ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-201885596142 %58 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 07:36 - 2016/03/08

ماقالا جولداۋشى: Kasim karyr
ماقالا اپتورى: زەينوللا سانىك
اپتوردىڭ مەكەن-جايى:
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

ءبيسميللاھير راحمانير راحيم
شىعىستا قىتايدىڭ «ۇلى قورعانى» مەن باتىستا كارى كاسپي ارالىعىن مەكەندەگەن ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىز، شىققان تەگىمىز ەكەندىگىن بۇل كۇندەرى الەم مويىنداپ، كوپتەگەن عالىمداردىڭ بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەرى بارعان سايىن تەرەڭدەپ بارادى. اسىرەسە قىتاي، جاپون عالىمدارىنىڭ وسى كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى جۇرتىنان تابىلعان قازىندىلار مەن جازبا دەرەكتەرگە تۇسكەن مۇراعاتتاردى سالىستىرا زەرتتەۋى تاريحقا تىڭ جاڭالىقتار رەتىندە قوسىلىپ جاتىر. بۇل ەجەلگى ەتنوستار – ساقتار، عۇندار، ۇلىيۇزلەر، ۇيسىندەر، قاڭلىلار، دۋلاتتار، قىپشاقتار، نايماندار، ارعىندار، كەرەيلەر، ۋاقتار ت.ب. ۇلىستاردى ءوز ىشىنە قامتيدى. بۇل تاريحي ەتنوستاردىڭ ءسالت-داستۇرى، عۇرىپ-ادەتى، ءتۇر-تۇلعاسى، شۇعىلداناتىن كاسىپتەرى جاعىنان ءوزارا ۇقساپ كەتەتىندىگى سول كەزدەگى قىتاي جازبالارىندا انىق جازىلعان، تەرريتوريالىق ورنى دا حاتقا تۇسكەن. ايتالىق، ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىىى عاسىر مەن ءى عاسىر ارالىعىندا سول كەزدە ۇلى قورعاننىڭ باتىس جاعىن تۇگەلدەي ءوز بيلىگىنە العان ۇلى عۇن يمپەرياسى مەن قىتاي يمپەرياسى ارالىعىندا اندالىق شارت جاسالىپ: «ۇلى قورعاننىڭ وڭتۇستىگى كوكتىڭ ۇلىنىڭ (قىتاي ەلىنىڭ)، ۇلى قورعاننىڭ سول تۇستىگى ءتاڭىرقۇتتىڭ (عۇنداردىڭ) يەلىگىندە بولادى. شەكارا قامالدارعا سۇعاناقتىق جاساۋ ءجايىتى تۋىلسا قارسى جاققا مالىمدەنەدى، تىزە بۇگۋشىلەر بولسا قابىل الىنبايدى...» دەلىنگەن («جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» 1-كىتاپ 542-543 بەتتەر) مىنە، وسىنداي شارتتار سول زاماندا الدەنەشە رەت جاسالىپ، الدەنەشە رەت بۇزىلعان.
الەم عالىمدارىنىڭ ايىرىقشا قىزىعاتىنى – سول ەتنوستاردىڭ ەسىمدەرى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرامىنان مۇلدە جويىلىپ كەتكەنىمەن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا سول قالپىندا ساقتالىپ وتىرعاندىعى. سوندىقتان 2009 جىلى قىتاي عالىمدارىنان قۇرالعان "قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىن" جازۋ گرۋپپاسى جاعىنان دايىندالعان كولەمدى كىتاپتا سول جوعارىدا اتالعان ساقتار، عۇندار، ۇلىيۇزلەر، ۇيسىندەر، قاڭلىلار، دۋلاتتار، قىپشاقتار، ت.ب. ەتنوستار قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى رەتىندە اتالىپ، ءبىزدىڭ حالقىمىزدى وسى ەتنوستاردان وربىتكەن. مىسالى، ەجەلگى قىتاي جازبالارىندا: ء«ۇلىيۇز ەلى جالعىز وركەشتى تۇيە وسىرەدى. نار تۇيە – تۇيەنىڭ ىشىندەگى اسىلى... ۇلى ءيۇز ەلى ءتورت دوڭگەلەكتى اربامەن كوشەدى. اربانىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي ءتورت وگىز، التى وگىز، سەگىز وگىز جەگىلەدى... ۇلى يۇزلەردىڭ ارال تەڭىزى اتىرابىن مەكەندەگەن ءبىر بولەگى «كەردەرى» دەپ اتالعان، ءتىپتى امۋدارياسى دا «كەردەرى دارياسى» اتالعان...» دەلىنگەن («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» 64-65- بەتتەر).



-«ۇيسىن» دەگەن اتاۋ ەكى ءتۇرلى ماعىنادا – تار ماعىنادا جانە كەڭ ماعىنادا قولدانىلادى. تار ماعىناداعى ء«ۇيسىن» قازاقتىڭ ۇلى ءجۇزىنىڭ قۇرامىنداعى تايپانىڭ اتى. ال، كەڭ ماعىناداعى ء«ۇيسىن» – ىلە القابى مەن جەتىسۋ ءوڭىرىن جانە وڭتۇستىك قازاقستاندى مەكەندەگەن ۇلى ءجۇز تايپالارىنىڭ جالپى اتى. بۇلار ەجەلگى زاماننان بەرى وسى ءوڭىردى مەكەندەپ كەلگەن. قازىرگى ىلە ايماعىنداعى البان، سۋان، جالايىر تايپالارى وسى ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ تارماقتارى. ء«ۇيسىن» دەگەن ات بۇرىنعى ۇيسىندەر مەكەندەگەن وڭىرلەردە دە ساقتالىپ قالعان. مىسالى، تۇرپان وڭىرىندەگى توعۋسۇن (تورى ءۇيسىن)، شيحۋداعى «قارۋسۇن» (قارا ءۇيسىن)، ساۋانداعى «الۋسۇن» (الا ءۇيسىن)، تولىداعى «سارعۇسىن» ء(سارىۇيسىن)، ت.ب. («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» 66-67-بەتتەر).

قىتاي عالىمى ۋي يۋان: ء«ۇش ورداعا بولىنگەن قازاقتار... ەجەلگى قاڭلىلار» دەپ جازسا، تاعى ءبىر قىتاي عالىمى چي يۇنشى: «قازاق دەگەنىمىز – ەجەلگى قاڭلى ەلى» دەپ جازعان. ال، جاپون عالىمى سيراتوري ءوزىنىڭ «سوعدىلار تۋرالى زەرتتەۋ» دەگەن ەڭبەگىندە: «ەجەلگى قاڭلىلار تۇرمىس، عۇرىپ-ادەت جانە ءتىل جاعىنان قازىرگى قازاقتار ەدى» دەپ دالەلدەيدى. ەجەلگى 5 تايپالى قاڭلىلاردىڭ ءبىر تايپاسى «كادزاق» اتالعان. قازاق ءسوزى بالكىم سول ەتنومنان كەلگەن بولار (بۇل دا سوندا 224-بەت).

«قىپشاق تايپاسىنىڭ جاقسى – جايساڭ ۇلىقتارى – قاڭلىلار ەدى» دەگەن ەكەن بۇل زەرتتەۋلەرگە ماحمۇد قاشقاري بابامىز دا ءۇن قوسىپ (بۇل دا سوندا – 110 بەت).
دۋلاتتار – قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا قوسىلعان نەگىزگى جانە بەلدى تايپالاردىڭ ءبىرى. قىتايدىڭ V-VIII عاسىرداعى جازبا دەرەكتەرىندە «دۋلۋ» دەپ جازىلعان، مۇنى پارسى اۆتورلارى «دۇعلات»، «دوكۇلات» دەپ جازعان. دۋلاتتار تەگىندە ەجەلگى ءۇيسىن بىرلەستىگىنە قاتىناسقان تايپالاردىڭ ءبىرى ەدى. VI-VIII عاسىرلارداعى باتىس تۇرىك قاعاندىعى كەزىندە ۇستەم ورىنعا كوتەرىلىپ، بۇرىنعى ءۇيسىن تايپالارى دۋلات دەپ اتالدى. بەس ارىس دۋلات تايپاسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇشتىسى جانە يەلەگەن جەرى كەڭى تۇركەش (سارى ءۇيسىن) تايپاسى ەدى. دۋلات تايپاسىنىڭ ءبىرى – شىمىر قازىرگى قۇتىبي، ماناس ءوڭىرىن مەكەندەگەن، ولاردىڭ چۋبو (چىعىلى – چيبل) تايپاسى 639 جىلى اشىنا مىسەنىڭ باستاۋىمەن تاڭ پاتشالىعىنا باعىنعان. ولاردىڭ ىشىندەگى قويلاۋ (يتەلى) جانە شيمويىن رۋلارى قازىرگى كەرەيلەردىڭ بەلدى رۋلارى بولىپ قالىپتاسقان... (بۇل دا سوندا 141-144-بەتتەر).
مىنە، وسىنداي تاريحي اۋدارىسپاقتار وسىناۋ ۇلى قورعان مەن كارى كاسپي ارالىعىنداعى بايتاق ءوڭىردى مەكەندەگەن ەجەلگى ەتنوستار ەكى بۇيىردەن قىسقان ەكى ءىرى يمپەرياعا الما كەزەك جەم بولىپ عانا قالماستان، ولاردىڭ ءوزارا قىرقىسۋى ءبىرىنىڭ جەڭىپ، ەكىنشىنىڭ جەڭىلۋىمەن اياقتالىپ وتىرعان. جەڭىلگەن توپ قاشا كوشىپ باسقا تايپالاردىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ، سولاردىڭ توبىن كوبەيتكەن. جوعارىدا اتالعان اشىنا تۇرىك چىعىلداردىڭ دۋلاتتاردان ءبولىنىپ قىتايعا باعىنۋى، سول دۋلاتتار قۇرامىنداعى قويلاۋ، شيمويىن رۋلارىنىڭ كەرەي تايپاسىنا بارىپ قوسىلۋى سياقتى جاعدايلار تاريحتا تالاي رەت قايتالانعانى ءمالىم. 690 جىلدارى شۋ بويىنداعى دۋلاتتارعا بيلىك جۇرگىزگەن ءبورى باستى بايراقتى كوتەرگەن اشينا تۇرىكتەردىڭ تۇرگەشتەردەن جەڭىلىپ تابىعاش ەلىنە قاشا كوشۋى ءارى قازىرگى ءۇرىمجى ماڭىنداعى ءوز باۋىرلاستارى – 639 جىلى تاڭ پاتشالىعىنا باعىنعان اشينا مىسەنىڭ ەلىنە بارىپ قوسىلۋى ءارى تاڭ پاتشالىعى ولارعا اسكەري كومەك بەرسەدە سول كەزدە 300 مىڭ حالقى بار قۋاتتى تۇركەش حاندىعىنا قايتارما شابۋىل جاساۋعا باتىنا الماعاندىعى تاريحي جازبالارعا تۇسكەنى ءمالىم. اشينا مەركە حاننىڭ باستاۋىندا بارعان 60-70 مىڭ ادامنىڭ قاتارىندا لي باي اقىننىڭ اتا-انالارى مەن تۋىستارىنان 30-دان ارتىق ادام بولعان، 719 جىلى لي بايدىڭ تۇرپاننىڭ ىستىعىنا شىداماي ءۇرىمجىنىڭ ىرگەسىندەگى ەجەلگى بەسبالىق قالاسىنا كەلىپ، اكەسىنىڭ دوستارىمەن ديدارلاسىپ «اي ءجۇزى ايمالاعان تيان شان» اتتى ولەڭىن جانە بەسبالىقتىڭ ايگىلى شارابى تۋرالى پروزالىق ەڭبەك جازۋى وسى مەزگىلگە تۋرا كەلەدى. بۇل كەزدە لي باي اقىن 15-16 جاستار شاماسىندا ەدى. مۇنداي جاعداي قازاق حالقىن قۇرايتىن ەتنوستاردىڭ ءوز ىشىندە دە كوپ رەت قايتالانعان. مىسالى، حازار حاندىعىنىڭ قۇرامىنداعى بەرىشتەردىڭ كىشى ءجۇز قۇرامىنا قوسىلۋى، قارلۇقتاردىڭ قۇرامىنداعى «سوپى» تايپاسىنىڭ ارعىن قۇرامىنا كىرىپ «5 سوپى» بولىپ قالىپتاسۋى، دۋلاتتاردىڭ قۇرامىنداعى بولاتشى رۋىنىڭ قاراكەرەي ەلىنە كەلىپ قوسىلۋى، 1740 جىلدارى باشقۇرتتاردىڭ ورىس وتارشىلدارىنا قارسى كوتەرىلىسىن باسقارعان مەڭدىقۇلدىڭ قابانباي باتىرعا كەلىپ پانالاپ، ۇرپاقتارىنىڭ قابانباي ەلىندە قالۋى، 1750 جىلدارى قىتايعا كوشكەن ەدىل قالماقتارىنىڭ زورلىق-زومبىلىقتارىنان ىعىسقان قاراقالپاق ەلىنىڭ ءبىر توبىنىڭ ارقاداعى قاراكەرەي ەلىنە كەلىپ پانالاپ، ۇرپاقتارىنىڭ «ەستەك-قىرعىز» دەگەن اتپەن ءبىزدىڭ ارامىزدا ءاعا-ىنى رەتىندە ءومىر كەشۋى وسىنداي ۋاقيعالاردىڭ تاياۋ جىلدارعا دەيىن سوزىلعاندىعىن اڭعارتادى.
مىنە، تاريح وسىلاي سىر شەرتەدى. باتىس پەن شىعىستىڭ ءىرى تاريحشىلارى ەجەلگى عۇندار، ۇيسىندەر، قاڭلىلاردىڭ قازىرگى ۇرپاقتارى – قازاقتار، سولاردىڭ كوپتەگەن ءسالت-داستۇرى، تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى، ويۋ-ورنەك ونەرى، سپورتتىق، ساياتشىلىق ونەرى، نانىم-سەنىمدەرى قازاق حالقىنىڭ بويىندا ساقتالىپ وتىرعاندىقتان قازاقتار سول ەتنوستاردىڭ تابيعي مۇراگەرى ەسەپتەلەدى، دەپ قارايدى. ايتالىق، ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ح عاسىردان ءى عاسىرعا دەيىنگى عۇندار مەكەندەگەن كەلەنتاۋ، ەرەنتاۋ، قاراتاۋ وڭىرىندەگى تاستارعا قاشالعان سۋرەتتەردى جانە قازىندىلاردان شىققان مۇراعاتتار مەن سول كەزدە قىتاي جازبالارىنا تۇسكەن دەرەكتەردى سالىستىرا زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە قاراپ عۇنداردىڭ باس كيىمدەرگە ۇكى تاعاتىن ءداستۇرى، سەميالىق ومىردەگى امەڭگەرلىك ءداستۇرى، بايگە، بالۋان سالۋ، يت جۇگىرتۋ، قۇس سالۋ – ساياتشىلىق ءداستۇرى، كوكبار، ات ءۇستى توبىق دوپ ويىنى، شەڭبەرەك ويىنى، ايۋ-ارىستان بيلەرى، قازىرگى قاراجورعا بيىنە ۇقساپ كەتەتىن بي قيمىلدارى ت.ب. دەرلىكتەي ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ومىرىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىن الەم مويىنداپ وتىر. «عۇن بايانى» دەگەن ەستەلىكتە: «عۇننىڭ بارلىق اعامان – اقساقالدارى جاڭا جىلدىڭ (ناۋرىزدىڭ) العاشقى كۇندەرىندە ءتاڭىرقۇتتىڭ ورداسىندا شاعىن ءماجىلىس قۇرىپ، قۇرباندىق شالادى. كۇزگە سالىم، جىلقى قوڭدانعان كەزدە تاساتتىق ورمانىندا وتەتىن ۇلى جيىندا مال مەن جاننىڭ ساناعى جانە سوعان قاراي الىناتىن الىم-سالىق مولشەرى ەسەپتەلەدى... ولگەن ادامدى قوس قانات تابىتقا سالىپ جەرلەيدى. مۇردە مەن بىرگە التىن-كۇمىس، كيىم-كەشەك كومەدى... جورىقتا اسپان شىراقتارىنا قاراپ ارەكەتتەنەدى، اي تولعاندا شابۋىلعا ءوتىپ، اي قورعالاعاندا شەگىنەدى» دەلىنگەن. («قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» 1-توم، 80-81 بەتتەر). ءدال سول ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىرلاردا وتكەن گرەك تاريحشىسى گرۋف ءوزىنىڭ «ەسكەندىر جورىعى» دەگەن ەڭبەگىندە ورتا ازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن قالاي تويلايتىندىعىن بىلاي دەپ جازعان: «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى تاڭ شاپاق شاشىپ، كۇن شىعار ساتتە قاعان ورداسىنىڭ ۇستىنە كۇن بەينەلى جالاۋ كوتەرىلىپ، مايدانعا شىمقاي قىزىل ماۋىتىدەن كيىم كيگەن 365 بوز بالا شىعاتىن بولعان، بوز بالانىڭ سانى ءبىر جىل ىشىندەگى تاۋلىك سانىنا تەڭ. بۇعان ءبىر جىل ىشىندەگى تاۋلىكتەردىڭ ايعاعىنداي بولىپ 365 ونەرپاز بوز بالا تويدىڭ شىرايىن كەلتىرگەن. ءبىر جىل ىشىندەگى ءار تاۋلىكتىڭ شەجىرە بايانى سياقتى 365 كۇي تارتىلعان. سونان سوڭ بۇكىل ەلدىڭ باتاگوي ابىزى ورتاعا شىعىپ، قاعاناتتىڭ ۇمىت-تىلەگىن تاڭىرگە جەتكىزەتىن توعىز كۇي تارتىلعان. بۇل توعىز كۇي مىندەتتى تۇردە قوبىزبەن ورىندالاتىن بولعان. مۇنان ارى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاۋ بۇكىل حالىقتىق قۋانىش-قىزىققا ۇلاسقان» («حان باتىر – قابانباي» الماتى، 2005، 262-بەت)
سول كۇن بەينەلى جالاۋ بۇل كۇندەرى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزىنە اينالىپ، كۇن بەينەلى كوك تۋ كوگىمىزدە جەلبىرەپ تۇر. حالقىمىز 3000 جىلدىڭ الدىنداعى ءوزىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاۋ ءار جىلى ناۋرىز مەرەكەسىندە ۇلكەن سالتاناتقا اينالدى. سول كەزدە 365 كۇننىڭ قۇرمەتىنە اينالعان 365 كۇيدىڭ جانە ابىز اتا ورىندايتىن توعىز كۇيدىڭ قانداي اتالىپ، قانداي سارىنمەن ورىندالاتىنى عانا بەيمالىم.
«باتىس ءوڭىر اقىن جىرلارىنان تاڭدامالىلار» اتتى قىتاي ەلىندە جارىق كورگەن كولەمدى كىتاپقا تەگى «عۇن»، ء«ۇيسىن»، «قاڭلى»، «دۋلات»، «قىپشاق»، «اشينا تۇركى»، «نايمان»، «كەرەي»، «باتىس ءوڭىر ادامى»، «حۇيگۇر»، «پارسى» ت.ب. انىقتاما بەرىلگەن اقىنداردان 70-80 ادامنىڭ 400 دەن استام ولەڭ-جىرلارى ەنگىزىلگەن. جيناق ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ح عاسىرلاردا باتىس وڭىردە – اتاپ ايتقاندا قازىرگى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ تورىندەگى بوعدا شوقىسىنىڭ بويىنداعى بوعدا كولىندە ءومىر كەشكەن «西王母» دەگەن كيەلى انانىڭ جىرىمەن باستالادى. مۇنى كەزىندە نىعمەت مىڭجاني اعامىز «ساق انا جىرى» دەپ اتاۋدى لايىق كورگەن. كەيبىر قالامگەرلەر «ۇماي انا»، «حان انا» دەپ اۋدارىپ جۇرگەن كورىنەدى. وسىناۋ اقىن انا تۋرالى جازىلعان دەرەكتەردە ونى باتىس ءوڭىر پاتشالارىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن اڭىز كەيىپكەرى رەتىندە اتاپ، ول ادامعا ديدارلاسۋعا ىشكى قىتايدان كەلگەن موتيانزى ەسىمدى ادامنىڭ حاتقا تۇسىرگەندىگى ايتىلادى. جىردىڭ تولىق تەكستى مىناداي:
باتىستامىن مەن،
ورنىقتىم وسى اراعا.
بىقىعان اڭ مەن قۇس
تۇر انە – ء
بوساعادا.
تاڭىردىڭ حانشايمىن،
جاراتقان جار بولار.
جىلجىمان بۇل توپىراقتان،
ەمەس مەن حار بولار.
تارتىلدى سىرناي،
كوڭىلگە شاتتىق ءقۇيىپ.
ۇمىتىم كوككە ورلەدى،
پاتشام پەرزەنت ءسۇيىپ...
بۇل الماناققا ەنگىزىلگەن 10 نەشە قالامگەردىڭ ءومىرى مەن جىرلارىن اۋدارىپ 1991 جىلى قىتايدا جارىق كورگەن «مۇرالار نەنى ايتادى» دەگەن عىلىمي ماقالالار جيناعىما بەرگەن ەدىم. سول جىرلاردى قازاقستان قالامگەرلەرى 2005 جىلى «جالىن» جۋرنالىنىڭ 2- سانىنا جاريالاپتى. ارعى زاماننان بەرگى اتا مۇراعا ايىرىقشا دەن قويعان اكادەميك تۇرسىنبەك كاكىشوۆ ءوزىنىڭ «ەجەلگى زامان قازاق ادەبيەتى» اتتى ەكى تومدىق وقۋلىق كىتابىنا ەنگىزىپ، ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاقپەن جۇزدەسۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك جاراتقان.
قىتايداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ كەڭەيۋىنە جانە تەرەڭدەۋىنە بايلانىستى قىتاي عالىمدارى مەن تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتقان جازۋشىلارى سوڭعى كەزدەرى قىتايدا بۇرىننان بەرى باتىس ءوڭىر اتالىپ كەلگەن گانسۋ-چيڭحاي، شينجياڭ وڭىرلەرى تۋرالى حاتقا تۇسكەن تاريحي جادىگەرلەر مەن قازبا مۇراعاتتاردان شىققان ەجەلگى دۇنيەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ ولاردى باتىس پەن شىعىس مادەنيەتىنىڭ توعىسقان ءتۇيىنى رەتىندە قاراپ، وسىناۋ تىڭ ءارى قىزىقتى تاريحي جانە مادەني تاقىرىپ جونىندە زەرتتەۋلەردى كۇشەيتىپ ءارى تەرەڭدەتىپ بۇل تۋرالى توم-توم زەرتتەۋلەر، تاريحي روماندار شىعارىلىپ، فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ جاتىر. بۇل سالادا قازىرگە دەيىن جارىق كورگەن عالىم جازۋشى مىڭ شۆيدىڭ «دالا مادەنيەتى جانە ادامزات تاريحى» دەگەن ەكى تومدىق ەڭبەگىن، عالىم جازۋشى جياڭ رۇڭنىڭ ء«بورى توتەمى» اتتى رومانىن، سۇلتان جانبولاتوۆتىڭ ء«ۇيسىن حيكاياتتارى» اتتى 3 تومدىق تاريحي رومانىن، پروفەسسور ءامىر جالباعاەۆتىڭ «لي باي – تۇرىك» اتتى ەڭبەگىن، زەينوللا سانكتىڭ «مۇرالار نەنى ايتادى»، «اتانىڭ التىن ىزدەرى»، «جىبەك جولى مادەنيەتى جانە جىبەك جولى ساۋداسى» اتتى ەڭبەكتەرىن، ابدىكەرىم اياسىنۇلىنىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ قالتارىستا قالعان ءبىر قاينارى» اتتى ەڭبەگىن جانە اقش-تىق عالىم، پروفەسسور ەدۆارد شەفيدىڭ «تاڭ داۋىرىندەگى شەتتەن كەلگەن مادەنيەت» اتتى 19 تاراۋدان تۇراتىن كولەمدى عىلىمي زەرتتەۋلەرىن، ت.ب. اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ اراسىنان الەمگە كوپ تاراعان قىتاي، اعىلشىن، اراب، وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ تىلدەرىن جەتتىك مەڭگەرگەن كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى شەفي مىرزا ەجەلگى قىتاي مادەنيەتىنىڭ باسىم كوپ بولەگىنىڭ ولاردىڭ ەجەلگى عۇن-تۇركى مادەنيەتىن قابىلداۋ ارقىلى قالىپتاسقاندىعىن ۇشان-تەڭىز تاريحي جازبا دەرەكتەرمەن دالەلدەپ كورسەتكەن. شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءامىر جالباعاەۆ قىتاي مەملەكەتىندە العاش رەت «قىتاي ماتەماتيكا تاريحىن» جازىپ شىققان ۇلكەن عالىم. ول قىتايدىڭ ەجەلگى جازبالارىنا تۇسكەن بايىرعى ماتەماتيكا عالىمدارىن زەرتتەۋ بارىسىندا ەجەلگى تۇرىك حالىقتارىنان شىققان ايگىلى اقىندار، فيلوسوفتار، حاتكەرلەر، سۋرەتشىلەر، ت.ب. ۇلكەن ءبىر توپ زيالىلاردىڭ كەزىندە قىتاي ءتىلىن جەتتىك مەڭگەرىپ ءوز ەڭبەكتەرىن قىتاي تىلىندە جازىپ، وسىناۋ شىعىستاعى الىپ ەلگە تانىلعانىن دا تاپقان-دى.
سولاردىڭ اراسىندا شىڭعىسحان زامانىندا ورتالىق قىتايعا بيلىك جۇرگىزگەن كۇشىلىك حان اۋلەتتەرىن جانە ونىڭ ء5-شى ۇرپاعى اقىن تورە يۇيچۋان (1331-1382) جونىندەگى زەرتتەۋلەرى ءوز كەزىندە ادەبيەتشىلەر قاۋىمىن ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. تاياۋ جىلدارى ونىڭ قىتايداعى باسپا بەتتەرىندە جانە استانادا شىعاتىن «الەم ادەبيەتى» جۋرنالىندا «لي باي – تۇرىك» اتتى ەڭبەگى دە ەلدىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعان ەڭبەك بولدى. ول «قىتاي ادەبيەتشىلەرى» اتتى ءىرى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەرگە جانە ىشكى قىتايدا كوپ تيراجبەن تاراتىلاتىن گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان لي باي اقىندى زەرتتەۋگە قاتىستى ماتەريالداردى سالىستىرا زەرتتەي وتىرىپ مىناداي قورتىندىعا كەلگەن: - قازىرگى قىتاي قالامگەرلەرى تۇگەل دەرلىك لي بايدىڭ تۋعان جەرى – سوياپ قالاسى. ونىڭ كونە جۇرتى – قىرعىزستاننىڭ استاناسى – بيشكەكتىڭ شىعىسىنداعى توقماق قالاسىنىڭ ماڭىندا... لي بايدىڭ ءوز اتى – تايباي. بۇل قازاقتىڭ بوتاباي، قۇنانباي، قوزىباي، تايلاقباي، ت.ب. ەسىمدەرىمەن ماعىنالاس ەسىم. ال، ونىڭ قارىنداسىنىڭ اتى – تولعاناي. بۇل قازاقتىڭ ايتولقىن، ايگەرىم، ايسۇلۋ، كۇنسۇلۋ، ت.ب. ەسىمدەرىمەن ماعىنالاس... لي بايدىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى قازىرگى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى سول كەزدەگى شىعىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ءىرى قالالارى – يارعول (قازىرگى تۇرپان)، لونتاي (قازىرگى ۇلانباي)، بەسبالىق (قازىرگى جەمسارى) ت.ب. قالالاردا وتكەن. «بەكىنىس جانە اسقار تاۋداعى اي» اتتى ولەڭى وسى كەزدە ءجازىلعان.
تاڭىر تاۋدان جارقىراپ شىعىپ تولعان اي،
بۇلت تەڭىزى اراسىنان جۇزەر باياۋ توقتاماي.
قۋالاي سوققان قوڭىر جەل –
يۇمىڭگۋاندى وتپەسىن جەلپىپ ءبىر قالاي... دەگەن ولەڭى سونىڭ دالەلى.
719 جىلى لي باي بەسبالىق شاھارىنا كەلىپ، وسىنداعى ءوز رۋلاستارىمەن بىرگە ءبىر مەزگىل ءومىر كەشەدى. «ەڭكەيسەم ەلىم ەسكە ورالار» اتتى ولەڭى دە وسىندا جازىلعان. باتىس ءوڭىردىڭ اراعى تۋرالى پروزالىق ەڭبەگى دە وسى جەردە ءوز باسىنان وتكەن كەشىرمەلەرى نەگىزىندە جازىلعان. «قىتاي ادەبيەتشىلەرىنىڭ تاريحى» اتتى كىتاپتا: «لي بايدىڭ اكەسىنىڭ اتىن انىقتاۋ وتە قيىن. نەندەي ادام ەكەندىگى انىق ەمەس. بىرەۋلەر اكىم بولعان دەسە، بىرەۋلەر ساۋداگەر، بىرەۋلەر باتىر بولعان ەكەن دەسەدى. ەندى بىرەۋلەر جاسىرىنىپ جۇرگەن ادام ەكەن دەيدى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ونى «لي ەلىنىڭ قوناعى» دەپ اتايتىندىعى عانا» - دەپ جازىلعان. لي بايدىڭ قىرىققا تارتقان شاعىندا العان ءشۇي حانىمنان سۇيگەن ۇلى مەن قىزىنا ء«بورى»، «اينۇر» دەپ ەسىم قويۋىنا قاراعاندا ءومىرى ءوزىنىڭ تۇركى تەكتى اۋلەتتەن ەكەندىگىن ەسىنەن شىعارماعاندىعىن اڭعارتادى... بۇل 741 جىلى لي بايدىڭ 40 جاسقا تاياعان كەزى ەدى... مىنە، وسىلايشا پروفەسسور ءامىر جالباعاەۆ لي باي اقىننىڭ تۇتاس ومىرىنە ەگجەي-تەگجەيلى ايالداپ، ونىڭ 762 جىلى ومىردەن وتكەنگە دەيىنگى اۋقاتتى كۇيدى دە، ايانىشتى حالدى دە باستان كەشىرگەندىگىن، جاسامپازدىق ەڭبەكتەرىن ءبىرشاما تولىعىراق تانىستىرىپ وتەدى.
قىتايدا لي باي اقىندى زەرتتەۋ سوناۋ 1935-1936 جىلدارى باستالعان. سول كەزدەگى قىتاي قالامگەرى چىن جىنىكى 1935 جىلى «شينحۋا عىلىمي جۋرنالى» دەگەن جۋرنالدىڭ 1- سانىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «لي باي – عۇن-تۇركى تەكتى ادام» - دەپ جازسا، 1936 جىلى حۋ حۋايچىن دەگەن ادام «بيجيڭ» جۋرنالىنىڭ 11- سانىندا «لي باي تۇركى تەكتى جۇڭگولىق، ول تۇركى تىلىنە جەتتىك بولعان ادام» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
عالىم جازۋشى جياڭ رۇڭ ءوزىنىڭ ء«بورى توتەمى» اتتى كىتابىندا اقىننىڭ ء«تاڭىر تاۋ» اتتى جىرلارىن ناقىلعا كەلتىرە وتىرىپ بىلاي دەپ جازادى: «وسى ءبىر باتىس وڭىردە تۋىلعان ءارى بويىنا باتىس وڭىردەگى تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ سالت-ساناسى تەرەڭ سىڭگەن رومانتيك اقىن جىرلارىنان ورلىك پەن ەرلىك، بورىگە بىتكەن دالا تىنىسىنا ءتان جۇرەكتىلىك، اسقاق سەزىم مەن ايبىندىلىق مەن مۇندالاپ تۇرادى... لي باي پوەزياسى وسىنداي عاجاپ ستيلىمەن قىتاي كلاسسيكالىق پوەزياسىنىڭ اسقار شىڭىنا شىققان. سول سەبەپتى لي باي اقىنعا ەلىكتەۋ، ءومىردى لي بايشا جىرلاۋ وتە قيىن.
مەن شۋ ەلىنىڭ تەنتەگىمىن،
بىلەمىن.
سامۇرىقشا ساقىلداپ
كۇڭزىگە قاراپ كۇلەمىن...» دەپ تولعانادى اقىن.
مىنە، قايسى ءبىر قىتاي عۇلاماسىنىڭ ءبىر سويلەم ءسوزى ون مىڭ شاقىرىم ۇشا العان؟ ونىڭ ءبىر ءارپى توعىز قابات اسپانعا شىعا العان؟ قايسى ءبىر قىتاي عۇلاماسى كۇڭفۋزىنى كەلەكە ەتە العان؟ قايسى ءبىر قىتاي عۇلاماسى تاڭ پاتشاسىنىڭ كوزىنشە ياڭ فۋگۋيگە سيا ەزگىزىپ، گاۋ ليشىگە ەتىگىن شەشكىزۋگە باتىلى بارا العان؟ ناعىز جۇرەك جۇتقاننىڭ ءوزى عوي. لي بايدان ۇيرەنۋدىڭ قيىندىعى عارىشقا شىققاننان دا قيىن... مۇنداعى ادەبيەت ءپىرى بىرەۋ عانا. ول دالا ءبورىسىنىڭ مىنەزىنە حۋاشيا (قىتاي) وركەنيەتىنىڭ جاۋھارىن قوسىپ بارىپ شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەن شىڭ ءتارىزدى تۇلعا ... – دەپ بارىپ ءسوزىن تۇيىندەگەن.
وزىنىڭ «دالا مادەنيەتى جانە ادامزات تاريحى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەگى جانە باسقادا ءىرى عىلىمي ەڭبەكتەرى ارقىلى كۇللى قىتايعا جانە الەمگە تانىلعان قىتاي عالىمى (تەگى موڭعول) مىڭ شىي ەجەلگى كوشپەندىلەر مادەنيەتى – ەۆرو-ازيا مادەنيەتىنىڭ التىن تۇعىرى. باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن ۇلگىلى مادەنيەتتەرى ءوز زامانىنداعى كوشپەندىلەر مادەنيەتىن قابىلداۋ نەگىزىندە قالىپتاسقان، دەپ قارايدى عالىم. مىڭ شىي مىرزانىڭ قاراۋىنشا ات ءۇستى سوعىس ونەرى، سوعىس قارۋ-جاراقتارى، ات ءۇستى سپورت ونەرى، قۇسبەگىلىك، ساياتشىلىق، دالا تاعلارىن قولعا ۇيرەتۋ، ولاردى وندىرىسكە، تۇرمىسقا پايدالانۋ، ان-كۇي مادەنيەتى، ادەبيەت-بي ونەرى، ت.ب. كوپتەگەن كوشپەندىلەر مادەنيەتى باتىس ەلدەرىنە ايگىلى سكيفتەر جورىعى ارقىلى جەتسە، شىعىس ەلدەرىنە كەزىندە ۇلى حان يمپەرياسىنا ۇزاق جىلدار كورشى رەتىندە قويان-قولتىق ارالاسقان، ءتىپتى سول ەلگە بيلىك جۇرگىزگەن ۇلى عۇن يمپەرياسى، ەجەلگى ءۇيسىن، قاڭلى، تۇركى ەلدەرى ارقىلى جەتكەندىگىن تاريحي جازبا، قازبا دەرەكتەر دالەلدەپ وتىرعاندىعى ءمالىم. عالىم ءوز ەڭبەكتەرىندە شىعىسقا تۇركى مادەنيەتىن تاراتۋشى ءىرى تۇلعا رەتىندە لي باي اقىندى ايىرىقشا اتاپ بىلاي دەپ جازادى:
لي باي اقىن تاڭ پاتشالىعى داۋىرىندەگى ەڭ ءىرى تالانت يەسى. ول ءوز بويىنان دالا مادەنيەتىنىڭ تولىق قانىن كورسەتە بىلگەن. تاريحي كىتاپتاردا ونىڭ سىرتقى تۇلعاسى «قامقا توندى، بيىك بورىكتى، بەلىنە قىلىش اسىنعان الىپ دەنەلى، تۇركى ساقالدى ادام بولعان... ول كەزدە تاڭ پاتشالىعى ورداسىندا 30-دان ارتىق تۇركى تەكتى ءۋازىر دارەجەلى مانساپتىلار، 85-تەن ارتىق تەجەۋىل، ايماق دارەجەلى مانساپتىلار جۇمىس اتقارعان... تاڭ پاتشالىعى داۋىرىندەگى مۋزىكانتتار مەن ءانشى، كۇيشى، بيشىلەردىڭ كوبى باتىس وڭىردەگى ەلدەردىڭ حاندارى ساۋعات رەتىندە ۇسىنعان اسپاپتار مەن جابدىقتالعان ونەر يەلەرىنەن نەمەسە تۇتقىنداردان قۇرالعان توپتار ەدى. تاڭ تايزۇڭنىڭ ءوزى ان-كۇيگە قۇمار ادام بولعان. ول ءوز سارايىندا 30 مىڭ ادامدىق وركەستىر ۇيىرمەسىن ساقتاعان. ولاردىڭ ورىندايتىن ان-كۇيلەرى باتىس وڭىردەگى ەلدەردىڭ ان-كۇيلەرىنەن كوپ پارىقتالماۋشى ەدى... تاڭ پاتشالىعىنىڭ وسىناۋ عاجاپ ان-كۇي وركەستىرى ارقىلى داڭقى سول كەزدە الەمدى تامساندىرعان-دى...
عالىم ءوز ەڭبەگىندە لي باي پوەزياسىنىڭ 5 ءتۇرلى ەرەكشەلىگىن ايىرىقشا اتاپ كورسەتەدى:
(1) لي باي پوەزياسى فەودالدىق جۇيەنىڭ قاتىپ-سەمگەن، توماعا-تۇيىق ەرەجەلەرىن تالقانداپ، «حالىق – پاتشانىڭ قۇلى. ايەل – ەركەكتىڭ قۇلى» دەيتىن كونە كىسىلىك كوزقاراستىڭ كىسەنىن شاعىپ، ادامزاتتىڭ ەركىن ءۇنىن ادامعا بىتكەن بار داۋىسپەن شالقىتۋعا العاش رەت جول اشقان، دالا مادەنيەتىندە «باتىر» دەپ اتالاتىن ناعىز اتويشىل اقىن رەتىندە تانىلعان ۇلى تۇلعا. (2) دالا مادەنيەتى مەن ادەبي اڭىز-حيكايا، جىر-داستاندارىندا كوشپەندىلەردىڭ باتىرلىق عاشىقتىق ەپوستارىندا نە ءبىر كەرەمەت ايەل وبرازدارى جاراتىلعان. باتىرلىق جورىقتاردا دا ايەلدەر ەرلەرمەن بىرگە جورىققا اتتانىپ، ەرەن ەرلىك كورسەتكەندىگى ايتىلادى. ال، ەجەلگى حان ۇلتىنىڭ ايەلدەرى تاعىلىمشىلاردىڭ تاقۋالىق ءتارتىبى بويىنشا ولاردىڭ ەشقانداي قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسۋىنا جول قويمايتىن، لي باي پوەزياسى، مىنە، وسى جۇيەنىڭ اجىرعىسىن شاعىپ، ادامنىڭ تالانىتىن، كىسىلىگىن، تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋعا پوەزيامەن جول اشتى. ول قىتاي پوەزياسىنا دالا مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا جاڭا لەپ، تىڭ تىنىس اكەلگەن ءبىرتۋار تۇلعا. (3) ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىن، قيال شاناعىن اسپانداتىپ، اسقار تاۋ، اساۋ وزەن، جاسىل جايلاۋ، جايقالعان ەگىستىك، اسەم تابيعاتتىڭ ءارىن ءوز قالپىندا سۋرەتتەپ، ادامنىڭ جان دۇنيەسىن رومانتيكامەن لاززاتتاندىراتىن ورەگە جەتكىزگەن ءارى سونىڭ ۇلگى-ونەگەسىن تاڭ داۋىرىندە العاش رەت ومىرگە اكەلگەن ليريك اقىن دا لي باي بولعان-دى. (4) لي باي داۋىرىندە سول لي بايدىڭ جولىن ۇستاعان باي ءجۇي، ءشۇي ماگۋاڭ، ءچيى باۋجين، ت.ب. ءبىر شوعىر ليريك ءارى رومانتيك اقىندار توبى ومىرگە كەلىپ، ولار لي بايدىڭ جولى ارقىلى لي بايدىڭ داڭقىن اسىرىپ، ۇلگىسىن ۇدەتىپ، تاڭ داۋىرىندەگى ادەبيەتتىڭ التىن ءداۋىرىن شار تاراپقا تانىتا ءبىلدى. (5) لي باي ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءبىر مەزگىلدەن سوڭ لي باي پوەزياسىنىڭ رومانتيكالىق رۋحى سولعىنداپ، پوەزياداعى ويناقىلىق، سۋرەتكەرلىك، سەزىم سازى سۇيىلىپ، سولعىن تارتا بەردى. ادامدار پوەزيانىڭ سول ءبىر التىن ءداۋىرىن ساعىنا ەسكە الاتىن دارەجەگە ءتۇسىپ قالدى. تەك ءحى-حىى عاسىرلارداعى يۋان پاتشالىعى ياعني شىڭعىسحان داۋىرىنە اياق باسقاننان كەيىن باياعى دالا مادەنيەتىنىڭ جاڭا لەبى بايتاق قىتايدى ارالاپ، قىتايداعى كوپ ۇلتتى ادەبيەتتىڭ شىنداپ توعىسقان، الىپ ەلدىڭ تايقازانىندا قايتادان قايناپ پىسقان ادەبيەت ءۇردىسى ءوزىن باسقاشا تۇرعىدا تانىتا باستادى.
-لي بايدىڭ قانىندا، - دەپ جازدى عالىم، - تۇركىلەردىڭ قانى ويناقتاپ وتكەندىگى سەبەپتى، ول ءوز ۇلىنا «پولي» دەپ ات قويعان، بۇل ء«بورى» ءسوزىنىڭ دىبىستىق اۋدارماسى. «پولي» ءسوزى قىتاي تىلىندە اشقانداي ماعىنا بەرمەيدى. تۇركىلەردىڭ ءوز بالاسىنا ء«بورى» دەپ ات قويۋى، قىتايلاردىڭ ءوز بالالارىنا «ايداعار» دەپ ات قويۋىمەن ۇقساس توتەمدىك نانىم-سەنىمىنەن كەلگەن ەجەلگى ءسالت-داستۇر. لي بايدىڭ تاعى ءبىر بالاسىنا «اينۇر» دەپ، ءۇشىنشى بالاسىنا «كۇنشۋاق» دەپ ات قويۋى دا ەجەلگى عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ كۇن مەن ايعا قۇرمەتپەن قاراعاندىعىن اڭعارتادى...
مىنە، 603-704 جىلدار ارالىعىندا باتىس تۇرىك قاعاناتىنا بيلىك جۇرگىزگەن اشينا تۇرىك اۋلەتى 699-700 جىلدار ارالىعىندا سارى ۇيسىندەرمەن بولعان سوعىستا جەڭىلىپ، وزدەرىنىڭ كىشى حاندارى اشينا مەركە، اشينا حۇشىرا حانداردىڭ باستاۋىمەن قازاقستاندىق تاريحشى قۋلمات ومىراليەۆتىڭ جازعانىنداي ءبورى بايراقتارىن كوتەرىپ، «تابىعاشقا قاراي قاشا كوشىپ» 639 جىلى قىتايعا باعىنعان اشينا مىسەنىڭ ەلىنە بارىپ قوسىلىپ، اۋەلى ءۇرىمجى ىرگەسىندەگى بەسبالىق، لونتاي، يارعول شاھارلارىندا 719 جىلعا دەيىن تۇراقتاپ، ىشكى قىتايعا كەيىنىرەك قونىس اۋدارعانىن جازبا تاريح دالەلدەپ وتىر.
سول بابالار قۇرمەتپەن قاراپ وتكەن كۇن جانە سول كۇن نۇرى شار تاراپقا شاشىراپ تۇرعان كوك بايراق بۇل كۇندەرى قازاق ەلىنىڭ كوگىندە جەلبىرەپ تۇر. ءوزىن ەجەلگى عۇن-تۇركىلەردىڭ اۋلەتىمىز دەپ ەسەپتەيتىن تۇركى ەلدەرىنىڭ ەشبىرىندە مۇنداي رامدىك بەلگىلەر جوق. «اي كوردىك امان كوردىك، ەسكى ايدا ەسىركەسىن، جاڭا ايدا جارىلقاسىن» دەپ جاڭا اي تۋعان سايىن سول ايعا قاراپ باتا جاساپ، «ايدان امان، جىلدان ەسەن وتەيىك» دەپ تىلەۋ تىلەيتىن دە ءبىزدىڭ حالقىمىز. كەشە عانا ومىردەن وتكەن ءسۇيىمباي ءاقىننىڭ:
-بورى باستى ءۇرانىم،
بورىلى مەنىڭ ءبايراعىم،
بورىلى بايراق كوتەرسە –
قوزىپ كەتەر قايداعىم، - دەگەن جىر جولدارىنىڭ سوناۋ 1300 جىلدىڭ الدىندا وتكەن ءبورى بايراقتى بابالارىمىزبەن ەشقانداي قاتىسى جوق دەۋگە كىمنىڭ ءداتى شىدار؟!
قاي زاماندا بولسىن تارىداي شاشىلعان حالىقتى تارپا باس سالىپ جەپ كەتە باراتىن قورقاۋلار بولادى. سەركەسى جوقتىڭ ءبارى دە سەرگەلدەڭ كۇي كەشىپ، ەڭ سوڭىندا قۇردىمعا كەتىپ قۇريدى عوي. لي باي اقىن ءوز ۇرپاقتارىنا ەلىنىڭ ۇرانىن، ءتاۋ ەتكەن نانىم-سەنىمنىڭ ءپىرىن ەسىم ەتىپ قويسادا، ولار ونىڭ رۋحاني ءومىرىن ۇزارتا الماعان، ولار ءبورى دە، كۇنشۋاقتا بولا الماعان، توزىپ كەتكەن. 817 جىلعا كەلگەندە لي بايدىڭ دوسى فان لوڭنىڭ بالاسى فان چۋانجىن دەگەن ادام اكەسىنىڭ جازعان ەستەلىگى بويىنشا لي باي اۋلەتتەرىن 4 جىل بويى ىزدەپ، ەڭ سوڭىندا لي بايدىڭ ەكى قىز نەمەرەسىن انحۋيدىڭ داڭتۋ اۋدانىنان ارەڭ تاپقان. سونىمەن سول ەكى قىزدىڭ شالا-شارپى بىلگەنى بويىنشا لي باي ءۇشىن قۇلىپتاس جاساتىپ، ولارعا اكەسىنىڭ امانات ەتكەنى بويىنشا لي بايدىڭ سۇيەگىن چيڭسان تاۋىنىڭ ەتەگىنە كوشىرىپ اكەلىپ، سول جەرگە جەرلەگەن. قۇلىپتاسقا مىناداي دەپ جازىلعان: «لي بايدىڭ اكەسى وزىنەن ءوش الۋشىلاردان سەسكەنىپ، سىچۋان ولكەسىنىڭ چاڭلۇڭ اۋدانى، چيڭلياڭ اۋىلىنا كەلىپ باس ساۋعالاعان. سول سەبەپتى ءوزىنىڭ ءاتى-جونىن اشكەرەلەمەگەن. جەرگىلىكتى ادامدار ونى «قوناق» دەپ اتايتىن. ول راسىندا جەرگىلىكتى ادامدار ءۇشىن «قوناق» دەيتىندەي ادام رەتىندە ومىردەن وتكەن...»
قازاقتا ء«ولىم – بايدىڭ مالىن شاشىپ، كەدەيدىڭ ارتىن اشىپ كەتەدى» دەگەن ءبىر دانالىق مارجانى بار عوي. جات ەل، جات جەردە ەسىمىن ايتۋعادا ءدات قىلا الماي جۇرگەن سەرگەلدەڭ كۇي كەشكەن جاننىڭ سوڭعى ءومىرى سولاي اياقتايتىنى تۇسىنىكتى. الگى ەكى جەتىم قىزدان لي بايدىڭ باسقا نەمەرەلەرى بارما، دەپ سۇراعاندا: ء«بىر ۇل بار ەدى، ۇيدەن شىعىپ كەتكەنىنە 12 جىل بولدى، سودان بەرى ەش حابار جوق» - دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سول سەبەپتى اكەلەرىنىڭ اماناتىن ورىنداي الماعاندىعىن ايتىپ، جوقشىلىقتىڭ تۇرالاتىپ تۇرعاندىعىن ەسكەرتكەن سوڭ الگى قايىرىمدى دوستىقتىڭ ۇرپاعى ولارعا كوپ جاقسىلىق ىستەگەن ەكەن. وسىندايدا ورتالىق قىتايعا بيلىك جۇرگىزگەن كۇشىلىك حان اۋلەتتەرىنىڭ قانداي تاعدىرعا تاپ بولعانى ەسكە ورالادى: ورتا ازياداعى كۇشىلىك حان ورداسى شىڭعىسحان اسكەرلەرى جاعىنان تالقاندالعاننان كەيىن ونىڭ ايەلى كۇنىكەي حانىم 8-9 جاستارداعى ۇل بالاسى ساۋىستى جەتەلەي قاشىپ جۇرگەندە موڭعول اسكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ، كەيىن ايتەۋىر ءساتى ءتۇسىپ حان استاناسى قاراقورىمدا تۇراتىن اجەسى گورباسۋمەن تابىسادى. ول اجەسىنىڭ تاربيەسىندە وجەت، ەرجۇرەك بولىپ وسكەن حان ۇرپاعىن شىڭعىسحان ارمياسىنىڭ قولباسىلارى التىن حان ەلىنە جورىق جاساعان كەزدە جورىق باسى ەتىپ تاعايىندايدى. سول جورىقتا ول ەرەن ەرلىك كورسەتكەندىگى سەبەپتى كەيىن بىرتىندەپ ورتالىق قىتايداعى حىنان ولكەسىن باسقارىپ، 1248 جىلى ناۋقاستان قايتىس بولادى. ودان تۋعان بەدەن (1229-1309) دە ۇلكەن اسكەري قولباسى بولىپ جەتىلىپ «جولبارىس اتقان گەنەرال» اتانادى. ودان تۋعان نانعاداي دا ءىرى قولباسى ءارى وقىمىستى رەتىندە داڭقى شىعادى. ول ءوزىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قۇرىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن سەزىپ، وزىنە «تورە» دەگەن ەسىمدى فاميليا رەتىندە قولدانىپ «تورە ۆىنگۇي» اتالادى. ونان تورە شۋ گۇڭ، تورە شۋ لي، تورە يۇيچۋان دەگەن ايگىلى تۇلعالار جەتىلىپ شىعادى. وسى كەزگە كەلگەندە (1330 جىلدارى) «نايمان تورەلەرىنىڭ اتا-بابالارى قۇلىپتاسى» دەگەن قۇلىپتاس ورناتىپ، ۇرپاقتارىنا ماڭگىلىك بەلگى قالدىرادى. قازىرگى ورتالىق قىتايدىڭ كايفىڭ قالاسىنىڭ ماڭىنا كوشىرىپ اكەلىنگەن قۇلىپتاسقا: «نايمان حاندىعى قۇلادى، حاندارى ءولدى، ال، ولاردىڭ ۇرپاقتارى ساناۋلى عانا. يەلۋ حانىم (ساۋىستىڭ شەشەسى) جالعىز ۇلىن جەتەلەپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردى باستان كەشىرىپ، امان قالعانىنا شۇكىرشىلىك...» - دەپ جازىلعان ەكەن. نايمان تورەلەرىنىڭ سوڭعى ۇرپاعى تورە يۇيچۋان 1331-1382 جىلدار ارالىعىندا جاساعان ادام. ول عۇلاما عالىم، اقىن ءارى قوعام قاراتكەرى بولعان ەكەن. كۇڭزى-مىڭزى تاعىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى، يۋان داۋىرىندەگى اعالاعان اقىندار گۋان ءيۇنشى، ساعيدوللالارمەن يىق تىرەسە الاتىن، تۋىندىلرى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە كەلىپ جەتكەن بىردەن-بىر نايمان اقىنى، دەلىنگەن ول تۋرالى تانىستىرۋلاردا. تورە ءيۇيچۋاندى زەرتتەگەن قىتايدىڭ ءىرى عالىمى حۋاڭ شيرىن (1490-1540) جوعارىدا ايتىلعان قورىتىندى شىعارىپ، ونىڭ 70-تەن ارتىق ولەڭىن رەتتەپ، باسپا بەتىن كورۋگە مۇمكىندىك جاساعان. 1360 جىلداردان كەيىن يۋان پاتشالىعى داۋىرىندەگى بيلىك باسىنداعىلار ورنىنان تايدىرىلعانىمەن تورە ءيۇيچۋان وتە ءبىلىمدى ادام بولعاندىقتان جاڭا بيلىككە كەلگەندەر ونان لايىقتى پايدالانعان. سولايدا ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ءۇيىن اتا-بابالارىنىڭ قۇلىپتاسى جانىنا كوشىرىپ اكەلىپ، سول جەردە ومىردەن وتكەن. ەرمەگى بايىرعى كىتاپ بولعان. سونىمەن ءوزىنىڭ ءۇنىنىڭ قارلىعىپ بارىپ، اقىرىندا وشەتىنىن اشىق ايتىپ كەتكەن. ءوزىن جات ەلگە ۇزاتىلعان قىزعا بالاپ، ۇرپاقتارىنىڭ دا باسقا حالىق بولارىن بولجاعان.
-تۇستىككە اتتاندى قىز تاڭ سوگىلە،
ەل-جۇرتقا قاراي-قاراي جانى ەگىلە،
كوڭىلى كۇپتى، دارمەن از اسىل ارۋ –
كىم ورتاق بولار ەندى مۇڭ-شەرىنە.
ەسكىنىڭ ءسوزى مەدەتىم،
وقىسام جانىم جادىرار،
ەرمەگىم وسى – بايلىعىم
وسىمەن ءۇنىم قارلىعار...
راس-اۋ، ونىڭ ءۇنى قارلىعىپ بارىپ وشكەن. وسىدان كەيىن نايماندار تۋرالى ءسوز بولمايدى. سوناۋ 1218 جىلى كۇشىلىك حان دۇنيە سالعاننان سول كەزگە دەيىن 164 جىل وتكەن. تورە يۇيچۋان ونىڭ ء5-شى ۇرپاعى. ءبىر ۇرپاق 30 جىلدا اۋىسىپ وتىرادى دەگەن مەجەدە دۇرىس سياقتى. سول ۋاقىتقا دەيىن ورتا جازىقتاعى نايماندار 13 رۋلى ەلگە، تورەلەر ءتورت رۋلى ەلگە اينالعان ەكەن. وسى كەزدە نايماننان تەمۋگى، بۇقا تەمىر دەگەن ءىرى اسكەري ساردارلار شىققاندىعى ءمالىم. بۇلاردىڭ داۋرەندەگەن شاعى يۋان پاتشالىعىمەن بىرگە قۇلاعان. سول سەبەپتى ولاردىڭ سوڭعى ۇرپاقتارى تۋرالى ەشقانداي دەرەك ايتىلمايدى. قازاقستان قازاقتارىنىڭ جارتىسىنان استامى 70 جىلدا ورىستاسىپ ۇلگىرگەنىنە قاراعاندا لي بايدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قىتايلاسقانى بارانداس كەلەدى. وكىنىشتىسى لي باي ۇرپاقتارى جات جۇرتتا سونداي تاعدىرعا تاپ بولسا، قازاقتار ءوز اتا جۇرتىندا وتىرىپ ازىپ-توزۋعا بەتالعان. نەتكەن اۋىر ءارى ايانىشتى تراگەديا دەسەڭىزشى! ءبىز ورىستاسقان قازاقتاردان تورە يۇيچۋان سياقتى قارلىققان، وكىنگەن ءۇندى ەستىگەمىز جوق. بالكىم ولار وزدەرىنىڭ ورىس بولعاندىعىن ماقتانىش سانايتىن تارىزدى.
كەيبىر قازاق قالامگەرلەرى قىتايدا جاتقان ءبىزدىڭ ۇشان-تەڭىز مادەني مۇراعاتتارىمىزدى جانە ول ەلدە شىعارمالارىن قىتاي تىلىندە جازعان اۆتورلاردى مويىنداعىسى كەلمەيتىن ءتارىزدى. مويىنداسادا ولاردى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزگە قوسۋعا بولمايدى، دەپ قارايتىن كورىنەدى. ولار ۇلتتىق ادەبيەتتەردىڭ سوناۋ زامانداعى رۋلىق، ۇلىستىق، حالىقتىق ادەبيەتتەردەن دامي كەلە ۇلتتىق ادەبيەت ورەسىنە كوتەرىلگەندىگىن بىلمەيتىن ءتارىزدى. قازاق ادەبيەتى دە باسقا حالىقتاردىڭ ادەبيەتى سياقتى ۇزاق تاريحتى باستان كەشىرە وتىرىپ وسى داۋىرگە جەتكەن.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي ەجەلگى كوشپەندىلەر مادەنيەتى – باتىس پەن شىعىس مادەنيەتىنىڭ التىن تۇعىرى. ول ءوزىنىڭ داۋرەندەگەن شاعىندا شىعىستا ۇلى حان ەلى مەن باتىستا ەجەلگى گرەكياعا دەيىنگى ارالىقتاعى ەلدەرگە ايىرىقشا ىقپال جاساعان. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان شىققان انا حارىس سياقتى ۇلى تۇلعالار ەجەلگى ەللادا ەلىندە ءبىلىم الىپ، سولاردىڭ توعىز عۇلاماسىنىڭ بىرىنە اينالسا، شىعىستا لي باي، باي ءجۇي (772-846) ءتارىزدى اقىندارمەن بۋددا نومدارىن قىتاي تىلىنە اۋدارعان عۇلاما عالىم قاڭلى شايحى (643-712)، 10 تومدىق شىعارماسىمەن تۇتاس حان ەلىنە تانىلعان عالىم. اقىن، سازگەر حاتۋ (586 جىلدارى)، قارلۇق اقىنى نايجان (1310-1368)، كەزىندە الىكەي مارعۇلان «كوكشە جىراۋ» اتاعان كەرەي كوكشە اۋليە، ت.ب. كوپتەگەن عالىمدارمەن اقىن-جىراۋلاردىڭ ەڭبەكتەرى سوڭعى ۇرپاقتىڭ زەرتتەۋىن كۇتىپ ءالى كۇنگە دەيىن مۋزەيلەردىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنداعى ارحيۆتەردە سول اشىلماعان كۇيىندە جاتىر. كەيبىر قازاق قالامگەرلەرى بۇلار سول زاماننىڭ پاتشالارى ءۇشىن قىزمەت وتەگەن، سولاردى جىرلاعان، سوندىقتان ولاردىڭ قازىرگى زامان ءۇشىن پالەندەي پايداسى جوق، دەگەن ءپاتۋانى كوتەرىپ جۇرگەن كورىنەدى. قىتايداعى مادەني رەۆوليۋتسيا كەزىندە وسىنداي پاتۋامەن كونەنىڭ ءبارىن ء«تورت كونە» دەپ ورتەگەن ەدى. بۇل كوزقاراس بويىنشا ءوز شىعارمالارىن اراب-پارسى تىلىندە جازعان ماحمۇد قاشقاري، ءال-فارابي، يبىن-سينا، ءيۋسۇپ بالاساعۇني، ت.ب. كوپتەگەن ۇلى عالىمدارىمىزدى، ءتىپتى، سوناۋ ەگيپەتكە بيلىك جۇرگىزگەن بەسبارىس پەن شىڭعىسحان پاتشالىعىنىڭ شىعىس ءوڭىرىن باسقارعان جالايىر مۇقالى، اتاقتى كەتبۇعا جىراۋلاردى دا تەرىسكە شىعارۋعا تۋرا كەلەدى. دەمەك، تاريحىمىزدى ءبولۋدىڭ ءوزى – تامىرىمىزعا بالتا شاپقانمەن تەڭ ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ جەتەتىن ۋاقىت بولدى، دەپ بىلەمىز.
وسىنداي ارعى-بەرگى تاريحتى جالعاپ، ءۇنى وسىزامانعا جەتكەن ۇلى تۇلعانىڭ ءبىرى – قاڭلى اقىنى ءباي ءجۇي تۋرالى ازىراق توقتالۋدى ءجون كوردىك. ولاي بولسا قاڭلى ەلى تۋرالى تاريحي جازبالار نە ايتادى. اۋەلى سوعان توقتالايىق:
قاڭلى ءجايلى
-قاڭلى ەلى زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىىى عاسىردان باستاپ جازبا تاريحقا تۇسكەن... قاڭلىلار داۋانداردىڭ باتىس سولتۇستىك جاعىندا ەكى مىڭ شاقىرىم جەردەگى كوشپەلى ەل. پاتشالارىن «بي» دەپ اتاعان. ولاردىڭ عۇرىپ-ادەتتەرى ۇلى يۇزلەرگە ۇقساس. قارۋ ۇستاعان اسكەرلەرى 80-90 مىڭ... ولاردىڭ جازبا زاڭى بولعان... ورمەكپەن ءجۇن-ماتا توقىعان... تەمىردەن قارۋ-جاراق، التىن-كۇمىستەن بىلەزىك، سىرعا سياقتى اشەكەي بۇيىمدارىن جاساي بىلگەن... بۋددا دىنىنە سەنگەن... قاڭلىلاردىڭ قوس ىشەكتى، بەس ىشەكتى مۋزىكا اسپاپتارىمەن داڭقى شىققان... ۋي ەلى، شى ەلى، ساۋ ەلى، حى ەلى، شاۋان ەلى، ناسايپو ەلى، وناح ەلى، سۋە ەلى سياقتى ەلدەردىڭ ءبارى قاڭلى مەملەكەتىنە باعىنعان... ايگىلى اقىن باي ءجۇي ء«بيشى بيكەش» اتتى ولەڭىندە قاڭلى ءبيىن تاماشا سۋرەتتەگەن...» («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» 2009 جىلى، ءۇرىمجى، 105-120-بەتتەر)

قاڭلى ەلىنىڭ مۋزىكا اسپاپتارى
-قاڭلىلار قازىرگى كۇشار-كورلا (ەجەلگى كۋسان) ءوڭىرىن مەكەندەگەن... ارىستان ويىنى كۋسان مۋزىكاسىمەن ورىندالادى... قاڭلىلاردا قوس ىشەكتى، بەس ىشەكتى مۋزىكا اسپاپتارى، داپ، دابىل، سىبىزعى، سىرنايلار بولعان... جۋدى تۇرىك قىزىن حانىمدىققا الدى. باتىس وڭىردەگى ەلدەر ونى قۇتتىقتاپ كۇشار، سۋلى، قاڭلى ەلدەرىنىڭ مۋزىكا اسپاپتارىن تويلىققا اكەلدى... جاڭ چيان چاڭ-انگە قاڭلىلاردىڭ قوبىز، بارابان، بيلي (سىبىزعى ءتارىزدى اسباپ – ز.س.)، پيپا (بەس ىشەكتى اسباپ – ز.س.) سياقتى مۋزىكا اسباپتارىن اپارعان... سونان تاڭ پاتشالىعى 30 مىڭ ادامدىق مۋزىكا وركەستىرىن قۇرعان...» (قىتاي عالىمى لۋياڭنىڭ ماقالاسىنان)

قاڭلى جازۋشىلارى
-قاڭلى ەلىنەن شىققان قاڭلى شايحى (643-712) دەگەن ادام نوم كىتابىن قىتاي تىلىنە اۋدارىپ، حان ەلىنىڭ «ەل ۇستازى» اتاندى. لوياڭنىڭ (تاڭ پاتشالىعىنىڭ ەكىنشى استاناسى) تام سۋرەتتەرىنە قاڭلى ەلىنىڭ قىرۋار شايحى – موناحتارىنىڭ تامعا ويىلعان سۋرەتتەرى تۇسىرىلگەن... سول كەزدە قاڭلى ەلىنىڭ كۋسان شاھارى بۋددا مادەنيەتىنىڭ ءىرى ورتالىعى بولعان. وندا 10 مىڭنان ارتىق موناح جۇمىس ىستەگەن. التىننان قۇيىلعان 30 مەترلىك بيىك مۇسىندەر، الىپ مۇنارالى عيباداتحانالار، ءبىر جولدا 3 مىڭ ادام ءتاۋاپ جاسايتىن بۇتحانا ورىندارى بولعان... ول كەزدە باتىس ءوڭىر بۋددا مادەنيەتىنىڭ كىندىگى ەسەپتەلىپ، بۇل ەلدەن شىققان ءىرى عۇلامالار ورتا جازىق وڭىرىنە بارىپ (ىشكى قىتايعا) بۋددا مادەنيەتىن ءتۇسىندىرۋ. نوم كىتابىن اۋدارۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانعان...» (سۋ بيحاي «قازاقتىڭ مادەنيەت تاريحى» اتتى كىتاپتان).

ساۋدا – قاتىناس
-جىبەك جولى توعاناقتارى بايرعى ءچاڭ-ان قالاسىنان اتتانىپ، يانحاي، باركول، جەمسارى ارقىلى ىلەگە – ودان جەتىسۋ، كاسپي ءوڭىرىن باسىپ، ەۋروپاعا شەرۋ تارتىپ وتىرعان... قوس جيڭ جانە نانبەي پاتشالىقتارى داۋىرىندە (زامانىمىزدىڭ 265-381 جج.) ورتا جازىقتىقتاعى پاتشالار ورتا ازيانىڭ قاڭلى ەلى، ءسۇت ەلى ارقىلى پەرسيامەن تىعىز ساۋدا قاتىناسىن جاساپ تۇرعان... باتىستىڭ ءىرى ساۋدا توعاناقتارى قازىرگى گانسۋ وڭىرىنە ۇزبەي كەلىپ، ءبىر رەتىندە ءبىر توعاناقتاعى 240 ساۋداگەرلەر 600 قاشار، 10 مىڭداعان توپ جىبەك كەزدەمەلەرگە ساۋدا جاساپ قايتقان» («قىتايدىڭ «جوۋشى» شەجىرەسى 27-توم، «ۋي شەجىرەسى» سولتۇستىك تاريح بولىمى»).
مادەنيەت
بۇل دەرەكتەردەن ءبىز قاڭلى ەلىنىڭ ەجەلگى بۋددا مادەنيەتىنىڭ، مۋزىكا، ءان-بي مادەنيەتىنىڭ، توقما مادەنيەتىنىڭ، قارۋ-جاراق جاساۋ، اشەكەي بۇيىمدارىن جاساۋ مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعىن، ەجەلگى كوشپەندىلەر مادەنيەتىن ىشكى قىتايعا تاراتۋشى ءارى جىبەك جولى ارقىلى باتىس پەن شىعىس مادەنيەتىن توعىستىرعان، وزىندىك زاڭى بار ءىرى مەملەكەت بولعاندىعىن اڭعارامىز.
قاڭلى – «ۋماني بادۇماحۇم»
مەن سوناۋ 1990 جىلدارى قىتايداعى بەلگىلى قازاق عالىمى قابيموللا مانجىبايۇلىنىڭ «شينجياڭ جارتاس جازۋلارى» اتتى كىتابىنا رەداكتورلىق جاسادىم. قايران قابيموللا اعامىز فوتوشى بالاسىن جولداسقا الىپ، ىلەنىڭ، ەرەنتاۋ-قاراتاۋدىڭ، التاي مەن تارباعاتايدىڭ الىپ تاۋلارىن ارالاپ، سول وڭىردەگى جارتاس سۋرەتتەرىن، تاس ءمۇسىن، بالبالدارمەن مىقتىڭ ۇيلەرىن، ەجەلگى قورىمدار مەن زيراتتاردى سۋرەتكە الىپ، ءبارىنىڭ ورنىن، ۇلكەن-كىشىلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ، ولارعا تۇسىنىك بەرگەن-دى. سول ولكەنىڭ جارتاستارىنا كوبىرەك جازىلعان ۇقساس ءبىر جازۋدى كوپ ادامعا كورسەتىپ، ونىڭ ەڭ سوڭىندا تاڭعۇت جازۋى ەكەندىگىن موڭعول لامالارىنا وقىتىپ بارىپ، شەشۋىن ارەڭ تاپتىم. ول ەجەلگى قاڭلى بۋدديستەرىنىڭ عۇلامالارى جازدىرعان «ۋماني بادۇماحۇم» دەگەن دۇعا بولىپ شىقتى. ەستۋگە قاراعاندا بۇل جازۋ قازاقستاننىڭ الاتاۋ، ارقارلى تاۋلارىندا دا بار ەكەندىگى ءمالىم. كۇنزىن اتتى لاما ماعان: «اعا، بۇل دۇعانىڭ قۇدىرەتى وتە كۇشتى. ءسىز بىلەتىن «باتىسقا ساياحات» فيلمىندەگى سۇڭ ۋكۇڭ 500 جىل تاۋدىڭ استىندا جاتادى عوي. سوندا ول اسپان قۇدايىنا جالىنىپ، سول پالەدەن قۇتقارۋدى تالاپ ەتەدى. اسپان قۇدايى ونىڭ تىلەگىن قابىلداپ، اسپاننان جازۋ جازىلعان ءبىر قاعاز لەنتاسىن تۇسىرەدى. سول قاعازعا جازىلعان جازۋ – ءسىز سۇراپ وتىرعان «ۋماني بادۇماحۇم» دەگەن دۇعا. سول دۇعانىڭ قۇدىرەتىمەن الىپ تاۋ كوتەرىلىپ، سۇڭ ۋكۇڭ ەركىندىككە شىعادى. قازىرگى تيبەت لامالارى قولىنا ۇرشىقشا اينالعان ءبىر نارسەنى ۇستاپ، ءبىر دۇعانى تىنباي وقيدى عوي. سول دۇعادا وسى دۇعا. بۇل دۇعا ءبۋدديزمنىڭ جاۋھارى. ءبىر كەزدەرى ىشكى قىتايدان مىڭداعان بۋدديستەر نوم ىزدەپ قازىرگى كورلاعا، سونداعى مىڭداعان ادام ءتاۋ ەتەتىن تاۋاپحاناعا سابىلعان ەكەن. «باتىسحا ساياحات» فيلمى سونىڭ ءبىرى عانا...» - دەپ حيكايالاعان ەدى.
قاڭلى اقىندارى
كەزىندە باتىس پەن شىعىسقا بىردەي تانىلعان وسىنداي قۋاتتى ءارى مادەنيەتتى ەلدەن نەبىر جۇيرىكتەر، عۇلاما عالىمدار، اقىن-جىراۋلار شىققانى ءمالىم. ايتالىق اتاقتى اقىنداردان قاڭلى پوتودىڭ (232-348)، بوقىم (1255-1300)، سارسەن (1295-1345)، ت.ب. بار. سولاردىڭ ىشىندەگى دارا تۇلعا قاڭلى باي ءجۇي تۋرالى توقتالىپ، ەڭ اۋەلى ونىڭ «قاڭلى بيكەشىنە» ارناعان ولەڭىنەن ءسوز ءقوزعالىق:
بيشى بيكەش ويقاستاپ،
وڭعا-سولعا بوي تاستاپ،
جاۋعان قارداي قالىقتاپ،
قۇيىنداي قۇيعىپ ءشارىقتاپ،
مۇدىرۋدى بىلمەگەن،
بۇرالا تولقىپ بيلەگەن.
كەلىپتى بيكەش قاڭلىدان،
التى ايشىلىق ارىدان،
جارىسا زىرلاپ كۇيمەمەن
كوڭىلى تولقىپ كۇيمەنەن.
بيدىڭ بيىك ساراسى،
الەمدە جوق باعاسى،
قول جەتكىسىز اسىلعا،
اركىمنىڭ بار تالاسى،
القا-قوتان اينالدى،
جۇرتتىڭ تورە-قاراسى.... («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، ءۇرىمجى، 2009 ج. 118-بەت).
قاڭلى ءجازى
«سۇي پاتشالىعى تاريحى، قاڭلى تاراۋىندا»: «قاڭلىلاردىڭ جازۋى كولدەنەڭىنەن جازىلادى، ولاردىڭ ءوزى جازعان كىتاپتارى بار...» دەلىنگەن. ءحىىى عاسىردا «قاڭلى ءتىلىنىڭ سوزدىگى» جاسالعان. بۇل سوزدىكتىڭ اۆتورى مۇقامەت يبن قايىس دەگەن ادام ەكەن. وكىنىشكە وراي سول ءبىر التىنداي اسىل مۇراعاتتى ىزدەستىرىپ، سول جولدا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ادامدى ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ۇشاراتا المادىق.
قاڭلى ويىن تۇرلەرى
ول كەزدەگى تۇركى ەلدەرىنىڭ، سولاردىڭ اراسىنداعى قاڭلى، ءۇيسىن ەلدەرىنىڭ مادەني ورەسى قىتايدان الدە قايدا جوعارى بولعان. ءسۇي، تاڭ داۋىرىندە قىتاي پاتشالارىنىڭ بيلىگىن ۇستاعاندار تۇركى قاندى ادامدار بولعاندىعى ءۇشىن ولار تۇركى حالىقتارىن جاتسىنباي ولاردىڭ تاڭداۋلى مادەنيەت ۇلگىلەرىنە ايىرىقشا قۇرمەتپەن قاراپ، ولاردى دەر كەزىندە قابىلداپ، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنە اينالدىرىپ وتىرعان. ايتالىق، «شەڭبەرەك ويىنى»، «سىرىق ويىنى»، «ات ءۇستى دوپ ويىنى»، «كۇرەس ويىنى»، ت.ب. ءبارى دە قىتايعا تۇركىلەردەن بارعاندىعى تاريحي كىتاپتاردا انىق جازىلعان. «شونجى تاۋىندا جازىلعان تاريحي ەستەلىكتەر» دەگەن كىتاپتا: «باسىن جەرگە تىرەپ، ەكى اياعىن كوككە قاراتىپ، شىر اينالىپ ويناۋ – شەڭبەرەك ويىنى دەلىنەدى» دەپ جازىلعان. «جاڭا تاريحتىڭ عۇندار تاراۋىندا»: عۇنداردىڭ شەڭبەرەك ويناۋداعى شەبەرلىگى باياندالعان. تۇرپان وڭىرىنەن تابىلعان شەڭبەرەك ويناۋشى بالانىڭ بالشىق ءمۇسىنى سول كەزدە عۇنداردىڭ وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن تاريحي فاكتىلەرىمەن سايكەس كەلەدى. ال، ات ءۇستى دوپ ويىنىن «توبىق دوپ ويىنى» دەپ تە اتاعان، ولار ءىرى قارانىڭ – تۇيە نەمەسە وگىزدىڭ توبىعىن تەرىمەن قاپتاپ، سونان دوپ جاساپ، اتتىلار ەكى توپقا ءبولىنىپ، رەسمي دوپ مايدانىن قۇرىپ، ونىڭ ويىن ەرەجەلەرىن جاساپ، ۇتىسىپ ويناعان. ەجەلگى تۇركى تىلىندە ونى «چاۋگان ويىنى» دەپ اتاعان. «كۇرەس ويىنىن» قىتاي تىلىنە «مۇيىزدەسۋ ويىنى» دەپ اۋدارعان. بۇل بالكىم، تۇركى حالىقتارىنىڭ بالۋاندارىن زەڭگى بابا – بۇقاعا ۇقساتىپ، شىنجىرلاپ ۇلكەن ايباتپەن اكەلىپ كۇرەسكە سالاتىن بايىرعى داستۇرىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
«سوڭعى حانناما، باتىس ءوڭىر شەجىرەسىندە»: «ارىستان ويىنى كۋساننان (قازىرگى كۇشار – ەجەلگى قاڭلىلاردان) چاڭ-انگە تاراعان... ول كۋسان (قاڭلى) مۋزىكاسىمەن ورىندالادى... جاڭا ەرانىڭ 87 جىلى شىعىس حان حاندىعىنا ارىستان تارتۋ ەتىلگەن...» دەگەن تاريحي ەستەلىكتەر جازىلعان. دالا حايۋاناتتارى بۇركىت، ايۋ، ارىستان، جولبارىس سياقتىلارعا ەلىكتەپ بي جاساۋ نەمەسە كۇي جاساۋ ونەرى ەجەلگى كوشپەندىلەر – دالا حالىقتارىنان تاراعاندىعى تاريحتان ءمالىم. سول ارىستان ءبيىن ەڭ العاش رەت ەجەلگى تۇركىلەر «كەڭ سۋ – تار سۋ» دەپ، ال، قىتايلار ونى «گانسۋ» دەپ اتايتىن بايىرعى ۇيسىندەر ەلىنەن كورىپ، باي ءجۇي اقىن ونى تاڭىرقاي وتىرىپ تامسانا جىرلايدى:
-حۋلار شىقتى ارىستانشا جاسانىپ،
شى لياڭدا ويناپ ارىستاننىڭ ويىنىن.
باسى اعاش، قۇيرىعى ونىڭ تال جىبەك،
ارلى-بەرلى تولعايدى ءداۋ مويىنىن.
شىر اينالىپ شىقىرلايدى تىستەرى،
كورسەتتى ايبات ەكى كوزى شاتىناپ.
بۇل وڭىرگە باسقا الەمنەن كەلگەندەي
كوز تىگەدى ول.
تاڭعالادى اتىراپ... («مۇرالار نەنى ايتادى» 1991 ج.، ىلە حالىق باسپاسى، 348 ب.).
دەمەك، ارىستان ويىنى جانە ونىڭ باس كەيىپكەرى ارىستان سوناۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ العاشقى داۋىرىندە ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ 87 جىلى ەجەلگى قاڭلى ەلىنەن قىتاي ەلىنە تارايدى. سونان VIII عاسىر كەيىن، ياعني 772-846 جىلدار ارالىعىندا سول ويىندى ەجەلگى ءۇيسىن ەلىندە تاماشالاپ، وعان تاماشا جىر ارناۋىنا قاراعاندا ارىستان ءبيىنىڭ ۇزاق تاريحقا يە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبيى ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. وسى ءبيدىڭ بۇل زامانعا كەلگەندە قىتاي حالقىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۇلتتىق بيىنە اينالعاندىعىن، بۇلاردى قويىپ قازاقتىڭ جەلبىرلى كويلەگى، قازاق قىزدارىنىڭ ۇكىلى تاقياسى مەن ساۋكەلەسىنە ەلىكتەگەن ساحنالىق كيىمدەرىنىڭ دە قىتاي ساحنالارىنان ورىن الىپ بولعاندىعى ءبىز كورىپ جۇرگەن شىندىق. مىنە، وسىدان بارىپ اعايىندار: ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەي بىلەيىك، قىمىز اشىتۋ، سايگۇلىك باپتاۋ، يت باپتاۋ، كوكبار، الپامىس جىرى سياقتى تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى باسقالاردىڭ يەمدەنىپ العانىنا نەمقۇرايدى قارايتىنىمىزعا اشىنايىق، دەگەن پىكىردى قازاقستاندىق جانكۇيەر ازاماتتارعا جارنامالاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.
باي ءجۇي
بىز تومەندەگى اقىن نەسىپبەك ايتوۆتىڭ اۋدارعان باي ءجۇي اقىننىڭ «كيىز ءۇي» اتتى ولەڭىن وقىپ كورسەك باي ءجۇيدىڭ كىم ەكەندىگى ونان ارى انىقتالا تۇسەدى:
-كيىزىنە ءجۇنى كەتكەن مىڭ قويدىڭ،
شاڭىراعى قايىڭىنان كۇڭگەيدىڭ،
ارى بەرىك، ءارى ىڭعايلى، ءارى اسەم،
دەي المايمىن اعاشىنا ءمىن قويدىم.
سايىن دالا ونىڭ مەكەن تۇراعى،
بىردە كورسەڭ تەرىستىكتە تۇرادى،
ساربازدارمەن بىرگە كوشىپ ساعىمداي،
(ەسكەرتۋ – حۋلار – عۇندار سولاي اتالعان. شى لياڭ قازىرگى گانسۋ، ەجەلگى گانسۋ – تارسۋ ول كەزدە سولاي جازىلعان).

ءبىر قاراساڭ تۇستىك جاقتان شىعادى.
شىم جىبەكتەن مىقتى بەلدەۋ بايلاعان.
قوزعالىستا السىن قانداي داۋىل، قاي بوران؟!
كىرسەڭ جىلى ءىشى قىز-قىز قايناعان،
كوك جيەكتەي دۇپ-دوڭگەلەك اينالاڭ.
تاۋحىمەتتىڭ تارتىپ ەدىم تالايىن،
بۇل كيىز ءۇي بولدى مەنىڭ سارايىم.
ايلى تۇنگى كولەڭكەسى-اي كولبەگەن –
قىستا ونىمەن بىرگە وتەدى سان ايىم.
تۋىرلىقتىڭ سىرتىن قىراۋ شالسادا،
ىزعار وتپەس، بوران سوقسىن ءقانشاما.
سان-سالتانات ءىشى كىرسەڭ شىققىسىز،
كورگەن پەندە تاڭداي قاعار تامسانا.
جىرشى توردە بۇلبۇل قۇستاي سايرايدى،
باقسى بيلەپ، وت باسىندا وينايدى.
بالداي قىمىز بالبىراتىپ دەنەڭدى،
الپىس ەكى تامىرىڭدى بويلايدى.
قويۋ ءتۇننىڭ قۇشاعىندا اۋناعان،
قانداي عاجاپ جالىندى وشاق لاۋلاعان.
وت ساۋلەسى ايمالايدى ىرگەنى –
دىرىلدەگەن قىزىل گۇلدەن اۋماعان.
كەڭ اشىلىپ تۇنگى اۋانىڭ قۇشاعى،
قاسيەتتى ءتۇتىن كولبەپ ءۇشادى.
سال سەيىلسە، كەنەت كوكتەم سۋىنداي،
تاسقىنداعان ولەڭ كوپتى قۇشادى.
مۇندا وتىرعان جاندا قانداي بار قايعى،
ۇجىماققا شاقىرساڭ دا ءبارمايدى.
شوپ كۇركەدە كۇي كەشكەندەر كۇيبەڭمەن،
ماي توڭعىسىز قىستاداعى جاۋرايدى.
سوپىلاردا كيىز ءۇيدى ارمانداپ،
پىسىقتاردا قارىزدانار قارباڭداپ،
مەن وسىندا ۇرپاعىمدى ءوربىتىپ،
دام تۇزىمدى جيام كەلگەن جانعا ارناپ.
سالتاناتتى سارايىنا پاتشا ماس،
ساراي بارلىق ءۇمىتىڭدى اقتاماس.
كيىز ءۇيدىڭ قۇدىرەتىنە جوق تالاس،
سارايىڭا بەرمەيمىن مەن باسپا-باس.
باي جۇي
مىنە، كورىپ وتىرسىزدار، كيىز ءۇيدى پاتشانىڭ سارايىنا ايىرباستاۋدى قالامايتىن، ءوز ۇرپاعىن وسىندا ءوربىتىپ، قىسى-جازى وسى كيىز ءۇيدىڭ قىزىعىن كورىپ، جىراۋلاردىڭ دا، باقسى-بالگەرلەردىڭ دە عاجايىپ اۋەندەرىن وسى ءۇيدىڭ تورىنەن تىڭداپ وسكەن كيىز ءۇيدىڭ پەرزەنتى بولماسا باي ءجۇي اقىن كيىز ءۇيدىڭ سول زامانداعى ەڭ تاماشا، ەڭ اسەم باسپانا ەكەندىگىن سونشالىقتى اقىندىق شابىتپەن، سونشالىقتى تاماشا سۋرەتكەرلىكپەن جىرلاماس ەدى.
اۋدارما
2009 جىلى استانا قالاسىنان «ەجەلگى قىتاي ادەبيەتى» دەگەن ۇلكەن ادەبي اۋدارما جارىق كورىپ، ولار قازاقستاندىق ءىرى قالامگەرلەردىڭ بەكىمىنەن وتكەن. اۋدارمانى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يمانعازى نۇراحىمەتۇلى جاساعان. ول سول ءبىر ءىرى اۋدارما كىتابىن دايىنداۋ كەزىندە قىتايدا جاريالانعان قىتاي ءتىلى ماماندارى – اۋدارماشى عالىمدار ءازىمقان تىشانۇلى، ابدىلدابەك اقىشتايۇلى قاتارلى ازاماتتاردىڭ اۋدارمالارىنان پايدالانعاندىعىن اشىق ايتقان. بۇل ارينە القارلىق عىلىمي پوزيتسيا. بۇلار باسقا بىرنەشە اۋدارماشىمەن بىرلەسىپ قىتايدىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارى «باتىسقا ساياحات»، «قىزىل سارايداعى ءتۇس»، ء«ۇش پاتشالىق حيساسى» اتتى ءىرى ەڭبەكتەردى تارجىمالاعان بىلگىر ازاماتتار بولاتىن. ۇرىمجىدەگى شينجياڭ حالىق باسپاسىندا مەن ولارمەن بىرگە ىستەگەم، كەيبىر شىعارمالاردىڭ رەداكتسيا جۇمىسىنادا ارالاسقام. اسىرەسە ءازىمقان تىشانۇلى اعامىز «تاڭ ءداۋىرىنىڭ 300 ولەڭى» اتتى ايگىلى اۋدارماسىمەن ەل ەسىندە قالعان. مارقۇم ءازىمقان اعامىز ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدىق اۋدارما بارىسىندا سەزگەنىم: «باتىسقا ساياحات»، «قىزىل سارايداعى ءتۇس» قاتارلى ءىرى ەڭبەكتىڭ اۆتورلارى قىتاي ەمەس، باسقا ۇلتتان... لي باي اقىننىڭ ارعى تەگى دە قىتاي ەمەس، تۇركى اۋلەتىنەن، الگى كارىم اكىرامي ونى ىلەباي، دەپ اتاپتى عوي...» - دەپ قارقىلداپ كۇلىپ وتىراتىن.
يمانعازى باۋىرىمىزدىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن «ەجەلگى قىتاي ادەبيەتى» اتتى ءىرى ەڭبەككە باي ءجۇي اقىننىڭ «پيپا جىرى» جانە «ارىلماس ارمان» دەگەن ەكى داستانى ەنگىزىلگەن. اۋدارمانى ءتۇپ نۇسقامەن سالىستىرۋ مۇمكىندىگى بولمادى، ءبىراق، قازاقى تۇرعىدا وقىعان ادامعا ءازىمقاننىڭ اۋدارمالارىنا قاراعاندا كوركەمدىك ورەسى جوعارىلاۋ ءتارىزدى سەزىلدى. بىزدەگى اۋدارماشىلار ءازىمقاننىڭ اۋدارمالارىن ءتۇپ نۇسقاعا جاقىن بولعانىمەن، قازاقشا نۇسقاسىنىڭ كوركەمدىگى سولعىنداۋ شىعادى، دەپ قاراۋشى ەدى.
«پيپا جىرى» اتتى داستاندى اقىن ىشكى قىتايدىڭ ياڭ جوۋ وڭىرىندە (قازىرگى گۇيجوۋ ولكەسى) ءبىر داريانىڭ جاعاسىندا ءشوپ كۇركەنىڭ ىشىندە وتىرىپ تۋعان ەل، تۋعان جەرىنىڭ اسەم مۋزىكالىق اسپابى پيپانى (قازىرگى جەتىگەن اسپابىنىڭ ارعى تەگى وسى بولار، ول كەزدە پيپا – بەس ىشەكتى ەكەن) جانە ونان توگىلگەن سان الۋان تامىلجىعان اۋەندى ساعىنىپ وتىرىپ جازادى.
-بولمايدى ويىن-ساۋىق بۇل وڭىردە،
ول جايلى ورىندالماس تىلەگىڭ دە.
جىل بويى مۋزىكا ءۇنىن ەستىمەدىم،
تاڭىر-اۋ، جىلايمىن با، كۇلەمىن بە؟! – دەپ زارىعادى اقىن. وسىلايشا زارىعىپ، باتىستاعى ەلىن، ونىڭ دۋمانداتقان ان-كۇيىن ساعىنىپ وتىرعاندا قولىندا پيپاسى بار نازىك ارۋ پيپاسىن تارتىپ قۇيقىلجىتىپ قويا بەرەدى. كوزىنە ەلەس بولىپ كورىنگەن سول ءبىر تاماشا كۇيشىنىڭ تامىلجىعان كۇيلەرىنىڭ قۇشاعىندا ءوزىنىڭ بۇرىنعى كوڭىلدى كۇندەرىن، ەلىن، جۇرتىن ەلەستەتىپ، «جالعىز ءوزى ايلى تۇندە قايعىسىن شاراپپەن باسقانىن» ايتا كەلىپ، داستاننىڭ سوڭىن:
-جاراتسا قۇدىرەتىم سور ماڭداي قىپ،
وزىڭە ءوز جۇرەگىڭ بولعانداي جۇك.
كوز جاسى بەيشارانىڭ سەل بوپ اعىپ،
شىلقىتتى ومىراۋىن مالمانداي قىپ. - دەگەن جىرمەن اياقتاتادى.
قاي زاماندا بولماسىن جاقسىعا جارماساتىندار كوپ بولادى عوي. ءبىر كەزدەرى ءال-فارابي، يبن-سينالاردى اراپ-پارسى ەلدەرى يەمدەنىپ جۇرسە، سوناۋ V-VI عاسىرلاردا ەۋروپا ەلدەرىن ريم يمپەرياسىنىڭ قۇلدىعىنان قۇتقارعان كوشپەلى عۇن يمپەرياسىنىڭ كوسەمى ايگىلى اتتيللانى (ەدىلدى) فرانتسۋزدارمەن گەرماندار وزدەرىنە تاۋەلدەپ باقتى. شىعىستاعى اتاقتى عۇن-تۇركى اۋلەتىنەن شىققان ۇلى قالامگەرلەر لي باي، باي جۇيلەردى قىتاي ەلىنىڭ وزدەرىنە تاۋەلدەۋى دە ءدال سول ءتارىزدى قۇبىلىس. ءبىراق، سوڭعى جىلدارى ۇلى حان ەلىندەگى تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ تەرەڭدەپ، اشىق ساياساتتىڭ ارشىنداپ ىلگەرلەۋىنە بايلانىستى قىتاي عالىمدارىنىڭ وزدەرى لي باي، باي ءجۇي قاتارلى ايگىلى اقىنداردىڭ ارعى تەگى تۋرالى شىندىقتى اشىق ايتۋعا جول اشتى. باي ءجۇي اقىن لي بايدان 10 جىل كەيىن ومىرگە كەلگەن ءارى لي بايدىڭ جولىن قۋعان بىرەگەي اقىن بولعان ادام.
ونىڭ «ارىلماس ارمان» اتتى داستانى لي باي اقىننىڭ ەڭ سوڭعى ءومىرى وتكەن سىچۋاندا جازىلعان. سىچۋان ءتورت وزەن دەگەن ءسوز. جەتى وزەن (جەتىسۋ) بويىنىڭ پەرزەنتىنىڭ ءتورت وزەن بويىنا بارىپ تۇراقتاۋىندا دا ءبىر سىر بولسا كەرەك. «ارىلماس ارمان» داستانى ەجەلگى تۇركى، اراب-پارسى ەلدەرىنىڭ عاشىقتىق حيكاياتتارى سارىنىندا جازىلعان. ونى وقىپ وتىرعاندا كوز الدىڭىزعا «قوزى - بايان»، «تاھير - زۇھىرا»، «عارىپ - سانام» جىرلارىنىڭ حيكاياتتارى ەلەستەپ وتىرادى. مۇنداي عاشىقتىق ەپوستار قىتايدىڭ ءوز ۇلتتىق حيكايالارىندا كوپ كەزدەسپەيدى. قىتايدا «لياڭسانباي مەن جوۋيىڭتاي» دەگەن عاشىقتىق حيكاياتتىڭ ۇلكەن داڭقى بار. ءبىراق، بۇل عاشىقتىق حيكايات قىتايدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە جاسايتىن از ۇلتتاردىڭ رۋحاني بايلىعى ەسەپتەلىپ ءجۇر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ول از ۇلتتاردىڭ ارعى تەگى سول ءسۇي، تاڭ داۋىرىندە وڭتۇستىك وڭىرگە سۇرگىن ەتىلگەن الدەنەشە ون مىڭداعان تۇركى جۇرتىنىڭ ۇرپاعى، دەپ ءجۇر. «ارىلماس ارمان» حيكاياتىندا ءبىر پاتشا ءبىر قاراپايىم شارۋانىڭ كوركى كوز تويعىسىز سۇلۋ قىزىنا قۇلاي عاشىق بولىپ، اقىرى سول قىزبەن نەكەلەسەدى. پاتشانىڭ سالتاناتتى سارايىندا وسىناۋ عاشىق جاندار مۇراتتارىنا جەتىپ، باقىتتى ءومىر كەشىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە اياق استىنان سوعىس تۋىپ، ەل ءبۇلىنىپ، پاتشا سارايىنىڭ تاس – تالقانى شىعادى. ول كەزدە ىرگەلەس وتىرعان ەكى حالىق – تۇركىلەر مەن قىتايلاردىڭ اراسىنداعى سوعىس ءتۇتىنى ۇزىلمەي تۋىپ تۇرعان. بەينە اقىن دۋفۋدىڭ «سوعىس اربالار جىرى» اتتى ولەڭىندە:
-كىسىنەيدى جىلقى ءۇنى، سىقىرلايدى اربالار،
اتتانۋعا مايدانعا ساداعىن سارباز قولعا الار.
ۇزاتا شىعىپ ۇلانىن – وكسىك اتسا اكەسى،
ەتەگىن جۋىپ كوز جاسى ەڭىرەيدى انالار... – دەپ جازعانداي جۇرت سوعىستان ابدەن زاتتە بولعان-دى. قىتايدىڭ باتىس ءوڭىر جونىندەگى تاريحي جازبالارىنىڭ دەنى سوعىستار تاريحىنىڭ شەجىرەسى دەۋگە بولادى. باي ءجۇي اقىن جىرلاپ وتىرعان حيكايات ءدال وسىنداي سۇراپىل سوعىستىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. حاتەر استىندا قالعان پاتشا باتىسقا قاراي قاشادى. مۇندا دا ءبىر سىر بولسا كەرەك. بالكىم ونىڭ قۇتىلاتىن جاعى سول باتىس ءوڭىر بولسا كەرەك. ءبىراق، وكىنىشكە وراي قۋعىنشىلار قۋىپ جەتىپ، ونىڭ اياۋلى جارىن سول مايداندا دارىعا اسىپ ولتىرەدى. ايتەۋىر ارپالىسىپ ءجۇرىپ ءوزى ارەڭ قاۋىپتەن قۇتىلادى. كۇندەر وتە كەلە ول پاتشالىق تاققا قايتا وتىرادى، بۇرىنعى ءسان-سالتاناتى قالپىنا كەلەدى. ءبىراق ونىڭ بار باقىتى سول اياۋلى جارىمەن بىرگە كەتكەندەي بولىپ، ءومىرى قۇلازىپ، قايعى-قاسىرەتتىڭ قارا تۇمانىنان ايىرىلا الماي زار ەڭىرەۋمەن ءومىرىن وتكىزەدى. وسىلاي زارىعىپ جۇرگەندە سول ەلدە ولگەن ادامعا «جان سالعىش ءتاۋىپ» بار ەكەن دەگەندى ەستىپ، سونى الدىرادى. پاتشا وعان: «ماعان مىنا پاتشالىق تاقتىڭ دا، سان-سالتاناتتىڭ دا قاجەتى جوق، سول ءبىر اياۋلى جارىمدى ءتىرىلدىرىپ بەرسەڭ بولعانى...» دەگەن تىلەك بىلدىرەدى. سونىمەن جان سالعىش ءتاۋىپ ارعى-بەرگى ارۋاقتار دۇنيەسىن كەزىپ، پەرىگە اينالىپ كەتكەن پەريزاتتى ارەڭ تابادى. پەريزات ءتىرى كەزىندەگى عاشىق جارىنا بەلىندەگى التىن قاپتى باستىرعىسىنىڭ جارتىسىن ەستەلىك ءۇشىن بەرىپ:
-بارعان كەزدە باقيعا،
كەزدەسەرمىز ءالى ءبىز،
ۇجىماقتىڭ تورىندە،
كەزدەسەدى جانىمىز...
كوكتە جۇرسەك اققۋمىز،
جازىلمايتىن جۇبىمىز،
تامىرى ءبىر اعاشتىڭ،
ەكى بولەك ءدىڭىمىز... دەپ سالەم ايتىپ، قالعان ءومىردى سول باقي دۇنيەدە بىرگە وتكىزۋ جونىندە ۋاعداسىن بەرىپ، جان سالعىش ءتاۋىپتى، ءپاني دۇنيەگە وسىلايشا قايتارادى. مىنە، كورىپ وتىرسىزدار، اقىننىڭ ءپاني دۇنيە مەن باقي دۇنيە جونىندەگى، ارۋاقتار، پەرىلەر جونىندەگى نانىم-سەنىمدەرى ءبىزدىڭ ەجەلگى تاڭىرلىك نانىم-سەنىمدەرىمىزبەن ۇقساس شىعىپ وتىرعانىنا، ونداعى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى، تابيعات سۋرەتتەمەلەرى مەن بۇكىل حيكاياتتى ءوربىتۋ دەڭگەيىنە قاراپ تا ونىڭ ناعىز لي بايدىڭ جولىن قۋعان تۇركى اقىنى ەكەنىن دە تولىق اڭعارۋعا بولادى. داستاننىڭ ەڭ سوڭىندا:
-جەتكىزبەيدى ماڭگىلىك،
شىعارمايدى قۇماردان،
مولشەرى جوق، شەگى جوق
تاۋسىلمايدى-اۋ بۇل ارمان، - دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭىنىڭ وزىندە قانشالىق تەرەڭ تولعانىس، ۇلكەن فيلوسوفيالىق ءتۇيىن جاتقانىن دا اڭعارۋ قيىن ەمەس. اقىننىڭ ەكى داستانىندا دا ساعىنىشقا، ارمانعا تولى حيكاياتتار شەرتىلىپ، سول ارمانعا جەتە الماعان، ءومىرى وكسىپ وتكەن كەيپكەردىڭ كوڭىل-كۇيى سۋرەتتەلەدى. بالكىم بۇل كەيىپكەر اقىننىڭ ءوزى بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
بىز ەجەلگى اراب-پارسى تىلىندە مول مۇراعات قالدىرعان قانداستارىمىز بەن جەرلەستەرىمىزدى مويىنداپ، ولاردى ۇلكەن ماقتانىشپەن اتاپ وتىرامىز. مۇنىمىز ءجون-اق، تاعى ءبىر ءبولىم قالامگەرلەرىمىز شىعارمالارىن ورىسشا جازىپ نەمەسە ورىسشاعا اۋدارتىپ، وسىناۋ ۇلى ورىس حالقىنا تانىلۋدى ارماندايتىنىن دا بىلەمىز. مۇنى دا تەرىستەۋگە بولماس. ال، ەجەلگى زاماندا بولسىن، قازىرگى زاماندا بولسىن تاعى ءبىر ءبولىم قانداستارىمىزبەن جەرلەستەرىمىز ءوز شىعارمالارىن قىتاي تىلىندە جازىپ، كۇللى قىتايعا، ءتىپتى سول ارقىلى الەمگە تانىلعان بولسا دا ولاردىڭ ءوز ارمانىنا جەتە الماي، ەلىنە قايتا الماي، «تاۋسىلماس ارمان» قۇشاعىندا وتكەنىن، «جات ەلگە ۇزاتىلعان قىز ءتارىزدى، زارىعۋدان داۋىسى قارلىعىپ بارىپ، ەڭ سوڭىندا ءۇنى وشكەنىن» بۇگىنگى ۇرپاق ۇعىپ-بىلۋگە، ءتىپتى، زەرتتەپ، اتا-بابا اماناتىن كەيىنگى اۋلەتپەن جۇزدەسۋگە مۇمكىندىك جاساۋعا مىندەتتى ەمەس پە؟! بۇل عانا ەمەس-اۋ، سوناۋ ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن زامانىندا سول كەزدەگى قازاقتىڭ قايماقتارى – ءارىپجان اقىن، اسەت اقىن، ارعىنبەك اقىن، كودەك اقىن، جۇسىپبەك قوجا، ت.ب. ارقىلى قىتايعا بارعان ۇشان-تەڭىز مۇراعاتتاردى دا اتا جۇرتقا جەتكىزۋ قاجەت قوي. حالىق جىرلارىنىڭ، قازاق ونەرىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان تۇرلەرىن سول جاقتان تابۋعا بولادى. بۇل جاقتا ۇشتەن ەكى بولىگى جىرلانعان «قىزجىبەك - تولەگەننىڭ» تولىق نۇسقاسىن، «باقتياردىڭ قىرىق بۇتاعى» اتتى ۇلاسپالى جىرلار شوعىرىن، كەزىندە «نايمان موللا» اتتى جىراۋ جىرلاعان ء«ۇيسىن اۋعان» اتتى جىرلاردى جانە ايگىلى ماناسشى ءيۋۇسىپ ماماي جىرلاعان قازاقتىڭ تاريحي جىرلارىن.ت.ب. حالىق مۇرالارىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن سول جاقتان تابۋعا بولادى. سولاردىڭ ءبارىن تۇگەندەپ العاندا عانا ءبىز ءتورت تۇرمانى تۇگەل تاۋەلسىز ەل ەكەندىگىمىزدى ايگىلەي الاتىن بولارمىز.

(الماتى 2012. 12. 05)

"پرەزيدەنت جانە حالىق" گازەتىنەن

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1376

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


الەۋمەتتىك زەرتتەۋ: «Nu 8 مينوت
گونكونگتاعى قاقتىعىس كە 9 مينوت
中国哈萨克语广播网 29 مينوت
ەلوردادا جاڭا الىپبيگە 1 ساعات
ەرمەك مارجىقپاەۆقا كوكش 1 ساعات
100 تەڭگە جۇتىپ قويىپ، 1 ساعات
توكيو وليمپياداسىندا ءۇ 1 ساعات
قاراعاندى وبلىسىندا ءوز 1 ساعات
ءدىني باسقارمادان گورى 1 ساعات
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاق 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ارىستا جەمقورلىققا قارس 1 ساعات
«بالۋان شولاق» ءفيلمى ء 1 ساعات
ەسەپسىز جارىق. اپاتتى ج 1 ساعات
پرەزيدەنت «Digital Cent 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
سوزىلمالى وبسترۋكتيۆتى 2 ساعات
نۇرلان ونەرباەۆ «اباي ج 2 ساعات
ماسح (پروتيرانيە) نا نو 2 ساعات
جاھاندىق داعدارىس جاعدا 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
ءقادىر ءتۇنى وسى دۇعانى 2 ساعات
ۋەفا ەۋرو-2020 جەرەبەسى 2 ساعات
جەتىساي اۋدانىندا شىعار 2 ساعات
«اقتوبە» الەۋمەتتىك - ك 2 ساعات
قۇرانداعى پايعامبار بەي 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
قازاق بوكسشىسى توكيودا 3 ساعات
28 - كەزەكتى جۇڭگو جينج 3 ساعات
وزبەكستاندا كونە تۇرىك 3 ساعات