ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-161489390735 %65 %
2019-10-171587416432 %68 %
2019-10-1813845731 %69 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 10:03 - 2016/09/27

ماقالا جولداۋشى: نامىس
ماقالا اپتورى: Сәду Машақов жазушы
اپتوردىڭ مەكەن-جايى:
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

«ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» دەگەن ۇعىم سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعانداي ەدى. جارتى عاسىرداي ۋاقىت توپىراق استىندا «سۇيەكتەرى قۋراپ قالعان» شاكارىم، ماعجان، احاڭ، جۇسىپبەك قايتا ءتىرىلىپ، قاتارعا قوسىلار دەپ كىم ويلاعان. ايتەۋىر، 1988 جىل قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە «ولگەنى ءتىرىلىپ، وشكەنى جانعان» عاجايىپ تاماشا قۇتتى جىل بولدى. ىلايىم سونداي جىلدار كوبەيە بەرسىن.

شىنىمدى ايتايىن، مەن قۇرالىپتاس، جاسى سەكسەندى قۋسىرعان قارتتار، بۇگىندە اقتالعان الىپتارىمىزدى «جاۋ» دەگەنگە ەش ۋاقىتتا سەنگەنىمىز جوق، ىشىمىزدەن «ايتا بەرسىن!» دەپ تارتا بەردىك، ءبىراق سىرتقا شىعارۋعا دارمەن قايدا، ءوز باسىنا قاتەر، اركىمگە جان كەرەك.

وعان دالەل: سولاردىڭ كەيبىر شىعارمالارى ءارقايسىمىزدىڭ ۇيىمىزدە كىلت استىندا تىعۋلى جاتتى. شاكارىمنىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن»، «قالقامان-مامىرىن»، ماعجاننىڭ «باتىر بايانىن»، جۇسىپبەكتىڭ «قارتقوجاسىن» جاتقا ايتاتىن قارتتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار.

جۇسىپبەكتىڭ «قارتقوجاسى» مەنىڭ ستولىمنىڭ كىلتتەۋلى تارتپاسىندا جاتقانىنا الپىس جىلداي بولدى. انا ءبىر كەزدەردە ورتەپ تە جىبەرگەم جوق، كومىپ تە تاستامادىم. اسا ءبىر سەنگەن ادامىم بولماسا ەكىنىڭ بىرىنە كورسەتە دە بەرگەم جوق. كىم بىلەدى، ادامعا ادامنىڭ سەنىمى جوعالعان، اركىمنىڭ سوڭىندا گپۋ-دىڭ ءبىر تىڭشىسى جۇرەتىن زامان ەدى عوي ول. جۇكەڭنىڭ شىعارمالارىن جاسىمدا تۇگەلگە جۋىق وقىعام. ول كىسى مەنىڭ ويىمنان ەش ۋاقىتتا شىققان ەمەس. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، «ايتەۋىر، ءبىر تىرىلەر» دەگەن ءۇمىت ۇزىلگەن دە جوق ەدى. مۇمكىن، وعان جۇكەڭمەن ءبىزدىڭ تۋىستىق جاقىندىعىمىز سەبەپ بولعان شىعار. ەرتە زاماندا باياناۋىل دۋانى توعىز بولىس ەل بولعان ەكەن، سونىڭ ءبىرى قىزىلتاۋ بولىسى، ال مەن دالبا بولىسىنىكىمىن. ءبىز ونىمەن 6-7 اتادان قوسىلامىز.

كەرەكۋدە (پاۆلودار) پاتشا زامانىندا ەكى كلاستىق (التى جىلدىق) ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسى بولعان. سوندا جۇكەڭمەن بىرگە وقىعان پاۋان جۇسىپباەۆ (1892-1977)، ءابدىلدا ءابجانوۆ (1890-1956) سياقتى قارتتارمەن بىرەر جىل قىزمەتتەس بولعانىم بار. ولار جۇسىپبەكتى اۋىزدارىنان تاستامايتىن.

- ول ءبىز سياقتى ەمەس، كەدەيدىڭ بالاسى ەدى. ۇيىنەن كەلەتىن كومەك جوق، قالاداعى اۋقاتتى تۇرعىنداردىڭ مالىن كۇتىپ، قوراسىن تازالايتىن، سۋىن تاسىپ، وتىن جاعىپ، كۇلىن شىعارىپ... كۇن كورەتىن. وعان جۇسىپبەك ەرىنبەيتىن دە، نامىستانبايتىن دا، ساباعىنان دا قالمايتىن. ءبىر تاماشاسى اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر ەدى. قازاقتىڭ ەكى اياق ارباسىن، كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگىن جاسايتىن، ەر قاشايتىن، ەتىك تىگەتىن، كەرەگە كوكتەيتىن. دومبىرا جاسايتىن، دومبىرا تارتىپ، ءان سالاتىن، ءوز ويىنان ولەڭ شىعاراتىن، ونى ءوزى شىعارعان انگە قوساتىن، - دەيتىن ەدى ءابدىلدا دا، پاۋان دا.

- قازىرگى «حالىق ءانى» دەپ جۇرگەن «احاۋ، سەمەي»، ء«بىر بالا» سونىڭ اندەرى، - دەيتىن ەدى ءابدىلدا. ارينە، ءالى مۇنى زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك.

1972 جىلى بايانعا ءبىر بارعاندا، پاۋەكەڭدى (پاۋان جۇسىپباەۆ) ىزدەدىم. ونداعى ويىم، بىرىنشىدەن، وزىنە سالەم بەرەيىن، ەكىنشىدەن، جۇسىپبەكتىڭ ءدال قاي جىلى تۋعانىن بىلەيىن دەپ.

- مەنىڭ جىلىم - ۇلۋ، - دەدى پاۋكەڭ (1892)، ونىڭ جىلى سيىر ەدى (1889-90)، مەنەن ءۇش جاستاي ۇلكەن ەدى.

جۇسىپبەك س. ءسادۋاقاسوۆقا جازعان جاۋاپ حاتىندا «سيىر جىلىنىڭ اياق كەزىندە تۋىپپىن» دەيدى، ولاي بولسا پاۋاننىڭ ايتقانى دۇرىس. 1890 جىلدىڭ يانۆار، فەۆرال، مارتىندا (22-سىنە دەيىنگى كەز) تۋعان بولادى، ويتكەنى حيجرا بويىنشا جاڭا جىل مارتتىڭ 22-سىندە كىرەدى.

- ۋچيليششەنى بىتىرەتىن جىلى (1914 جىلى بولسا كەرەك)، - دەدى تاعى پاۋكەڭ، - ول ءبىر وقىس ءىس ىستەدى. كەرەكۋدە تۇراتىن ءبىر باي اعايىنى قايتىس بولدى. ايەلى جۇسىپبەكتەن ون جاستاي ۇلكەن ەدى، سوعان قاراماستان جەسىر جەڭگەسىنە ۇيلەندى. - مۇنى قايتەسىڭ؟ ول شەشە بولا ما ساعان - دەپ كۇلىپ جۇردىك.

- سەندەر تۇك بىلمەيسىڭدەر، ءالى كورەرسىڭدەر، - دەپ جۇرە جاۋاپ بەرەتىن. سويتسەك، الگى باي ايەلدىڭ قاراجاتىمەن پاۆلوداردا گازەت شىعارماق بولعان ەكەن. ول زاماندا وندايلار بولدى دا عوي. ءبىراق شىعارا المادى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كيىپ كەتتى دە، ويى ىسكە اسپاي قالدى، - دەدى پاۋان.

جۇسىپبەك اتاقتى اقىن، ءىرى ويشىل، شەجىرەشى ءماشھۇر-جۇسىپ كوپەەۆكە (1858-1931) جاقىن، تۋىس ادامدار. ءوز ايتۋىنشا، 7 اتادان قوسىلامىز دەپتى، مەنىڭ ەسەبىمشە ودان دا جاقىن.

ەكەۋى 1927-1929 جىلدار اراسىندا ءجيى-جيى حات جازىسىپ تۇرادى ەكەن. جۇكەڭ ماشھۇرگە «اعا» دەپ قارا سوزبەن، ال ءماشھۇر جۇسىپبەككە «باۋىرىم» دەپ ولەڭمەن جازادى.

بىر حاتىندا جۇكەڭ بىلاي دەيدى: «بىلتىر ويىن كىتابىن (پەسا دەگەنى - 3.ا.) جازۋعا بايگە جاريالانىپ ەدى عوي. مەن «شەرنياز» دەگەن كىتاپ جازىپ قوسقام. سوعان ءبىرىنشى بايگە بەرەتىن بولىپتى. مەن ونى المادىم - ەكىنشى بايگە العان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىنە» بەرىڭدەر دەدىم، ويتكەنى ول شەت جەردە وقىپ جۇرگەن شاكىرت، اقشا مەنەن گورى وعان كەرەگىرەك قوي».

ەندى ءبىر حاتىندا: «قۇرمەتتى ءماشھۇر اعا! سىزگە ۇلكەن ۇياتتى بولدىم. نە دەپ عاپۋ وتىنەم دەسەم دە، ول ءوتىنىشىم تۇككە تۇرمايدى. ويتكەنى ەكى حاتىڭىزعا بىردەي جاۋاپ قايىرا الماعانىم كەشىرىلمەيتىن كۇنا بولدى. رەنجىگەن شىعارسىز، تەك قارعاماساڭىز بولدى. ۇرۋعا-ۇرسۋعا موينىمدى ۇسىنىپ وتىرمىن. ەكى جارىم اي بولدى ۇيدەن شىقپاعانىمىز. نە ىستەدىڭ دەسەڭىز، ءبىر رومان جازىپ ءبىتىردىم. ۇلكەندىگى ءوزىڭىز كورگەن «قارتقوجادان» ەكى ەسە. بار ويىم، نيەتىم، رۋحىم سول رومانعا كەتىپ قالىپ، جىندى كىسىدەي بولىپ، دوستى، جولداستى، قۇرمەتتى، قىمبات اعانى ۇمىتىپ، ۋاقىتىن بوس وتكىزەدى دەسەڭىز، مىنە، بىلاي: تاڭەرتەڭ ساعات 8-دە تۇرامىن دا، شاي ءىشىپ قىزمەتكە كەتەمىن. كۇنىنە 6 ساعات بالا وقىتامىن. ساعات 3-تە ۇيگە كەلەمىن، تاماق ءىشىپ، سودان كەيىن ۇيىقتايمىن. ساعات 6-7-دە ويانىپ شاي ىشەمىن. سويتەم دە جازۋعا وتىرامىن. سول وتىرعاننان تۇنگى ساعات 2-3-كە دەيىن وتىرىپ قالامىن، ابدەن تالعاندا بارىپ ۇيىقتايمىن. مىنە، ەكى جارىم اي بويى كورگەن كۇنىم وسى. ايتەۋىر، بۇل كۇندەردە رومانىم ءبىتتى. باسپاعا جىبەرگەلى وتىرمىن. باسىلىپ شىقسا كورەسىز».

بۇل قاي رومانى ەكەنىن ءوز باسىم ايتا المايمىن، «اقبىلەك» دەۋگە كەلمەيدى، ونىڭ كولەمى «قارتقوجادان» كەم. «جۇسىپبەك كەنەسارى تۋرالى كىتاپ جازىپ ءجۇر دەيدى» دەگەن ءبىر ءسوز شىققان. جارىق دۇنيەنى كورۋگە ۇلگەرە الماي ءبىرجولا جوعالىپ كەتكەن سول بولماسا.

ماشھۇر-جۇسىپ ىنىسىنە حاتتى تەك ولەڭمەن جازادى ەكەن. حاتىندا ءوزىنىڭ قارتايعاندا، تۇرمىستان قاجىعانىن كوبىرەك ايتىپ مۇڭىن شاعادى. وسى ارادا ءماشھۇر حاتتارىنان بىرەر شۋماق كەلتىرەيىك:

شىمكەنتتەن پوچتامەنەن ءبىر حات كەلدى.
سانالى جان ساعىنباق جەر مەن ەلدى.
جۇسىپتىڭ كويلەگىنەن ءيىسىن تانىپ،
سايراماق كوزى اشىلىپ جاقىپ ەندى
بەلگى العان شارشى توپتى وزىپ اتى.
تانىمال بولعان جۇرتقا قياناتى.
ماشھۇردى ءولىپ قالعان ءبىر تىرىلتكەن -
شىمكەنتتەن جۇسىپبەكتىڭ جازعان حاتى.
امان بول! امان بولساڭ، سەن امان بول!
سەن امان جۇرسەڭ، ماعان دۇنيە مول.
جۇسىپبەك، بەكتۇر، جاناق ۇشەۋىڭە
تۇرايىن تىلەۋلەس بوپ كوتەرىپ قول.
الاشقا اتى شىققان اقان سەرى
جۇيرىكتىڭ كوزگە تۇسكەن و دا ءبىرى.
يلاھي جاڭا تالاپ جۇيرىكتەردى،
اقاننىڭ قىلا كورمە قۇلاگەرى،
بۇرالقى بولمايتىن مەن ەركەك قوي ما.
بۇل جالعان ايتشى ماعان ايت پەن توي ما.
نەگە ەرتە مەزگىلى جوق قارتايدىڭ دەپ،
امىندى كورگەن بولساڭ كىنا قويما.

بۇل ارادا بىرەر جايعا تۇسىنىك بەرە كەتۋ قاجەت. جۇسىپبەكتىڭ سەمياسى - جۇبايى، بالا-شاعاسى، تۋعان-تۋىسقاندارى تۋرالى ءازىر سەنىمدى دەرەك تىم از. س. ءسادۋاقاسوۆقا جازعان جاۋاپ حاتىندا دا تولىق ەشتەڭە ايتىلمايدى. ءماشھۇردىڭ حاتىندا اتالعان بەكتۇر، جاناق - جۇسىپبەكتىڭ بالالارى. ولاردىڭ اناسى كىم، ول قايدا! ازىرشە بەلگىسىز. ەكى ۇشتىلاۋ ءبىر دەرەككە قاراعاندا، بەكتۇر ءبىر جىلداردا سەمەيدە حالىق سوتى بولىپ قىزمەت ىستەگەن (؟). بەكتۇر جايلى سوڭعى دەرەكتى جۋرناليست ا. تاسىمبەكوۆ جەتكىزدى. ول امالسىزدان ۆيكتورعا اينالىپ كەتكەن، جۇسىپبەكتىڭ ۇلى اكەسى اقتالعان سوڭ، كوپ ۇزاماي موسكۆا تۇبىندەگى كولومنا قالاسىندا قايتىس بولعانىن ايتتى...

جۇسەكەڭ س. ءسادۋاقاسوۆقا جازعان حاتىندا ءۇش اعايىندى ەدىك دەيدى. ۇلكەنى - احات، ورتانشىسى - ءوزى. كىشى ءىنىسىن اتامايدى. سول ەكى ۇشتىلاۋ دەرەك بويىنشا، كىشىسى - جاقىپبەك. كوپ جىل قاراعاندىدا تۇرعان، ۇرپاعى ءالى سوندا.

ماشھۇر حاتىنداعى ءامىن (مۇحامەت ءامين) ءوزىنىڭ ورتانشى بالاسى، وقىعان، اقىن ادام بولىپتى. جۇسىپبەكپەن جاستى، كەرەكۋدەگى ەكى كلاستىق ۋچيليششەدە ونىمەن بىرگە وقىپتى. تاشكەندە ينتەرنات اشىپ، سوعان توڭىرەكتەگى جەتىم بالالاردى جيناپ وقىتىپ، تاربيەلەپ جۇرگەندە، وشتەسكەن بىرەۋلەر پىشاقتاپ ءولتىرىپ كەتكەن. ءماشھۇردىڭ سوعان ارناپ، «قان ءتۇستى الپىس ۇشتە اياعىما» دەگەن ۇلكەن تولعاۋى بار...

جۇسىپبەك 1930 جىلى موسكۆاعا اپارىلىپ، بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالعان ەكەن. بۇل تۇرمە سوناۋ XIX عاسىرداعى الەكساندروۆسكي تسەنترالدان كەيىنگى «بارسا كەلمەستىڭ» ناعىز ءوزى. وعان ءبىر كىرگەن ادام جارىق دۇنيەگە قايتا شىعۋى نەعايبىل. سونى بىلەتىن قايران جۇكەڭ ون شاقتى شۋماق تولعاۋ جازىپ قالدىرىپتى. سونىڭ ىشىندە:

شىقپاسا جانىم دەنەمنەن،
نە سالسا تاعدىر كورەم مەن،
بىر ءوزىم ءۇشىن ولمەيمىن،
بىر عانا سوعان كونەم مەن.
كەۋدەدە ءازىر جۇرەك بار،
تىلەك بار. سوعان سەنەم مەن.
ارتىمدا قىرۋار ەلىم بار.
ولسە دە دەنەم، مەن ولمەن!.. -

دەگەن جولدار بار. بۇعان تۇسىنىك بەرۋدىڭ قاجەتى بولماس.

زەيتىن اقىشەۆ جازۋشى، اۋدارماشى



شەبەرلىك پەن شەشەندىك

1923 جىلدىڭ قىسىندا سەمەي قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە قازاق تىلىندە باسىلعان جارنامالار پايدا بولدى. قالانىڭ ەرتىس وزەنىنە تاياۋ ىرگەسىندە سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋب بار. مۇندا كوبىنەسە جينالىس، ويىن-ساۋىق كەشتەرى وتكىزىلىپ، كونتسەرت، سپەكتاكل قويىلىپ تۇرادى. ەرتەڭ وسى كلۋبتا اقىندار: يسا بايزاقوۆ پەن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ ايتىسپاق. انشىلەر ءان شىرقاپ، جىرشىلار جىرلاماق، ونەرپازدار ونەر كورسەتپەك. جارنامادا وسىنداي حابار جازىلعان.

ول كۇندەردە ارناۋلى تەاتر دا، ماماندانعان ارتيست تە جوق. تەك قانا اۋەسقوي ونەرپازدار وقتا-تەكتە شاعىن پەسالاردا ويناپ، كونتسەرتكە قاتىساتىن. كەيدە قالاداعى انشىلەر امىرە قاشاۋباەۆ پەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ءان سالاتىن.

بۇگىن كلۋبتا يسا مەن نۇرلىبەكتىڭ العاشقى ايتىسى وتەدى. كەشكە حالىق كوپ كەلگەندىكتەن زالعا سىيمادى. بيلەت ساتىلىپ بىتكەن. ايتىس باستالۋدان بۇرىن ساحناعا كەڭ ماڭدايلى، ورتا بويلى، جاسى وتىز شاماسىنداعى قارا تورى ادام شىقتى. ول اشىق قوڭىر داۋىسپەن مۇلتىكسىز، جاي سويلەي كەلە ايتىساتىن ەكى اقىننىڭ ءاتى-جونىن تانىستىردى. جۇرت ونىڭ ءسوزىن ىقىلاس قويا تىڭدادى. بۇل ادام - سول كەزدە گۋبەرنيالىق «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ەدى.

بۇگىنگى ايتىستا ەكى اقىن رۋدىڭ اتىنان: يسانىڭ ءوزى ارعىن بولسا دا نايمان رۋى اتىنان، ال نۇرلىبەك نايمان بولسا دا ارعىن رۋى اتىنان ايتىسپاق. الدىمەن نۇرلىبەك اقىنعا ءسوز بەرىلدى. نۇرلىبەكتىڭ زور داۋسى كلۋبتى جاڭ-عىرىقتىردى. ول ويلانىپ، اسىقپاي، باياۋ ۇنمەن ارعىن رۋىنىڭ اتاقتى ادامدارىن، بايلارىن، باتىر-بيلەرىن ولەڭمەن ماقتاپ ءوتتى. يساعا ءسوز كەزەگى كەلگەندە، ول دا نايماننىڭ بەلگىلى كىسىلەرىن، شەشەن بيلەرىن كوككە كوتەرە ماقتادى. ارعىننىڭ اتاقتى ادامدارىن، سونىڭ ىشىندە قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدى حالىقتىڭ قامقورى ەمەس، ەلدى جەگەن پاراقور، وزبىر دەپ ايىپتادى. بۇل كۇنگى ايتىستىڭ تورەشىسى جۇسىپبەك ەدى. ول ورنىنان شاپشاڭ تۇرىپ، بايسالدى ۇنمەن ەكى اقىننىڭ بۇگىنگى سوزدەرىنە باعا بەردى.

- بۇل ەكى اقىننىڭ بۇگىنگى ايتىسىنان اياق الىستارىن، ونەرىن بايقادىق، - دەدى ول. - ەكى اقىننىڭ دا شەبەرلىگى، تاپقىرلىعى قاي شامادا ەكەنى بايقالعانداي بولدى. ولەڭدى تاباندا سۋىرىپ سالىپ ايتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن قيىن ونەر. وسى تۇرعىدان قاراعاندا يسا اقىن شاپشاڭ قيمىلدايتىن ۇشقىر، سوزگە شەشەن، تاپقىر. ال، نۇرلىبەك باياۋ قيمىلدايتىن، ءبىراق ءسوزىنىڭ سالماعى، ماعىناسى باسىم، ويعا كوبىرەك ۇڭىلەتىن اقىن. بۇگىنگى ايتىستان ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز وسى... ەندى ءبىر ايتار سىن مىناۋ. يسانىڭ ايتقاندارىنىڭ كوپشىلىگى دۇرىس. ال قاز داۋىستى قازىبەك بيگە ءتىل تيگىزۋى، ونى پاراقور دەپ كىنالاۋى قاتە. قازىبەكتى ارعىننىڭ قاستارى دا جامانداي الماعان:

قاراكەسەك قاپ-قارا كۇڭنەن تۋعان،
قازىبەگى بي بولىپ بەتىن جۋعان...

دەگەن ءسوز وسىنى دالەلدەيدى. احاڭ (احمەت بايتۇرسىنوۆ) پاتشا اباقتىسىندا جاتقاندا:

قاز داۋىستى قازىبەك،
قارا قىپشاق جانىبەك،
جەتىم قالعان ەلىڭە
كىم تياناق قازىق ەدى، -

دەپ قازىبەك ءبيدىڭ ارۋاعىنا سيىنعان بولاتىن.

بۇل كۇنگى ايتىستىڭ ناتيجەسىندە تورەشى يسا اقىننىڭ ونەرىنە جوعارى باعا بەردى. ەكى اقىننىڭ ايتىسى بۇدان كەيىن دە جالعاساتىنى حابارلاندى. كەلەسى ايتىسقا اقىندار «ادام» دەگەن تاقىرىپقا دايىندالىپ كەلمەك. ەكى اقىن ادام تۋرالى ءوز ويلارىن ولەڭمەن بەينەلەپ ايتىپ بەرۋلەرى ءتيىس.

يسا مەن نۇرلىبەكتىڭ كەلەسى ايتىسى قالاداعى ەسكى تسيركتە وتكىزىلدى.

بۇل كۇنى، ەڭ الدىمەن، سەمەيدەگى قازاق، تاتار ونەرپازدارى دومبىرامەن ءان سالىپ، گارمونعا قوسىلىپ جىر جىرلادى. وسى كەشتە ءانشى امىرە قازاقتىڭ حالىق اندەرى: «قارعانى»، «اعاش اياقتى» ايتتى. تاتار جىرشىسى ماۋلىكەي كورەرمەندەردىڭ سۇراۋى بويىنشا «جاستار گۇزەلسىز» دەگەن جىردى جىرلادى. تاتار حالقىنىڭ اقىنى عابدوللا توقاي تۋرالى ءسوز سويلەندى. ەكى پالۋاننىڭ فرانتسۋزشا كۇرەسىن كورسەتتى.

وسىدان كەيىن تسيرك الاڭىنا كيىز توسەلىپ، ورتاعا ۇستەل قويىلدى. ەكى اقىن مەن ءبىر توپ ادام ۇستەلدى جاعالاي وتىردى. ۇستەلگە قىمىز اكەپ ساپىرا باستادى. شاعىن كەسەلەرگە قىمىز قۇيىلدى. ىقشام دەنەلى، سۇر كويلەك كيگەن جۇسىپبەك ورنىنان تەز تۇرىپ، ايتىس باستالاتىنىن جاريالادى. يسا مەن نۇرلىبەك اقىندار «ادام» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا ايتىسۋعا ءتيىس ەكەنىن جينالعان حالىققا تاعى ەسكەرتتى. جۇسىپبەك العاشقى ءسوز كەزەگىن يساعا بەردى. يسا بوگەلمەستەن شۇبىرتا ۇزاق سويلەدى. ادامنىڭ قاسيەتى، مىندەتى تۋرالى جىرلادى. ادام تۋرالى ويلارىن جىرعا اينالدىرىپ، سۋىرىپ سالىپ ايتتى.

نۇرلىبەككە كەزەك كەلدى. ول داۋسىن كۇڭگىرلەتە ءبىر كوتەرىپ الدى دا، اشىق ۇنمەن سويلەي جونەلدى. ول بۇدان بۇرىنعى ايتىستاعىداي ەمەس، قيمىلى، ءسوزى شيراپ قالعان ءتارىزدى. تەگى، بۇل جولعى ايتىسقا ەداۋىر دايىندالعان بولۋى كەرەك. ادام دەگەن نە ەكەنىن بۇل اقىن دا وزىنشە باعالاپ، وزىنشە تۇيىندەدى.

اقىرىندا بۇل جولعى ايتىستىڭ قانداي دارەجەدە وتكەنىنە باعا بەرىپ، ونى قورىتۋ ءۇشىن جۇسىپبەك ءسوز الدى.

- يسا اقىن بۇل ايتىسقا ونشا دايىندالماعان سياقتى، - دەدى جۇسىپبەك. - اقىن ءوز كۇشىنە سەنگەن بولار. ال، نۇرلىبەك اقىننىڭ ايتىسقا وتە دايىندالىپ كەلگەنى ولەڭىنەن بايقالىپ تۇر. يسا جۇيرىك اقىن بولعانىمەن، بەرىلگەن تاقىرىپقا جەڭىل-جەلپى قاراپ، تەرەڭىرەك ويلانۋعا كوڭىل بولمەگەن. بۇگىنگى ايتىستىڭ قورىتىندىسى وسى.

جۇسىپبەك قالامعا قانشا شەبەر، جۇيرىك بولسا، سويلەگەندە اعىپ تۇرعان شەشەن ەدى.

جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىندا اشتارعا جاردەم كورسەتۋ كوميسسياسىنا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ تا قاتىسىپ، مال جيناۋعا باسشىلىق ەتكەن. اشتارعا جيناعان مالدى ۇكىمەت ورىندارىنا وتكىزگەن. وسى جيناعان مالدى تۇگەل تاپسىرمادى، وزدەرى ءىشىپ، جەدى دەپ، وسەكشى، جالاقورلار سوتقا شاعىم ارىز بەرگەن. سول سوت ماجىلىسىندە جۇسىپبەكتىڭ ءوزىن اقتاپ سويلەگەن ءسوزى سەمەي ماڭىنداعى ەل اۋزىندا ۇزاق جىلدار بويىنا اڭىزداي بولىپ ايتىلىپ ءجۇردى. ول سويلەگەن سوزىندە ەل تاريحىنان، ءوز ومىرىنەن تاماشا ونەگەلى مىسالدار، ماڭىزى زور، ماعىناسى تەرەڭ دالەلدەر كەلتىرىپ، سوتتا جالاقورلاردىڭ وسەك ارىزىن جوققا شىعارعان. ءسويتىپ ءوز ءىسىنىڭ ادالدىعىن اقتاپ شىققان.

1918 جىلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ ەكەۋى سەمەي قالاسىندا «اباي» جۋرنالىن شىعارىپ تۇردى. جۋرنال سارى قاعازعا باسىلعان، كولەمى 20-30 بەت شاماسىندا. جۋرنالعا سول كەزدە ەلدە بولىپ جاتقان جاعداي، اۋىلداعى حالىقتىڭ تىرشىلىگى تۋرالى حابار، ولەڭ-ماقالا باسىلاتىن. ابايدىڭ بالاسى ماعاۋيانىڭ «مەدعات-قاسىم» داستانى ەڭ العاش وسى جۋرنالدا جاريالاندى.

1932 جىلعى كوكتەمدە جازۋشى بەيىمبەت مايلين سەمەيگە كەلدى. مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ سەمەيدەگى وكىلى بولاتىنمىن. بەيىمبەتپەن بۇدان بىرەر جىل بۇرىن تانىسقانمىن. ول ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ استىق دايىنداۋ ناۋقانىنا جىبەرگەن وكىلى ەدى. سەمەيدە ءبىراز ۋاقىت بەيىمبەتتىڭ قاسىنا ەرىپ ءجۇردىم. بەيىمبەت بۇل جولى ءوزىنىڭ جەرلەسى، جاقىن دوسى امانعالي سەگىزباەۆتىڭ پاتەرىندە تۇردى. بەيىمبەتكە كۇن سايىن جولىعىپ، ونىمەن اڭگىمەلەسىپ ءجۇردىم. ول گازەتتە ادەبيەت بەتىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەستى. ءبىر كۇنى رەداكتسيانىڭ تاپسىرماسىمەن كەمە توقتايتىن، جۇك تيەپ، تۇسىرەتىن ايلاققا (پريستانعا) بارماقشى بولدىم. بەيىمبەت تۇستە دەم الىپ، ەندى سىرتقا سەرۋەندەپ قايتپاق بولىپ وتىر ەكەن. مەن وعان ەرتىس جاعاسىنا بارا جاتقانىمدى ايتتىم.

- ەندەشە، سەنىمەن بىرگە مەن دە ءبىراز ءجۇرىپ قايتايىن، - دەدى بەيىمبەت.

ەكەۋمىز كوشەگە شىقتىق. ەرتىس جاعاسىنا قاراي جاياۋ ءجۇرىپ كەلەمىز. بەيىمبەت از سويلەيتىن كىسى ەدى. ءوزىنىڭ شىعارماسىن جينالىستا سىناپ جاتقاندا دا ۇندەمەي وتىراتىن. ءبىراق نە ايتسا دا اسىرماي، جاسىرماي، ءدال ءوز قالپىندا شىندىقتى ايتۋعا تىرىساتىن. كەلە جاتقاندا الماتىداعى جازۋشىلار جايىندا قىسقاشا اڭگىمەلەر ايتتى. جازۋشىلاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايتا كەلە، كەنەت اڭگىمە تاقىرىبىن جۇسىپبەككە بۇردى:

- مەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتاي شەبەر جازۋشىنى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىن، - دەدى ول.

مەن بەيىمبەتتىڭ بۇل سوزىنە تاڭعالدىم. ويتكەنى ءبىز بەيىمبەتتەن اسقان دارىندى، شەبەر جازۋشى جوق دەپ ويلايتىنبىز. ونىڭ جاڭاعى ءسوزىن ەستىگەنىمدە، بۇل - بەيىمبەتتىڭ قاراپايىمدىلىعى، كىشىپەيىلدىگى شىعار دەپ ءتۇسىندىم. بەيىمبەت اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ، الگى ءسوزىن ناقتى دالەلدەۋگە كىرىستى.

- مەن «قازاقستان» باسپاسىندا ديرەكتور بولعان كەزىمدە ءبىر كۇنى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ماعان كەلىپ امانداستى، - دەدى ول. - ءبىراز اڭگىمەلەسكەن سوڭ جۇسىپبەك مەنەن اۋداراتىن كوركەم شىعارما بار ما دەپ سۇرادى. مەن كوپ ويلانباي، دەرەۋ ۇستەلىمنىڭ سۋىرماسىن اشىپ، اۋدارۋعا بەرىلەتىن شىعارمالار ءتىزىمىن الىپ قارادىم. سول ءتىزىمنىڭ ىشىنەن اعىلشىن جازۋشىسى فەرديناند ديۋشەننىڭ «تاميللا» پوۆەسىن ۇسىندىم. «قۇپ بولادى، بۇل كىتاپ وزىمدە بار»، - دەدى جۇسىپبەك. 200 بەتكە جۋىق وسى شىعارمانى اۋدارىپ، 5-6 اي ىشىندە قولجازبانى باسپاعا اكەپ تاپسىرماق بولىپ شارت جاساستى. سول كۇنى ۇيىنە قايتىپ كەتتى.

ارادا 15 كۇندەي ۋاقىت ءوتتى. باسپاعا كەلىپ جۇرگەن جۇسىپبەكتى تاعى كەزدەستىردىم. اماندىق سۇراسقاننان كەيىن:

- انەۋگى شىعارمانى اۋدارۋعا كىرىستىڭ بە؟ - دەپ سۇرادىم جۇسىپبەكتەن.

- كىرىسپەك تۇگىل، تولىق اۋدارىپ اكەلدىم، - دەدى.

- قوي، راس ايتاسىڭ با؟ - دەدىم. ول اراب ارپىمەن ۇساق جازىلعان قولجازبانى شالبارىنىڭ قالتاسىنان شىعارىپ ماعان كورسەتتى.

- كانە، كورەيىنشى، - دەدىم مەن قولجازبانى قولىما الىپ. قاراسام، وقتا-تەكتە بىرەر تۇزەتۋ ەنگىزگەن، بەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى تازا كۇيىندە سايراپ تۇر.

- وسى ءبىرىنشى رەت جازعانىڭ با، الدە كوشىرىپ جازدىڭ با؟ - دەپ سۇرادىم.

- العاشقى بىردەن جازعانىم وسى، تەك جەكە سوزدەرىن تۇزەتتىم، كوشىرگەن جوقپىن، - دەدى جۇسىپبەك. قولجازبانى وقىپ قاراسام: اۋدارما دەيتىن ەمەس، تازا قازاق تىلىندە جازىلعان كوركەم شىعارما سياقتى، وقۋعا جەڭىل. «ارشىن ءتوس، الما مويىن»، تاعى وسى ءتارىزدى كوركەم، اسەم تەڭەۋلەر. ءسوز تىركەستەرى ۇيلەسىمدى، ءمىنسىز. شىعارمانىڭ ورىسشا اتى «تاميللا» بولاتىن، ونى «دامەلى» دەپ تارجىمەلەگەن.

قولجازبا كوپ كەشىكپەي باسپاحاناعا سول قالپىندا تەرۋگە جىبەرىلدى. مەن مۇنداي شەشەن، سوزگە باي، ۇشقىر جازۋشىنى ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن، - دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن بەيىمبەت اعا.

شىنىندا دا، جۇسىپبەك اۋدارمانىڭ ەڭ ۇزدىك مامانى ەدى. ول اسىرەسە ولەڭ اۋدارۋعا شەبەر بولاتىن. ەڭ العاش، 1919 جىلى سوۆەت وكىمەتى قازاقستاندا ورناعاننان بۇرىن جۇسىپبەك «ينتەرناتسيونالدى» قازاق تىلىنە اۋدارعان. سوۆەت وكىمەتى كەلگەننەن كەيىن ارناۋلى كوميسسيا جۇسىپبەكتىڭ اۋدارماسىن ماقۇلداپ قابىلداعان. بۇل اۋدارما 1950 جىلدارعا دەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق جەرلەرىندە ايتىلىپ ءجۇردى.

ورىس سوۆەت اقىنى الەكساندر بەزىميانسكيدىڭ «مولودايا گۆارديا» ولەڭىن قازاق تىلىنە اۋدارۋشىلارعا بايگە جاريالانعاندا، جۇسىپبەك تاعى دا بايگەدەن وزىپ كەلدى.

تاڭعا قارسى العا باس،
قارىسىپ جولداستار!
نايزا مەن وق قامالدى
قيراتىپ جول باستار.
تايىنبا، قايتپا بۇل بەتتەن.
جاستار توبى تۇيدەكتەن...

دەگەن ولەڭ جولدارىن كوميسسيا وتە جوعارى باعالادى.

مەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ شىعارمالارىن 1920-21 جىلدارى وقىپ تانىسا باستادىم. جۇسىپبەكتىڭ «لەنينشىل جاس» جۋرنالىندا باسىلعان «جاڭابايدىڭ جانىنداعى تراگەديا» اڭگىمەسىن، «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىندا جارىق كورگەن «اقبىلەك» جانە «قارتقوجا» روماندارىن قىزىعا وقىعان ەدىم. ونىڭ ەكىنشى بايگەنى جەڭىپ العان «شەرنياز» پەساسى سەمەي باسپاحاناسىندا باسىلعاندا، سول كىتاپقا كوررەكتور بولدىم. گازەت-جۋرنالداردا باسىلعان ولەڭ-اڭگىمەلەردىڭ اياعىنداعى «جىك»، «جاڭا باتىر»، «تاناشباي» تاعى باسقا بۇركەنشىك اتتار (پسەۆدونيم) جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ەكەنىن سوڭىنان ءبىلدىم.

جۇسىپبەكتىڭ 1924-25 جىلداردا سەمەيدەگى «قازاق ءتىلى» گازەتىندە باسىلعان «الىپ ۇيقى»، «جاپىراقتار»، تاعى سونداي اڭگىمەلەرى دە كوڭىل اۋدارارلىق.

جۇسىپبەكتىڭ ءار كەزدە جازعان شىعارمالارى (ولەڭ، اڭگىمە، اۋدارما، ماقالا، ت.ب.) وتە كوپ.

جازۋشىنىڭ ادەبي مۇراسى جيناۋدى قاجەت ەتەتىنى داۋسىز.

جۇسىپبەك مۋزىكانى - ءان مەن كۇيدى جانىنداي جاقسى كورگەن ادام. اتاقتى كومپوزيتور الەكساندر زاتاەۆيچ جۇسىپبەكتەن قازاقتىڭ وننان استام حالىق ءانىن جازىپ الىپ، ونى «قازاقتىڭ 1000 ءانى» دەگەن كىتابىنا ەنگىزگەن. جۇسىپبەك ءوزى دە ءان شىرقاعان.

سەمەي قالاسىنا جاقىن شاعىل دەيتىن جەردەگى كوك شالعىنعا شىعىپ، امىرەگە ءان سالدىرىپ، ونىڭ ءوز ءومىرى تۋرالى اڭگىمەسىن تىڭداعان. جۇسىپبەكتىڭ ء«انشى» دەگەن اڭگىمەسى 1925 جىلى تاشكەنتتە «تەرمە» دەيتىن جيناقتا باسىلدى. اڭگىمەدەگى «جەتى شاتىر» (سەميپالات) - سەمەي، ال ونداعى ءامىرحان ءانشى - امىرە. مۇنى قايىم مۇحامەتقانوۆ تا ماقالاسىندا ءدال ايتقان.

سەمەيدىڭ «قازاق ءتىلى» گازەتىندە سەكرەتار بولىپ، جۇسىپبەكتىڭ رەداكتور كەزىندە بىرگە قىزمەت ىستەگەن عازيز ىسماعۇلوۆ جۇسىپبەكتىڭ سول كەزدە «سىلاڭ قىز» كومەدياسىن جازىپ، ءبىر جىل بويىنا سونى قايتا-قايتا تۇزەتىپ، اقىرىندا ساحناعا شىعارعانىن اڭىزداي ەتىپ ايتۋشى ەدى. بۇل ءبىر اكتىلى پەسا كوپكە دەيىن ساحنادان تۇسپەي، كورەرمەندى كۇلكىگە باتىراتىن ەدى.

كوركەم ءسوزدىڭ سىرىنا جەتىك، ءار ءسوزدىڭ تامىرىن تانىپ، تەز اڭعاراتىن اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ ايماۋىتوۆ تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە ايتىپ ەدى. ول باسپاسوزدە جاريالانعان ولەڭ، اڭگىمە، سىن ماقالالاردى ۇزبەي وقىپ، ءار جازۋشىنىڭ وي ءورىسىن، ءسوز شەبەرلىگىن شامالاپ ءبىلىپ وتىراتىن.

- «لەنينشىل جاس» جۋرنالىنىڭ 1924 جىلعى ءبىر سانىندا «سامات ولەڭدەرىنە سىن» دەگەن ماقالا شىقتى»، - دەيدى ءىلياس. - ماقالانىڭ جالعاسى كەلەسى نومەرلەرىندە باسىلدى. ماقالانىڭ اياعىنا ء«ۇ» دەگەن بۇركەنشىك ات قويىلعان. ول ادەبيەتشى، اۋدارماشى مولداعالي جولدىباەۆ بولاتىن. بۇل كىسى مۇنداي ماقالانى بۇرىن جازعان ەمەس. ونىڭ جازاتىنى مۇنداي نازىك سىرلى، ويناقى، وتكىر ماقالا ەمەس، ساياسي اۋدارما ماقالالار بولاتىن. ماقالانىڭ اۆتورى ول ەكەنىنە كۇدىكتەندىم. سامات نۇرجانوۆ - پاۆلودارلىق جاس اقىن. ارحيۆتەن وسى ماتەريالدىڭ قولجازباسىن تاۋىپ وقىدىم. بۇل ماقالانى رەداكتسيالاپ، بىرنەشە بەتتەر قوسىپ، ۇلعايتىپ قايتا جازعان جۇسىپبەك ەكەنىن ءوز كوزىممەن كوردىم. جۇسىپبەكتىڭ قولىمەن تۇزەلگەن بۇدان باسقا دا ءبىرقاتار ماتەريالدار كەزدەستىردىم، - دەدى جانسۇگىروۆ.

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قاتارعا قايتا قوسىلدى. ونىڭ جازۋشىلىق ەڭبەگى، ادامگەرشىلىگى، مىنەز-قۇلقى تۋرالى اشىق ايتۋعا، جازۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ولاي بولسا، كەمەڭگەر قالامگەردىڭ ەڭبەكتەرىن تاپتىشتەپ جيناپ باستىرۋ، ول تۋرالى ەستەلىكتەر جازۋ، ونىڭ شىعارمالارىن حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ - كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى مىندەت.

سادۋ ماشاقوۆ جازۋشى

بەس ارىس: ەستەلىكتەر، ەسسەلەر جانە زەرتتەۋ ماقالالار / الماتى: «جالىن» 1992 ج.

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1591

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ءبىز سالافيزممەن كۇرەست 6 مينوت
جەمقورلىق تاقىرىبىنداعى 17 مينوت
اتا-انالار مەكتەپ اسحان 26 مينوت
中国哈萨克语广播网 26 مينوت
ءXىX عاسىرداعى قىتاي مە 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
y=√x فۋنكتسياسى، قاسيە 1 ساعات
سيريانىڭ مابرۋكا لاگەرى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
اقش-تا جۇگەرى مەن سويا 2 ساعات
سويلەم - پرەزەنتاتسيالا 2 ساعات
الەم ەلدەرى اۆتوكولىك ق 2 ساعات
م. سۇندەتوۆ «قايىرىمدىل 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
ەتىستىكتىڭ سويلەمدەگى ق 2 ساعات
جانكۇيەرلەر سوچي اۋەجاي 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
جىلدامدىق جانە ورتاشا ج 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
جانكۇيەرلەر سوچي اۋەجاي 3 ساعات
ەكاتەرينبۋرگ - الماتى ت 3 ساعات
ءوزى ەكو ادىسىمەن دۇنيە 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
بقو-داعى جانىبەك دەندرو 4 ساعات
سۋ سپورتى: قۇرلىق ۇزدىك 4 ساعات
قازاقستاندىقتار جۇكتى ء 4 ساعات
中国哈萨克语广播网 4 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 4 ساعات
27 مەملەكەت ۇلىبريتانيا 4 ساعات
يسلام ءدىنى تايم-مەنەدج 4 ساعات