نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 05:57 - 2013/06/02

ماقالا جولداۋشى: مامۇلىك
ماقالا اپتورى: مۇقيات جاپان ۇلى
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: التاي
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз


ادىرنا› ،سىنشى جانە كۇرەتامىر
مۇقيات جاپان ۇلى
ادىرنا-ساداقتىڭ جەبە تەۋىپ شىعاراتىن اتقىشى.ادىرنا بولماسا جەبەدە اتىلىپ شىقپايدى .وت كۇشى بولماسا راكاتادا ورنىنان قوزعالماق ەمەس .سىنشى ،اقىن ىدىرش ادىلقانوۆ2011-جىلى 11-ايدا ‹‹شينجياڭ جاستار- ورەندەر باسپاسىنان ›› شىققان سىن جيناعىنىڭ اتىن ‹‹ادىرنا ›› قويپتى .بۇل جيناق ادەبيەت سىندى كۇردەلى دە ،ساليحالى كوشىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەرگە ءوز كىرىسىنە قانداي وق سالدى .شىبىن اتار شي وق پا ؟حاننان باسقا دا جوق سالتانات ءۇشىن سالىپ جۇرەر التىن جالاتقان ‹‹التىن جەبەمە ›› ؟اسپانداعى قىرانعا ،جەردەگى قۇلانعا كەزەنەتىن جۇيرىك جەبەمە ؟جاۋاپتى جيناقتىڭ ءوز بويىنان ءىزدەپ كورەيىك .
اۋەلى سىن سىنشىنىڭ ەڭبەگى .سىنشى ورەلى بولماي تۇرىپ، سىن ساپالى بولمايدى .
سىنشى بولۋ اۋىر مىندەت .ساپىرلىسقان كوپ پىكىردىڭ ،كوبىكتەي كوپ شىعارمانىڭ كولكىمەسىندە اداسپاي ،اسىلىن ارداقتاپ ،قيسىعىن تۇزەۋ ءۇشىن سىنشى ىزدەنگىش ،مولء بىلىمدى بولۋى قاجەت .اۆتوردىڭ بۇل جيناعىن وقىپ شىققاندا ىدىرىش ادىلحانوۆتىڭ ادەبيەت تاريحى ،ادەبيەت نازارارياسى جانە،ادەبيەت عىلىمى جونىنەن تالىقپاي ىزدەنگەن مولء بىلىمىن تانىتىپ تۇر .ول اۋىز ادەبيەتىمىزدەن ،كلاسسيك جازۋشىلارىمىزعا دەيىن ،سىرشىل اقىننان قىرسىز اقىنعا دەيىن .. ادەبيەتىمىزدىڭ نەشە مىڭ جىلدىق تاريحىن ،سىرى مەن سىمباتىن شولا قارايدى .اۆتوردىڭ ‹‹جاڭالىق جولى ىزدەنىس ›› اتتى شاعىن ماقالاسىندا –اق اۋىز ادەبيەتىنەن 1980-جىلدارداعى شينجياڭ قازاق ادەبيەتىنىنە دەيىن جەلى تارتقانء بىلىم ايدىنى جاتىر .اۆتور اۋىز ادەبيەتىنىڭ تابستارىنان وي ۇشقىنداتىپ ،كلاسسيك مۇحتار اۋەزوۆتان، جۇسىپبەك ،ماعجاننان تۋىسقان ۇلتتاردىڭ داڭسالى اقىن-جازۋشىلارىنا دەيىن القىپ كۇنى بۇگىنگى سان-سالالى يزم-اعىمدارعا سوعىپ سودان 80-جىلدارداعى شينجياڭ قازاق ادەبيەتىنىە ويىسادى .ماقالا قىسقا بولعانىمەن كوز اياسى كەڭ ،ءبىلىم ورەسى جوعارى .اۋتوردىڭ وسى شاعىن جيناعىنداعى ون ەكى ماقالاسىنداعى ادەبيەتتىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا ،مازمۇنى مەن فورماسىنا ،سەزىمى مەن ساناسىنا ،ولاعى مەن وزىعىنا وي تولعاعان ،ءار داۋردىڭ اقىن –جازۋشىلدارىن وزىنشە جىتي باقىلاعان ،سول ىزدەنىس ۇستىندە تەر توككەنىن ،ادەبيەتتەن مول ءبىلىم قورىن جيناعانىن ايقىن بايقاۋعا بولار ەدى .ءبىلىم ايدىنى شەكسىز كەڭەيۋ ۇستىندەگى بۇگىنگى تاڭدا سىنشىنىڭ ءوز كاسىبىنە مامانداۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەگىن جوققا شىعارۋ ادىلەت سانالمايدى .ىدىرىش ادىلقانوۆ ادەبيەت تانۋدا مولء بىلىمدى سىنشى ەكەندىگىن بايقاتتى .
سىنشى تالعامپاز بولۋى كەرەك .تالعامپازدىق مول بىلىمنەن ۇشتالاتىنى راس بولسادا ،تۇنىق تالعام وتباسى ،قوعام سىندى كوپ جاقتان جۇعاتىن دارا قاسيەت .تالعامپازدىقتىڭ ءبىر ۇشى قىران مىنەزگە ،ءور ورلىكپەن ساباقتالادى .بۇل سىن جيناعىندا ىدىرىش ادىلقانوۆ شينجياڭ قازاق ادەبيەتىن نەگىز ەتىپ پروزا ،پويەزيا ،بالالار ادەبيەتىن شولادى ،ايدىنى سونشا كەڭ بۇل قوسىننان ول تەڭىزدەن تەبەن ىزدەگەندەي اسىل مەن جاسىقتى ىزدەيدى .بارلىعىندا اقيقاتتى تالداپ الدى دەمەسەكتە نەگىزىنەن دۇرىس تالعام ،بيك تۇرعىدا تۇرىپ ادەبيەت الابىنا كوز جىبەرەدى .شينجياڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ شوقتىعىن كورسەتۋگە بوي ۇرادى .
سىنشى كورەگەن بولۋى كەرەك .تالعامپاز بولۋ ءۇشىن كورەگەن بولۋ شارت .ول ادەبيەت اۋىلىنىڭ قىر-سىرىنا قانعاندا ‹‹ بيككە شىعاىپ الىسقا كوز سالعاندا ›› جىلت ەتكەن جاڭالىق ،بۇلت ەتكەن بوتەندىك سسىنشى كوزىن وزىنە تارتادى .قىران قۇس تۇرعىدا تۇرىپ قىلتىلداپ قاشقان قىزىلدىڭ قىلپىن شالعاندا قالاي تىلەنىپ ۇشاتىن بولسا ،ىدىرىش ادىلقانوۆتا بۇل جيناعىندا نەشە ون جىلدىق ادەبيەت ايدىنىن قىراعىلىقپەن شارلاپ تىڭ جاڭا يدەيالى شىعارمالاردى تىزبەلەيدى .ءوزى دە تىڭ جاڭا يدەيالاردى ورتاعا قويىپ ،جاڭالىققا جارشى ،كونەلىككە كور قازۋشى بولعىسى كەلەدى .
سىنشىء ادىل بولۋ كەرەك .ادىلدىك اۋەلى شىندىقتى تانۋدان باستالسا ،شىندىقتى قوستاۋدان بىلىنەدى ..ادىلەت –ول وتقا كۇيمەيتىن ،سۋعا باتپايتىن شىندىق دەسەكتە كەيدە ۋاقىتتىق اقيقات بولىپ كورىنەتىن ىستەردە بولادى .ادەبيەت سىنشىسى ادەبيەت شىندىعىنىڭ ىزىنە تۇسىەتىن جوق قاراۋشى .حالقىمىزدا قازاندا نە بولسا شومىشكە سول ىلىىنەدى دەگەن اتالىء سوز بار .ادەبيەت سىنشىسى ادەبيەت قازانىنداعى قويۋ-سۇيقتى ساراپتايتىن شومىش .ىدىرىش ادىلقانوۆ ادەبيەتتەگى اقيقاتتى ايتۋعا بوي ۇرۋدا وز اينالاسىنداعى ادەبي بولىمىسقا تۇپتەپ رازى بولىپ كەتپەيدى .تەك ادەبيەت سىنىنىڭ مىندەتى جازۋشىلارعا شابىت بەرىپ ،جاسامپازدىق جاقتان باۋلۋى كەرەكتىگىن ەسكەرگەندىكتەن ،نە وقىرمانداردىڭ اسىرەسە اقىن –جازۋشى وقىرمانداردىڭ ساۋياسىن ەسكەرىپ كەي –كەيدە سيپاي قامشىلاپ وتىرسا ،كەي-كەيدە وتكىر، وتتى سىن ايتادى .ۇلكەن جاقتان ىدىرىش ادىلقانوۆ اقيقاتتى تانىعان سىنشى .ونىڭ كومەيىن الىدە تالايء ادىلىن ايتار شىندىقتىڭ بۇلكىلدەتىپ تۇرعانىنا سەنىمىمىز بار .ۇيتكەنى ولء وز شىعارمالارى ارقىلى شىندىققا ۇمتىلاتىن يراداسىن تانىتتى .
سىنشى پاراساتتى بولۋ كەرەك .پاراساتتىلىق ادام اقىلىنىڭ شىندىقتانءوتىپ اقيقاتتى تانۋى .اۆتور بۇل جيناعىندا اقيقاتتى ىزدەۋگە ات تەرلەتەدى .تاريحتا وتكەن اباي اقيقاتىن تانىپ ،مۇقاعالي مەن ماعجانعا ،قاسىم مەن مۇقتارعا تالداۋ جاساپ ولمەس تۇلعالارعا بوي ۇرىپ ،ولاردىڭ اقيقاتىن تەبىرەنە تەرەڭ بايمدايدى ،مۇندايدا سىنشى كىبىرتىگى از ،سەزىمى سەل بولىپ اعىلا تۇسەدى .وي تەرەڭدىگىمەن شۇڭەتتەرگە كوز سالادى .بىردە ‹‹پويەزيانى انىقتاۋعا كوپ جەڭىلدىك تۋدىرعان ۇلى ابايدىڭ ‹تىلگە جەڭىل جۇرەككە جىلى تيەتىن ›ويلى ءسوزى ەندىء بىر جاقتان پويەزيانىڭ فورماسى مەن مازمۇنىنىڭ ديالەكتيكالىق بىرلىگىن دالمە –دال كورسەتە العان عىلمي قورتىندى .››دەسە ،تاعى ءبىردە ماعجان تۋرالى تولعانا كەلىپ :‹‹پويەزيا دا قيالداۋدىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا تۋىندايدى .ول اقىن جانىنىڭ الاۋ وتىنا قايناماي،سەزىم سەلىنە مالىنباي تۇرىپ ،وقۋشىسىن تاپپايدى .›› دەيدى . سول تەكتەس اۆتوردىڭ ادەبيەتكە بەرگەن كوپتەگەن باعاسى اقيقاتقا ىزدەنىس جاساپ ،تەرەڭ ويمەن پاراساتتى پاييىمدايدى سىنشىعا ەڭ قاجەتتىسى باتىلدىق .باتىلدىق جوق جەردە پاراساتتا كولەڭكەدە قالادى .باتىلدىق اقيقات ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ نەگىزى .اقيقات سانسىز كۇرەستەر ارقىلى عانا ءوزىنىڭ اقيقات ەكەندىگىن تانىتادى .اقيقاتتى اتاپ باتىل سىن جازۋ شينجياڭ قازاق ادەبيەتىندە جوقتىڭ قاسى .سىنشى بولسىن ،اقىن-جازۋشى بولسىن اقيقاتقا تۋرا قاراپ ،ءوز ءمىنىن موينىنا الاتىن ەرلىك ادەبيەت مايدانى ءۇشىن دە قاجەت ونسىز اقيقاتتا تانىلا المايدى .‹‹ادىرنادا ›› اۆتور بۇل تۋرالى كۇيىنە ايتادى :‹‹ءار داۋردە ادەبيەتكە بولعان قىزىعۋ مەن ەلكتەۋدىڭ سالدارىنان جازعىشتار شوعىرى دا مولاڭ بولادى .بىراق ۋاقىت وتە كەلە كەيىنگى داۋرلەرگە سونىڭ سانامالىلارى عانا ات باسىن ترەيدى .وسىنىڭ ءوزى ۋاقىت تارازىسى .تالانت پەن توبىردى ،جازۋشى مەن جازعىشتى ،شىعارما مەن سابان –توپاندى ،جۇيەدەن ادەبيەت پەن ەمەستىء ادىل تارازىلاعان تاعىلىمدىق ونەگە ەدى . ››﹝1﹞ دەيدى .سىنشى ايتقان جازۋشى مەن جازعىش ،ادەبيەت پەن ادەبيەت ەمەستى سارالاۋعا الدىمەن سىنشى باتىل ات سالىسسا ،ودان سوڭ اۆتوردىڭ ساناسى مەن وقىرماننىڭ ساۋياسىنا سايادى .سوڭعى ەكەۋىنىڭ قۇنارى بولماعان جەردە سىنشىدادا جالتاڭكوزدىك بولادى .بۇل تۋرالى ىدىرىش ادىلقانوۆ اشىق پىكىر ايتادى :‹‹ ادەبيەتكە شىنىندادا مىنەز كەرەك .مىنەزسىز جەردە كوپ جازعىشتاردىڭ سانى كوبەيەدى دە ،جالعان اۋەس پەن ەلكتەۋگە جول تۇسەدى ،مۇنداي رۋحاني قۇلدىراۋ قاي كەزەڭدەدە ناعىز ادەبيەتتىڭ جاسالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى .ال رۋحاني جاڭعىردىڭ جانامايء تۇرى دە ادەبيەتتى وركەندەتۋدىڭ تۇرتكىلىك رولىن وينايدى .ونىڭ وڭ باستى جاعى وقىرماننىڭ رۋحاني سۇرانىسى ...ساۋاتتى وقىرمان قاشاندا سىندارلى ويدىڭ باسىندا تۇرىپ ،وسۋ مەن ءوشۋدىڭ ارا قاتىناسىنا وي كوزىمەن تالداۋ جاسايدى .ال ساۋاتسىز وقىرمان كوبەيگەن جەردە ونىڭ ورەسىنە ، تالعامىنا ۇيلەسەتىن قاراپايىم ادەبيەت تە ،ونى جازاتىن جول بيكە جازعىشتار دا قاپتاپ كەتەدى2 .››دەيدى .بۇل داندى مەن قاۋزدىڭ ،كورىكتى مەن كورىكسىزدىڭ ،ميداي بىلىعىپ ارالاسىپ كەتكەن ،ادەبيەتتەگى اتاققۇمارلىق پەن تالانىتتىڭ تاي –تالاسقان كۇرەسى بارىسىندا تۇماننىڭ كۇن كوزىن كولەگەيلەگەنى ەدى .تۇنشىقتىرعان تۇماندى بۇرقىراعان بوران اشادى .ادەبيەت تۇمانىنىڭ بورانى اۋەلى وقىرمان ،وقىرمان كوزىن اشاتىن سىنشى بولادى .سىنشى .
باتىل بولعان سايىن تۇمان تەز ايىعادى .
سىنشىدا بولۋعا تيستى التى بورىشتى ىدىرىش ادىلقانوۆ شىعارمالارىنان دا ىزدەيمىز .وسىء بىر جاس سىنشىنىڭ سول بيككە قاراي تالپىنىس جاساعانىن باعالاماساق ،ول ازامات قادىرىنە جەتپەگەندىگىمىز بولار ەدى .سىنشىنىڭ بۇل قاسيەتتەرىنىڭ دامۋىن ونىڭ بولاشاق شىعارمالارىنان كۇتەمىز .ول ادىرناسىن تارتقان ەكەن، وقتى اتارىنا دا سەنەمىز .
ەندى‹‹ ادىرنا›› ايناسىنا قاراپ كورەلىك .
‹‹ ادىرنا››ادەبيەت سىنىنىڭ شولۋ سيپاتتى شىعارمالارىنا جاتادى .جالپى جيناق ون ەكى ماقالادان ،بەس وي جىگىنەن قۇرالادى .العاشقى ەكى ماقالادا اۆتور ءبىرىنشى وي جىگىن ورتاعا سالىپ ،ادەبيەت تۋرالى تالعامى مەن تولعامىن بايىمدايدى .بۇل وي جىگىندە اۆتور بىزدىڭ ادەبيەتىمىزگە بيىك نىسانا بەلگىلەيدى . اۆتوردىڭ ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدەن كۇتەرى شىت جاڭا شىعارمالار بولادى .جاڭالىقتىڭ جولى ىزدەنس جاساۋ دەپ كورسەتەدى .ىزدەنگەندە قاي جاقتاردان ىزدەنۋ قاجەت .اۋەلى ءوز ۇلتىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىنا جات كوزبەن قاراۋدان اۋلاق بولۋ ،ادەبي مۇرالارىمىزدى ،اۋىز ادەبيەت مۇرالارىمىزدى ارداقتاپ ،‹‹ەرتەگى ›› جازۋشىلار بار دەپ ،وز ولقىلىعىمىزعا ەرتەگىنى اكەپ تەلىمەي ەرتەگىدە جاتقان تەلەگەي تەرەڭدىكتى ،وسكەلەڭ يدەيانى ،ەرەن كوركەمدىكتى تانىپ ،ودان ء دانىن الۋىمىز قاجەت دەپ قارايدى .اۋىز ادەبيەتى باز بىرەۋلەر قاراعانداي ‹‹ەسكى›› نارسە ەمەس ،انا سۇتىندەي ارداقتى مۇرا ەكەنىن اۆتور ‹‹ اتا –بابالارىمىزدىڭ دا قولىنا شىراق الىپ ىزدەگەنى جاداعاي شىندىق ەمەس ،اقيقات ەكەن عوي ›› دەپ تاڭدانادى .بۇگىنگى ادەبيەتتە دە جاڭالىق اشۋ ءۇشىن اتا مۇرا اۋىز ادەبيەتىنەن مول مۇرا ،ۇلكەن ۇلاعات قابىلداۋ كەرەك دەپ قارايدى .جاسامپازدىقتا جاڭالىق اشۋدا ادەبيەتتتىڭ جالاڭ يديالانۋىنان گورى ەستەتيكالىق ماڭىزدىلىعىن دارپتەي كەلىپ ‹‹ وبىرازدى وي ،تەرەڭ يدەيا ›› دەگەندەردى تەلىمەسەك شىعارما شىرايى سولعىن تارتارى داۋسىز ›› دەپ ادەبيەتتەگى كوركەم وبىرازدى ،تەرەڭ ماعىنانى قۋاتتايدى . اۋتور داپتەگەن ەستەتيكالىق ورەگە جەتۋ قالام ۇستاعان كوك اتتىنىڭ قولىنان كەلەر ورە ەمەس ،قول جەتپەس بيكتە جاتىر .قازاق ادەبيەتىندە سول ەتەتيكالىق بيىكتەن كورىنگەن تۇلعالار كىمدەر؟ىدىرىش ادىلقانوۆ بۇل تۇلعالارعا اباي قۇناناباي ۇلىن ،مۇحتار اۋەزوۆتى،جۇسىپبەكتى ،ماعجاندى اتايدى.ولاردىڭ‹‹ تالانت قۇاتىنىڭ كۇشتىلىگىن ››‹‹ قالتقىسىز ىزدەنىسىن ›› ادەبيەت ەستەتيكاسىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە كورسەتەدى دە ،اۆتوردىڭ ەندىگى ادەبيەتشىلەردەن كۇتەر ءۇمىتى تىپتىدە اسقاق بولادى .ول:‹‹ كەشەگىنىڭ جالعاسى بولعان ادەبيەت سول جەتكەن بيىگىنىەن ەرتەڭىنە قاراي بيكتەي تاعى ءبىر بەلەسكە شىعۋى كەرەك .بۇعان جەتۋ ءۇشىن قالامگەردىڭ ىشتەي تۇلەپ ءوسۋىن بارلىققا كەلتىرەتىن سانا توڭكەرىسىنىڭ جۇرىلۋى قاجەتتەي كورىنەدى››دەيدى.اباي ،مۇحتار،ماعجان،جۇسىپبەكتەي كەسەك تۇلعالاردى اۋىزعا العان جەردە ،سولاردان اساء تۇسۋدى قۇاتتاۋ قانشالىق اسقاق ارمان ،زورء ۇمىت دەسەڭىزشى ؟ولار قازاق حالقىنىڭ ء تورت زەڭگىرى ەمەس پە ؟
اۆتور جاداعايلىق پەن جازعىشتىقتان ارىلىپ ‹‹ادەبيەت توڭكەرىسىن جاساۋعا نە ءۇشىن ۇندەۋ سالادى .ول قازىرگى ادەبيەتىمىزدەگى كوڭىل تولماس جاقتاردىڭ بولعاندىعى .جاداعاي شىندىقتان جالاڭ يدەيا جاسايتىن ،كەيپكەردى سرتتاي سيپاتتاپ ادامدى قاراقشىعا اينالدىراتىن ،تاريح عىلىمىنا ۇقساس تاريحي تاقىرىپتاعى ادەبي شىعارمالار جازاتىن ،ادەبيەت مايدانىنء وز ۇيىنىڭ ەسىگىندەي كورىپ ،سىندا ايتقىزباي ،تالقىدا جاساتپاي ،تورگە شىعىپ العان سوڭ ايەلى مەن بالاسىنا قوجالىق قۇرعان وكتەم وتاعاسىداي قامشى الا جۇگىرەتىن وتاعاسى ادەبيەتشىلىك سىڭايدىڭ اسقىنۋى ،ادەبيەت مايدانىن ەرىككەننىڭ ەرمەگى سانايتىن ،ادەبيەتكە كىرەر دايىندىعى بولماي تۇرىپ ،ادەبيەتشى بولعىسى كەلىپ ،جۇرنالىستەردى كورسە قۇلشا جورعالايتىن ‹‹ كولدەلەڭ كوك اتتى ادەبيەتشىلەردىڭ ››كوبەيۋى،قىسقاسى وبىرازى وياز ،ەستەتيكاسى ەلەۋسىز شىعارمالار سەلى ادەبيەت مايدانىن لايمەن كومىپ قالۋى قاتارلى سەبەپتەر سىنشىلاردىڭ عانا ەمەس كوپ وقىرماننىڭ اۋزىندا ءجۇر .ءسۇيتىپ ادەبيەتتىڭ وقىرمان قاجەتىنەن شىعا المي قالۋى ادەبيەت جاڭالانۋىن تورت كوزبەن كۇتىپ ،ساننان ساپاعا وتۋگە قۋزاۋعا تۇرا كەلگەندىگىنىڭ جەمىسى بولدى .ەندەشە اادەبيەتتە قايتكەندە توڭكەرىستىك سيپاتتاعى جاڭالانۋ جاراتۋعا بولادى.ىدىرىش ادىلقانوۆ ‹‹ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى ›› دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى:‹‹تالانىت- ونەردىڭ وزەگى بولسا ،تالعام-تالانىت پەن ونەرگە جول اشاتىن رۋحاني جاناشىرلىق.ەكەۋى بىرىگىپ كەلىپ ،كەمەلدەنۋ مەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جولىن ارشيدى .سول ءۇشىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ تالانىتى مەن ونەردەگى مىنەزىن ،وقىرمانداردىڭ تالانتتى تانۋى مەن ونەردى باعالاۋداعى عىلمي تالعامىن قالپتاستىرۋ قازىرگى قوعامنىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرى عانا ەمەس ،ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى سانالادى .ونسىز جەردە ادەبيەتتىڭ باعى جانبايدى ،ادەبيەتتىڭ جانى- تالانىت تا ،جاناشىرى –وقىرمان ،جاۋى-تانىماۋ دا،وقىماۋ››(‹‹ادىرنا››24-بەت)دەيدى.
ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى دەپ اۆتور شىعارمانىڭ تولىق قاندى كوركەمدىككە جەتۋىن ،كوركەمدىكتىڭ تانىلىپ ءوز ورنىن الۋىن ايتادى .تولىق قاندى كوركەمدىك ەكى ءتۇرلى شارت ارقىلى ورىندالادى ەكەن .ول ەكى شارت-جازۋشى جانە ورتا .جازۋشى جونىنەن ونىڭ ادەبي جانە رۋحاني تالعامى ونەرگە جول اشاتىن رۋحاني جاناشىرلىق ،ياعني جازۋشىنىڭ ونەردى تانۋ،باعالاۋ ،وزىنە قويعان اۋىر تالاپ ،بيىك نىساناسى سىندى وزگەگە ۇقسامايتىن ەرەك وسكەلەڭ تالعار تالعامىن مەڭزەيدى .بۇل جازۋشىنىڭ ونەرگە شىن بەرلۋ ،تانۋ جانە جاراتۋ سىندى ىشكى بۇلقىنىسىنداعى جانار تاۋدى قوپارار وتتى وزەككە قاراتىلعان .جانار تاۋدىڭ استىندا كۇشتى وت بالقىماسى جاتىر .اسپانعا اتىلىپ شىعاتىن وت ايداعار ،كۇشتى بۇركىلگەن ماگىماسى ىشتەگى زور قىسىمننىڭ ءبىر بولىمى قۋاتى عانا . سول سەبەپتى دە ونەر جولى وتە اۋىر جول .شىن تالانىت سونداي زور قىسىمنان تۋادى .كۇشتى قىسىمنان اتىلىپ شىققان جانار تاۋ بالقىماسى جازۋشىنىڭ بىزگە كورىنىپ جۇرگەن ونەر شىعارماسى ىسپەتتەس .ول قانشا بيىككە اتىلسا ،جازۋشىنىڭ ىشكى تالعام قىسىمى سونشاما بۇرق-سارىق قايناعانى .ىشكى تالعام قىسىمى از جازۋشىلاردا نە ‹‹جازعىشتاردا››عى وت جارىق ەتىپ ۇشاتىن بالعا تيگەن بالقىما تەمىردىڭ قاعىنداي عانا قۋاتتار بولادى .ول جارق ەتىپ ۇشادى دا ،بيتتەي قارا كۇلگە اينالادى .ال ۇلى ونەر بيىك جانار تاۋ شوقىسى .ۇلى تالانتتاردان قالعان بالقىما كۇلىنىڭ اراسىندا قازسا تاۋسىلماس التىن مەن اسىل جاتادى .ول سوڭعىلارعا تۇگەمەس بايلىق قورىن قالتىرادى .اباي مەن مۇحتار لار مىنە وسىنداي ۇلكەن تالانتتار .ولاردىڭ مۇرالارى سوڭعىلاردىڭ كەن ىزدەيتىن كەنىشىنە اينالدى .ماڭگىلىك بايلىق جاراتتى .ىدىرىش ادىلقانوۆ‹‹ ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى ›› دەپ زور تالانىتتاردى ،ادەبيەتتىڭ توڭكەرىستىك سيپاتتى جاڭالانۋىن اڭساپ وتىر .سىنشى ايتقان جازۋشىنىڭ ونەردەگى مىنەزى دەگەندە جازۋشىنىڭ ،اقىننىڭ ىشكى بۇلقىنىسىنا ،تالعامىنا قاراتىلعان .تالعامسىز جازۋشى –اقىن مىنەزسىز ونەر جاسايدى .مىنەزسىز ونەر بالعا تيگەندەگى تەمىردىڭ قاق ۇشقىنى عانا ،جارق ەتىپ ۇشادى دا ،وشەدىبيىك تالعامنان شىققان ورەلى تالانت ادەبيەتتەگى قوقسىقتى ورتەيتىن قۋاتتى وت كۇشى ،ءبىراق ،ونەر ولكەسى رۋحانيء وڭىر .ونى جانار تاۋعا الماستىرۋ ۇقساتۋ ارقىلى وقىرماندى اسەرلەندىرۋ ءۇشىن.ۇيتكەنى ادەبي تالانتتا كومەسكى ابستىراكتتىك بار .ول كوزگە كورىنىپ ،قولعا ۇستالمايتىن دەرەكسىز جانار تاۋ.ونى بايقاۋعا ادەبيەت گەۋولوگياسىنا قانىق وتكىر كوز كەرەك .ول-ادەبي ورتا ، وقىرمانىڭ ساۋياسى .مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ ەڭ سانالى وقىرمانى .ۇلى ،عالىم جازۋشىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ەڭبەگى وقىرمان رەتىندە ابايدى تەرەڭ تانىعاندىعى .‹‹ مۇحتار بولماسا ءبىز ابايدى ەندى- ەندى زەرتتەپ جاتارما ەدىك ،قايتەر ەدىك›› دەپ حالىق ايتقانداي ،تالانىتتى ادەبيەتكە تالعامدى وقىرمان اۋاداي قاجەت .وقىرمان ساناسى سانسىراعان جەردە شىنايى رۋحاني دۇنيەنىڭ ەڭسە كوتەرىپ تۇرۋى شىنىندا قيىن .شىعارما ساراپتال ،وقىرمان تالعامپاز بولسا ،ادەبيەت تەز قارقىنمەن ءوسىپ داميدى .جازعىشتار قاتارى سيرەپ ،جازۋشىلار شىن ادەبيەت جاسايدى .بۇل تۇرالى مۇحتار ‹‹بارسەلونا اۋەجايىنداعى سۇڭقارلار›› دەگەن وقيعالى ولەڭى تاماشا جىرلايدى:
بۇل نەء وزى
الىدە داڭىققا قۇشتارلىق ،
تالايلار ءجۇر ونبەس ءىستى كاسىپ قىپ،
دەسەكتاعى ىسكەرمىز ھام باتىلمىز ،
ءبىز سولارمەن كۇرەسە الماي جاتىرمىز .
كەدەرگىلەر كولدەلەڭدەپ كۇتپەگەن ،
پالە بولدى كوڭىل جىقپاستىق دەگەن.
شىعىپ جاتىر،
شىعىپ جاتىر قۇلشىنىپ ،
بويسىز ،
ويسىز ،
تەك ۇشۋعا قۇشتارلار ،
قۇشتارلىقتان تۇراما الىدە تىرشىلىك.
جەكە كۇيتتەپ ادەتتەنگەن باس قامىن،
ءبىر-بىرىنە ۇقساس
ۇساق قۇستاردان ،
تازارتامىز قالاي تىرلىك اسپانىن ؟؟؟!!!
دەگەن سۇراق الدىمىزدان كەس –كەستەپ ،
كەشەگىدەن كەلىپ جەتتى بۇگىنگە .
قيىن ،
قيىن ويلانباساق تۇبىندە ،
قۇر قالباقتاپ ۇشۋدى نساپ تۇتقان،
ۇقساستىق پەن ۇساقتىقتان ،
ءبىزء اردايىم تيىستىمىز قورقۋعا .-دەپ اۆتور ‹‹بودەنە تالانتتىڭ ›› ورتا قول مىنەزىن وبىرازداپ كەلىپ بارسەلونا اۋەجايىنداعى قارعا ،تورعاي ،شىمشىقتاردىڭ ۇساق مىنەزىنەن الپ ۇشاقتاردىڭ دا ۇشا الماي قالعان وقيعاسىن باياندايدى .عالىمداردى تولعاندىرعان بۇل ىسكە ءبىر ورمانشى قارت مىناداي اقىل ايتادى:
اۋەجايعا تور-بەس سۇڭقار تابىڭدار ،
پاراساتى كوز اربايتىن ،
ۇساق قۇستى كورگەندە توزە المايتىن ،
سۇڭقار دەگەن تىرشىلىككە ناعىز ىڭكار دارىندار
ەركىن ۇشىپ شىعۋ ءۇشىن بيىگىنە قالاعان
ولارعا سول ارادان
جايلى ۇيا سالىڭدار .
جانە ەرەكشە جاعداي جاساپ باعىڭدار ،
سوندا مايدا قۇستاردىڭ سۇسى قاشىپ ،
ەڭسەسىن سۇڭقارلاردىڭ مىسى باسىپ،
ىزدەۋ ءۇشىن جانعا جايلى باسقا ورىن ،
تاستاي قاشار سول اۋەجاي اسپانىن_دەيدى .بۇل ولەڭدەگى سۇڭقار مىنەزى تالعامدى تالاتتاردى وبىرازداسا،سۇڭقارعا جاسالاتىن جايلى ورتا ،جاقسى ۇيا تالانىتاردىڭ تانىلاتىن شارت-جادايىن وبىرازداپ تۇر .ادەبيت ءۇشىن بۇل بۇل شارت-جاعداي وقىرمان ورەسى .وقىرمان ورتاسىندا الىمدى سىنشى دا،ويلامدى باسشىدا قامتىلىپ جاتىر .
‹‹ادىرنادا››دا ىدرىش ادىلقانوۆ سۇڭقارلارمەن قارعالاردى شابىستىرىپ ،سۇڭقار تالانىتتى باۋليتىن جايلى ۇيانى اڭسايدى .اۆتور مۇنى ‹‹ ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى›› دەپ اتايدى.لۇپ-لۇپ سوققان كۇرە تامىر جۇەكتىڭ تازا قانى اينالار جول .كۇرە تامىرسىز تىرشىلىك جوق.ادەبيەتتە تالعامدى دا،تالانتتى جازۋشى –اقىن بولماسا ،ونى تانىپ باعالايتىن جايلى ورتا جاسالماسا ،ادەبيەتتە جانىنان ايىرىلادى.قارعا ،شىمشىق،تورعايلار –مايدا قۇستار بىر-بىرىنە قوستاۋ ايتقان اقيقاتتىڭ ءتىلى كەسىلىپ ،شىندىقتىڭ شىرقىراعان كەبىن كيىپ ،ۇشاق ەكەش ۇشاقتىڭدا قاناتىن كەسەتىن شىنجىرعا اينالادى.بۇل ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرىن قيعاندىق .ءبىرتە-بىرتە قان سارقىلىپ،ادەبيەتتىڭ جۇرەگى سوعۋدان توقتايدى .سوندىقتاند،ادەبيەتتىڭ جانسىزداعان كەزىندە كۇرە تامىردى جانداندىرار ادەبيەت جاڭارۋى قاجەت .ول ءۇشىن جازۋشى –اقىنىڭ تالعامىن ءوسىرىپ ، تالانىتىن تانىپ،ادەبيەت اقيقاتىنا جول اشپاي بولمايدى .بۇل بۇگىندە عانا ەمەس بۇرىندى-سوڭدى داۋىر ادەبيەتىنىڭ ورتاق زاڭدىلىعى.ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى.
اقىن-جازۋشىدا وقىرمان ،ءبىراق ،بىزدىڭ اقىن –جازۋشىلارىمىز قانداي وقىرمان .شىنى كەرەك دال وسى كەزدە قالام ۇستاپ جۇرگەن ورتا جاستاعى قالامگەرلەر ءبىلىم الىپ،وي ورگىزەر كەزدە ،تىلمەن ،دىلدەن ونەگە كورەتىن ۇلىتتىق تىلدەگى شىعارمالار جوقتىڭ قاسى ەدى ،اۋدارمالاردىڭ ءتىلى قاراپايىمداۋ بولدى .قازاقىستان شىعارمالارى ،ءبىر كەزدەگى ءتىل شەبەرلەرىنىڭ شىعارمالارى شەكتەلگەن وڭىردە قالدى .سونىمەن شەڭبەردىڭ ىشىندەگى قارابايرلاۋ شىعارمالاردى وقىپ ەرجەتتى
بۇلدا جازۋشى- اقىننىڭ ونەگەمەن وسۋىنە ورالعى بولدى .كەيىن قازاقىستان ونەرى مەن دۇنيە ونەرى مادەنيەت سالامىزعا لاپ قويا كىرگەن سوڭ جاستاردا وزگەشە ءبىر تالاپ پەن تالعام پايدا بولدى ،ول دا ادەبيەتىمىزدىڭ اسىل-جاسىعىن ايىرۋعا سىڭار جاقتى تانىمعا اينالدى .بۇنداي نە ودا نە بۇدا جوق بولعان شينجياڭ قازاق ادەبيەتى كۇنى بۇگىنگى كۇرە تامىرى ارەڭ بۇلكىلدەيتىن شالا-جانسار كۇيگە ءتۇستى.دەسەدە كۇرە تامىرداء الى جان بار .نارلى‹‹ تاعامدارمەن ›› كۇتىمدەپ جىبەرسە ،تالعامپازداردا ،تالانىتتىلاردا بۇلقىنىپ شىققالى تۇر ،بىرتىندەپ ءوسىپ-جەتىلىپتە كەلەدى.ورتامىزدان ءوسىپ تولىسىپ كەلە جاتقان ادەبي تابىستارىمىزعا ‹‹ادىرنا››دا قوستاۋ ايتىپ ماداقتاپ وتىرعان.
وقىرماننىڭ ورەسى جازۋشىلاردىدا ءوز ىشىنە الاتىندىقتان جازۋشى-سىنشىلاردىڭ دا ادەبيەتتى دۇرىس،ءادىل باعالاۋى ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرىنىڭ قىزۋدا ،ىستىق قانمەن جاندانۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز .سىنشى ادەبيەەتى دۇرىس باعالاي الماسا ،ونىڭ تالعامدى وقىرمان ەمەستىگى ،ادەبيء بىلىم -تالعامىنىڭ تولىسپاعانى ،نە سىنشى بولار دارىنىڭ جوقتىعى .ال تالعامدى ،تولىق شامالى وقىرمان بولا تۇرىپ ،بەلگىلى شىعارماعا ءادىل باعا بەرمەي ،قاساقانا بۇرمالاي باعا بەرسە ،وندا ول سىنشى تۇگىلى ادامدىعى تولىق جان دەۋگە بولمايدى .ورتاعا قاراپ ويدىرمالاپ جۇرگەن سىنداردىڭ بارلىعى ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرى ءۇشىن ەمەس ،سىنىشىنىڭ قارا باسىنىڭ كۇرە تامىرى ءۇشىن بولادى ،ول ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرىن قياتىن تەسە.سوندىقتان ،اقىن-جازۋشى كۇرە تامىردىڭ جۇرەگى ،باسقا وقىرمان كۇرە تامىر اينالار ۇلى دەنە ،جۇرەكتە ۇلى دەنەنىڭ ءبىر بولەگى عانا .ۇلى دەنە وزىنە جان ءبىتىرىپ ،بويىن ىسىتار قاندى قاجەت ەتپەي تۇرمايدى .ءارىءوز قاجەتىن تالعاپ الا الادى دەسەكتە ،حالىق جەكە ادامداردان قۇرالادى.اتا قازدىڭ ءبىر قاڭقىلىمەن كۇللى قازدار توبى تۇستىككە ساپار شەگەتىنى قانداي بولسا ،كەي –كەيدە جەكەنىڭ دارا داۋىسى تۇتاس حالىقتى جاڭا جولعا ۇندەيدى. ىدىرىش ادىلقانوۆتا ‹‹ادىرنا ›› جيناعىنىڭ العاشقى ەكى ماقالاسىندا ادەبيەت تۇرالى ءوز ۇندەۋىن ورتاعا سالدى.ادەبيەتتىڭ كۇرە تامىرىن جانداندىراتىن تالعام مەن تالانىتتى ،رۋحاني جاڭعىردى دارپتەدى .ەگەر ءبىز ادەبيەتتى الىدە ۇلتتىق سانانىڭء بىر بولەگى دەپ ايتا الاتىن بولساق ،بۇل ۇلتتىق رۋحقا دەگەن تولعانىس .كەم دەگەندە ادەبيەتجونىنەن جاناشىرلىق .
‹‹ادىرنانىڭ ›› وي ايدىنى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى .ەكىنشى وي جىگىندە پويەزيا تۋرالى تولعانادى،اسىرەسە ‹‹پويەزيانىڭ جانى –وي مەن سەزىم›› اتتى ماقالاسىندا مۇقاعالي ،ماعجان،قاسىم قاتارلى ونەگەلى اقىنداردان وي مەن سەزىم سىرىن تەبىرەنە اقتارادى.پويەزيانىڭء تىلسىم الەمىنە ۇڭىلەدى .عىلمي قۇنى جوعارى قورتىندىلار شىعارادى .جيناقتىڭ ءۇشىنشى وي جىگى پروزاعا ارنالعان .وندا شينجياڭ قازاق ادەبيەتىندەگى پروزا ايدىنىنا كەڭىنەن شولۋ جاسايدى. ءبىرشاما ءۇزدىك اۆتورلارمەن شىعارمالاردى باعالايدى.ءتورتىنشى وي جىگىندە ادەبيەتىمىزدە كەنجە جانىر بوپ جۇرگەن بالالار ادەبيەتى تۋرالى وي قوزعاپ ،بالالار ادەبيەتىن دەمەۋدى ،دامىتۋدى ،اكتورلاردىڭ بالالار ادەبيەتىمىن اينالىسۋىن دارىپتەيدى.بەسىنشى وي جىگى جيناقتىڭ قورتىندىسى تەكتەس وندا اۋتور‹‹ء ار ويدىىڭ باسىن ءبىر شالىپ›› ءىس جۇزىندە اۆتور ،وقىرمان ،جۇرنال ،جانە سىن تۇرالى ولاردىڭ ادەبەتىمىزگە ىقپالى جايىنان جۇيەلى وي قورتادى.
‹‹ادىرنا ›› جاقسى شىققان سىن جيناعى.وندا سانالى وقىرماننىڭ ادەبيەتكە شىنايى جانى اشىعان كوركەم ەستەتيكاسى بار .ولء بىر تۇردەگى قوزعالىستى اڭساپ وتىر .ول ادەبيەتتەگى جاقسى تالعام مەن ۇزدىك تالانىت ،ولار ارقىلى كوكتەيتىن كوركەم ادەبيەت ،اسىرەسە رۋحاني ورەسى ۇستەم ورتا دامەتەدى .
سوڭى 2012-12-
كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=136

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

اللا مەيرىمى قۇلشىلىعىڭ 3 كۇن
فاتيحا سۇرەسىنىڭ قۇدىرە 10 كۇن
اقاشا ورتەۋ 10 كۇن
جانار - حالىقتىڭ شەكسىز 18 كۇن
ناۋرىز جۇرەگىمدە ءبۇر ج 21 كۇن
ۇستازىڭ بولسىن، ءپىرسىز 25 كۇن
ادەبيەتتىڭ سيقىرى. اڭگى 25 كۇن
ءاز ناۋرىز قۇتتى بولسىن 27 كۇن
قىتايدىڭ مۇسىلمانشىل حا 27 كۇن
قىتاي قازاقتارىنان 18-ع 29 كۇن
ءاربىر ادامعا قۇرمەت كو 30 كۇن
پايعامبارىمىز قازىرەت م 30 كۇن
ءبىلىمنىڭ ەڭ جاقسىسى .. 44 كۇن
ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن دۇشپان 44 كۇن
ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرى ت 46 كۇن
قاراقۇرىق 54 كۇن
ياسساۋي ءىلىمى قازاق ۇل 57 كۇن
ابەبيەت جايلى وزگە سىر 57 كۇن
تاڭىرشىلدەر -قازاق قالم 62 كۇن
قازاقتىڭ ەتنوتەرريتوريا 63 كۇن
ەجەلگى قازاقتىڭ جەتى ءت 66 كۇن
بارايىنشى 78 كۇن
ءشۇبار ءتىلدى قويايىق 78 كۇن
كەلەمىز ءبارىن تەڭ كورى 79 كۇن
قىتاي ادەبيتىندەگى «بات 79 كۇن
نانىم-سەنىم جانە ونىڭ ق 79 كۇن
ماڭىزدى ماقالانى وقىعان 80 كۇن
قازاۇۋ ستۋدەنتتەرى مەن 80 كۇن
بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى ال 83 كۇن
ەلباسىنىڭ قۇرانى اڭگىمە 86 كۇن

ەڭ جاڭا ماقالالار


«رۋحاني جاڭعىرۋ»: 13 مى 6 سەكوند
پرەزيدەنت شۆەتسيانىڭ سى 3 مينوت
اقتاۋدا جاڭا مەشىت سالى 9 مينوت
شي جينپيڭ تەلەگراف، ينت 9 مينوت
نۇر-سۇلتان: «Unaidy» ءد 9 مينوت
قارجى. موتيۆاتسيا. عىلى 9 مينوت
ورازانىڭ 14 پايداسى 9 مينوت
ادامدار ۇمتىلا ىستەدى، 9 مينوت
رامازان قارساڭىندا باس 9 مينوت
پارتيا تاريحىن ۇيرەنىپ، 9 مينوت
13 ساۋىردە ەلوردادا وتە 9 مينوت
رەسمي سالاداعى ساۋاتسىز 9 مينوت
ەلىمىزدىڭ زات باعاسىنىڭ 9 مينوت
كورەيالىق ەBS تەلارناسى 9 مينوت
ەكونوميكانىڭ ورنىقتىلىق 9 مينوت
رينات اليۋەتوۆ «جەتىسۋد 9 مينوت
توقساندىقتىڭ قورىتىندىس 12 مينوت
ۇقك «قالقان-2021» وقۋ-ج 15 مينوت
قازاقستاندىق تەننيسشىلە 18 مينوت
باس ءمۇفتي «كوشپەلى كەر 19 مينوت
ءىىم قازاقستاندىقتاردان 19 مينوت
ەلورداداعى نۇر-الەم مۋز 19 مينوت
قازاقستان پرەزيدەنتى شۆ 21 مينوت
ايدا بالاەۆا «سپۋتنيك V 21 مينوت
ەربول قاراشوكەەۆ قارجى 27 مينوت
پاۆلودار جالعان قۇجاتپە 27 مينوت
چىن چۋانگو اۆتونوميالى 29 مينوت
قىل قالام شەبەرلەرى پار 29 مينوت
الماتىدا تاراۋىق نامازى 29 مينوت
ارقالىقتا ەرەكشە قاجەتت 29 مينوت