمىنە قادام تاستاعان اۋەسكەرلەردىڭ ءبىرىمىن.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: يا ولاي بولسا ءسىز ەلىمىز قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءتورتىنشى بۋىنىنىڭ ۋاكىلى بولدىڭىز، ەندى ءوزىڭىزدىڭ ادەبيەتكە قالاي كەلگەنىڭىزدى، جانە ادەبيەتشى بولۋعا يتەرمەلەگەن قانداي قۇدىرەتتى كۇش ەكەنىن ايتا كەتسەڭىز:
باتىرقان قۇسبەگين: مەن ءوزىم وتە كوپ وقىعام جوق، بۇندا بىرىنشىدەن اكەم اۋىل اراسىنداعى ايتىستارعا تۇسەتىن، قيسا- داستانداردى تاڭدى تاڭعا جالعاپ ايتاتىن قيساگەر ادام بولعان، ونىڭ ۇستىنە تىزگىن ۇستاعان ادام بولعاندىقتان ايگىلى وتارباي اقىننىڭ ۇلى ابدىسالىق اقىن اكەممەن قۇرداس ۇيگە كوپ كەلەتىن، ولەڭ جىرلارمەن قوسا ول كىسى باياندايتىن زۋقا باتىردىڭ اڭگىمەلەرى مەنىڭ كەيىنگى «زۋقا باتىر» رومانىن جازۋىما تۇعىر قالىپتاستىردى دەسەمدە بولادى. ۇيتكەنى مەن بالا كۇنىمنەن ءسوز قۇمار قۇيما قۇلاق ەدىم، وسى ەرەكشەلىگىممەن وسى وتباسىنان كورە قالعانىم بار، ودان كەيىن ءوزىمىڭ الدىمداعى اعام ءشارىپ قۇسبەگين ءارى اقىن، ءارى شەشەن ەدى. ول كىسىنىڭ ءسوز ساپتاۋلارىمەن جازعان ولەڭدەرى مەنى قاتتى قىزىقتىراتىن. سول اعام مەنى 1951- جىلى ۇرىمجى پەدەگوكيكالىك مەكتەبىنە كىرگىزىپ قويعان، سوندا وقىپ جاتقانىمدا شينجياڭ ولكەلىك پارتيا بيروسىنىڭ پارتيا مەكتەبى قۇرلدى دا سول مەكتەپكە الماسىپ كىرىپ وقىدىم، سودان سول مەكتەپتى تاۋىسپاي تۇرىپ 1953- جىلى قىزمەتكە شىعىپ كەتتىم. مەنىڭ اعام ءشارىپ قۇسبەگين مىنا راحمەتوللا لارمەن ساباقتاس بولاتىن، مەن كىشكەنە كۇنىمدە وقىپ جۇرەتىن كوپتەتگەن ولەڭدەرى، «ءباتيما» دەگەن داستاندارى بار بولاتىن، ءبىراق وسى كىسىنىڭ سول شىعارمالارى كەيىنگى الماعايىپ زاماندا قايدا كەتكەنى بەيمالىم، مەن ءوزىم سوناۋ تارىم جازا لاگەرىندە ءجۇردىم، ول كىسىنىڭ وزىدە تىم شىركىن- اي كۇن كەشكەن جوق ۇيتكەنى وقىمىستىلاردىڭ باسىنا ايلانعان بۇلت ول كىسىدەن ايلانىپ وتكەنى جوق، جازعان- سىزعاندارى قولعا الىنعاندا توزىپ جوعالىپتى. مەن وسى كىسىگە ەلىكتەدىم، ول كىسىنىڭ جانە ونىڭ قاتارىنداعى اقىن- جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن وقي ءجۇرىپ، سولارعا ەلىكتەدىم، وسىلايشا ادەبيەتكە اۋەستەنە باستاپ، 1955- جىلدان باستاپ العاشقى تۋىندىلارىمدى جاريالاي باستادىم. ءوستىپ جۇرگندە 1956- جىلى شينجياڭ گازەتىنە الماسىپ بارىپ، ادەبيەت بەتىنە جاۋاپتى رەداكتور، جانە ءتىلشى بولدىم. ودان كەيىن ادەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىعىم ءتىپتى ەسەلەپ ارتىپ، وچەرىكتەرىممەن ولەڭدەرىم ءىز سۋىتپاي جاريالانىپ تۇردى. الاۋلاعان جاستىق جالىن ادەبيەتكە دەگەن ولەرمەن قۇشتارلىقتىڭ ارقاسىندا 1963- جىلى «ۇزاق كەشۋ» دەگەن رومانىمدى جازىپ ءبىتىرىپ باسپاعا ۇسىندىم. باسپانىڭ جاۋاپتىلارى رومانىمدى وقىپ شىققاننان كەيىن، « بۇل رومان جالپى جاقتان وتە ءساتتى جازىلعان رومان، ءسىز روماننىڭ ىشىندەگى تاپتىق كۇرەسكە قاتىستى كەيبىر جەرلەرىن، كەيءبىر ادام اتتارىن وزگەرتىپ قايتا دۇزەتىپ، تەزدەن وڭدەپ، بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەگەن پىكىر جازىپ روماندى وزىمە قايتا بەردى. قىرسىق شالعاندا مەن كىتابىمدى قايتا وڭدەپ دۇزەتىپ بولماي جاتىپ قولعا الىنىپ كەتتىمداعى، كوپتەگەن ولەڭدەرىممەن بىرگە «ۇزاق كەشۋ» رومانىمدا كامپەسكەلەنىپ كەتتىدە سول قالپى قايتا قولىما تيمەدى، مىنە بۇل مەنىڭ ومىردەگى ءبىر ۇلكەن وكىنىشىم بولىپ قالا بەردى. بولماسا شينجياڭ قازاعىندا تۇڭعىش رومان جازعان ادام مەن بولاتىن ەدىم.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: ءسىز سول العاشقى ۇزاق كەشۋ رومانىڭىزدى كەيىنگى ەڭبەكتەرىڭىزدە جاڭعىرتپادىڭىزبا؟
باتىرقان قۇسبەگين: جوق ونى قايتا جاڭعىرتپادىم، ءبىر جازعان دۇنيە العاشقى شابىتتاعى قول تابىمەن قۇندى، ونداي كەسەك دۇنيەنى قايتا جازام دەسەڭ جەلىسىن تابارسىڭ- اۋ، ءبىراق العاشقىداي بولمايدى، ۇلكەن كەسەك تۋىندىنى قويىپ ءبىر ولەڭدى جوعالتىپ الساڭ قايتا جازىپ كورشى؟ جازا المايسىڭ. «ۇزاق كەشۋ»دەگى ىشىنارا وزىمە قاتىستى ۋاقيعالار عانا كەيىنگى «كەشۋلەر»ىمە كىردى، بولعانمەن جازىلۋى مۇلدە باسقاشا. قۇدايا شۇكىر دەيمىن «ۇزاق كەشۋ» رومانىممەن ولەڭدەرىم تەرى تارامىسىن الدىرماي عايپ بولىپ كەتسەدە، داپتەرىمنىڭ بەرتى اق قالعان جوق، ءتان ازابىمەن، جان ازابىن قاتار تارتقان جازا لاگەرىندە جۇرگەن كۇندەرىمنىڭ وزىندە دە، مەن بولاشاققا دەگەن ۇمىتىمنىڭ شىلبىرىنان ايرىلمادىم، تارىمنان «جان» رومانىمنىڭ العاشقى كىتابىن جازىپ ورالدىم، بۇل بەس كىتاپ بولدى بۇندا بايموللادان باستاعان ەلىمىز قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر عاسىرلىق تاعدىرى بەينەلەنگەن، بايموللا كەزىندە اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ىستەر مەڭگەرمەسىنىڭ باستىعى بولعان ادام، ءىرى زيالي، كەيىن شيىڭسىساي ءولتىرىپ تاستادى، سول كىسىلەردەن باستاپ وزىمىزگە دەيىنگى ءبىر عاسىرلىق بارىس باياندالادى. ودان سوڭ «زۋقا باتىر»، «پانا»، «كەشۋلەر» دى قوسقاندا سەگىز رومان، ەكى پوۆەست، وتىزدىڭ ۇستىندە اڭگىمە، بەس- التى داستان، ەكى جۇزدەن استام ولەڭ جازدىم. مىنە وسىلاردان ۇكمەت قارجى بوساتىپ ون تومدىعىم جارىق كوردى، اللا بۇيىرسا الدا تاعى جوسپارعا ەنگەن ءبىر ەكى اڭگىمە، پوۆەستتەر جيناعىم جارىق كورەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن، مەن كەزىندە قاتە ساياساتتىڭ قۇيىنىنا ۇشىراپ جاستىق شاعىم ويران بولسادا، كەيىنگى كەزدەرى، پارتيانىمەن ۇكىمەتتىڭ قامقورلىعىنا بولەنگەن، ەل اعالارىنىڭ نازارىنان قالماعان، ەڭ باقىتتى جازۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. سول شەكسىز قامقورلىقتىڭ ايقىن دالەلى مىنە ءوز قولدارىڭداعى وسى ون تومدىعىم. سول ءۇشىن پارتيا- وكىمەتكە، ەل اعالارىنا، جازۋشىلار قوعامىنا، باسپاگەرلەرگە ۇلكەن راحمەتتەن باسقا نە ايتام.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: ون تومدىعىڭىزدىڭ باسىلىپ شىعۋى پارتيامەن ۇكىمەتتىڭ ۇلكەن قولداۋى، قومقورلىعى بولدى، بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ال، ەندى- وسى ەڭبەكتەرىڭىزگە وزىڭىزدىڭ كوڭىلىڭىز تولاما؟ ءسىز ەندىگى جەردە وسىعان عانا قاناعاتتانىپ تۇرىپ قالمايتىن شىعارسىز، اللا عۇمىر بەرىپ، دەنساۋلىعىڭىز قالپىنا كەلسە الىدە ويعا العاندارىڭىز بار شىعار؟
باتىرقان قۇسبەگين: مەن اۋىرعاننان كەيىن ءوز روماندارىمدى قايتا ءبىر وقىپ شىقتىم، جامان ەمەس ەكەن. شينجياڭ قازاعىنداعى وقىرماندارى ەڭ كوپ مەنىڭ روماندارىم عوي، «زۋقا باتىر» رومانى بەس رەت باسىلىم كوردى، 25 مىڭ تيراجبەن، قالعاندارى ەكى رەتتەن باسىلىم كوردى، «جان» بەس كىتابى 30 مىڭ تيراجبەن تارالدى. وسى جولعى ون تومدىقتى ەسەپتەمەگەندە. ونى قوسقاندا الدى الت رەت ارتى ءۇش رەت باسىلىم كورگەن بولادى. مىنە بۇدان مەنىڭ كىتاپتارىمنىڭ سۇرانىسى قانشا ەكەنىن بىلۋىڭە بولادى. مەنىڭ «جان» رومانىمنىڭ ءبىرىنشى كىتابى راديودا بەرىلگننەن كەيىن كوپ وتپەي باركول جاقتان ءبىر كاريا ۇيگە ىزدەپ كەلدى. ونىڭ سونداعى بار ايتقانى «باتىرقان قاراعىم ءبىز سەنىڭ رومانىڭدى راديودان قالت جىبەرمەي ەستىپ ەرەكشە بەبىرەندىك، اسىرەسە انەۋ سارنوعايدى ولتىرگەنىڭە قاتتى ريزا بولىپ، سودان وزىڭە راقمەتىمدى ايتايىن دەپ كەلدىم» دەدى. مىنە ماعان وسىدان ۇلكەن سيلىق بارما؟ « <زۋقا باتىر> رومانى وقىلىپ جاتقان كەزدە ايەلدەر راديونى قارستارىنا قويىپ الىپ سيىر ساۋاداى ەكەن، سار نوعاي ولگەندە ءشۇيىنشى- ءشۇيىنشى الگى سارنوعاي جاۋىز ءولدى دەپ ساۋعان سيىرلارىن تاستاي سالىپ ءبىر بىرىنە جۇگىرىپتى» دەگەندى اۋىل ادامدارىنان ەستىدىم. ال، ەل اراسىندا مال ۇرىلارىن ساقشىلار سۇراققا تارتىپ «مالدى قاي كەزدە ۇرلايسىڭدار» دەسە «باتىرقاننىڭ «زۋقاباتىر» رومانى راديودا وقىلعاندا ەل بىتكەن سونى تىڭدايدى، ءبىز ءدال سوندا ۇرلايمىز دەپ ايتىپتى»؛ ال بالالارى كەشكە تاڭەرتەڭ رومان تىڭداپ مالعا ءتىل الماعان ءبىر كاريا قىستاق جاۋاپتىلارىنا «<زۋقا باتىر>دى مال قامايتىن جانە مال ورگىزەتىن ۋاقىتتان باسقا ۋاقىتتا وقىسا» دەپتى دەگەن دەگەن قالجىڭدا تاراپ ءجۇر. مىنە بۇل قالجىڭ بولعانىمەن بەلگىلى شىندىق جاتىر. ال، «كەشۋلەر»دى وقىعاندار كەزىككەندە وزدەرىنىڭ روماندى وقىپ وتىرىپ بىردە جىلاپ بىردە كۇلگەنىن ايتادى. شىعارما وقىرماندى باۋراماسا جىلاتىپ كۇلدىرە المايدى. «زۋقا باتىر» تۇركيادا تۇرىك تىلىنە اۋدارىلدى، ۇلكەندى- جىشىلى شىعارمالارىم «تيانشان ادەبيەت سيلىعى، «جاڭا ءداۋىر ادەبيەت سيلىعى»، «اۆتونوميالىرايوندىق كىتاپ سيلىعى»، «قازاق- قىرعىز <ءدۇلدۇل> ادابيەت سيلىعى» قاتارلى سۇبەلى سيلىقتاردى ەنشىلەدى. مىنە وسىعان قاراپ مەنىڭ شىعارمالارىم حالىق جۇرەگىنەن جول تابا العان شىعارمالار دەپ ايتا الامىن. ەندى دەنساۋلىق جار بەرسە الىدە ويلاعان جوسپارلارىم بارەدى، ءبىراق قازىر قالام ۇستاۋدان قالىپ قالدىم. دەسەدە قولىمدا جازىلىپ بولىپ جارىق كورمەگەن، اڭگىمە، وچەرىك، اقىن- جازۋشىلار ءجايلى جازىلعان ەسسەلەرىم، ساپار ەستەلىكتەرىم بولىپ ءالى بەس، التى كىتاپتىق شىعارمالارىم جاتىر، وسى جولعى ون تومدىقتىڭ سەگىزى رومان، بىرەۋى اڭگىمە پوەستتەر، جيناعى بىرەۋى ولەڭ داستاندارىم، اڭگىمەلەرىمنىڭ كوبى بۇعان كىرگەن جوق، ال وچەرىكتەرىممەن، ەسسەلەرىم، ەستەلىكتەرىم ءالى قوزعالعان جوق. ەندىگى جەردە شاما كەلىسىنشە وسىلاردى رەتتەپ كوزىمنىڭ تىرىسىندە باسپالارعا بەرىپ، عۇمىر بولسا وسىلاردىڭ جارىق كورگەنىن كورسەم دەيمىن، وعان ۇلگىرە المايتىنداي بولسام تاپسىرىپ كەتەم. ال، «ءۇمىتسىز شايتان ءىسى» دەگەن دەنساۋلىعىم بىرتىندەپ قالپىنا كەلىپ جاتسا، ويمدا جۇرگەن ادەبيەت ءجايلى ويلارىم، جانە رەپورمادان كەيىنگى قوعامداعى جەتىستىكتەرمەن، كەيبىر ساتسىزدىكتەر تۋرالى قالام تەربەسەمبە دەگەم، سوعان قوسا شاعىن اڭگىمەلەرمەن ەسسەلەرىم بار ەدى جازام دەگەن. ونىڭ ءبارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرە الامبا، جوقپا؟ ونى الداعى كۇن بەلگىلەيدى. العاش اۋىرىپ جىعىلعاندا تۇسىمە اكەممەن ءشارىپ اعام كىرىپتى، سودان ءشارىپ اعام ءبىر جاققا اسىقتىرىپ «باتىرقان ءجۇر كۇن ءجاي بولىپ بارادى» دەسە اكەم «ءشارىپ سەن كەتە بەر، باتىرقان ءۇش- ءتورت كۇننەن كەيىن بارسىن قازىر ءبىر از جۇمىسى بار» دەپ جاتىر ەكەن، سوعان قاراعاندا، الىدە ءبىر نەشە جىلدىق عۇمىرىم بارما دەپ ۇمىتتەنەم. ۇيكەنى مەن ءوزىم العى كۇننەن ءۇمىت ءۇزىپ كورمەگەن جانمىن. كىم بىلەدى ەندى تاعدىرىمىز اللانىڭ قولىندا. تاعى سونىڭ الدىندا ءبىر تۇسىمدە اكەم تۇسىمە كىرىپ «باتىرقان بالام دومبىرانى الىپ ماعان ءبىر كۇي تارتىپ بەرشى» دەپ ەدى، دومبىرانى الىپ شەرتەيىن دەسەم ەكى ىشەگى ءبىر- بىرىنە ورالىپ شەرتىلمەي- اق قويعانى ەندى ويلاسام مىناۋ اياق- قولعا تۇسكەن شىرماۋ ەكەن. سونى ويلاسام قالام ۇستاي الماي قالامبا دەپتە قالا بەرەم كەيدە. بولعانمەن بىرىتىندەپ جاقسارىپ كەلە جاتقانداي سەزىنەمىن ءوزىمدى.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: الاڭ بولماڭىز قازىر مەديسسينا عىلىمى ەڭ دامىعان داۋىردە جاساپ وتىرمىز، «باتپانداپ كىرگەن ناۋقاس مىسقالداپ شىعادى» دەيدى ەكەن بۇرىنعىلار، بۇل كۇندەردە ءوتىپ. قاتارعا امان- ەسەن قوسىلىپ قالامىڭىزدى قايتا قولعا الىپ، جازىلىپ بولعان شىعارمالارىڭىزدى قارىق كورسەتۋمەن بىرگە، ويدا جاتقان قازىنالارىڭىزدى جارا ورمانداي حالقىڭىزبەن قاۋىشتىرۋىڭىزعا تىلەكتەسپىن، ءارى ورىندالادى دەپ سەنەمىن. ۇيتكەنى سىزگە «جانكەشتى جازۋشى» دەگەن اتاۋدى تەكتەن- تەگىن بەرمەگەن بولار، ورايى كەلگەندە سۇراي كەتەيىن، ءسىز جالپى تاعدىرى اڭىزعا اينالعان ادامسىز، ءسىز تۋرالى ايتىلىمداردا كوپ. سونىڭ اراسىندا «باتىرحان تارىمعا بارماسا جاۋشى بولا الماۋشى ەدى» دەگەن ءسوزدى ەستىپ قالامىز. ال ءسىز ءوزىڭىز وسىعان كەلىسەسىزبە؟
باتىرقان قۇسبەگين: قازاقستاندا تۇراتىن تانىمالى جازۋشى، مەنىڭ كەزىندەگى شينجياڭ گازەتىندە بىرگە ىستەگەن قزمەتتەسىم قابدەش ءجۇمادىل ۇلى ءبىر سوزىندە «تۇرمە ساعان ۇشان تەڭىز ءبىلىم سيلاعان ۇلكەن مەكتەپ بولعان ەكەن» دەپ «جان» رومانىن «تۇرمە ادەبيەتى» دەپ اتاعان ەدى، «باتىرحان تارىمعا بارماسا جاۋشى بولا الماۋشى ەدى» دەۋشىلەردىڭ جاڭعىرتىپ جۇرگەنى سول عوي. شىنىن ايتقاندا، مەن تارىمعا بارماي تۇرعاندادا جازۋشىمىن عوي. ءبىراق ماعان، تۇرمە ءومىرى كوپ نارسەنى ۇيرەتتى، كوپ نارسەمنەن ايىردى. باسىم امان، باۋرىم ءبۇتىن كەزدەرىندە اباقتى دەگەن ءۇش ۋاقىت تاماعىن بەرىپ، ادامداردى ءىشىن پىسىرىپ قاماپ قانا بوستاندىعىنان ايىراتىن ورىن دەپ ويلايتىنمىن. «باتىرحان تارىمعا بارماسا جاۋشى بولا الماۋشى ەدى» دەگندى ايتۋشىلار ەكى سالاعا بولىنەدى. ءبىر توبى، مەنى تارىمنىڭ تاس تۇرمەسىندە جاتىپ، قولى بوستىقتان جازۋشى بولىپ كەلدى دەپ ويلاپ جۇرگەندەر. ولار تۇرمەنىڭ ءدامىن تاتپاعان سوڭ، تۇرمەنى باستاپتاعى مەن سياقتى ويلاسا كەرەك. ول ارانىڭ ازابىمەن توزاعىن ايتپاي- اق قويايىن، ونداعى باسىڭدا بوستاندىق جوق ەلدىڭ قاباعىن باققان كۇندەر قازىر ۇمىت بولىپ كەتسەدە، جانىڭدا قالعان جاراقاتتاردىڭ اۋزىن كەيدە بايقاماي تىرناپ الاتىن كەزدەرىڭ بولادى. ونىڭ ءبارىن «كەشۋلەردە» جازدىم. مەن سول اۋىر كۇندەردە شىنىمدى ايتسام قالامىمدى الدانىش ەتتىم، ءتىپتى ونى ءوزىمنىڭ رۋقاني سۇيەنىشىم ەتتىم، ايتەۋ جالىقتىرمايتىن ءبىر بۇلدىر ءۇمىت مەنى ومىردەن تۇڭىلدىرىپ كورگەن جوق، سول ءۇمىت اقىرى مەنى سول بارسا كەلمەستەن امان الىپ ورالدى عوي. ول جەردە ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى بار، ۇمىتىنەن ايرىلماعان ادام عانا بولاشاق ءۇشىن قالام تەربەيدى. مەن انە سول ۇمىتىنەن ايرىلماعان پەندەلەردىڭ ءبىرىمىن، زامانداستارىمنىڭ «جان كەشتى» دەپ جۇرگەنىدە سودان. ەندى «باتىرقان تارىمعا بارماسا جازۋشى بولا الماۋشى ەدى» دەگەندەردىڭ ايتىپ جۇرگەنەرىن ءجۇز پايىز تەرستەۋگە بولمايدى. سەن ول جەرگە بارعاننان سوڭ نە سياقتى دانا كوكىرەك جاقسىلارمەندە، نە ءبىر قارا جۇرەك جاۋىزدارمەندە، كەزدەسەسىڭ، ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن ەستىپ ءتۇرلى ويعا كەتەسىڭ. ءار ادامنىڭ ءومىر جولىنىڭ ءوزى ءبىر- ءبىر اڭگىمە، تالايلاعان ادامداردىڭ ءومىر جولىمەن تانىساسىڭ. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ايتا كەتەيىن- مەن تارىمنان قايتارعا ءۇش جىل قالعاندا جىلى تايادى قاشپايدى دەپ جەڭىل ەڭبەككە شەگىپ باقشا قورىتىپ قويدى. مەن سوندا، باقشا قوريتىن، كەزىندەگى شيڭسىسايدىڭ قول استىندا ىستەگەن تۋانجاڭى 2- تۇرمەنىڭ باستىعى 70 كە كەلگەن ليۋ پاميليالى قاريامەن بىرگە ىستەۋ ورايىنا يە بولدىم، ول 1976- جىلى گومينداڭنىڭ سوعىس قىلمىستىلارىن تۇرمەدەن بوساتقاندا تۇرمەدەن شىعىپ، وسى جەردەگى ءبىر ەگىس الاڭىندا قىزمەتكەر بولىپ قالىپ قالعان ەكەن. ءۇش جىل بارىسىندا كەزىندەگى شيڭسىسايدىڭ قۇپيا سۇرقيالىقتارى تۋرالى، تۇرمەنىڭ ءبىز كورمەگەن قۇپيا سىرلارىن، تاعى باسقا كوپتەگەن ماتەريالدى سول ادامنان يەلەدىم، پەندەلەرىڭ باسىنداعى سورعا قاسىرىنعان باقىت بولادى، ساتسىزدىككە جاسىرىنعان وراي بولادى ەكەن. مەن ليۋ قاريامەن ءۇش جىل بىرگە باقشا قورۋ بارىسىندا ۇشان تەڭىز سىرلارعا قانىعىپ ماتەريال قورىمدى تولتىردىم. «باتىرحان تارىمعا بارماسا جاۋشى بولا الماۋشى ەدى» دەگەندى ايتۋشىلاردىڭ ەندى ءبىر توبى وسىلاردى مەڭزەيدى. بۇنى قابدەشتىڭ «تۇرمە ساعان ۇشان تەڭىز ءبىلىم سيلاعان ۇلكەن مەكتەپ بولعان ەكەن» دەگەن ءسوزى تۇيىندەپ تۇرعانداي مەندە مۇنى تەرىس دەپ ايتا المايمىن.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: «جان» رومانىنىڭ العاشقى كىتابىن تارىمنان جازىپ اكەلدىڭىز. ەركىندىكتەن ايرىلعان سول ءبىر كۇندەردە، وسى ناۋ ۇلكەن دۇنيەنى قالاي جازدىڭىز؟
باتىرقان قۇسبەگين: ايداپ ىستەتكەن اۋىر ەڭبەك قانشالىق قاجىتسادا العا قويعان ءبىر ماقساتىڭ بولسا سول اۋىر ەڭبەك سەنى قاجىتا المايدى ەكەن. قالامىم مەنىڭ رۋقاني تىرەگىم دەدىم عوي سول اۋىر ەڭبەكتەن كەلىپ تاماق ىشكەننەن كەيىن ءسال ۋاقتىم شىقسا ويىما ورالعانداردى، سەمەنتتىڭ سارى قاعازىنا جازىپ، جاستىعىمنىڭ ىشىنە جاسىرا بەرەم، ودان ءبىر ءشاي تاقتايىم بار قاعاز تابىلماعاندا ويعا ورالعانداردى سوعان جازىپ قويىپ ەڭبەكتەن قايتاردا سەمەنتتىڭ قاعازىن اشىق العىزىپ جۇرگىزبەگەندىكتەن تابانىما قاتتاپ- قاتتاپ ۇلتاراق ەتىپ سالىپ اكەلىپ، شاي تاقتايداعىنى سوعان كوشىرەمدە جاستىعىما جاسىرام. ودان كەيىن شاي تاقتايعا جازعان قاۋىپسىز، جازىپ وتىرعاندا اياق تىقىرىن ەستىگەن زامان اۋدارا سالاسىڭ. ونىڭ بەتى تولعاندا كوشىرىپ بولعان سوڭ شاقايدىڭ تابانىمەن ۇيكەلەپ وشىرىپ تاستاپ قايتا جازا بەرۋگە بولادى مەنىڭ «جان» رومانىمنىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى، جانە باسقا داستاندارىم، كوپتەگەن ولەڭدەرىم سول تارىمدا سول شاي تاقتايدىڭ استى- ۇستىنە جازىلدى. وندادا كەيدە قارىنداشپەن كەيدە كۇيەمەن جازىلدى قارىنداشتىڭ تۇقىلى ۇستالماي قالعانشا جازامىز، ال قاعازعا جازىپ جۇرگەن تالاي جاقسى ولەڭدەرىممەن داستاندارىمدى كورىپ قويىپ تارتىپ اكەتىپ جوق قىلدى. ايتەۋ رومانىمدى بارلىق امال- ايلامدى ىستەتە ءجۇرىپ، كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي قورعادىم. مەن كەيىن باقشا قورۋعا شىققانىمدا، قاعاز تاۋىپ «جان» رومانىمدى ليۋ اقساقالدان العان دەرەكتەرىممەن تولىقتاپ، وڭدەپ كوشىرىپ جۇرگەندە، جازعاندارىمدى وزىمە جاۋاپتى باقىلاۋشى ءبىر ۇيعۇر ايەل كورىپ قويىپ، تاپسىرىپ بەرۋىمدى ايتتى. ول كەزدە بوساۋعا ءبىر اق جىلداي قالعان، مەن شىنىمدى ايتتىم. «مىناۋ مەنىڭ وسىندا ءجۇرىپ جازعان بارلىق قازنام بەرە المايمىن» دەدىم، سودان ۇيعىر ايەل ونى وزىنە بەرۋىمدى، ونى جوعارىعا بەرمەي ساقتاپ قوياتىنىن، تۇرمەدەن شىققاندا وزىمە قايتارىپ بەرەتىنىن ايتتى. مەن قولىنان قاعاز الىپ كىتاپتى بەردىم. ونەردى قۇرمەتتەيتىن قۇدايعا قاراعان سول ۇيعىر ايەل تۇرمەدەن شىققاندا كىتابىمدى وزىمە قايتارىپ بەردى. سونىڭ ارقاسىندا «جان» رومانى امان قالدى. مىنە وسى ەڭبەكتەرىم ادەبيەتكە دەگەن ولەرمەن قۇشتارلىعىم، ونان سوڭ قاجىماس قاجىرىم، ەل جۇرتىمنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «جانكەشتى» لىگىمنىڭ ناتيجەسىندە مىنە بۇگىن وسىنداي قوماقتى ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىرمىن. مەنىڭ ارتىمدا قالعان وشپەس بەلگىم وسىلار عوي. ەڭبەگىنەن ناتيجە جاراتام دەگەن ادام قاجىرلى بولۋى كەرەك، ازاپقا توزىمدى، جاپاعا شىدامدى، كەز كەلگەن ويىن-تاماشانى، ساۋىق- سايراندى اتتاپ وتە الاتىن قاتال كوڭىل بولۋ كەرەك.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: ال ارتتان ەرگەن سوڭعى بۋىننىڭ ادەبيەتى تۋرالى قانداي ويداسىز؟
باتىرقان قۇسبەگين: بىزدەن كەيىنگى مىنا ءشامىس قۇمار، شايمۇرات قامزا، اكپار ءماجيت قاتارلى ۇلكەن شوعىر بار بۇلار ادەبيەتتى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرىپ تاستادى. ودان كەيىنگى ءبىرتوپ ادەبيەتكە كەلگەننەن تارتىپ ولاردىڭ ءورىسى كەڭ بولدى توراپ دۇنيەگە كەلدى وسى ارقىلى الدىڭعى بۋىنداردىڭ باقىتىنا بۇيىرماعان دۇنيە ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىنان سۋسىنداۋ باقىتىنا يە بولدى. ادەبيەتتى اقاۋسىز دامىتتى. وعان كوز جۇمبايمىز. ەندى قازىرگى بۋىن وسى داۋىردە قالام ۇستاعان جاستار مودى قۋىپ ءجۇر. ول بولادى، ادەبيەتتە جاڭالىق بولمايىنشا تۇلەۋدە بولمايدى، پروزا بولسىن، پويەزيا بولسىن ءبىزدىڭ داۋىردەدە جاڭاشا باعىتتا جازعاندار بولعان ولاردىڭ ۋاكىلى، ومارعازى ايتان ۇلى، سەرىك قاپشىقباي ۇلى، جۇماباي ءبىلال ۇلدارى بولدى. 1959- جىلى ۇرىمجىنىڭ شىعىسىنا ومارعازى ايتان ۇلى بار ءبارىمىز بولات قورتۋ جۇمىسىنا باردىق. ول كەزدە ۇرىمجىنىڭ شىعىسى قابىرعاسى سوگىلمەگەن تىڭ دالا قارا قۇيرىق، ەلىك- بۇعى جىرتىلىپ ايرىلادى. ءبىز قايلا جوتۋلارىمىز كۇنگە شاعىلىسا بولات قورتاتىن تاس قازامىز. تۋمىسىندا وزدەرىنەن باسقا كورمەگەن ەلىكتەر قاشىپ بارىپ بەلەڭدەرگە شىعىپ الىپ ارتىنا بۇرىلىپ قارايدى، ومارعازى سول جەردە تەمىر ءمۇيىز دەگەن ولەڭ جازدى، ول ارينە سول كەزدەگى سوتسيالستىك ەڭبەكتى جىرلاعان ولەڭ سول ولەڭنىڭ ءبىر تارماعاندا ايتادى «ەلىك بايقۇس قايدان ءبىلسىن، كومانا قۇرىپ جاتقانىمىزدى» دەپ، بۇل ولەڭدە جاڭاشا شاشپا ولەڭ ۇيقاسىمەن جازىلعان ولەڭ قاراشى قاي جەرى تۇسىنىكسىز؟ ال سەرىكتىڭ ولەڭىندە «ورلەيمىن دەپ ءبىر سايدى، قۇلداپ كەتىپ قالىپپىن» دەيدى. مىنە بۇل ەكى جولعا ءبىر داۋىردەگى دۇرىس دەپ جۇرىلگەن قاتە ساياساتتىڭ بارىسىن سيعىزا سالعان. ال جۇمابايدىڭ شىعارمالارى وزىندىك دارا قول تابىن قالىپتاستىرعان، ءوز وقىرماندارى بار شىعارمالار. بۇلاردى وقىماي قاشاتىن ادام جوق. ال، جاستاردىڭ جاڭاشىلدىعى باسقاشا قايداعى ءبىر تۇسىنىكسىز دۇنيەلەردى قاپتاتىپ قۇپيالاپ ءولىمدى كوپ ايتادى. بىزدە ءولىمدى جىرلايتىن كورىس جوقتاۋ دەگەن بار، ال ادەبيەتتىڭ مىندەتى تىڭ تىرشىلىكتى جىرلاۋ. ەستىسەم اۋەلى ولاردىڭ اراسىندا ءداستۇرلى ادەبيەتتىڭ ءداۋىرى ءوتتى دەۋشىلەردە بار كورىنەدى. ەندى جاڭا سلوپپەن جازعان دۇنيە عانا ادەبيەت، ءداستۇرلى اداەبيەتتىڭ قاجەتى جوق ادەبيەتتى نولدەن باستيايمىز دەۋشىلەردە بار ەكەنىن ەستىدىم. سوندا ولار اناۋ ابايدى ماعجاندى، مۇقاعالي مۇقتار اۋەزدەردى ەلدىڭ ىزدەپ وقيتىنىنىنا قاراپ ويلانسا بولادى. ولاردى قويىپ ءوز تۇرعىلاستارىمىزدان اقىنداردان ماعاز، زاداحان، بەردىبەكتەردى، كەيىنگى بۋىننان اناۋ بىلىسبەك، باۋىرجان شورماق، بالاپان، ازيالاردىڭ جازعانىن ەل نەگە تالاسىپ وقيدى، ال الگى ايتىلمىس جاڭا باعىتتاعى ادەبيەتتى ىزدەپ وقيتىن ءبىر ادام كورمەدىم عوي. بۇل ويىمدا سىڭار جاقتىلى جاقتارى بولار ءبىراق بۇل ءوزىمنىڭ كوزقاراسىم، ءار ادامنىڭ كوزقاراسى ۇقساي بەرمەيدى. سول ءۇشىن كەيبىر جاستار جاڭالىق دەگەن وسى ەكەن دەپ ءوزى جازعاندى ءوزى تۇسىنبەيتىن دۇنيەلەر جازعاننان كورى، حالىق جۇرەگىنەن جول تاباتىن حالىقتى تاربيەلەيتىن شىعارما جازۋعا ۇمتىلىس جاساسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ۇيكەنى وقىرمانى جوق ەشكىم وقمايتىن شىعارما جازعانىڭمەن ءبارى ءبىر، نە ەل تۇسىنبەسە، نە ءوزىڭ تۇسىنبەسەڭ بولاشاق قالاي تۇسىنەدى؟ جاستارعا ايتارىم كۇڭگىرت دۇنيە جازبا ەمەس جازىڭدارشى، ءبىراق كوكەيلەرىڭنەن قالىڭ قازاق وقىرمانىن شىعارماڭدار. مۇندا ۇيقاسسىز ولەڭ جازساڭ باسقا تىلگە اۋدارعانعا جاقسى دەيتىن قاتە كوزقاراستا بار ەكەن، تۇسىنىكسىز دۇنيە مىڭ تىلگە اۋدارساڭدا سول تۇسىنىكسىز كۇيىندە قالا بەرەدى. وسى ءبىزدىڭ قاتار شىققان اناۋ «دابىل»، «بوكە باتىر»، «ەرجانىبەك»، «جان»، «زۋقا باتىر»، « اڭ شادىرىن وق تابار» قاتارلى رومانداردىڭ سۇرانىسى ءالى جوعارى عوي ءداستۇرلى ادەبيەتتىڭ كۇنى باتسا ول نە؟ سوڭعى كەزدە كەيبىر جاستار راحات قۇمار، اتاق قۇمار بولىپ بارادى. ىزدەنگىش جاستار از. ءبىر كىتابى نەمەسە ءبىر داستان، پوۆەستتەرى شىعا قالعان كەي ءبىر جاستار ءوزىن قۇبىلىس سانايدى، ەلدىڭ ءبارى سوعان قۇرمەت ەتىپ تۇرۋى كەرەك، ودان كەيىن ءوزىنىڭ جازعانىنان باسقا شىعارما شىعارما ەمەس بولىپ قالادى. مەن ايتايىن ولاردىڭ بارار جەرى تىم الىس ەمەس. بۇل جالپى جاستاردى ايتىپ وتىرعامىن جوق، ىشىنارا جاستارداعى بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ادەبيەتكە جات قىلىق بولعاسىن ايتىپ وتىرمىن. اقىن- جازۋشى بولام دەگەن ادام تابىسىنا ماساتتانباۋى، قيىندىقتان قورقپاۋى كەرەك، ودان كەيىن كىشپەيىل بولۋى كەرەك. سەنىڭ شىعارماڭ قۇندى بولسا حالىق ءوزى- اق سەنى توبەسىنە كوتەرەدى.
توقتاۋباي ماكەباي ۇلى: دەنساۋلىعىڭىزدىڭ تەزىرەك قالپىنا كەلۋىن تىلەيمىن، قىمباتتى ۋاقىتىڭىزدى شىعارىپ اڭگىمەلەسكەنڭىزگە راحمەت!
باتىرقان قۇسبەگين: وزىڭەدە راحىمەت

ساۋان اۋدانى بورتىنكە اۋلدىق مادەنيەت ءۇيى توقتاۋباي ماكەباي ۇلى

沙湾县博尔通古乡文化站 托合陶拜。玛克拜
TEL:13565549078
Email:tohtawbay@163.com
QQ:1534110982

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1602

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


تولە ءبيدىڭ تۋى - قازاق 7 مينوت
تيانشان تورى 7 مينوت
چەحيا تۇرعىندارى پرەمەر 7 مينوت
وتباسىلىق اسحانا قامقور 7 مينوت
بەلارۋستىڭ جاڭارتىلعان 8 مينوت
ۆەنەتسياداعى پارتيتۋرال 17 مينوت
ەاەو: ءسۇتتىڭ تەحنيكالى 27 مينوت
ەلوردادا جولاقى ءبىر اي 1 ساعات
ەلىمىزدە ءسۇت ساپاسىنا 1 ساعات
نار يدىرگەن ء(ى نۇسقا) 1 ساعات
پاۆلودار وبلىسىندا مەمل 1 ساعات
الماتىدا ۇستەل تەننيسىن 1 ساعات
قازاقستاندا مىڭنان استا 1 ساعات
بالجىڭگەر ء(ى نۇسقا) - 1 ساعات
“يسلام جانە ۇلى د 1 ساعات
كايردە زاماناۋي قازاق ا 1 ساعات
وركەنيەتتىڭ ەڭ باستى مى 1 ساعات
18 قاراشا. تۋعان كۇن يە 2 ساعات
قازاقستاندىقتار ەرجان م 2 ساعات
كىتاپتى تىم كوپ وقىعان 2 ساعات
«س.عىلماني» مەشىتىندە س 2 ساعات
تاربيە ادامنىڭ ەكىنشى ك 2 ساعات
اتىراۋدا 10-سىنىپ وقۋشى 2 ساعات
18 قاراشا. قازاقپارات ك 3 ساعات
جارىقتى سوقىر كورمەگەنن 3 ساعات
باسەكەلەستەرىم مەنىڭ جو 3 ساعات
قازگيدرومەت: قاراشانىڭ 4 ساعات
ءجانناتتاعى ءسىز بىلمەي 4 ساعات
بۋراباي اۋدانىندا ءتاۋا 4 ساعات
رۋحتىڭ ەكىگە جارىلۋى 5 ساعات