ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-16470140937 %63 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 23:44 - 2016/09/28

ماقالا جولداۋشى: نامىس
ماقالا اپتورى: نۇربولات ءابدىقادىر
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: ىلە قۇلجا قالاسى
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

نۇربولات ءابدىقادىر
قويدىم اقىننىڭ ومىرىنە قوسارىمىز

قويدىمنىڭ ءوزىن كورە قالعان كونەكوز قاريالار مەن كارى قۇلاق قارتتاردان ەستۋىمىزشە، «قويدىم اقىن، تەگىندە، ايەلدىڭ باتىرى ەدى» دەگەن ءسوزدىڭ كوڭىل اۋانىمىزدى ەرەكشە اۋدارعانى انىق. جانەدە، استە داراقى ەمەس، سارى التىنداي سابىرلى، كەڭ مىنەزدى، كەسەك بەينەلى، نامىسىنا ءسوز تيە بەرە ولەڭدە ارقاسى قوزاتىن، قاراعاندا ءوزى ءبىر ءىرى كىسى بولعان كورىنەدى. بۇل ءۇشىن دە، ارينە، اقىننىڭ كەلبەتى مەن تۇرقىنا، سىرت پورىمىنا، قۋاتتى اقىندىعىنا بەرىلگەن جازبا جانە اۋىزشا فورترەتتەر مەن باعالارعا نازار بولۋگە تۋرا كەلەدى. ەندەشە، دالەلدى سويلەيىك.
1 . سىرتقى فورترەت: «قويدىمنىڭ ءوڭ – تۇرقى: اق سارى، اشاڭ ءجۇزدى، ات جاقتى، كەڭ يىقتى، وڭ بەتىندە بىلىنەر – بىلىنبەس ورگە تارتقان قوڭىر مەڭگە ۇقسايتىن سىزىقشا بار (نەمەسە، وڭ جاق بەتىندە قوڭىر مەڭ تارىزدەس ورگە تارتقان وشكىن سىزىعى بار). وتكىر قارا كوزدى، بەتىنەن قىزىل نۇر تامعان، قىر مۇرىندى، دەنەسى ءتۇزۋ، ورتا بويلىدان ءسال جوعارى (نەمەسە، بويى ورتادان ءسال بيىكتەۋ)، اتقا مىنسە ەر تۇلعالى كورىنەتىن ادام» (ماناپ ايدارقان كاريانىڭ كورگەندەردەن ەستۋى بويىنشا جازۋى).
«قويدىم ات جاقتى، اقشا ءجۇزدى، ورتا بويلى، كەڭ يىقتى، تولىق دەنەلى، ەر ءمۇسىندى ادام» (قاراسۋ اۋىلىندا تۇراتىن مارقۇم تابىلدى قيىلباي ۇلى مەن ايدارقان جانەي ۇلىنىڭ ايتۋى).
جيىرما جاس مولشەرىندە، قويدىمدى كوزىمەن كورگەن مارقۇم حاميت نوعايباي ۇلى كاريانىڭ ءسوزى: «قويدىم ول كەزدە وتىزدىڭ ورتان بەلىنەن ءوتىپ، قىرىققا قۇلاي باستاعان، اققۇبا ءوڭدى، ات جاقتى، قوي كوزدى، سىڭعىر ءۇندى، شاپشاڭ سويلەيتىن اشىق – جارقىن مىنەزدى ايەل ەكەن»①.
ال، 1921 - جىلى تۋىلعان 90 جاستاعى قاراسۋلىق بايسەيىت قويشىمان ۇلى قانايبەك كاريادان قايىڭدى اۋىلىندا جولىعىپ مەن قويدىم اقىننىڭ بارىسىن سۇراعانىمدا ايتقانى مىناۋ: «قويدىمنىڭ تىرسەگىن سوعاتىن ۇزىن جيرەن شاشى بولعان، جايشىلىقتا شاشىن بەلىنە بايلاپ جۇرەدى، توپ ىشىندە سول شاشىن استىنا توسەنىش قىپ وتىرادى ەكەن».
ايتپاقشى، بۇل كۇندەرى ءور تەكەستىڭ شەكىرتىسىندە قويدىمدى تىرلىگىندە كورگەن ءبىر ادام بار. ول – دۇڭگەن ءاليزا ايىپ ۇلى. بيىل 94 جاسقا كىرگەن ءاليزا كاريا 1916 – جىلى تۋىلعان، قازاققا جيەن، ول كىسىنى باققان قازاق شەشەسىنىڭ اتى البان گۇلشارا. بىردە، دومبىراشى بەستىباي دەگەن ادام مەن قويدىم اقىننىڭ ورتاسىنا بالا ءاليزا كەلىپ قالادى. بەستىباي دومبىراشى قويدىم اقىنعا ءاليزانىڭ اتاقتى ايىپ دەگەن باي دۇڭگەننىڭ بالاسى ەكەندىگىن، ناعاشىسىنىڭ قازاق ەكەنىن تانىستىرادى. مۇنى ەستىگەن قويدىم ءاليزا بالانى دەرەۋ ولەڭگە قوسادى. ۇيگە كەلگەن سوڭ بۇل ءىستى ءاليزا باققان قازاق شەشەسىنە ايتادى. شەشەسى ەستىپ، «ول بەكەر ايەل ەمەس كورىنەدى، قىزىر شالىپ باق قونعان كىسى سياقتى. ۇيگە دامگە شاقىرايىق!» دەپ، قويدىمدى شاقىرتادى. قوناق كادە جاساپ، كۇتىپ، جولدىق بەرىپ جولعا سالادى. سول كەزدە 10 نەشە جاستار شاماسىنداعى ءاليزا قارت قويدىمنىڭ سىرتقى فورترەتىن «اققۋبا ءجۇزدى، وتكىر كوزدى، جىڭىشكە قارا قاستى، ساۋساقتارى سالالى، قولى ۇزىن، قاراعانعا قولى تىزەسىنەن تومەن ءتۇسىپ تۇراتىن» دەپ ەسكە الادى.
2. ىشكى فورترەت: «... ءار نارسەگە بايىپتاپ وي سالا قارايتىن، ەل ىشىندەگى جاعدايلارمەن ەسەپتەسىپ، ەلىن ويلايتىن ەلشىل، ەل سالتىن ەسىنەن شىعارمايتىن ادام بولعان. ءار قانداي توپ - جيىنداردا ءوزىنىڭ جوعارىداعىداي اسقاق سالاۋاتىمەن، اسقان اقىلدىلىعىمەن ءوز دەسىن ايگىلەي الاتىن، ايتىستاردا بولسا قارسىلاستارىن قيىننان قيىستىرىپ ءسوز تاباتىن العىرلىعى مەن قاعىلەز قاسيەتى باسىپ تۇسەتىن. ولەڭ ايتقاندا ارىپتەسىن باعىپ وعان سوقتىقپاي، مەرەيىن اسىرا استارلى قالجىڭ سوزدەرمەن ولەڭ ايتاتىن، ەگەر ارىپتەسى سوقتىعىپ قيتىعىنا تيسە، ءوڭى سۇرلانىپ، دەنەسى شيرىعىپ، اۋزىنان اعىل – تەگىل ولەڭ ورىمدەلىپ، ارىپتەسىن ىقسىرىپ جىبەرەدى...» ②
ەندى بۇعان مىسال رەتىندە قويدىمنىڭ ءوز ولەڭىمەن سويلەسەك تە جەتەدى. اقىن «حوش، تۋعان جەر» دەگەن داستانىنىڭ ءبىر تۇسىندا، ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىن ەلىنىڭ باسىنداعى اۋىر قايعىمەن شەندەستىرە كەلە:
اتىم قويدىم، قىزىمىن دارۋبايدىڭ،
دەمەيمىن جۇقارماسام قالىڭدايمىن.
ايىرىلىپ كىندىك كەسكەن مەكەنىمنەن،
جەلكەدەن باستى اتتىڭ تاۋىنداي مۇڭ. – دەپ بەينەلەسە، كەيدە ءتىپتى سەنىممەن بىلايشا دا كوسىلەدى:
ايتىستان مەن ەمەسپىن بولدىراتىن،
سوندىقتان ەلىم دەيدى قويدىم اقىن.
جىنىگىپ جىگىتپىن دەپ كەلگەندەردى،
ولەڭنىڭ بورانىمەن تويدىراتىن.
نەمەسە:
شىراعىم، مەن تالايدى كورگەن قويدىم،
تۇنىقتان ءسوز مارجانىن تەرگەن قويدىم.
كەتكەندە جەڭىلدىكتەر جەلمەن ۇشىپ،
اياعىن كوتەرمەيدى جەردەن قويدىم.
اپتىققان ءالىن بىلمەي الەكتەردىڭ،
ءار جەردە سىباعاسىن بەرگەن قويدىم.
ساندالتىپ سان جۇيرىكتى جولعا تاستاپ،
كومبەگە جەلە اياڭداپ كەلگەن قويدىم ③. – دەپ كەلەتىن، قويدىمنىڭ كۇمبەزىنە ويىپ جازىلعان تاڭجارىققا ايتقان ەڭسەسى كوتەرىڭكى ءور تولقىندى ولەڭ جولدارى دا ونىڭ ىشكى جان قۋاتىنىڭ اسا بەكەم ەكەنىنە ايعاق.
بىزدە، اقىن قويدىم دارۋباي قىزىن تانۋ اياسى 20 – عاسىردىڭ سوڭعى 10 جىلىنان بەرمەن قاراي رەسمي باستالدى. وسىناۋ جيىرما جىلدىڭ اۋماعىندا، ۇتىلىسىمىزبەن قوسا، جەڭىسىمىزدىڭ دە بولعانىن جاسىرمايمىز. ال، قويدىمنىڭ ولەڭدەرىنىڭ بىزگە تولىعىمەن جەتپەگەنى اتتەگەن – اي دەگىزەدى. ونى جيناۋ، رەتتەۋ، باسپاعا ۇسىنۋ ەندىگىدەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن قولامتالى ماسەلە. قازىرشە، سول «قويدىم جازىپتى» نەمەسە «قويدىم ايتىپتى» دەگەن ءبىرشاما تولىق، الدە تولىق ەمەس ولەڭدەرىنىڭ ءوزىنىڭ ۇزىن سانى تومەندەگىدەي، ايتالىق: «ءوزىم تۋرالى»، «كەرى اتتىڭ مۇڭى»، «ەلىم مەنىڭ»، «زوبالاڭ»، «تارعالاڭ» دەگەن ولەڭدەرى مەن «حوش، تۋعان جەر» داستانى، «ءبىرجاندى جوقتاۋ»، «جامەڭكە، ۇزاقتى جوقتاۋ»، «اكەمدى جوقتاۋ» سياقتى جوقتاۋلارى، سونداي – اق، ايتىستارىنان «قويدىمنىڭ بىرجانمەن ءازىل ايتىسى»، «قويدىمنىڭ تاڭجارىق جولدى ۇلىمەن ايتىسى»، «قويدىمنىڭ تىلەۋبەردى مىشىر ۇلىمەن ايتىسى»، «قويدىمنىڭ راحىمجان مەشپەت ۇلىمەن ايتىسى»، «قويدىمنىڭ جۇسىپبەكقوجا شايقىسىلام ۇلىمەن ايتىسى» قاتارلىلار بار.
قازاق قانى بار كىم – كىمگە دە نەگىزگى بولعان «تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ ايتىسى» جونىنەن، تاريحشى عالىم جاقىپ مىرزاقان ۇلىنىڭ «كودەك شىعارمالارى» (2005 – جىل) كىتابىنىڭ العى سوزىندە ايتقانىنا بۇگىن دە، كەيىن دە قۇلاق اسۋعا تۋرا كەلەدى: «... اسىرەسە، ‹ساسان اۋىلىنا بارعاندا› دەگەن تولعاۋ مەن ‹ تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ ايتىسىن› ءبىر – بىرىنە قارسى قويىپ زەرتتەۋ نىسايىنان اۋلاق بولۋدى ءۇمىت ەتەمىن. ويتكەنى كودەك مارالباي ۇلى جۇڭگوعا (ىلەنىڭ مۇڭعۇلكۇرە – تەكەس وڭىرىنە) تۇبەگەيلى قونىس اۋدارىپ كەلگەننەن كەيىن كۇنەسكە بارعانىمەن تاڭجارىققا كەزدەسپەگەن. ونىڭ ۇستىنە ۇلتىمىزدان شىققان ەكى اقيىق اقىننىڭ ءبىز قازىرگە دەيىن كورىپ جۇرگەن ولەڭ – تولعاۋلارى نەمەسە داستاندارىندا، ءبىر – بىرىمەن دۇنيەگە كوزقاراستاعى قايشىلىعى جانە جەكە باس ارازدىقتارى بولعاندىعى جونىندە دەرەك جوق. سوندىقتان ‹باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق› دەگەن جولدى ۇستانعان قانجار ءتىلدى، ءورت مىنەز ەكى اقىننىڭ وزدەرى ءبىر – بىرىنە تىكە سوقتىقپاعان ەكەن. ءبىز اۋىل اراسىنداعى ءىشىنارا ادامدار ايتتى دەگەندى مالدانىپ، جەڭىل – جەلپى تۇجىرىم جاساماۋىمىز، ولاردى رۋشىلدىق شەڭبەرى ىشىنە سۇيرەيتىن جاعدايدى جارىققا شىعارماۋىمىز كەرەك»④.
جاسىرارى جوق، قويدىمدى انىقتاۋدا، ەڭ اۋەلى، تاڭجارىقتى تانۋ اياسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ەل ءىشى – سىرتىنداعى زەرتتەرمەندەردىڭ رولىنىڭ زور ەكەنىن ايتپاي بولمايدى. بۇعان سەبەپ –اق، «قويدىم مەن تاڭجارىقتىڭ ايتىسى». ەندەشە، تاڭجارىقتىڭ اتى اتالعان جەردە قويدىمنىڭ ەسىمىنىڭ دە ەسكە ورالاتىنى تابيعي. سونداي – اق، قويدىم ايتىلسا، تاڭجارىق تا بىرگە اتالادى. سوندىقتان، قويدىم تانۋ قوعامىن قۇرۋدىڭ ەش ابەستىگى جوق.
تاڭجارىقتى تانۋ قوعامىنىڭ سوناۋ 50 – جىلداردىڭ سوڭىن الا قۇرىلعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. سونداعى، ونىڭ بەلدى جاۋاپتى مۇشەلەرى بۇقارا تىشقانبايەۆ، تىلەۋجان ساقالوۆ قاتارلى قالامگەرلەر تانىمالى تاڭجارىقتى قازاقستاندا دا تانىتا تۇسۋگە ەرەن ەسە قوستى دەسەك بولادى. شەجىرەتانۋشى قالامگەر جالەل ايدارقان ۇلى قالدىبايەۆتىڭ «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ 2007 – جىلعى 4 – سانىندا جاريالانعان «قويدىم مەن تاڭجارىق ايتىسى نەمەسە ايتىلماي جۇرگەن اقيقاتتار» اتتى ماقالاسىندا، «قولىمىزدا ءار جىلدارى تابىلىپ، وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن اجەپتاۋىر ايتىس ۇزىندىلەرى بار. سولاردى ءبىر – بىرلەپ سالىستىرا كەلە ايتىستىڭ ءۇش ءتۇرلى نۇسقاسى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك» (49 – بەت) دەيدى: ءبىرىنشىسى، ەڭ العاشقى ءتۇپ نۇسقا، ياعني 1925 – جىلعى ناقتى ايتىس سوزدەرى. ونى ءدال بۇگىن تولىق بىلەتىندەر تابىلماسا دا ءار جەرىنەن ۇزىندىلەردى جاتقا ايتاتىن ادامدار بارشىلىق. ەكىنشىسى، 1931 – جىلعى تاڭجارىقتىڭ ءوزى قايتادان جازىپ جۇرتشىلىققا جولداعان ءتۇرى. ءبىراق تا ايتىستىڭ تولىق ءماتىنىن وقي الماساق تا، قولداعى بارعا قاناعات ەتتىك. ءۇشىنشىسى، 1940 – جىلدار ىشىندە اقىننىڭ تۇرمەدە جاتىپ ەكىنشى رەت قايتا جازىلعان جاڭا نۇسقاسى. بۇل بۇرىنعىسىنان الدە قايدا وڭدەلىپ، اۋىر جۇكتەن ارىلعان، سىپايى – سىنىق تۇرعىدا جازىلعان بىردەن – ءبىر جاقسى تۋىندى. ايتىستىڭ ءبىر داناسى بەلگىلى دراماتورگ – جازۋشى بۇقارا تىشقانبايەۆتىڭ قولىندا ساقتالىپ، قازاقستان قازاقتارىنا جەتتى. العاش 1974 – جىلى بۇقارانىڭ ۇسىنۋىمەن الماتىدا شىققان تاڭجارىقتىڭ «ارمان تاۋ» اتتى جىر جيناعىندا جال – قۇيرىعى ابدەن كۇزەلگەن ولەڭدەرىمەن قاتار قويدىم ايتىسىنان تام – تۇمداپ ۇزىندىلەر بەرگەن بولاتىن. ودان سوڭ تاڭجارىقتىڭ قىزى سارانىڭ (بۇقارانىڭ ايەلى) «قويدىم مەن تاڭجارىقتىڭ ايتىسى» دەگەن اتپەن «جەتىسۋ» گازەتىندە (1991 – جىلعى 25 – مامىر كۇنگى سان) كولەمدى تولىق ءتۇرى مۇندا عانا جاريالانعان ەدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، وسى سوڭعى نۇسقانىڭ ءبىر دانا كوشىرمەسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا بۇرىننان بار ەدى، سونى گازەتتەگىمەن سالىستىرا كەلگەندە ءبىراز جەرىن قىسقارتقان، تۇزەتكەن، ءتىپتى كەيبىر نەگىزگى دەرەكتەر الىنىپ تاستالعان⑤.
ايتىس ەكىنشى مارتە قايتا جىرلاندى دەگەنگە تاڭجارىقتىڭ ءوز ءسوزى جاۋاپ بەرەدى. 1992 – جىلى الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان سارا تاڭجارىق قىزى تىشقانبايەۆا مەن تىلەۋجان ساقالوۆ قۇراستىرعان «تاڭجارىق جولدى ۇلى شىعارمالارى» دەگەن اتپەن تاكەڭنىڭ ولەڭدەرى، تولعاۋ – داستاندارى، ايتىستارى جەكە كىتاپ رەتىندە وقىرمانعا جەتتى. تاڭجارىق اقىن سوندا قويدىممەن ايتىسىنىڭ سوڭىن:
تاكەڭە ريزا بول تىڭداعانىڭ!
بۇرىنعى ءسوزىمدى كوپ سىرلامادىم.
تالايىن ۇمىتىپپىن ەستەن شىعىپ،
جوق ەدى كوپتەن بەرى جىرلاعانىم.
وسىمەن ءسوز اياعىن توقتاتايىن،
باتا قىل ءبىز پاقىردى سيلاعانىڭ⑥. – دەپ ءتامامداعانى كىتاپتىڭ 245 – بەتىندە جازۋلى.
تاڭجارىق تانۋشى ورازانباي ەگەۋبايەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۋىسشىلاپ ءجۇرىپ، تىلەۋجان ساقالوۆ، سارا تىشقانبايەۆامەن كەزدەسەتىنى – وسى كىتاپ («تاڭجارىق جولدى ۇلى شىعارمالارى») شىعۋدىڭ الدى، ياعني 1991 – جىلدىڭ جاز ايلارى. ورەكەڭ ولاردان تاڭجارىقتىڭ قويدىممەن ايتىسىنىڭ تاڭجارىق جازعان ەكىنشى نۇسقاسىن الا كەپ، «مۇرا» جۋرنالىنىڭ 1992 – جىلعى 3 – سانىندا العى سوزبەن قوسىپ، تولىقتىرىپ جاريالادى. اتالعان جۋرنالدىڭ وسى ايتىس جاريالانعان 73 – بەتىندەگى كەيبىر:
ىشەر اس، كيەرگە كيىم تاپپاي،
قۇزعىننىڭ جەمى بولعان سەن عوي البان.
بولماسا تۇرعىن قىزاي ىلەدەگى،
كۇن كورمەي قاڭعىر ەدى سوندا البان.
قىزايدى بۇگىن نەگە جاماندايسىڭ،
پانالاپ جان باعىپ ەڭ بارعان البان.
وزىڭە ءوز وبالىڭ، ال ەندەشە،
سەن قاشان ارتىق ەدىڭ باسقالاردان!؟ ⑦- دەگەن سياقتى ۇيقاسسىز، بۋىن سانى كەم، ءسوزى ۇندەسپەگەن ءدام – تاتۋى جوق جولداردى تاڭجارىقتىڭ اۋزىنان بەرگەنگە ۇيالاسىڭ. تاڭجارىق ايتتى دەگەنگە سەنگىڭ كەلمەيدى. سۇرىپتالىنباي، ۋاقىت وتە كەلە ءتۇرلى وزگەرۋلەرگە تۇسكەنى كورىنىپ تۇر. 1992 – جىلى الماتىنىڭ «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان جوعارىدا ءوزىمىز ايتقان «تاڭجارىق جولدى ۇلى شىعارمالارى» دەگەن كىتاپتاعى ۇقساس ۆاريانتپەن سالىستىرساق تا، مۇنىڭ سوڭعى ەكى تارماعىنان باسقا، ۇستىڭگى التى جولى تۇگەلىمەن جوق.
جوعارىداعى ۇقساس ەكى نۇسقانىڭ ءبىر ءۇزىندىسىنىڭ ءادىلجان ءنۇسىپالى ۇلىنىڭ ازىرلەۋىمەن «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ 2006 – جىلى 8 – سانىنىڭ 40 – بەتىندە جارىق كورگەنىن دە ەسكەرتەر ەدىك. سونىمەن بىرگە، 2009 – جىلى ىلە حالىق باسپاسىنان جارىق كورگەن «تاڭجارىق شىعارمالارى» كىتابىنىڭ 4 – تومىندا بەرىلگەن دە – ءدال وسى ۆاريانت.
ارينە، قازاق تاريحىندا ايگىلى ءۇش كلاسيك ايتىستىڭ بار ەكەنى انىق. ولار مىنالار: «ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى»، «اسەت پەن ىرىسجاننىڭ ايتىسى»، «تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ ايتىسى». بۇل ايدىك ءۇش ايتىس تاريحتا قاتار اتالادى ءارى ۇشەۋى دە ەرتەڭگىدەگى دە ايتىستىڭ دارقان ۇلگىلەرى بولا الادى. ءۇستىرت قاراعان ادامعا بۇل ايتىستاردىڭ انشەيىن جالاڭ رۋدىڭ عانا نامىسىن قامشىلايتىن ايتىس سياقتى سەزىلەتىنى حاق. ال ءبىز، ايتىستىڭ وسى جاعىن قۇندىلىعى دەر ەدىك. «تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ ايتىسىنىڭ» بويىندا رۋلىق تىنىس – تىرشىلىكپەن بۇركەمەلەنگەن قوعامدىق اشتى شىندىق جاسىرىنۋلى. اسىلىندە، استارىندا رۋلىق ايامەن عانا شەكتەلىپ قالماعان تۇتاس ۇلتتىق تراگەديالىق تاريحي بايان جاتىر!
«تاڭجارىق» رومانىنىڭ اۆتورى، قازاقستاندىق جازۋشى تۇرلىبەك مامەسەيىت تەگى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» 1992 – جىلعى 6 – قاراشا كۇنگى سانىندا جاريالاعان «تاڭجارىق پەن قويدىم» دەگەن ماقالاسىندا ايتقان وسى ايگىلى ايتىس تۋرالى ويىن بىلاي تاراتادى: ايتىس سالماقتى، ءساليقالى بولىپ وتەدى. ەكى جاق تا ساۋالدارىنا وراي ۇتىمدى جاۋاپتاسىپ وتىرادى. كوبىنە ەكى جاقتاعى ەلدىڭ تۇرمىس جاعدايى، تاريحى، تاعدىرى ءسوز بولادى. ەكەۋى سول ەكى جاقتاعى ەلدىڭ وكىلى بولىپ ايتىسقانىمەن، قازاقتىڭ سالت – داستۇرىنەن اۋىتقىماي، قۇدا – جەگجاتتىق، ۇلكەن – كىشىلىك سي – قۇرمەتتى جوعالتپاي، ءزىلسىز ءازىل – قالجىڭمەن قاتىسادى. قويدىم ۇلكەندىك تانىتىپ، «قۇدا بالا، جيەن» دەسە، تاڭجارىق «ناعاشى اپكە» دەپ ىزەت كورسەتىپ وتىرادى. بىرىنەن ءبىرى اسىپ ءتۇسىپ، تالاي اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرعان بۇلار ايتىستى ءوز كەلىسىمدەرىمەن توقتاتادى. تاڭجارىقتىڭ يىعىنا شاپان جابادى. جول، ءجون بىلەتىندىگىن كورسەتىپ، ۇلكەندىكپەن «ونەرىڭ ورگە جۇزە بەرسىن» دەپ اق باتاسىن بەرەدى⑧.
حالىقتىڭ ءۇمىتى بويىنشا قويدىمنىڭ كىتابىن قۇراستىرىپ باسپادان شىعارۋداي عىلمي جۇمىسقا جاۋاپتى مىندەتتە بولدىم. وسى بارىستا «قويدىم ءبىر سوققان بوز بوران» دەگەن تومەندەگىدەي ارناۋ ولەڭ جازدىم:
ءبىر ءوزى جارىق الەم بوپ؛
شەكارا جوعىن ونەردە،
ولەڭمەن بەردى دالەلدەپ.
جانە دە ايتام، ۇلى اباي:
«ولسە - ولەر ءتابيعات،
ادام ولمەس - دەگەن » دەپ!

قويدىم دەگەن – نۇر اناڭ،
قويدىم – ەڭ ءبىر ۇلى ادام.
ماحابباتىمەن، سەرتىمەن،
ەرتەڭگە جىرىن ۇلاعان؛
تاعدىردان ساۋعا سۇراعان،
ارۋاقتى اقىن - ءدىن امان!

قىرىعىندا قىر اسقان،
ءوزى دە ءبىر شىڭ، اسپان.
وردا بۇزعان وتىزى،
عاسىرىمەن ۇلاسقان.
قويدىم دەگەن بوراننان،
ال، ەندى ايتشى، كىم اسقان؟!

ىزدەمەدى قالام دەپ،
ويلاعان جوق جازام دەپ.
ايلىعى دەگەن نە ءتايىر،
بايلىعىمەنەن بازار بوپ.
دارۋباي قىزى قويدىمدا،
سياسى تامار قاعاز جوق.

قويدىمدا قويىن داپتەر جوق!
وكىنگەنى جوق «اتتەڭ!» دەپ.
ولەڭ – لاعى كوكپار بوپ،
كوڭىلى اپتەر – تاپتەر بوپ؛
ءبارىبىر، ونىڭ جۇرەگى
كەڭىستىك ەكەن كوكپەڭبەك.

داپتەرىن سۇرا – جۇرەگى!
قالامىن سۇرا – ۇلى ەلى!
جولبارىس جورتقان جوندارعا،
باتىر قىز جالعىز تۇنەدى.
ۇلى ەلىنىڭ شىندىعىن،
جۇرەگىنە جازعان ءىرى ەدى.

تالانتتى تاسقىن، سەل الماس!
قويدىم ءبىر تۇرعان اق الماس.
قايىرىلىپ شاپقان قاتال جىل،
مايىرىلىپ تۇسكەن ەڭ العاش.
كەشەگى وتكەن ەر قويدىم،
بۇگىن دە بىزبەن زامانداس!!
ايگىلى ءۇش ايتىستىڭ بىرەۋى «ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسىن» جۇسىپبەكقوجا شايقىسىلام ۇلى 1898 – جىلى ويدان قۇراستىرىپ جازىپ شىققان، تەگىندە ءبىرجان مەن سارا ايتىسپاعان دەگەندى دە شىعاردى. ءامالياتتا، ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى 1895 – جىلى قازاقستاننىڭ اق ەشكى جايلاۋىنىڭ ەشكى ولمەس تاۋى باۋرايىندا تۇرىسبەك سەمياسىندا بولعانىن زەرتتەرمەندەر زەردەلەدى. «تاڭجارىق پەن قويدىم ايتىسپاعان» دەگەن ءسوزدىڭ دە ەش قيسىنى جوق ەكەنىن قايتالاپ ايتامىز. تاڭجارىق پەن قويدىم 1925 – جىلى قارقارا جايلاۋىندا، اتەيبەك ءبيدىڭ قىز ۇزاتۋ تويىندا ايتىسقان. ايتىستىڭ ءبىرىنشى نەگىزىن تاڭجارىق 1931 – جىلى قاعازعا تۇسىرگەن. قويدىمدى «الباننىڭ اتاقتى بۇلبۇلى» دەپ اتاعان دارۋباي اقالاقشى مەن قويدىمنىڭ ايگىلى اقىن ەكەنىن تانىعان تاڭجارىقتىڭ ءوزى دە، ءسوزى دە بۇعان كۋا.

پايدالانىلعان ماتەريالدار:① نۇربولات ءابدىقادىر، «كودەكتىڭ ونەرى ومىرىمەن توعىسقان»: «مۇڭعۇلكۇرە تاريحي ماتەريالدارى» (2 – كىتاپ)، 113 – بەت، 2004 - جىل؛
② ماناپ ايدارقان ۇلى، قاسىم ءداۋىتباي ۇلى، «ءبىر تۋار اقىن قويدىم دارۋباي قىزى تۋرالى»: «مۇڭعۇلكۇرە تاريحي ماتەريالدارىنىڭ» 2 – كىتابىنىڭ 68 – بەتى ؛
③ «مۇقاعالي» جۋرنالى 2006 – جىلى 8 – سان، 41 – بەت: «تاڭجارىق پەن قويدىم»، ايتىستى ازىرلەگەن ءادىلجان ءنۇسىپالى ۇلى؛
④ جاقىپ مىرزاقان ۇلى، «كودەك شىعارمالارىنا العى ءسوز»، 17 -، 18 – بەتتەر: «كودەك شىعارمالارى»، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005 - جىل؛
⑤ جالەل ايدارقان ۇلى قالدىبايەۆ، «قويدىم مەن تاڭجارىق ايتىسى نەمەسە ايتىلماي جۇرگەن اقيقاتتار»: «مۇقاعالي» جۋرنالى، 2007 – جىل 4 – سان 49 – بەت؛
⑥ «تاڭجارىق جولدى ۇلى شىعارمالارى»، الماتى، «جازۋشى» باسپاسى، 1992 – جىل، 245 – بەت؛
⑦ «مۇرا» جۋرنالى 1992 – جىل 3 – سان: «تاڭجارىق اقىننىڭ شەتەلدەن تابىلعان ەكى ايتىسى»، 73 – بەت، باسپاعا ۇسىنعان ورازانباي ەگەۋبايەۆ؛
⑧ تۇرلىبەك مامەسەيىت تەگى، «تاڭجارىق پەن قويدىم»: «قازاق ادەبيەتى» گازەتى 1992 – جىل 6 – قاراشا.



اقىن قويدىم دارۋباي قىزىنىڭ (1896 – 1942)
تۋىلعانىنا 114 جىل تولۋى بايلانىسىمەن ەسكەرتكىش ورناتىلدى
(حابار)


ارينە، تاريحتا وتكەن ۇلىلاردى ۇلاعاتتاپ، وتكەننىڭ وزىعىن بۇگىنگى ءۇشىن پايدالانۋعا ۇزدىكسىز ءۇن قوسىپ، جويىلىپ بارا جاتقان جوعىمىزدى تاۋىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى يگى ءبىر جۇمىس رەتىندە ەرتە دەمەي - كەش دەمەي باعالاي باستادىق. ايتالىق، عۇلاما جىلدار جاۋىپ ۇلگىرگەن قويدىم اقىننىڭ تاريحىن ەلدىڭ ەرتەڭىمەن بىرلەستىرە، قايتا اشىپ پاراقتاۋعا مۇمكىندىك الدىق.
2010 – جىلى 30 – شىلدە جۇما شينجياڭ ۋاقىتى ساعات 9 دا، موڭعۇلكۇرە اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ جيىن زالىندا، «ايگىلى ايتىسكەر اقىن قويدىم دارۋباي قىزىنىڭ شىعارماشىلىعى جونىندەگى تۇڭعىش رەتكى زەرتتەۋ – تالقى ءماجىلىسى» قويدىم اقىندى زەرتتەۋ – تالقى ءماجىلىسىن ۇيىمداستىرۋ باسشىلىق كوللەكتيۆى تاراپىنان وتكىزىلدى. تالقى ماجىلىسكە، اۆتونوميالى رايوندىق ساياسي – ءماسىليحات كەڭەسىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى قىزايجان سەيىلقوجا ۇلى قاتارلى جوعارى دارەجەلى باسشىلار، وبلىس باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەركىن سەيسەنباي ۇلى قاتارلى ىلە وبلىسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىلارىمەن قوسا، تاريحشى عالىمدار، اقىن – جازۋشىلار، زەرتتەرمەندەر، باسپاگەرلەر، سىنشىلار، جۋرناليستتەر، سونىمەن بىرگە، وبلىستىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن الامان ايتىسكەرلەر قاتىناستى.
وسى ورايدا، تاريحشى عالىم، جازۋشى جاقىپ مىرزاقان ۇلى؛ تاريحشى جاقىپ ءجۇنىس ۇلى؛ ىلە وبلىستىق دەنەتاربيە مەكەمەسىنىڭ باستىعى ميزان قاجياكبار ۇلى؛ باسپاگەر، اعا رەداكتور اكىمباي جاپار ۇلى؛ ىلە وبلىستىق جازۋشىلار قوعامىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، اقىن ماقسات نۇرعازين؛ سىنشى، اقىن ىدىرىس ءادىلقانوۆ؛ مەملەكەتتىك ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ وزاتى، موڭعۇلكۇرە اۋداندىق ءسىلام قوعامىنىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسى، قويدىمعا ەسكەرتكىش ورناتۋعا العاشقى بولىپ باستاما كوتەرگەن ەل ىشىندەگى قاراپايىم قالامگەر ماناپ ايدارقان ۇلى؛ سونداي – اق، قايىم احىمەت ۇلى كاريا قاتارلىلار قويدىم اقىنعا قاتىستى كەلەلى ۇسىنىستار مەن جاڭا پىكىرلەردى ورتاعا قويدى.
ارينە، ەكى تەكەستىڭ ەكى اكىمى ەلشات تۇرسىنباي ۇلى مەن قىزىرگەلدى ءابدىراحىمان ۇلىنىڭ سەلبەسۋىمەن، سونداي – اق، ەل اعالارىنىڭ قولداپ – قۋاتتاۋىمەن نە بارى 3 ايعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا، قويدىمعا ءور تەكەستە ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى ءارى «اقىن قويدىم» دەگەن اتپەن 256 بەتتىك تۇڭعىش كىتاپ شينجياڭ جاستار – ورەندەر باسپاسى جاعىنان 3 مىڭ 60 تيراجبەن جارىق كوردى. كىتاپتىڭ رەداكسيالىق عىلمي جۇمىسىنا سوڭىنا دەيىن نۇربولات ءابدىقادىر جاۋاپتى بولدى ءارى «اقىن قويدىم» اتتى كىتاپتى نۇرلان سارسەنبايەۆ ەكەۋى قۇراستىردى. اقىن قويدىمنىڭ ساعىم سۋرەتىن ءابدىماجىت ەرتۋعان ۇلى سىزدى. سونداي – اق، سول كۇنگى تالقى ماجىلىسكە قاتىناسقان جەكەلەرگە جوعارىدا اتالعان جاڭا كىتاپ - «اقىن قويدىم» ۇسىنىلدى.
تالقى ءماجىلىستى موڭعۇلكۇرە اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باعجان قالىمبەك ۇلى باسقاردى.
ءسويتىپ، حالىق ءوزى اياۋلى اقىن قىزىن 114 جىلدان سوڭ قايتا تاپتى. ءيا، سونىمەن، 30 – شىلدە تۇستە، قارا ورمانداي ەلى اقىننىڭ باس قاراسۋداعى جاڭا ەسكەرتكىشىنىڭ باسىنا بارىپ، توعايىپ قايتتى. قويدىم اكپەمىزگە ارناپ قاراسۋ اۋىلىنىڭ «شۋاق» رەستۋرونىندا اس بەرىلدى. مەملەكەتتىك 1 – دارەجەلى جازۋشى ورازقان احمەتوۆ اقىن قويدىمنىڭ اسىنا اق باتاسىن ارنادى.
بۇل – وسى رەت، 1 – تامىز كۇنى كودەك پەن قويدىمنىڭ مەكەنىندە وتكىزىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق 16 – كەزەكتى اقىندار ايتىسىنا كەلگەن الامان ايتىسكەرلەردىڭ ولەڭىنىڭ تاقىرىبىنا ارقاۋ بولىپ، سوڭى سارقىلمايتىن ءان مەن جىرعا، كۇمبىرلى كۇيگە قاراي ۇلاسىپ كەتە باردى...

ماقالانى جازعان : نۇربولات ءابدىقادىر

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1594

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ارىستا قازا تاپقان اسكە 1 مينوت
جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ، ما 4 مينوت
قاتەرلى ىسىك تۋدىرادى: 7 مينوت
زياندى ەڭبەك جاعدايىندا 7 مينوت
ەلوردادا كۇرەس تۇرلەرىن 7 مينوت
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكى 16 مينوت
اعاجاي التاي تورى 17 مينوت
جانىبەك ءالىمحانۇلى رين 17 مينوت
تيانشان تورى 17 مينوت
باۋىرجان بايبەك - المات 17 مينوت
اباي اتىنداعى كوركەمسوز 17 مينوت
شامالعانداعى اپات: اۆتو 19 مينوت
يمام پرەدوتۆراتيل پرەست 22 مينوت
بەس شىعىرشىق قالاي پايد 22 مينوت
كوسمەتولوگ مامانعا قاي 22 مينوت
الماتىدا 7 ءمۇعالىم مەن 25 مينوت
باس ءمۇفتي حاسان فا مين 27 مينوت
ەلىمىزدە بالالاردىڭ سپو 27 مينوت
پويىزعا سوعىلعان اۆتوبۋ 28 مينوت
پويىز بەن اۆتوبۋس سوقتى 1 ساعات
اقتاۋدا ترياتلوننان جىل 1 ساعات
وقۋشىلار پاراعى: دۋلات 1 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا تىيى 1 ساعات
قازاقستاندا قانشا ادام 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
بالانى جەتىلدىرۋ: مونتە 1 ساعات
قازىرگى ءبىلىم بەرۋ مود 1 ساعات
قازاق گازەتتەرى 1 ساعات
الماتىنىڭ ەڭ ەگدە تۇرعى 1 ساعات