نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 17:13 - 2021/02/25

ماقالا جولداۋشى: ەل-ارنا باسقارماسى
ماقالا اپتورى: Манатхан Шерияздан, Мұратхан Шерияздан
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: Алматы қаласы, Қазақстан
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз


بۇكىل ادامزات قوعامى دامىپ ۇلى وزگەرىستەردى كۇتىپ تۇرعان 21 عاسىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ العا قويعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادامزاتتىڭ ساياسي ساحىناسىنداعى ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەياسى. ءۇشىشى مىڭجىلدىق اياسىندا جەرشارى كارتاسىنان قانشاما مەملەكەتتەر جوعالىپ، قانشا مەملەكەت پايدا بولادى؟ دۇنيەگە قوجالىق ءرولىن اتقارىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ساحىناداعى ورنى وزگەرىپ، قانشاما ءبىز ويلاماعان الەمدىك وزگەرىستەر تۋىلادى؟

ماڭگىلىك ەل قۇرۋ ادامزات بالاسى جاراتلعالى باس قاتىرىپ كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلە. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ نەگىزى بولعان قازاق حاندىعىنىڭ; قازاق حاندىعىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان شىڭعىسحان قۇرعان الىپ يمپەريانىڭ; شىڭعىس يمپەرياسىنىڭ جالعاسى التىن وردانىڭ; التىن وردامەن قاناتتاس ءومىر سۇرگەن وسىمان يمپەرياسى ادامزات قوعامىنا زور ىقپال كورسەتتى. بۇل مەملەكەتتەر الەمدىك يمپەريا قۇرۋدىڭ نەگىزىن قايدان الدى؟ وزەگى نە؟ شىڭعىسحاننىڭ تورە بيلىك جۇيەسى – بيلىك جۇيەدەگى تاپقىرلىق پا، الدە ارعى مىڭ جىلدىقتاعى جۇيەنىڭ جالعاسى ما؟ وعىز تورەلەرى قۇرعان ۇلى وسىمان يمپەرياسىنىڭ بيلىك جۇيەسى قايدان، قالاي قالىپتاستى؟ وعىزدار اتا جۇرتى بولعان تۇركى دالاسىنان الىپ بارعان با؟ دەگەن كەلەلى سۇراقتار تۋىندايدى.

ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى قاعاندارى شىڭعىسحان جانە وسىماننىڭ بيلىك جيەسى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن اتتيلا(ەدىل) قۇرعان عۇن يمپەرياسى مەن ۇلى تۇرىك قاعاناتى بيلىك جۇيەسىنىڭ جالعاسى ما؟ ەجەلگى اتا-بابالارىمىز ماڭگىلىك ەل قۇرۋدى ويلاستىرعان با؟ نەمەسە ۇزاق ءومىر سۇرەتىن بيلىكتىڭ سىرىن اشىپ مەملەكەتكە پايدالانعان با؟ الەمدە سىرلى بولعان كوك تۇرىك، شىڭعىسحان، وسىمان يمپەريالارىنىڭ تاسباقا تۇعىرلى الىپ ەسكەركىشتەرمەن نەندەي بايلانىسى بار؟ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قازاقستاندى قامتىعان تۇركى مەملەكەتتەرى ماڭگىلىك ەل قۇرا الاما، جوق پا؟ دەيتىن اسا كەلەلى سۇراقتار تۋىندايدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلى 17 قاڭتاردا ماڭگىلىك ەلدىڭ جەتى باستى قۇندىلىعىن جاريالادى.

بىرىنشى، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە استاناسى.

ەكىنشى، قوعامىمىزداعى ۇلتتىق بىرلىك، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم.

ۇشىنشى، زايىرلى قوعام جانە جوعارى رۋحانيات.

تورتىنشى، يندۋستريالاندىرۋ يننوۆاتتسيالارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىم.

بەسىنشى، جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى.

التىنشى، تاريحتىڭ، مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ ورتاقتىعى.

جەتىنشى، ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جانە بۇكىل الەمدىك، وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاتىسۋى. بۇل جەتى قۇندىلىق جاھاندانۋ زامانىنداعى ەلباسىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەل جونىندەگى كەشەندى يدەياسى.

بىز اتا تاريح قويناۋىنا كوز سالا وتىرىپ تۇركىلىك جولدى زەرتتەي كەلە ماڭگىلىك ەلدە مىناداي ءۇش تۇعىر بولۋ كەرەك دەپ سانايمىز. تۇركى حالىقتارىنىڭ تانىمى بويىنشا جەر تۇعىر (جەر انا) ونىڭ ۇستىندە ادام بالاسى، ادامزاتتى بىرىكتىرەتىن قوزعاۋشى كۇش ەل تۇعىر (بيلىك تۇعىر…) مەن اسپان تۇعىر (عارىش الەمى) وسى ءۇش تۇعىردى بىرىكتىرە ءبىلدى. سول ارقىلى تۇركىلىك گەوگرافيالىق ايماقدى ءارى وركەنيەت جاراتتى. تۇركى حالىقتارى بۇل ءۇش تۇعىر بىر-بىرىمەن بايلانىسقان، اجىراتۋعا كەلمەيتىن، ءبىرىن-بىرى تولىقتايتىن قۇدىرەتتى كۇشكە يە بولاتىن سىرىن اشقاندىقتان الدىڭعى ءۇش مىڭجىلدىقتا قۇدىرەتتى مەملەكەت قۇرا ءبىلدى. بىرنەشە مىڭجىلدىق تاجىريبەدەن وتكىزدى. ءبىز بۇل ماقالالامىزدا تۇركىلىك تانىم جانە تۇركىلىك ءسوز قولدانۋ اياسىندا ماڭگىلىك ەل قۇرۋ فيلوسوفياسىن تۇسىندىرەمىز.

ماڭگىلىك ەلدىڭ جەر تۇعىرى بولۋ

ماڭگىلىك ەلدىڭ ەل تۇعىرى بولۋ

ماڭگىلىك ەلدىڭ اسپان تۇعىرى بولۋ

بىرىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ جەر تۇعىرى (جەر ۇيىعى) بولۋ

جەرشارى ميليونداعان تىرشىلىكتى قۇشاعىنا الىپ ىقىلىم زاماننان بەرى اسىراپ كەلگەن ۇلى انامىز. ول بۇكىل تىرشىلىكتىڭ كوزى. تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنى، جەر ۇيىعى. ءبىز تۇسىنىك جاساعالى وتىرعان جەر ۇيىق تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ بۇكىل ادامزاتقا مادەنيەت تاراتقان، ادامزاتتىڭ ەڭ العاشقى وركەنيەتىن تۋدىرعان جەر وزەگى. ۇلى بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان وسىپ-ونگەن قاسيەتتى مەكەنى. ماڭگىلىك ەل قۇرۋ ءۇشىن سول حالىقتىڭ ەڭ اۋەلى تۇراقتى جەرى بولۋى شارىت. جەر تۇعىرى سول ەلگە قاتىستى جەر، وزەن-سۋلار، كولدەر مەن تەڭىزدەردى، تاۋلاردى قامتيتىن تىرشىلىك يەسى مەن مەملەكەتتىڭ عاسىرلار بويعى مەكەنى سانالادى. جەر تۇعىرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن بايانداۋدا تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى ويشىلى، ۇلى ۇلىستىڭ(التىن وردا) اقىلشىسى بولىپ ءۇش حاندىقتى باستان وتكىزگەن اسانقايعى ءسابيتۇلىنا جانە ونىڭ جەر ۇيىق يدەياسىنا توقتالماۋ مۇمكىن ەمەس. اسانقايعى 15 عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنىڭ ۇلى ويشىلى. ول العاشىندا التىن وردانىڭ استاناسى ساراي قالاسىندا، كەيىن قازان قالاسىندا ۇلى مۇحاممەد حاننىڭ قاسىندا بەدەلدى، ىقپالدى بيلەردىڭ ءبىرى بولعان. 1445 جىل مۇحاممەد حان (ورمانبەت حان) ءولىپ التىن وردا ىدىراعان كەزدە قازاق دالاسىنا قايتا ورالىپ قازاق حاندىعىن قۇرعان جانىبەك حاننىڭ (1456–1473) جىراۋى جانە اقىلشىسى بولعان. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سوزىمەن ايىتقاندا: «كوشپەلى نوعاي قازاق ۇلىسىنىڭ فيلوسوفى»[1].

ابىلقايىر حاننىڭ (1428–1468) اينالاسىنداعى كورشى ەلدەرمەن سوعىسىپ حالىق ءال-اۋقاتىنىڭ ناشارلاپ كۇيزەلىسكە ۇشىراپ مەملەكەت السىرەۋى سالدارىنان جاڭا ءبىر بيلىكتى اڭساعان جاعدايىندا مەملەكەت تامىرىن ءداپ باسىپ ۇستاپ ءبىلىپ وتىرعان كەرەي مەن جانىبەك وسى جەردە ەجەلگى بيلىكتىڭ جالعاسى بولعان جاڭا ءبىر مەملەكەت قۇرۋ ۋاقىتىنىڭ پىسىپ-جەتىلگەندىگىن، جاڭا بيلىك ورناتپاسا بولمايتىندىعىن جەتە تۇسىنگەن. قوس كەمەڭگەر ۇلى ويشىل اسانقايعى مەن مەملەكەت قۇرۋ جۇمىسىن اقىلداسىپ، اسانقايعىدان كەلەلى كەڭەس سۇرادى. اسانقايعى قازاق حالقىنىڭ قايتادان ەل بولۋىن ارماندايتىندىعىن، قازاق حالقىنىڭ وسى جەردە بىرىگۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن، جەر ۇيىق بولماسا مەملەكەت قۇرۋ ءىسىنىڭ كەيىندەيتىندىگىن، ءبىر تۋدىڭ استىنا شاشىراپ جاتقان ەلدى ۇيىستىرۋدىڭ ءقاجتتى ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ «جەر ۇيىق» يدەياسىن العا قويدى.

«قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» جانە «قازاقتىڭ مادەنيەت تاريحىندا» جەر ۇيىقتى بىلىي باياندايدى: اسانقايعىنىڭ ويىنشا حالىقتى ماڭگى باقىتقا بولەۋدىڭ بىردەن-بىرى شىعار جولى جەر ۇستىندەگى جۇماق – «جەر ۇيىقتى» ىزدەپ تابۋ. اسانقايعى ارمانىنداعى «جەر ۇيىق » – ەلدى جاۋ المايتىن، مالعا جۇت جۇرمەيتىن، ءشوبى شۇيگىن، سۋى ءسۇت، توپىراعى ماي، تاسى التىن، اعاش باسى تولعان جەمىس-جيدەك، قايعى-قاسىرەتتەن اۋلاق قۇتتى قونىس. ول ارادا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان بولادى، جۇرىتتىڭ ءبارى تەڭ، ءبارى شات-شادىمان تىرشىلىك كەشەدى. ەل الاسى، رۋ تالاسى جوق مالعا ءجايلى، ماڭگىلىك باقىتتى ومىرگە كەنەلۋگە بولاتىن ىرىستى مەكەن… دەيدى .[3] [2]

ۇلكەن ماقساتتى ارقالاعان اسانقايعى قازاق دالاسىنىڭ باتىسىنان شىعىسىنا، وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە دەيىن ارالاپ، قازاق حالقى بيلىك تۇعىرىن قالىپتاستىرا الا ما دەگەن ويمەن جەلماياسىمەن تىنىمسىز كەزدى. جەر تۇعىرىن انىقتادى، تەكسەرۋ جۇرگىزدى.

ول كەزدە قازاق حالحىنىڭ نەگىزگى رۋلارى ەدىل نوعايلارىنا، ءابىلقايىر حاندىعىنا، موعولىستان حاندىعىنا، ءسىبىر حاندىعىنا قاراپ ۇلان-قايىر دالانى الىپ جاتقان. قازاق رۋلارى بىرىكپەي جەر بىرىكپەيتىنىن بىلگەن ويشىل ءبىر بيلىككە ء(بىر كىندىككە) جيۋعا تۋرا كەلەتىندىگىن، ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ جەر ۇيىق تۋرالى كوزقاراستارىن «ولاردىڭ اسا باس ءيىپ تابىنعانى التاي، تارباعاتاي، كوكىمەن تاۋلارى، كۇنگەيدەگى ۇلى بيىك ءتاڭىر تاۋ. ولار وسىلاردىڭ بارلىعىن كيەلى دەپ سانادى. ادەمى تاۋلار – عۇنداردىڭ اتا-باباسىنىڭ جەر ۇيىعى بولعان ساۋەگەي جەر»4]] دەگەندى نەگىزگە الدى. ەجەلگى ءاپسانا بويىنشا جەر ۇيىعىن قورتىندىلاعان اسانقايعى تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا مەكەنىنەن ازيانىڭ قوڭىرجاي بەلدەۋلىك ءتورت ماۋسىمى ايقىن، جۇت جۇرمەيتىن، سۋى ءسۇت، توپىراعى ماي، تاۋى التىن، تاسى كۇمىس، جەرى قۇنارلى، ەگىنشىلىككە اسا قولايلى جەرلەر مەن سولتۇستىكتەگى سالقىن، مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى شۇرايلى ءجايلىمدى، تۇگىن تارىتسا مايى شىعاتىن كەڭ القاپتان قازاققا ءتان ماڭگىلىك مەكەن ىزدەدى.

اسانقايعى كەڭ جاتقان قازاق جەرىنىڭ بىرىگۋىن، ءبىر تۇلعالانۋىن، ۇيىسۋىن، ۇيۋىن، بىرىگۋىن كوزدە ۇستادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندەگى قازاقتاردىڭ وسى جەر تۇعىرىندا مەملەكەت قۇرۋعا بولاتىندىعىن، جەر تۇعىرى بولماسا بيلىكتىڭ باياندى بولمايتىندىعىن، سول حالىقتىڭ ەجەلدەن مەكەندەگەن قاراشاڭىراق اتا قونىسى، حالقى جەر-سۋدان قىسىلمايتىن، مال مەن باسى تەڭ وسەتىن، جەرىندە قۇت بار، اساۋ وزەن ۇلى تاۋلارى بار، ءبىرىڭعاي ءبىر تۇلعالانعان حالىقتان قۇرام تاپقان، رۋحاني بىرلىگى مەن تامىرى تەرەڭ بيلىك تۇعىرى بار جەردىڭ وزەگى بولعان مەكەننەن عانا «جەر ۇيىق» قالىپتاساتىندىعىن ويعا ءتۇيدى. ءدال وسىنداي جەردە مەكەن ەتكەن حالىق مەملەكەت قۇرۋىنا بولاتىنىن ويلاپ، نەگىزگى پرينتسيپتەرىن العا قويدى. ستراتەگيالىق جوسپارىن جاسادى.

اسانقايعىنىڭ ارمانىنداعى جەر ۇيىق «ەلدى جاۋ المايتىن» – بۇل ەلدى جاۋ الماۋ ءۇشىن بيلىك تۇعىرى بولۋ كەرەك. بيلىك تۇعىرى بار ەلدى جاۋ الا المايدى. بيلىك تۇعىرى بار ەلدە مەملەكەت بولادى. مەملەكەتتى بار ەلدە ەلىن قورعايتىن اسكەري جۇيەسى بولادى. اسكەري جۇيەسى بار ەل حالقىن جاۋعا الدىرمايدى. بۇل مەملەكەتتىڭ، ەلدىڭ اماندىعىنىڭ كەپىلى.

«مالعا جۇت جۇرمەيتىن» – ءتورت تۇلىك مالدىڭ ءوسۋى مەن اماندىعى ءۇشىن مال جەسە تاۋسىلمايتىن قۇيقالى جەر. ول جەردىڭ زاتتىق ماتەريالدارمەن قامدايتىن كەڭ جەر-سۋ بولۋ كەرەك دەگەندىك.

«جۇرىتتىڭ بارلىعى تەڭ» – اقيقات پەن ادىلدىككە قۇرىلعان زاڭ بولۋ كەرەك دەگەن ءسوز. ءادىل زاڭ بار جەردە جۇرىتتىڭ بارلىعى تەڭ بولادى. بيلىگى ءادىل حالىقتىڭ حالقىدا بەرەكەلى بولادى. حالقى بەرەكەلى، رۋ تالاسى، جۇرت الاسى جوق ەلگە اينالادى. ءبىر مەملەكەتتىڭ قوعامى تىنىش بولۋ ءۇشىن كەمەلدى زاڭى بولۋ كەرەك دەگەندىك.

يۋان پاتشالىعىنىڭ تاريحي-گەوراپيالىق شەجىرەسىن جاساۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان جامالدين 1288 جىلى قۇبىلاي حانعا: ەلىمىز تەڭدەسسىز بىرلىككە كەلدى، تەريتورياسى كەڭەيدى، باستى جۇمىستار رەتكە ءتۇسىپ، حان-پاتشالار ءادىل بيلەپ، وتكەن ءارقانداي زامانعا قاراعاندا قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالايتىنداي زامان بولدى. سوعان مەن ۇلى بىرلىككە قاراستى ەل-ايماقتاردىڭ تاريحىن جازىپ شىعۋعا بەل بايلاپ وتىرمىن [5] …دەگەن داتتەمە جازادى. دەمەك، تۇركى حالىقتارى دەموكراتيالى زايىرلى قوعام دەگەندى بالامالاپ «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەپ اتاعانىن كورەمىز.

ۇلى دالا قۇرلىعىنىڭ وزەگىن الىپ جاتقان قازاق جەرى باتىسپەن شىعىستى جالعاۋدا، توعىستىرۋدا، ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋدا باسقا حالىقتار مۇددەلىك تانىتۋعا ءماجبۇر بولاتىن سول جەر ۇيىقتى بىرلىككە كەلتىرەتىن، قالىپتاستىراتىن، ۇيىتاتىن، ءبىر تۇلعالاندىراتىن مەملەكەت قۇرۋ يدەياسى جەر ۇيىق يدەياسى بىرتە-بىرتە قازاق حاندىعى بولىپ قالىپتاستى. وسىلايشا جەر ۇيىق يدەيالوگياسىنىڭ نەگىزىن سالىپ قازاق مەملەكەتىن قۇرۋدىڭ ءتۇيىنىن تاۋىپ شىقتى.

قازاق جەرىن نەگىز ەتە وتىرىپ قالىپتاسقان يمپەريالاردىڭ، قاعاناتتاردىڭ، حاندىقتاردىڭ; جاڭا ەرادان بۇرىنعى ساق جانە عۇن يمپەريالارىنىڭ، كوك تۇرىك قاعاناتى، قاراحانيلەر قاعاناتى، شىڭعىسحان يمپەرياسى، التىن وردا، شارروسسيا قاتارلى يمپەريالار مەن مەملەكەتتەر قازاق دالاسىنا تابانى تيگەننەن كەيىن كۇشەيگەن. بارلىق يمپەريالار مەن تۇركى تىلدەس حالىقتار قازاق جەرىن قاراماعىنا العاننان كەيىن قۇدىرەتتى مەملەكەت بولاتىندىعىن تۇسىنگەن. «ۇلان-قايىر قازاق دالاسى وڭىرىندەگى شۇرايلى قونىس وزەن القابىنداعى ەگىنشى ايماقتار جانە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى كەرۋەن جولى، جول جاعالاي سالىنعان قالالار، كەنىتتەر، شارۋاشىلىق مادەنيەتى گۇلدەنگەن نەگىزگى جەرلەردى يەمدەنۋدە اسكەري ستىراتەگيالىق جانە سايااسي ەكونوميكالىق ءمانى زور بولدى»[6]. سوندىقتان يمپەريالاردىڭ حاندىقتاردىڭ قاي-قايسىسىدا وسى ۇلگىلەردى مەڭگەرگەندە عانا ەكانوميكالىق قۋاتى ارتىپ ءىرى ەلگە اينالاتىنىن ءتۇسىندى. وسى ءوڭىردى مەڭگەرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جەتە تانىپ، وسى وڭىردە بەرىك تابان تىرەۋ ءۇشىن جانتالاستى، سوعىستى. وسى سەبەپتى قازاق جەرى ەۋرازيا قۇرىلىعىنداعى وزەكتى جەرگە اينالدى. قازاق دالاسىندا قۇرىلعان نەمەسە جانامالاي قوسىپ العان يەمپيالار مەن حاندىقتار بۇل مەكەننەن ايىرىلعاننان كەيىن السىرەگەن. قازاق حاندىعىنىڭ ءابىلقايىر حاندىعىنىڭ ورنىن باسۋى ءابىلقايىردىڭ نەمەرەسى شايباني مەن بولعان وتىز جىلدىق سوعىسى قازاقتىڭ ۇپايىنا شەشىلۋى، شاعاتاي حاندىعىنان ءتاڭىر تاۋدىڭ ىلە اڭعارى سولتۇستىكىگىمەن سىر ءوڭىرىنىڭ، شۋ بويىنىڭ قازاققا تاۋەلدى بولۋى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋىنە جول اشتى.

كورشى حالىقتار قازاق دالاسىن ۋىسىنا الماي قۇدىرەتتى ەلگە اينالا المايتىنىن ەرتە بىلگەندىگىن تاريح بەتتەرىنەن كورە الامىز. شار پاتشاسى پەتر1 بىلاي دەگەن: «بارىلق ازيا ەلدەرى مەن جەرلەرىنە كىرۋدىڭ كىلتى مەن قاقپاسى – ءدال سول وردانىڭ (قازاق حاندىعىنىڭ) ءوزى عانا. وسى سەبەپتەن دە سولار ارقىلى عانا بارلىق ازيا ەلدەرىمەن قاتىناساتىن جولىمىز بولۋ ءۇشىن ول وردا (قازاق حاندىعى) شاررۋسسيانىڭ قولىندا بولۋ كەرەك»[7]. لەۆشيننىڭ ايتۋىنشا، قازاقتاردىڭ باعىنۋى رۋسسيا ءۇشىن پايدالى دەپ قارادى: 1، بۇل يمپەريا ءبىر تامشى قان اعىزباي بىرنەشە ءجۇزمىڭ حالىقتى قوسىپ الادى. 2، قازاقتاردىڭ باعىنۋى شىعىس وڭتۇستىك ولكەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. 3، ۇلى پەتردى قورقىتقان جۇڭعارلار ءالى كۇشتى، ول كەزدە بۇلاردىڭ شارروسسياعا توندىرەتىن قاۋپى زور بولىپ وتىرعان. قازاقتار باعىنعاننان كەيىن قازاقتار ارقىلى جۇڭعارلارعا توتەپ بەرۋگە جانە جۇڭعارلاردىڭ كۇشىن السىرەتۋگە بولادى. 4، ۇنەمى بۇلىك شىعارىپ ۇكىمەتتىڭ مازاسىن كەتىرىپ وتىرعان باشقۇرتتاردى، قازاقتاردان پايدالانا وتىرىپ بويسىندىرۋعا بولادى. 5، قازاقتاردى ىسكە سالا وتىرىپ تاياۋ ماڭداعى الارلاردى، قاراقالپاقتاردى جانە ۇلى پەتر كەزىندە رۋسسياعا اپات اكەلگەن حيۋالىقتاردى بويسىندىرۋعا بولادى. 6، پەتر قازاق حاندىعىن بارلىق ازيا ەلدەرى مەن جەرلەرىنە كىرۋدىڭ كىلتى دەپ قاراعان جانە ونى قاراتىپ الۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى دەپ باعالاعان .[8]

ىرگەلەس وتىرعان قىتايلار قازاق دالاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرتە تۇسىنگەن حالىتاردىڭ ءبىرى. قىتاي پاتشاسى ءحانۋدي زامانىمىزدان بۇرىنعى 138 جىلى باتىسىندا جاتقان كوشپەلى حالىقتاردىڭ جاعدايىن ءبىلۋ، وزىنە وداقتاس تاۋىپ عۇنداردى جويىپ باتىسقا جول اشۋ ءۇشىن جاڭشيان باستاعان ەلشىلىك قوسىندى ۇلى يۇزلەرگە اتتاندىردى. چجان تسيان ون جىل عۇنداردىڭ قاماۋىندا تۇرىپ ءۇيسىن حاندىعى جونىندە 630 مىڭ حالقى، 188 مىڭ 800 اتتى اسكەرى بار[9] ەل ەكەندىگىنەن مالىمەت الىپ قايتادى. وسىلايشا ءحانۋدي ءۇيسىن حاندىعىمەن قۇداندالى قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنىڭ ىلە اڭعارىنا ەلشى اتتاندىردى. زامانىزدان بۇرىنعى 105 جىلى شيجۋن حانشانى ۇزاتىپ قۇداندالىق قاتىناس ورناتتتى. ەجەلگى قاسساقتاردىڭ مادەنيەت تاراتقان كوشپەللەر جولى مەن كەرۋەن جولىنا قىتايلار ساۋدا جولىن جالعادى. شىعىسى التايدىڭ ارعى بەتىنەن جۇڭعار ويپاتى مەن ەرەنقابىرعا تۇرپانعا دەيىن، باتىسى كاسپي تەڭىزىنە، ءتىپتى ونىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى تۇركى جەرلەرىنە قازاق دالاسىنسىز بارۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ويعا ءتۇيدى. قۇداندالىقتىڭ ارقاسىندا عۇن، ۇلى ءيۇز حالىقتارىن جويدى جانە السىرەتتى. سول ارقىلى فارفور، جىبەك بۇيىمدارىنىڭ باتىس ازيا، ەۆروپا ەلدەرىنە دەيىن تاسىمالدانۋىنا جول اشتى. ال، 2013 جىلعا كەلگەندە قىتاي ءتوراعاسى سيتسزنپين نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» الەمدىك ستراتەگيالىق جوسپارىن دۇنيەگە جاريالادى ءارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزبەن كەلىسىمگە قول قويىستى. بايىرعى جىبەك جولىن ونان ارى دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىندىگىن، باتىس پەن شىعىستى تۇتاستىراتىن ۇلى قۇرلىقتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ كىلتى قازاق جەرى ەكەندىگىن تاعى ءبىر الەمگە دالەلدەدى.

اسانقايعى ارمان ەتكەن «جەر ۇيىق» – اعىلشىن ويشىلى توماس موردىڭ «ۋتوپيا» ارالى، يتاليالىق توممازو كامپەنەللانىڭ «كۇن قالاسى» سياقتى ۋتوپيالىق ويدىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. ارينە، بۇل 15 عاسىرداعى كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق بولمىسىنان تۋىلعان ۋتوپيالىق يدەيا. «بۇل – اسانقايعىنىڭ باقىت مەكەنى جەر ۇيىق جايلى ۋتوپيالىق شىعارماسىنىڭ اۋىزدان-اۋىزعا كوشە كەلە وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ، اڭىزعا اينالاىپ كەتكەن نۇسقاسى دەپ شامالاۋعا نەگىز بار»[11][10] دەپ «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» مەن «قازاق-سوۆەت ەنتتسيكلوپەدياسىندا» جازىلعانداي ۋتوپيا بولماستان، «قازاق وركەنيەتىندە» جازعانىنداي: «اسان ءسابيتۇلى – جىراۋ، ويشىل، مەمىلەكەت قايراتكەرى. ول قازاق ەتنوسىن ءارى مەملەكەت قالىپتاستىرىپ، نىعايتۋدا «جەر ۇيىق» ءىلىمىن دۇنيەگە اكەلدى. بۇل حالىقتىڭ قاۋىمداسىپ، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ يدەياسى بولاتىن» [12]دەگەنى اسا ورىندى پىكىر بولىپ تۇركى حالىقتارىڭ ارىدان كەلە جاتقان وي-تانىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ جەر وزەگىنە ساراپتاما جۇرگىزىپ شىعارعان شىنايى قورتىندى بولدى.

جەر ۇيىق – ءوزىنىڭ قويناۋىندا جاتقان حالىقتاردى اسىرايتىن، ادام بالاسىنىڭ الاڭسىز وسىپ-ونۋىنە، الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە، ادامزاتتى ىزگىلىك، بەيبىتشىلىك، تاتۋلىققا شاقىراتىن، تۇركىلەر جانە ونىڭ اتا-بابالارى مەكەندەگەن ادامزات وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى. مۇنداي مەكەننەن ايىرىلۋ دەگەن تۇركى حالقى جويىلۋمەن بىردەي نەمەسە جەردەن ايىرلۋ جاننان ايرىلۋ دەپ ۇعىندى.

قازاىستان جەر اۋماعى جاعىنان بۇكىل ادەمدە 9 ورىندا تۇرۋى، ۇلان-قايىر دالاسىنىڭ جەر ءۇستى جانە جەر استى بايلىعى جاعىنان بۇكىل الەمدە الدا بولۋى، ۇلى قۇرلىقتاعى توعىز جولدىڭ تورابى بولۋى، اۋە جولىندادا ماڭىزدى ورىندا تۇراتىندىعى، قىسقاسى ەۆرازيا قۇرلىعىنىڭ ماڭدايعا باسقان اسا وزەكتى جەرى ەكەندىگى وسىزامانعى عىلىمعا ساي دالەلدەنىپ وتىر. بۇل شۇرايلى ايماقتا نەشە ءجۇز ميليونداعان حالىقتى الاڭسىز اسىراۋعا بولاتىندىعىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر العا تارتادى.

قازاقستاننىڭ ۇلان-قايىر دالاسى شارۋاشىلىقتى شالقىتىپ ەكونوميكانى قۋاتتى ارىتتىرىپ، شەتەلدەن اسا مول قارجى اكەلەتىن تارتىلىس كۇشكە يە مەكەن. بۇل ۇلى دالا توپىراعىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارمەن جانارزات بايلىعى، مول مۇناي قورى، ەگىنشىلىككە قولايلى كوز جەتكىسىز جازىقتار مەن مالشارۋاشىلىعىنا جەتەتىن شۇرايلى جايلىمدار، گەوگرافيالىق ورنى اسا ماڭىزدى ەكنى بەلگىلى. قازاقستان اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ارقىلى كوپتەگەن ەلدەرگە ازىق-تۇلىك جانە ەت ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن اسا ءىرى ەلگە اينالاتىن شارت-جاعدايى تولىق ايماق.

جەر ۇيىق شەتەلدەن مول قارجى كاپيتال، وزىق تەحنولوگيا تارتاتىن ەكونوميكانىڭ قاينار كوزى. مەمىلەكەتتىڭ ىشكى ءوندىرىسىن دامىتىپ ءوندىرس وشاقتارىن اشاتىن، يمپورت ەتەىن مەمىلەكەتتەن ەكسپورت ەتەتىن مەملەكەتكە اينالدىراتىن، بارلىق سالاعا قارجى تارتاتىن، مەملەكەت قۋاتىن ارىتتىراتىن، مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ تابان تىرەر تياناعى، ماڭگىلىك ەل قۇرۋدىڭ باستى شارتى. اسانقايعىنىڭ «جەر ۇيىق» يدەياسى ماڭگىلىك ەل قۇرۋدىڭ نەگىزى.

ەكىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ ەل تۇعىرى بولۋ

تۇركى حالىقتارىنىڭ وي-تانىم جوسىنى بوينشا ەل تۇعىر – مەملەكەتتىڭ بارلىق سالاداعى قۇرلىم جۇيەسىن الىپ جۇرەتىن ءارى اسپان تۇعىر، جەر تۇعىرمەن بىرىكتىرەتىن بيلىك وركەنيەتىنە قاراتىلادى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ەل تۇعىرىن تومەندەگى ءتورت تاراۋعا ءبولىپ بايااندالادى:

بىرىنشى، تۇركى حالىقتارىنڭ تاريحي اتا پارتياسى – تورە پارتياسى

ەكىنشى، تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحى – ماڭگىلىك ەل رۋحى

ۇشىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ اتا جاكعىسى بولۋ

تورتىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ بيلىك وركەنيەت تاريحى بولۋ



بىرىنشى، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي اتا پارتياسى – تورە پارتياسى

ماڭگىلىك ەلدىڭ بيلىك قۇرلىم جۇيەسىن اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن-اق اشقان ھام پايدالانعان. تۇركىلەردەگى ەڭ قۋاتتى بيلىك تۇعىرىن پايدالانىپ، بيلىك جۇيەسىن قالىپتاستىردى. تۇرىكتەر VIعاسىردىڭ ورتا شەنىندە، تەگىندە التاي تاۋىنىڭ باتىس وڭتۇستىك جەرلەرىندە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان. تەلەلەرگە ءتان بولعان اشىنا قاۋىمى باس كوتەرىپ شىقتى. زامانىمىزدىڭ 546 جىلى اشىنا تايپاسىنىڭ جول باسشىسى اشىنا تۇمەن جۇڭعاريا ويپاتىنداعى تەلەلەردىڭ 50مىڭنان ارتىق اداممەن بىرلەسىپ وزدەرىن تۇركى دەپ اتاپ، جورجان اقسۇيەكتەرىنە قارسى تۇردى. زامانىمىزدىڭ 552جىلى اشىنا تۇمەن اسكەر باستاپ شىعىپ جورجانداردى قاتتى ويسىراتا جەڭىپ، ءوزىن ەل قاعان دەپ جاريالاپ، قۇدىرەتتى تۇركى حاندىعىن قۇردى… مۇقان قاعان مەن ونىڭ اعاسى(كىشى اكەسى-اكەسىنىڭ ءىنىسى) ەستەميدى (العاشىندا باعا يابعۇ دەپ اتالعان) ون وق (ون جەبە) فاميلاسىنىڭ تايپاسىنان 100مىڭ ادامدى باستاپ، زامانىمىزدىڭ 562جىلىنىڭ الدى-ارتىندا، جۇڭعار ويپاتى ارقىلى باتىسقا ءوتىپ، ىلە جانە تالاس القابىنداعى «ۇيسىندەر جۇرتىن» باسىپ الۋعا جىبەردى. زامانىمىزدىڭ 563-567جىلدارى ەستەمي قاعان باتىس وڭىردەگى ۇلكەن مەملەكەت ەفتاليتەتتەردى كۇيرەتىپ، ساسانيلارعا شابۋىل جاسادى جانە تەريتورياسىن زابىلىستان (قازىرگى افعانىستاننىڭ عازنا دەگەن جەرى) مەن پامير ۇستىرتىرتىنە دەيىن كەڭەيىتتى. سونىمەن تۇركى قاعاندىعىنىڭ تەريتورياسى «شىعىستا لياۋحاي (قازىرگى لياۋحى) وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىنان باستاپ، باتىستا كاسپي كولىنە دەيىنگى 5-6مىڭ شاقىرىمدىق كولەمگە جەتتى. زامانىمىزدىڭ 583جىلى تۇركى قاعاندىعى شىعىس جانە باتىس تۇركى قاعاندىعى بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ كەتتى.[13]

كۇلتەگىن قۇتىلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنسى. شەشەسى بىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتىلىق (680-692 جىلدارى بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان(696-716جىلى) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بۇگۇنى (716 جىلى) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە(716-734جىلى) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتاىپ العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى 694جىلى جاۋجۋ جانە ديڭجۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. وسى سوعىستا 90مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47جاسقا جەتىپ قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن ەلشىلەر كەلىپ رۋحىنا تاعزىم ەتىپتى. باسىنا تاريحىن جازىپ ەسكەرتكىش ورناتىپتى[14]

كۇلتەگىن بىتىكتكسىنىڭ I بەتىندەگى ءماتىنى:

جوعارى دا كوك ءتاڭىرى

تومەندە قوڭىر جەر جاراتىلعاندا

ەكۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جاراتىلدى

ادام بالاسىن بيلەپ اتا-بابام بۋمىن قاعان، ەستەمي قاعان وتىردى.

ولار بيلىك ەتىپ

تۇرىك حالقىنىڭ ەلدىگىن تورەلىگىن ۇستاي ءبىلدى، جەتىلدىرە ءبىلدى.

تورت تاراپتاعىلار بارلىعى جاۋ بولعان ەدى، ولارعا نايزالى اسكەر اتتاندىرىپ

تورت تاراپ بارلىق حالىقتى باعىندىردى، بارلىعىن تىنىش ەتتى.



باسى بارلاردىڭ باسىن يگىزدى،

تىزەسى بارلاردىڭ تىزەسىن يگىزدى.



كۇن شىعىسقا قىدىرقحان – تاۋ ورمانعا دەيىن،

كۇن باتىسقا تەمىر قاپانعا دەيىن جورىتقان ەدى.

وسى ەكى ارالىعىندا يەسىز، بيلىكسىز جۇرگەن،

كوك تۇركىلەر وتىرعان ەدى.



بىلىكتى قاعان ەدى، ۇلى الىپ قاعان ەدى،

بۇيىرىقتارى (بۇيرىق ورىنداۋشىلارى) دا بىلىكتى ەدى، ولار دا الىپ ەدى.



بەكتەردە حالقى دا ءتۇزۋ ەدى.

سوندىقتان ەلدى وسىنشا باسقارا بىلگەن ەدى.

ەلدى باسقارىپ تورەلىك بيلىك ورناتتى.

ورحون وزەنى سىلەمىندەگى تاسباقا تۇعىرلى كۇلتەگىن ماڭگى تاسىندا وزدەرىنىڭ سوناۋ بۋمىن قاعاننىڭ ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ ىرگەسىن قالاپ شاڭىراعىن كوتەرگەن مەملەكەت اتاسى ەكەندىگى ھام ونىڭ تۇركى قاعاناتى بيلىگىنىڭ تەڭسەلمەۋى ءۇشىن اسا مىعىم بيلىك جۇيەسىن جاساپ، تۇركى حالقىنا تورەلىك بيلىك جۇرگىزگەنىن، اتا-باباسىنىڭ تورە بيلىك جۇيەسىن جەتىلدىرگەنىن، بەكتەرى مەن حالقىنىڭ تورە بيلىگىن مويىنداعاندىعىن سونىمەن بىرگە تورە حالىققا، مەملەكەتكە اسەر ەتكەن ۇلكەن كۇش ەكەندىگىن، تورە ارقىلى بيلىكتى مەڭگەرگەنىن باياندايدى. ماڭگى تاستاعى بۇل ماتىندەردەن «تورە» دەگەن ءسوزدى جانە ونىڭ اسا ەلەۋلى مانگە يە تاريحي اتاۋ ەكەنىن كورەمىز. بۇل تاسباقا تۇعىرلى ماڭگى تاستا تۇركى قاعاناتى شاڭىراعىنىڭ شايقالىپ، مەەملەكەت جوعالۋعا شاق قالعان تۇستارىن بىلايشا بايان ەتەدى:

بىلىكسىز قاعان بولىپ وتىرعان ەكەن.

قورقاق قاعان بولىپ وتىرعان ەكەن.

بۇيرىق ورىنداۋشىلارى دا بىلىكسىز، قورقاق ەكەن.

بەكتەرى جانە حالقى دا ادالسىزدىقپەن ءجۇردى.

قىتايلارعا باسىندىرىپ،

ولارعا اربالعاندىعى ءۇشىن،

ىنىلى-اكەلى كەكتكسىپ جاۋلاسىپ،

تەكتى بەك مىقتى حالىقتى توزدىرىپ،

تۇرىك بارلىق حالىقتى بىتىراتىپ،

ەلىن بۇزىپ، ەلدىگىنەن ايىرىپ

قاعاندىقتى ورناتقان قاعاندارىن جويدى.

قىتايلارعا

بەك مىقتى ۇلدارىن قۇل قىلدى،

سۇلۋ قىزدارىن كۇڭ قىلدى.



تۇرىك بەكتەرى تۇرىك اتىن ۇمىتىپ،

قىتايسىماق بەكتەر بولىپ،

قىتاي اتتارىن الا باستادى،

قىتاي پاتشاسىنا باعىندى،

ەلۋ جىل قىتايعا ءىسىن كۇشىن بەردى، قىزمەت ەتتى.



كۇن شىعىسقا قاراي

بوكلى قاعانعا دەيىن سوعىستى.

باتىسقا قاراي

تەمىر قاقپاعا دەيىن سوعىستى.

قىتاي پاتشاسىنا

ەلىن تورەلىگىن بيلەتتى.

كورشى قىتاي ەلىنىڭ جىمسىمالىقپەن اڭعال ساحارا حالىقتارىن ارباۋىنا ءتۇسىرىپ، بەرەكەسىن كەتىرىپ بىرىنە-بىرىن سالۋ ارقىلى كۇشىن السىرەتىپ ەلۋ جىل بوداندى قىلعان تۇستارىن، كەيىنگى ەلگە تۇتقا بولاتىن بەكتەرى مەن حالقىنا بايانداۋ مەن بىرگە قىتايدىڭ ءار ءىسىنىڭ الدمشى وپا كەلمەيتىندىگىن، بەرەكەڭدى كەتىرىپ وزىڭە-وزىڭدى جاۋ قىلىپ، بيلىگىڭدى مەڭگەرىپ الاتىنىن دالەلىمەن قاتاڭ ەسكەرتەدى. ەل قادىرىن بىلمەيتىن بىلكسىز بەكتەر تىزگىن ۇستاعاندا حالىقتىڭ توزعاندىعى، وزىنەن ءالسىز حالىققا سوعىسسىز باعىنشتى بولىپ رۋحىنىڭ السىرەگەندىگىن، تۇركى حالقىنىڭ بۇل تاريحي قاتەلىكتى ماڭگىلىك ۇمىتپاۋىن قاداعالاي تاپسىرىپ، بيلىك الدانسا، ازسا مەملەكەتتىڭ قۇرىپ جوعالاتىندىعىن تۇيىندەيدى.

ىلگەرى كەرى سوعىسىپ جينالعانى

جەتى ءجۇز ەر بولدى

جەتى ءجۇز ەر بولىپ

ەلسىرەگەن، قاعانسىراعان حالىقتى

كۇڭدەنگەن، قۇلدانعان حالىقتى



تۇرىك تورەلىگى ازىپ-توزعان حالىقتى،

اتا-بابامنىڭ تورەلىگىندەي ەتىپ جاراتتى، جاساقتادى.



تاڭىر جارىلقاپ

ەلدىگىن ەل ەتىپ ورناتتى،

قاعاندىقتى قاعان ەتىپ ورناتتى.



جاۋدى باسىپ، تىنىش ەتتى،

تىزەسى بارلاردىڭ تىزەسىن بۇكتىردى،

باسى بارلاردىڭ باسىن يگىزدى.

……………………………………..

ول تورەلىكتىڭ ۇستىندە اتام قاعان وتىردى.

اتام قاعان وتىرىپ

تۇرىك حالىقتى

بارىنشا جاقسى جەتىلدىردى،

كەدەيدى باي ەتتى، ازدى كوپ ەتتى،

اكەم قاعان وتىرعاندا

وزىم تاردۇش قانات حالقىنا شاد بولعان ەدىم.

اكەم قاعانمەن بىرلەسە



وڭتۇستىككە قاراي جاسىل وزەن (سارى وزەن- حۋانحە) شانتۇڭ

جازىعىنا دەيىن سوعىستىق،

كۇن باتىسقا قاراي تەمىر قاقپاعا دەيىن جورىق جاسادىق.



كوگمەن(سايان) تاۋىن اسىپ قىرعىز جەرىنە دەيىن جورىق جاسادىق.

بارلىعى جيرما بەس رەت جورىق جاسادىق. ون ءۇش رەت سوعىستىق.



ەلدىكتى ەل ەتىپ ورناتتىق،

قاعاندىقتى قاعان ەتىپ سايلادىق،



ول كەكزدەردە قۇل قۇلدىقتا بولعان،

كۇڭ كۇڭدىكتە بولعان ەدى.

ىنىسى اتاسىن بىلمەۋشى ەدى،

ۇلى اكەسىن بىلمەۋشى ەدى.

سونشا تىنىش ەتكەن ەلىمىز تورەلىگىمىز بار ەدى.



تۇرىك وعىز بەكتەرى حالقى ەستىڭدەر!

جوعارى دا ءتاڭىرى باسپاسا

تومەندە جەر ايىرلماسا



تۇرىك حالقىنىڭ ەلىن، تورەلىگىن

كىم بۇزار…

تۇركى بيلىگى مەملەكەتتى قالاي ورنىقتى دا قاۋىپسىز ەتۋگە بولادى دەگەن ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەگەنىن ھام ونى بيلىك تاجىريبەسىنەن وتكىزىپ، تۇرىك يدەيالوگياسىنا، تۇركى حالقىنا ءتان تورە بيلىگىن جاساقتاپ بۋمىن قاعاننان جالعاسقان تورە بيلىك جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرىپ، حالىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىپ، جاڭادان قاعان سايلاپ بەيبىت قوعام قۇرعانى، ەل جاعدايىن ورنىقتىرىپ بيلىكتى ءبىر ارناعا شوعىرلاندىرىپ بىرىكتىرگەنى ايتىلادى.

ماڭگى تاستاعى ماتىندە مەملەكەتتىڭ تورەلەرگە سۇيەنەتىندىگى، تورە كۇشەيسە مەملەكەت كۇشەيىپ، تورە شىرىكتەسسە مەملەكەتتىڭ السىرەيتىندىگى، تورەنىڭ اسا مىعىم كۇشكە يە بيلىكتىڭ جان تامىرى ەكەنى باسا دارىپتەلەدى. تۇركى قاعاناتى تورە اتاۋىن پايدالانىپ يمپەريا قۇردى. ەندەشە، تورە دەگەنىمىز نە؟

وسى كۇنگە دەيىن تاريحشىلارىمىزبەن زەرتتەۋشىلەرىمىز «تورە» دەگەن اتاۋدى ايبارلى دا داڭىقتى شىڭعىسحان اۋلەتتەرىنە ءتان اتاۋ رەتىندە قاراستىرىپ كەلگەن. شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى تورە دەگەن ەڭ قۇرمەتتى لاۋازىممەن ەل بيلەدى، مەيلى ۇلى ۇلىس (التىن وردا) بولسىن، قۇبىلاي قۇرعان يمپەريا بولسىن.

مۇڭعوليا ورحون وزەنى بويىنداعى كوك تۇرىك قاعاناتى بيلەكشىلەرى جازىپ قالدىرعان ءماڭعى تاستاردان «تورە» دەگەن اتاۋدىڭ سول زاماندا ەل بيلەۋشىلەرىنە عانا قولدانىلاتىن ساياسي-اكىمشىلىك ماعىناداعى تاريحي بولىپ، شىڭعىسحان داۋىرىنەن التى جارىم عاسىر بۇرىن بۋمىن قاعان تۇسىندا تورە بيلىگى بولعانىن ءماڭى تاستاعى جازبالار بۇلتارعىسىز دالەلدەيدى. «تورە» ءسوزىنىڭ تۇركى تىلىنەن شىققانى داۋسىز. مىسالى، كۇلتەگىننىڭ بىتىك تاسىنداعى ماتىنىنە نازار اۋدارساق، «ەلدى تۇتىپ: تورە (تورەلىك) ەتتى»[15]دەگەن سويلەمدە «تورەلىك جاسادى»، «بيلىك ەتتى» ماعىناسىندا «تورە» ءسوزى «باسقارۋشى»، «بيلەۋشى» دەگەن سوزدەردى ءبىلدىرىپ تۇرعانىن اڭعارامىز. 19 عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نەمىس عالىمى فريدريح انتون گەللار فون حەلۆولت تۇركى تىلدەرىنە فيلولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، «تورە» دەگەن ءسوزدىڭ «زاڭ» ماعىناسىندا قولدانىلعانىن انىقتايدى .[16] سوندىقتان دا تورە دەگەن اتاۋدىڭ تۇركىلەردىڭ بيلىك اتاۋى بولىپ، مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى وزەگى، مەملەكەت ۇستاپ تۇرۋدىڭ تۇعىرلى كۇشى، ۇلى تۇرىك يمپەرياسىنىڭ ەڭ جوعارى ساياسي-اكىمشىلىك، اسكەري تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت قۇرۋشى ساناتىنداعى ءبىر كىندىكتەن تاراعان قاراكوك تۇركى بەكتەرىنىڭ تاڭىردەن كەلگەن بيلىكتى ۇستاۋشى اقسۇيەكتەر توبى سانالادى.

كۇلتەگىن بىتىكتاسىنىڭ III قاپتالىنداعى ءماتىنى:

التىن، كۇمىس، اراق، اسىل زاتتارى شەكسىز

سونشا بەرىپ جاتقان قىتاي حالقىنىڭ

سوزى سۇيكىمدى

جىبەگى جۇمساق ەكەن.



سۇيكىمدى سوزىمەن، جۇمساق جىبەگىمەن ارباپ،

الىستاعى حالىقتى سونشا ءۇيىر ەتىپ تارتادى ەكەن.



جاقىن قونىستانعان سوڭ

اڭقاۋ ادامدى وزىنە سونشا ءۇيىر ەتەدى ەكەن

يگى بىلىكتى كىسىنى، يگى الىپ كىسىنى جولاتتىرمايدى ەكەن

بىر كىسىنى جاڭىلدىرىپ، رۋىنا، حالقىنا، ءتىپتى بەسىگىنە دەيىن قۇرتىپ جىبەرەدى ەكەن.

(قىتايدىڭ) سۇيكىمدى ءسوزى، جۇمساق جىبەگىنە اربالىپ بارلىق تۇركى حالقى ءولدىڭ…

دال وسى ماتىننەن تۇركىلەردىڭ قىتايدىڭ الداۋىنا تۇسكەندىگىن بايانداي كەلىپ قىتايعا ماڭگى سەنۋگە بولمايتىندىعىن، قىتايدىڭ ماقساتى تۇركى حالقىن جويىپ جىبەرۋ ەكەندىگى ايتىلادى. تۇركى حالقىنىڭ قاس جاۋى قىتايلار، ولاردان ماڭگى جاقسىلىق كەلمەيدى، قىتايعا سەنگەن حالىق تۇبىندە توزىپ جوعالاتىندىعىن قاتاڭ تۇردە كۇللى ادام بالاسىنا ەسكەرتەدى. قىتايلاردىڭ اسقان ارامزا سايقالدىعىن تۇركى تورەلەرىندەي جازعان جەر بەتىندە باسقا حالىق بولماسا كەرەك. قىسقاسى، تورەلەر ءوز مىندەتىن ۇمىتىپ قارا جەمساۋلىققا سالىنسا، مەملەكەت قادىرىن بىلمەسە، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەلەپ-ەسكەرمەسە، حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن جۇمىسى بولماسا مەملەكەتتىڭ كۇيرەپ جوعالاتىنىنا اپارىپ سوعاتىندىعىن قاتاڭ ەسكەرتىپ، ەلىم دەپ ەڭىرەپ تۋعان ار-نامىستى تەكتىلەر باسقارعاندا مەملەكەتتىڭ گۇلدەنىپ قۇدىرەتتەنەتىندىگىن، تورەلەرمەن حالقى ءبىر تۇلعالانعان، حانى مەن قاراشاسى ءبىر تىلەك، ءبىر نيەتتە بولعان مەملەكەت عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولاتىندىعىن تۇسىندىرگەن باعا جەتپەس بيلىك عۇمىرناما قۇلىپتاسى.

ۇلى بابالارىمىز قالدىرعان بۇل ماتىندەردەن تورە اتاۋىنىڭ تەك بيلەۋشىلەرگە قاراتىلىپ قالماستان اسا ءىرى بيلىكتىك جۇيە – پارتيا ەكەندىگىن ۇعامىز. ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىنە، قاۋىپسىزدىگىنە، قوعامنىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىنا تورەلەر ارقىلى نۇسقاۋ بەرىپ جاتقاندىعى اڭعارىلادى. دەمەك، سول داۋىردە تۇركىلەردىڭ تورە دەپ اتالاتىن پارتياسى بولدى. پارتيالار ادەتتە مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى ستراتەگيالىق شارۋالارمەن اينالىساەىن ساياسي توپ دەسەك، تورە پارتياسى مۇلدە وزگەشە بولىپ، ونىڭ قۇرلىمى ساياسي، اكىمشىلىك، اسكەري، سوت، ەكونوميكالىق كۇشى ءبىر تۇلعالانعان الىپ پارتيا ەدى.

شىڭعىسحان يمپەرياسى مەن وسىمان يمپەرياسى كوك تۇرىك قاعاناتى تورە پارتياسىنىڭ ەل باسقارۋداعى ادىستەمەلەرىن، زاڭ-جارعىلارىن تىكە پايدالاندى. كۇلتەگىن ماڭگى تاسىندا: «تۇركى وعىز بەكتەرى حالحى ەستىڭدەر، جوعارىدا ءتاڭىرى باسپاسا، تومەندە جەر ايىرلماسا; تۇركى حالقىنىڭ ەلدىگىن، تورەلىگىن كىم بۇزار» دەگەن جازبالاردان وعىز بەكتەرى تۇركى قاعاناتى ەل بيلەۋشىلىرىنىڭ قاتارىندا تورە پارتياسىنا قىزمەت اتقارعانى اڭعارىبادى. ەگەر تورە پارتياسىنداي سان عاسىرلىق بيلىك تاجىريبەسى بولماعاندا وعىز حالقى تۇركيا توپاراعىردا بىردەن يمپەريا قۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وعىزدار تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعى بولعان تۇركى دالاسىنان(قازاق دالاسىنان) تاراعان حالىق بولاتىن. ولار ەجەلدەن كەلە جاتقان تورە پارتياسىنىڭ پرينسيپتەرىن، زاڭ-جارعىلارىن تولىق بىلەتىندىكتەن، تورە پارتياسىن وزەك ەتكەن بيلىك قۇرلىمىن جساقتاپ 1299 جىلى ۇلى وسىمان مەملەكەتىنىڭ ىرگەتەسىن قالادى. سونداي-اق ازيا، افريكا، ەۆروپا ءۇش قۇرلىقىتى بىردەي بيلەگەن يمپارياعا اينالدىردى.

شىڭعىسحان(1155-1227) تۇركىلەردىڭ جازۋ-سىزۋىمەن ءمور-تابا ىستەتۋ جانە ديپلوماتيا، ءتورت توڭىرەگىن بەكەمدەۋ; اقىلدى پاراساتتى ادامداردى پايدالانۋ، ساياسي ماقساتتاعى قۇداندالىق قاتارلى جاقتاردا تۇركىلىك جولدى ۇستاندى. ول قاراستىلىعىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كۇشىمەن تورە پارتياسىن ۇشتاستىردى. تورە پارتياسىن ۇيىتقى ەتكەن بيلىك جۇيە تۇعىرىن قالىپتاستىرىپ مەملەكەت بيلىگىن بەكەمدەدى. شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ وزدەرىن «تورە» دەپ ماقتانىشپەن اتاۋى جانە تاريح بەتىنە قالۋى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.

«1204 جىلعا دەيىن موڭعۇلدار وردا قۇرۋ، وردانى باسقارۋ، حات جازۋ، تاڭبا ءمور ۇستاۋدى بىلمەيتىن. نايمانداردى جاۋلاپ الۋى موڭعۇلدار وزىندىك مەملەكەتىن قۇرىپ، ودان ارى الەمدىك دەرجاۆا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنىڭ باسپالداعى بولدى. وسى وقيقادان باستاپ موڭعۇلداردىڭ مىڭ جىلدىق تاريحى نايمان كانتسەلەرياسى تاتاتۇڭعا ارقىلى جەتكەن نايمان جازۋىندا جازىلدى. جازۋدى XIV عاسىردا موڭعۇلدار ارقىلى شۇرشىتتەر (مانچجۋريالىقتار) الىپ قولدىندى. نايمان جازۋىن موڭعۇلدار قازىرگە دەيىن قولدانىپ كەلەدى » [17].

شىڭعىسحان بيلىگى ءارقايسى سالاعا دارىندى دا تالانىتتى ادامداردى تالداپ ىستەتتى، اكىمشىلىك سالادا بولسىن، اسكەري سالادا بولسىن دارىندىلار قىزمەت ەتتى. توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنان الدىرىپ ماماندىعىنا قاراي ىسكە قوستى. ء«تورت تارابىمداعى حالىقتى كوپ تىنىشتىق ەتتىم، جاۋسىز قىلدىم، كوپشىلىگى ماعان باعىندى» دەگەن كۇلتەگىن ماڭگى تاسىنداعى تورەلەر ۇستانىمى – شىڭعىسحاننىڭ داۋىلپاز جورىعى ارقىلى يمپەريانىڭ ماڭگىلىك تۇرۋى ءۇشىن ءتورت تارابىن تولىق بويسىندىرىپ، قايتالاي باس كوتەرىپ تىرەسەتىن كۇشتى جاۋ قالدىرماعان تاريحىنان كورىنىس تابادى.

شىڭعىسحان وزىنە باعىنعان كەيبىر حاندىقتارعا قىز بەرىپ قۇداندالىق ورناتىپ اينالاسىن ءحاۋىپسىز ەتۋگە حاراكەت جاسادى. تۇركى قاعاناتى داۋىرىندە ون وق اتانعان تۇركەشتەر قارسىلاسىپ قاعانى جانە بي-بەكتەرىنەن ايىرىلعاننان كەيىن، ول حالىقتى توزدىرماي قىز بەرىپ حاندىعىن تۇرعىزىپ بەرەدى. مۇنى كۇلتەگىن ماڭگى تاسىنداعى: «تۇركەش قاعان ءوز تۇرىگىمىز، ءوز حالقىمىز ەدى، ولار بىلمەگەندىكتەن، ءبىزدى (جاۋ) دەپ جاڭىلعاندىقتان قاعانى ءولدى. بۇيرىق ورىنداۋشىلىرى مەن بەكتەرى دە ءولدى. اتا-بابامىز مەكەن ەتكەن، بيلىك ەتكەن جەر-سۋ يەسىز بولماسىن دەپ، از حالقىن جيناپ… (وعان) قاعان اتاعىن سوندا ءبىز بەردىك. ءسىڭلىمدى، حانشايىمىمىزدى ءبىز بەردىك» دەپ جازادى. دەمەك، شىڭعىسحان دا وسى تۇركى تورەلەرىنىڭ سالت-قاعيدالارىمەن جۇرگەندىگىن « شىڭعىسحان اسكەرلەرى جەتىسۋعا كەلگەندە ءوز ەركىمەن ەل بولعان ارىستان حانعا (بالقاش كولىنىڭ شىعىسىنداعى قيالىق قالاسىن بيلەگەن) سۇناق ءوز قىزى القابيكەنى اتاستىردى» [18] ىلە القابىنداعى المالىق قالاسىندا تۇرىپ جەتىسۋدى بيلەگەن قاڭلى تايپاسىنىڭ ۇلىس بەگى تۇعىرىل مەن ونىڭ بالاسى سۇناق تەگىن وزدەرىنىڭ بارلىق اسكەرىمەن شىڭعىسحانعا قوسىلعاندا، شىڭعىسحان جوشىنىڭ ۇلكەن قىزى – بيكەنى تەگىنگە قوستى [19] دەگەن دەرەكتەر ايعاقتاي تۇسەدى.

جان-تانىمدى تىنىش ەتسەم،

جاماعاتىم جارلى بولار.

قارا باستى تىنىش ەتسەم،

قاعاندىعىم سورلى بولار.

جانىم-تانىم شارشاعاندا،

جاماعاتىم ازباسىن،

قارا باسىم توزسادا،

قاعاندىعىم توزباسىن.[20]

تورتكۇل دۇنيەنى بيلەگەن ۇلى قاعان شىڭعىس بيلىگىنىڭ سىرى مىنە وسىندا. بۇل التىن ارىپپەن ويىلعان تورە پارتياسىنىڭ سول زامانداعى باستى قىبىلاناماسى بولدى.

تاعى دا كۇلتەگىن ماڭگى تاسىنا نازار سالايىق:

ىنىم كۇلتەگىنمەن بىرگە سوزگە بكىدىك،

اكەمىز اتامىز ورناتقان

حالىقتىڭ ات-اتاعى جوق بولماسىن دەپ



تۇرىك حالقى ءۇشىن

تۇندە ۇيقىسىز جورتتىم

كۇندىز كۇلكىسىز جورتتىم.



ىنىم كلتەگىنمەن بىرگە

ەكى شاد بىرلەسە وتىرىپ،

ولىپ-تىرىلىپ ەلدىكتى ورناتتىق.



سونشا ورناتىپ

بىرىككەن حالىقتى وت-سۋداي قاس ەتپەدىك.



ولەرمەن حالىقتى ءتىرىلتىپ جەتكىزدىم

جالاڭاش توزعان حالىقتى توندى

كەدەي حالىقتى باي قىلدىم

از حالىقتى كوپ قىلدىم

ىعى-جىعى (ابىر-سابىر) ەلدىكتى قاعاندىققا جەتكىزدىم.

بۇل سوزدەرمەن شىڭعىسحاننىڭ بيلىك يدەولوگياسىنىڭ ۇپ-ۇقساس قابىسىپ جاتقانىن، حالقىم جارلى بولىپ توزباسىن دەپ ەلى ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ، بار ءومىرىن مەملەكەتىنە ارناعان كۇرەسكەرلىك جىگەرى مەن حالقىنىڭ حانعا قارايتىندىعى، قاعانى ايبارلى بولعاندا حالقىنىڭ قاعانعا قاراپ بوي تۇزەپ ۇمتىلىتىندىعىن، كۇلتەگىن مەن شىڭعىسحاننىڭ قاعاناتتىڭ ومىرىنىڭ ۇزاق بولۋىن ارمان قىلىپ، حالقىنىڭ مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويعاندىعىن بايقايمىز. بۇل تەك تۇركى تورە پارتياسى مەن ونىڭ مۇراگەرى شىڭعىسحان بيلىگىنىڭ ءبىر مۇددە، ءبىر ماقسات، ءبىر جۇلگە ەكەندىگىن كورسەتەدى.

ۇلان-قايىر دالانى باعىندىرعان شىڭعىسحان كوزىنىڭ تىرىسىندە وسى جەرلەردى ءتورت ۇلىنا ەنشى ەتىپ ۇلەستىردى. شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىعا ەرتىس وزەنىنەن ورال تاۋلارىنا دەيىنگى جەرلەر، ودان ارى باتىسقا قاراي «موڭعۇل اتىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەرلەرگە دەيىنگى ايماقتار»، وڭتۇستىككە قاراي كاسپي مەن ارال تەڭىزدەرىنە دەيىنگى جەرلەر بەرىلدى. امۋ ءداريانىڭ تومەنگى جاعىنداعى ايماقتار (سولتۇستىك حورەزىم) مەن سىرداريا وڭىرىدە جوشى ۇلىسىنا كىردى. بۇل جەرلەر «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالدى. شىڭعىسحاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ ۇلەسىنە قاشقاريا، جەتىسۋ، ماۋرانناحىر ءتيدى. ءۇشىنشى ۇلى وگەدايعا باتىس موڭعوليا مەن تارباعاتاي ايماعى بەرىلدى. كەنجە ۇلى اكەسىنىڭ قاراشاڭىراعى موڭعۇليانى مۇراعا الدى. بۇل ۇلىستاردىڭ بارلىعى قاراقورىمداعى (موڭعۇلياداعى) ۇلى قاعان شىڭعىسحانعا باعىناتىن بولدى. 1227 جىلى 25 اۆگۋستتە شىڭعىسحان جورىق جولىندا اۋىرىپ قايتىس بولدى. شىڭعىسحان قايتىس بولعاننان كەيىندە بالالارى مەن نەمەرەلەرى سوعىس جورىقتاراىن جۇرگىزە بەردى[21].

شىڭعىسحان تورە پارتياسىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ءارى ناعايتۋدا الۋان ءتۇرلى ساياسي ايلا-شارعىلار قولدانىپ بەكەمدەدى ءارى ارناعا ءتۇسىردى. يمپەريانىڭ ورنىقتى بولۋىن ويلاستىرىپ ءتورت ۇلى ءبولىپ باسقاراتىن ەتتى. نەمەرە-شوبەرەلەرى دە اتاسى سالىپ كەتكەن تورە بيلىك جولىمەن ەل باسقاردى. «التىن وردا حاندىعى ءوز قۇرامىنا ەنگەن تۇركى تىلدەس تايپالارمەن حالىقتاردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەل باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتپەي بۇرىنعى قالپىندا قالدىردى »[22].

13 عاسىردا شىڭعىسحان قۇرعان ۇلى موڭعۇل پاتشالىعىنىڭ تاۋەلدى ۇلىسى بولعان جوشى ۇلىسى ۇزاماي-اق ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەتكە اينالدى. بۇل مەملەكەت قىتايدىڭ تاريحي دەرەكتەرىندە «قىپشاق ورداسى»، شىعىس دەرەكتەرىندە «كوك وردا»، ورىس جىلنامالارىندا «التىن وردا» دەپ اتالدى[23].

وسى التىن ورداداي الىپ مەملەكت شىڭعىسحان سالعان جولمەن تورە پارتياسىنىن بيلىكتىڭ تۇعىرى ەتتى. شىڭعىسحان اۋلەتتەرى تورە دەگەن مارتەبەلى اتقا يە بولدى. مەملەكەتتىك قۇرلىمنىڭ ءارقايسى سالاسىندا لاۋازىمدى تۇلعالار تورەلەردەن عانا جاساقتالدى.

شىڭعىسحان ورتا ازيا مەن قازاقستاندى جاۋلاپ الىپ جانە ولجالا العان ەرلەردى ۇلىستارعا ءبولۋ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ رۋ-تايپالارى جوشى ۇلىسىنا قوسىلىپ التىن وردا حاندىعىنان كەيىن ودان ءبولىنىپ اق ورداعا قارادى. التىن وردانىڭ كوك وردانىڭ بيلەۋشىلەرى تەك تورە اۋلەتىنەن بولدى. شاعاتاي حاندىعىنىڭ ىدىراۋ كەزىندە دۋلاتتاردىڭ حاندىق قۇرعانىندا بيلىك دۋلات ءامىرشىسى بولاتشىنىڭ قولىندا ەدى. الايدا ول شىڭعىس ۇرپاعى بولماعاندىقتان ءوزىن «حان» دەپ اتاي المادى. سول سەبەپتى 1348 جىلى – شاعاتاي اۋلەتى تۋا حاننىڭ نەمەرەسى تۇعىلىق تەمىردى حان كوتەردى [24]. ايگىلى اقساق تەمىر ءوزىن حان دەپ اتاي الماي ء(امىر تەمىر) دەپ عانا اتاعاندىعى، شىعىس شاعاتاي حاندىعىنا ۇيعىر التى شاھارىنىڭ بيلىگىنە تورەدەن تۋعان جيەنگە «تورە» اتاعىن بەرىپ بيلىك ۇستاتقانىن شوقان ءۋاليحانوۆ جازادى.

كەيىنگى داۋىرلەردەگى تورە اتاۋى شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنا تيەسىلى دەگەن ۇعىممەن قاراستىرعاندا موڭعۇليا – شىڭعىسحاننىڭ مۇراگەرلەرى سانالادى. ال، قازاقستان التىن وردا تورەلەرىنىڭ وتانى بولعاندىقتان تاعى ءبىر مۇراگەرى سانالارى حاق. الايدا، تورە اتاۋىنا، تورە پارتياسىنىڭ تاريحىنا العاشقى بولىپ ءۇڭىلۋ زەرتتەۋ ارقىلى تۇتاس تۇركى حالقىنا جانە موڭعۇلياعا ورتاق قۇندىلىق ەكەنى اشىلدى. سوندىقتان دا تورە پارتياسىنىڭ مۇراگەرلەرى تۇركى دالاسىنان موڭعۇل دالاسىنا دەيىنگى حالىقتاردى قامتيدى. ادامزات تاريحىنا قالاي كوز جىبەرسەڭىزدە ەشقانداي پارتيانىڭ تورە پارتياسىنداي تاريحىدا، رۋحاني جانە ومىرشەڭدىك قۋاتى كەيىنگى داۋىرگە ساباقتاستىعى، تامىرلاستىعى جالعانعان ەمەس.

ەندى قازاق حاندىعى داۋىرىنە ورالساق، جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك 1456 جىلى ءابىلقايىر حاندىعىنان ىرگەسىن ءبولىپ الاكول بويىندا حاندىق قۇرىپ 12 جىل كۇرەسۋ ارقىلى بيلىك جۇيەسىن ارناعا ءتۇسىرىپ حالىقتىڭ تىلەگىن جۇزەگە اسىردى. وسىلايشا تورە پارتياسى عاسىردان عاسىرعا قازاق حاندىعىنىڭ التىن تاريحتى بيلىك تۇعىرىن باياندى جالعادى.

ورحون وزەنى سىلەمىندەگى بىلگە قاعان ەسكەرتكىشىندە: «اۋەلى اكەلەرى قاعان بولدى، ودان كەيىن ىنلەرى قاعان بولدى. ودان سوڭ بالالارى قاعان بولدى…» دەگەنىندەي قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى حانى كەرەي حان بولدى، كەرەيدەن كەيىن جانىبەك حان بولدى. جانىبەكتەن كەيىن كەرەيدىڭ ۇلى مۇرىندىق حان كوتەرىلدى. مۇرىندىقتان كەيىن جانىبەكتىڭ ۇلى ادىك حان بولدى، ودان كەيىن ادىكتىڭ ءىنىسى قاسىم حان كوتەرىلدى…

قازاق حاندارى تورە پارتياسىنىڭ باستاماشىلىعىمەن ءتورت توڭىرەگىنە توڭىرەگىنە ىلگەرىندى-كەيىندى تابىستى جورىقتار جاساپ ىرگە كەڭىتىپ وتىردى. باتىستا نوعاي، وڭتۇستىكتە وزبەك، شىعىس وڭتۇستىكتە موعولىستان، شىعىستا قالماق، سولتۇستىكتە ءسىبىر حاندىعى قاتارلى ەلدەرگە سوعىس جۇرگىزدى. جەمىستى سوعىس جۇرگىزۋ تورەلەردىڭ اسكەري سالاداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى ەدى. اسىرەسە وڭتۇستىكتەگى قالالارعا باسىمدارلىق جاساۋى قازاق حاندىعى 1510 جىلى ازيانىڭ بيلەۋشىسى اتانعان مۇحامەد شايباني حاندى تورەلەردىڭ جەڭىمپازدىق رۋحىنىڭ كۇشىمەن تاس-تالقان ەتتى. مىنە وسىدان كەيىن قاسىم حاننىڭ اتاعى جانە قازاق حاندىعىنىڭ داڭقى ءتورت توڭىرەككە ءمالىم بولدى. ايگىلى اقساق تەمىردىڭ ۇرپاعى بابىر ءوزىنىڭ «بابىرناما» كىتابىندا: «قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى-سوڭعى حان-سۇلتاندارىنىڭ ىشىندە قاسىم حانداي قۇدىرەتتى ءامىرشى بولعان ەمەس. ونىڭ ءۇش ءجۇز مىڭ اسكەرى بار ەدى» دەسە; تاريحشى مۇحامەد حايدار دۋلاتي: «قاسىم حان بۇكىل ءداشتى قىپشاققا بيلىك جۇرگىزدى. ونىڭ حالقىنىڭ سانى ميليوننان اساتىن. شڭعىستىڭ ۇلى جوشى حاننان سوڭعى جەردە جەردە بۇل جۇرتتا قاسىمنان قۇدىرەتتى حان بولعان جوق» [25] دەگەن كۋالىك بەرەدى. مىنە بۇل قاسىم حان ۇلىسىنىڭ ورتا ازيانىڭ ساياسي ساحىناسىندا اسا قۇدىرەتتى تورە پارتياسىنىڭ جولىمەن جۇرگەندىگىندە ەدى.

قاسىم حان(1511-1523) حالىقتىڭ قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ سالت-ساناسىنا سايكەس مكملەكەتتىڭ اتا جارعىسى « قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى » اتالعان زاڭدى جاساقتاپ، مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىمەن حالىقپەن بيلىك اراسى ءبىر تۇلعالانعان دالا دەموكراتياسى قالىپتاسۋىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى.

قاسىمنان كەيىن 42 جىل ەل بيلەگەن حاقنازار حان(1538-1580) كورشى ەلدەرمەن «قاستاسپاي دوس بولۋ، ءوزارا كومەكتەسۋ» ۇستانىمىندا بەرىك بولىپ ديپلوماتيالىق دارىنى مول مايتالمان ساياساتكەر ەكەندىگىن بايقاتتى. ۇكىمەتتىڭ بيلىگىن نىعايتۋ، بىتراندى جاعدايعا تۇسكەن اكىمشىلىك قۇرىلىمعا رەتتەۋ جۇرگىزىپ دارىندى تورەلەردەن تارتا بىلگەندىكتەن مەملەكەت قۋاتى ارتا ءتۇستى جانە بەيبىتشىلىك ارقاسىندا حالىقتىڭ ءوسۋ كورسەتكىشىدە جوعارىلادى. شەت جۇرت تاريحشىلارى: «قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ پاتشاسى» [26]، «قازاقتار مەن نوعايلاردىڭ پاتشاسى» [27] دەپ اتاسا اتاعانداي بولدى.

حاقنازاردىڭ جولىن ۇستاعان حاننىڭ ءبىرى تاۋەكەل(1586-1598) ەدى. تاۋەكەل 1582 جىلى شىلدە ايىندا تۇركىستان (ياسى) قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شايقاستا بابا سۇلتاندى تالقانداپ قولعا ءتۇسىرىپ باسىن الدى. بالاسىمەن قوسىپ اسكەر باسىن ابدوللاII گە تاپسىردى. رازى بولعان ابدوللاII سامارقان ولكەسىندەگى افويكەنت ءۋالاياتىن تارتۋ ەتتى. سىر ءداريا الابىنداعى قالا بەكىنىستەرى – ساۋران، تۇركىستان، وتىرار، سايرام، ت.ب. لار بۇرىنعىسىنشا قازاق حاندىعىنا قالدىرىلدى.

تاۋەكەل 1598جىلى ابدوللا حان قايتىس بولعاننان كەيىن ءجۇز مىڭنان ارتىق قازاق ءارمياسىن باستاپ ماۋرەنناحىرعا باسىپ كىرىپ اقسي، ءانجان، تاشكەنت، سامارقان قالالارىن باسىپ الدى. بۇحارا قالاسىنا جورىق اشتى. وسى سوعىستا تاۋەكەل اۋىر جارالانىپ تاشكەنىتتە قايتىس بولدى. تاۋەكەل حاننىڭ ابدوللا مەن جاساسقان شارتتى بۇزىپ جورىق جاساۋى قازاقيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى جىبەك جولى بويىنداعى ماڭىزدى قالالاردى ۋىسىنا الىپ ساۋدا-ساتتىق ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتتى. تۇركىستاننىڭ ەكى عاسىرلىق استانا بولۋ تاريحى باستالدى. مەملەكەتپەن حالىقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ۇرىستىڭ الدىڭعى شەبىندە قۇربان بولۋى حان تورەلەردىڭ جەڭىمپازدىق اسقاق رۋحىنىڭ كورىنىسى ەدى. تورەلەردىڭ جەكە باس اماندىعىن حالقىنان جوعارى قويماعان ءپرينسپتى اتقارعانىن ايعاقتايدى.

تاۋەكەلدەن كەيىن شىققان ەسىم حان(1598-1628) 1598 جىلى بۇحارا مەن سامارقاننىڭ بيلەۋشىسى باقي مۇحاممەد سۇلتانمەن ءبىتىم شارت جاساستى. بۇحارامەن جاساسقان شارت نەگىزىندە «تاشكەنت قالاسى اتىرابىمەن 200 جىل بويىندا قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىندە بولدى». 1598 جىلى ورتا ازياداعى شايباني اۋلەتىمەن ءسىبىر حاندىعىنىڭ حانى كوشىم حاننىڭ بيلىگى اقىرلاستى. قازاق حاندىعى قۇرىلۋدان بۇرىنعى ءتورت حاندىققا ياعىني ءابىلقايىر حاندىعىنا، موعولىستان حاندىعىنا، نوعاي حاندىعىنا، ءسىبىر حاندىعىنا قاراعان قازاق رۋلارى قازاق حاندىعىندا باس قوستى. قازاق حان-سۇلتاندارى قازاق-وزبەك سوعىسىن قازاق ەلىنىڭ پايداسىنا شەشتى. وڭتۇستىكتەگى قالالاردى وزىنە قاراتىپ الدى. ويلاعان ماقساتتارىن جەڭىمپازدىق سوعىسپەن جانە ديپلوماتيالىق جولمەندە شەشىپ، قازاق حاندىعىنىڭ عاسىرلىق جوباسىن ىسكە اسىردى.

ەسىم حان قاسىم حاننان قالعان اتا زاڭعا جاڭعىرتۋلار جاساپ جارعىعا جاڭالىق ەنگىزگەندىكتەن ول زاڭ كەيىندە «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى » دەپ اتالدى. مۇندا قازاق حاندىعى قۇرىلىسىنىڭ ساياسي-اكىمشملىك، رۋحاني جانە سوت ىستەرى جونىندەگى نەگىزگى زاڭ سيپاتىنداعى ءتورت پريىنسىپ ەكەندىگى بايقالادى دەيدى «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىندا».

قازاق حانى ەسىمنىڭ تۇسىنداعى ۇلى وقيعا 1627جىلعى قاتاعان قىرعىنى. تۇرسىن حانمەن ونىڭ تىرەۋى بولعان ەكى ارىس ەل قاتاعاننىڭ مەملەكەتكە قارسى شىعىپ بەيۋاز حالىقتى اياۋسىز قىرعاندىقتان، قازاق حان-سۇلتاندارى مەن بي-بەكتەرى اقىلداسىپ ورتاق شەشىمگە كەلۋ ارقىلى ەكى ارىس ەل قاتاعاندى تۇتاسىمەن ءولىم جازاسىنا ۇكىم ەتىپ، اعاش اربانىڭ كۇپشەگىنەن بويى اسقان ەركەك كىندىكتىنى تۇگەل نايزاعا ىلەدى، ايەل زاتى ۇلەس-ولجاعا بەرىلەدى [28]. قاتاعان قىرعىنى تاريحىمىزداعى مەملەكەتتى تەڭسەلىتكەن، مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا، ۇلىتتىڭ ىدىراپ ازىپ-توزىپ جوعالۋىنا سوعاتىن ۇلكەن اپاتتىڭ الدىن العان مەملەكەتتىڭ جويىلىپ كەتۋىن ساقتاعان تورە پارتياسىنىڭ ۇلى شەشىمى. ءدال وسى قاتاعان قىرعىنى قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدا وڭ ناتيجە بەرگەن قاتاڭ زاڭ ارقىلى اتقارىلعان شارالادىڭ ءبىرى.

قازاق ورداسىنىڭ حانى ازتاۋكە 35 جىل بيلىگىندە اتا جارعىعا وزگەرىستەر ەنگىزگەن ساياستكەر. ول «تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى» دەيتىن زاڭدى جاساقتادى، تورە پارتياسىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاي ءبىلدى. اتا جارعىنىڭ ءالسىز تۇستارىن سۇلتاندار جانە بيلەرمەن اقىلداسىپ تولىقتادى، كەمەلدەندىردى. جەمىستى ساياساتىمەن زور قۇرمەتكە بولەنىپ تاريحتا ء«از تاۋكە»، «دانا تاۋكە» دەپ اتالدى.

18 عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن باستاپ اتقا قونعان ابىلاي حان «اقتابان شۇبىرىندى» بولىپ ازىپ-توزعان حالىقتىڭ باسىنداعى قارا بۇلىتتى سەيىلتۋشى ءارى قۇلدىراعان مەملەكەتتى قالپىنا كەلتىرۋشى تۇلعا بولدى. ابىلايدىڭ ەڭبەكتەرى ءبىر مەملەكەتتى قايتا قۇرىپ شىعۋمەن بارابار بولعان كۇرەسكە تولى ەدى. بۇل جاعىندا ابىلاي قاسىنا جينالعان سۇلتان، تورە، بي-بەكتەر، اسكەر باسشىلار مەن باتىرلار جاتقا تەلىنگەن جەر-سۋىمىزدى ازات ەتىپ ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 1757 جىلعى ۇلكەن وقيعا قازاقيامەن جۇڭعاردىڭ ماڭگىلىككە سوعىسپاۋ شارتىنا اياكوزدە قول قويۋى بولدى. ابىلاي حان نەشە عاسىرعا سوزىلعان بۇل سوعىستى جەڭىسپەن اقىرلاستىردى.

ۋالي حان ءداۋىرى (1781-1822) قازاق تاريحىنداعى سىرى اشىلماعان قاتپارى قالىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭ. بۇل مەزگىلدە پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق حاندىعىن ىدىراتۋ ارقىلى بوداندى ەتۋ ساياسي ماقساتى جۇزەگە تولىق اسپادى. ابىلاي ءۇش جۇزدەن ءۇش ءبيدى ۇسىنىس ەتىپ حان كەڭەستەرىنە، مەملەكەت ىستەرىنە پايدالانسا; ءۋالي حان سول كەزدەگى زاماننىڭ تالابىنا سايكەس دالا بيلەرىنەن تالداپ ەڭ ىقپالدى جانە جوعارى قۇرمەتكە بولەنگكەن تۇلعالاردان «بەس ادتىن دىڭگەك» لاۋازىمىن بەكىتىپ، تورە پارتياسىنىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىنا بۇرىن بولماعان وزگەرىستەر ەنەگىزدى ءارى «كىشى حان» بەكىتكەن 300 مىڭ اتتى اسكەر ۇستاعان، قازاق حاندىعىن قرىق جىل باسقارعان [29]تورە پارتياسى تاريحىنداعى ەڭ سوڭعى ادۋىندى حانداردىڭ ءبىرى بولدى.

«ابىلاي حاننىڭ ەڭ الىپ نەمەرەسى، 1830 جىلداردا اشىق كۇرەس جولىنا تۇسكەن كەنەسارى سۇلتان بۇكىل قازاقتىڭ ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمىنە اينالدى. قازاق ورداسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى، ەجەلگى اتا سالتى بوينشا، اق كيىزگە كوتەرىلىپ، ءۇش الاشتىڭ حانى سايلاندى… كەنەسارى – قازاق ورداسىنىڭ ەڭ سوڭعى حانى بولدى[30]. ەكىنشى مىڭجىلدىقتاعى شىڭعىس تورەلەرى جالعاستىرعان بيلىك اتادان بالاعا ۇلاسىپ 1847جىلى كەنەسارى حان قازا بولعانعا دەيىن 641 جىل جالعاستى.

21 عاسىر تاريحقا قايتالاي كوز جىبەرەتىن، ادامزات تاريحىنا قايتالاي باسا بەرىلەتىن، بۇل قۇندىلىقتاردى تاڭدانىپ زەرتتەيتىن جانە پايدالاناتىن عاسىر. جەرشارى وزەگىنە تامىر تاتقان تورە پارتياسى ءبىر كوكتەسە از بولعاندا جارتى مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلاتىن تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇدىرەتتى كۇشىمەن تۇركى بيلىگىنىڭ التىن دىڭگەگى، كوك تۇرىك يمپەرياسىنان باستاۋ العان شىڭعىسحان جانە وسىمان يمپەرياسى ادامزات بيلىك تارحىنداعى التىن ءتاجى سانالادى.

ادامزاتتىڭ تاريح كوشىنە كوز جىبەرسەڭىز تورە پارتياسى جاسامپازدىق قۋاتقا يە ءارى تۇركى حالقىنىڭ قايسارلىعىن ءپاش ەتكەن ۇلى كۇش بولعانىن قورتىندىلاۋعا بولادى.

ارقار ۇراندى تورە پارتياسىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلۋ ارقىلى الدىڭعى ەكى مىڭ جىلدىقتاعى ەڭ قۇدىرەتتى پارتيا ەكەندىگىن تۇراقتاندىرۋىمىز، قازاقستاندا ەكى مىڭ جىلعا تاياۋ ۋاقىتتى وتەكەرىپ تامىرىن تەرەڭ بويلاتقان بۇل پارتيانىڭ قۇپيالىقتارىن ىجداعاتپەن زەرتتەپ، قۇندىلىقتارىن كادەگە جاراتۋ ارقىلى ءۇشىنشى مىڭ جىلدىقتاعى تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرىگۋ ءۇردىسىن كۇشەيتىپ، تەڭدەسسىز رۋحاني كۇشىن جەتىلدىرىپ تۇركى ەلدەرىنە ساي كەلەتىن كەمەلدى پارتيا قۇرۋىمىز توتەنشە قاجەت. سەبەبى، تورە پارتياسى تۇركى حالىقتارىن جانە ۇلان-قايىر دالاسىن ساقتاپ قالعان، بۇگىنىنە قول جەتكىزگەن ۇلى پارتيا.

ەكىنشى، تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحى – ماڭگىلىك ەلدىڭ رۋحى

بىزدىڭ رۋحىمىز – بابالارىمىزدىڭ ۇلى دالانى ات تۇياعىمەن دۇبىرلەكتكەن تاريحىنان باستالادى. ەجەلگى ساقتار، عۇندار يمپەرياسى، ۇلى تۇرىك يمپەرياسى، شىڭعىسحان تمپەرياسى، وسمان يمپەرياسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەڭىمپاز ساحارا حالقىنىڭ اسكەري سالاسىنداعى ۇلى تابىسى ءارى اسقاق رۋحى. ارعى تەگىمىزدىڭ باستاۋ كوزى بولعان ساقتار جونىندە بايىرعى زامان ءتاريحشىلارىنىڭ دەرەكتمەلەرىندە كوپتەپ كەزىگەدى. ەجەلگى گرەك تاريحشىسى گەرەدوت بىلاي دەيدى: «ماسساگەتتەردىڭ ايەل پاتشاسى توميريس شايقاستا پارسىلاردى جەڭگەننەن كەيىن جارعاق تۇلىپقا قان تولتىرىپ ونىڭ ىشىنە پارسى پاتشاسى كيردىڭ باسىن سالىپ: اڭساعانىڭ قان ەدى، ءىش ەندى سونى دەپ تۇلىپتى ءدارياعا لاقتىرعان[31]. بۇل سوعىس اتا-بابامىز ساقتاردىڭ دوسقا ادال، دۇشپانعا قاتال، بەلدەسكەننىڭ بەلىن ءۇزىپ، تىزىەلەسكەننىڭ تىزەسىن بۇكتىرىپ قان اڭساپ سوعىس اشقاندارعا، دۇشپانعا، باسقىنشى حالىققا دەگەن قايىتپاس رۋحىن كورسەتىپ بەرەدى.

زامانىمىزعا دەيىنگى 518 جىلى پارسى پاتشاسى داري I جەڭىلىسكە ۇشىرىعان. وسى سوعىستا تۋىلعان تاڭعاجايىپ وقيعالاردىڭ ءبىرىن ەجەلگى گرەك تاريحشىسى پوليەن بىلاي سۋرەتتەيدى: «شىراق دەگەن ءبىر ساق ءوزىنىڭ دەنەسىن پىشاقپەن جارالاپ پارسىلارعا قاشىپ بارىپ، ءوزىنىڭ ساق باستىقتارىنان قورلىق-زومبىلىق كورگەن ەتىپ كورسەتەدى. شىراق ءوزىنىڭ رۋلاستارىنان كەك الاتىن كىسى كەيپىنە كىرىپ پارسى اسكەرىن ولارعا باستاپ بارامىن دەپ الداپ اداستىرىپ سۋسىز شولگە اپارادى. پارسىنىڭ باسقىنشى اسكەرلەرى شولدە قىرىلادى. اقىرىندا شىراق ولارعا: مەن سەندەردى اداستىرىپ قىرعىنعا ۇشىرىاتتىم، ەلىمدى امان الىپ قالدىم، مەن دەگەنىمە جەتتىم، ەندى قولدارىڭنان كەلگەندەرىڭدى ىستەي بەرىڭدەر دەپ ەرلىك كورسەتەدى[32]. ءبىر ساق ساربازىنىڭ شاپقىنشىلاردان ەلىن قۇتقارۋ ءۇشىن تابيعات زاڭدىلىعىنان، اسكەري سوعىس تاكتيكاسىنان پايدالانىپ مەملەكەت دۇشپانىن امال-ايلامەن جەڭۋىنىڭ ۇلى تابىسى جانە اسكەري رۋحى.

ۇلتىمىز قالىپتاسۋىنىڭ قاينار كوزى بولعان حالىقتاردىڭ ءبىرى عۇندار قاجىرلى قايراتى، ورشىلدىگى، سوعىستا قايىتپاس رۋحىمەن ەۆرازيانىڭ كۇن شىعىسىنان باتىسىنا دەيىن ۇكىم جۇرگىزگەنى ايان. مودە ءتاڭىرقۇت (زامانىمىزدان بۇرىنعى 228-174 جىلدارى) شىعىستا قىتايلاردىڭ ۇلى قورعان سوعۋىنا سەبەپشى بولسا، باتىستا ەۆروپانىڭ باسىن ءيدىرىپ ايىتقانىنا كوندىرگەن ۇلى ءامىرشى ەدىل (ەۋروپا دەرەكتەرىندە اتتيلا دەپ اتالعان. شامامەن 400-453 جىلدارى ءومىر سۇرگەن) ادامزات تاريحىندا قايتالانباس ۇلى تۇلعا. شىعىستا كاۆكازعا، باتىستا رەينگە، تەرىستىكتە دانيالىق ارالدارعا، وڭتۇستىكتە دۋنايعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق ءوڭىردى وزىنە قاراتقان ەدىل حاندى ەۆروپالىقتار ء«ادىل پاتشا»، «قۇدايدىڭ قىلىشى»، ء«تاڭىردىڭ قامشىسى» دەپ اتادى. عاسىرلار بويى اڭىزعا اينالعان ەدىل (اتتيلا) بابامىزدىڭ رۋحى – ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى تۇركىلەردىڭ رۋحىنىڭ قاينار بۇلاعى.

ۇلان-قايىر كەڭ ولكە، اسقار تاۋلارى شەكسىزدە شەتسىز كەڭ دالادا تۇركىلەر ءتورت ماۋسىمدىق كوشى-قوندى ءوز ومىرلەرىمەن جانە سوعىس تاكتيكالارىمەن بىرلەستىرە الدى. جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعىن وزگەرتۋگە بولمايتىندىعىن وعان سايكەسىپ جاساۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندى، ۇيىستى جانە شىڭدالدى. قاتال تابيعات تۇركى حالقىنىڭ قايىتپاس رۋحى قالىپتاسۋىنا سەبەپشى بولدى ءارى تۇركى حالقىنا ءتان مىنەز سىيلادى.

ەۋرازيا دالاسىنداعى تۇركى حالىقتارى بەرەكە-بىرلىگى، ءبىر اۋىزدىلىعى، تۇركى مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويۋى، تۇركى تورەلەرىنىڭ حالقىنا دەگەن ادالدىعى، ءولىمدى ەلەڭ قۇرلى كورمەۋى، ءولىم تابيعي قۇبىلىس، الايدا تۋعان جەرى تۋعان حالقى ءۇشىن ءولۋ-ولۋ ەمەس ار-نامىسىن قورعاۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن وزدەرىنىڭ تۇركىلىك رۋحى قىلىپ قالىپتاستىرعان. تۇركى تورەلەرى مەملەكەتىنە، حالقىنا ادال بولدى ءارى وزدەرىنىڭ قاھارماندىق تورە رۋحىن بۇكىل الەمگە ايگىلەدى. توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنا ۇكىم جۇرگىزدى. كيىز-تۋرىلىقتى تۇركىلەردىڭ قايىتپاس رۋحى قۇدىرەتتى مەملەكەت جانە يمپەريا قۇرۋدىڭ رۋحاني كۇشى بولدى. ەكىنشى مىڭ جىلدىقتا تۇركى تىلدەس حالىقتار سول اتا-باباسىنىڭ سالعان جولىمەن بۇكىل ءالامدى جالت قاراتتى. ءدال وسىنىڭ شىندىعى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن شىڭعىسحان يمپەرياسى مەن وسمان يمپەرياسى بارلىققا كەلدى. كوشپەلى تۇركىلەردەن اسكەر قۇراعان شىڭعىسحان ۇرپاقتارى مەن وسىمان ۇرپاقتارى ادامزات تاريحىنداعى كوشپەللەرىنىڭ سوعىس ونەرىن، ولاردىڭ جەڭىمپازدىق رۋحىن كۇللى الەمگە مويىنداتتى. ماڭگى قايتالانباس سوعىس رۋحىن جانە تۇركىلەر رۋحىن وشپەيتىن الاۋعا اينالدىردى.

كەرەي مەن جانىبەك ۇكىم جۇرگىزگەن قازاق حاندىعى اكەسى اق وردا مەن اتاسى التىن وردانىڭ باتاسىن العانداي التىن وردا، اق وردانىڭ جاسىن جاسادى. ۇلى ۇلىس نەمەسە التىن وردا تاريحىندا ءتورت عاسىرعا جەتىپ جىعىلعان حاندىق بولدى. قازاق حاندارى التىن وردانىڭ التىن جۇمىرتقاسىن جارىپ شىققان، اق ورداداي الىپ مەملەكەتتىڭ بيلىك قۇرىلىم جۇيەسىن قاز-قالپىندا پايدالاندى. قازاق تورە رۋحى، تورە رۋحى قازاق رۋحى بولىپ ءبىر نيەت ءبىر تىلەكپەن باستالعان ەدى.

وسى بارىستا شىڭعىسحانداي الىپ تۇلعانىڭ ۇرپاعى بولعان قازاق حاندارى مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويعان قايتالانباس رۋح-جىگەرىمەن حالقىنا سۇيەۋ بولدى. ەلى ءۇشىن، وتانى ءۇشىن ءوز پارىزدارىن داڭىقپەن ورىندادى. قازاق حاندىعىنىڭ رۋحى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ءتىپتى كۇشەيە ءتۇستى. 1510 جىلعى قىسقى جورىقتا بۇكىل ازيانىڭ ءامىرشىسى بولعان مۇحامەد شايباني حاندى ءبىر جولاتا تالقانداعاننان كەيىن قازاق ورداسىنىڭ كۇش-قۋاتى شار تاراپقا ءمالىم بولدى. ورتا عاسىرلىق اتاقتى تاريحشى ابداللاح پەن مۇحامەد پەن ءالي ناسىرۇللاح وزدەرىنىڭ «زۇبادات ءال-اسار» اتتى كىتابىندا: «قاسىم حان بۇكىل ءداشتى قىپشاقتىڭ پاديشاحى بولدى، ول ۇلى ىستەر جاساۋ ءۇشىن تۋعان ادام ەدى. قاسىم حاننىڭ قيساپسىز اسكەرى قازاقتار مەن نوعايلاردان قۇرالعان[33].

بەلگىلى تاريحشى ماحمۇت بەن ءۋالي ءوزىنىڭ «باحر ءال-اسىرار» اتتى كىتابىندا، 1504 جىلدىڭ وقيعالارىن بايانداي كەلە: «قازىر بۇكىل ءداشتى قىپشاقتىڭ بيلىگى قاسىم حانعا كوشكەن» دەپ جازادى. قاسىمنىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ ارتقانى سونداي، ول بۇكىل ماۋرەنناحىر ءوڭىرى ءۇشىن ۇلكەن قاتەر بولىپ وتىر دەپ باستايدى.[34]

وسىنداي داڭىقتى سوعىستاردان باستاۋ العان حان بابالارىمىزدىڭ ءومىرى ەرلىككە تولى بولدى. 1537 جىلى 27 شىلدە(جۇما) كۇنى ءتورت حالىقتىڭ تاڭ ازاننان ءتۇن قاراڭعىلىعىنا دەيىن سوزىلعان، تابانداسقان قيان-كەسكى سوعىستا قازاق-قىرعىز اسكەرلەرى تۇگەلىمەن قىرعىنعا ۇشىرادى. قاندى ۇرىستا قازاق حالقىنىڭ كەرەي مەن ءاز جانىبەك حان اۋلەتىنەن تاراعان جاۋىنگەر باسشىلارى – توعىم حان باستاعان 37 سۇلتان قازا تابادى. بۇلاردىڭ ىشىندە توعىم حاننىڭ توعىز سارىسى دەگەن اتپەن اتالعان ەرجۇرەك توعىز ۇلى تۇگەلىمەن كەتىپتى[35]. مۇنان بايقارىمىز حاندار، سۇلتاندار، حانزادالار سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ، قايتپاس جىگەرىمەن، حالقىن سۇيگەن جۇرەگىمەن قان كەشىپ ساربازداردى اسەرلەندىرىپ شاھيت بولۋى – جاپا-ماشاقاتتى حالقىمەن تەڭ بولىسەتىن، ءتىپتى الدا جۇرەتىن تەكتى تۋعان مەملەكەت قۇرۋشى تورەلەردىڭ داڭىقتى رۋحى ەدى.

قازاق حاندىعى تاريحىنداعى كەرەي، ءاز جانىبەك، قاسىم، حاقنازار، ەسىم، تاۋەكەل، جاڭگىر، ءاز تاۋكە، ابىلاي، ءۋالي حان قاتارلى حاندارىمىز كەمەڭگەرلىگى مەن باتىرلىعى ساي كەلگەن، قايتالانباس اسقاق رۋحىمەن ەلىن-جەرىن قورعاۋدىڭ سارا جولىن سالىپ كەتتى.

وزبەكتەرمەن بولعان عاسىرلىق سوعىستىڭ ناتيجەسى قازاقتىڭ ۇپايىنا شەشىلۋى، تاشكەنت جانە سىر بويىنداعى قالالاردىڭ قازاقياعا تاۋەلدى بولۋى سول تۇستاعى اسا ەلەۋلى تابىستاردىڭ ءبىرى ەدى.

تورەلەر قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن بەكەمدەپ وتىردى. ويرات قالماقتارمەن بولعان عاسىرلىق سوعىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىن ابىلاي حان باستاعان تورەلەر جەڭىسپەن اقىرلاستىرىپ جۇڭعار حاندىعىن جويدى. قازاق حاندىعى اقىرلاسقانعا دەيىن تورەلەر حالقىمەن بىرگە بولدى، ۇلى وتانىن جەر-سۋىن قورعادى. ۋالي حان دۇنيەدەن ءوتىپ(1822)، ءبىراز جىل سالىپ كەنەسارى حان تاققا وتىردى. ون جىلدان استام حان بولعان كەنەسارى ورىس وتارشىلارىنىڭ زارە قۇتىن ۇشىرعان اسقاق رۋحتى بيلەۋشى بولدى.

بۇكىل الەمدە جەر اۋماعى بويىنشا 9 ورىندا تۇرعان ۇلى وتانىمىز تورەلەردىڭ باستاماشىلىعىندا ساقتالىپ قالعان قاستەرلى مەكەن. سول بابالارىمىزدىڭ رۋحىنىڭ جەمىسى بۇگىنگى قازاق ەلى. تاريحىمىزدا تورە حان-سۇلتاندارىنىڭ رۋحىنداي اسقاق رۋح بولعان ەمەس. حان-سۇلتاندارىمىزدىڭ رۋحىمەن قازاق رۋحىن بىر-بىرىنەن ايىرۋعا بولمايدى. سان عاسىردىڭ قاتپارىندا ىستىق-سۋىعىن باستان كەشىرىپ قالىپتاسقان تورە رۋحى – قازاق رۋحى.

ەگەر قازاق تاريحىندا رۋحى بيىك تەكتى تورەلەر بولماعاندا ماقتانا المايمىز ءارى وسىنشاما جەردى قورعاپ قالا الامس ەدىك. سەبەبى، قازاق حاندىعى اقىرلاسقان كۇننەن، كەنەسارى حاننىڭ ءۇنى وشكەن كۇننەن، كۇندەي كۇركىرەگەن، نايزاعايدىڭ وتىنداي جارقىراعان تورەلەردىڭ باستاماشىلىعىنان ايىرلعاننان باستاپ قازاق تاريحىندا بولماعان قىرعىن مەن بوداندىق ىرگەمىزگە جەتىپ كەلدى، شاڭىراعىمىزدى شايقالىتتى. عاسىرعا سوزىلعان بوداندىق، «اقتابان-شۇبىرىندىدان» ارمان جوسپاردى، نىسانالى ساياسي ءتۇس العان اقىرزامان باستالدى.

قازاق ۇلتىن جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن ورىستىڭ اتقارعان ساياساتى مەن جۇرگىزگەن قاتىگەز قىرعىنى عاسرلار بويى قالىپتاسقان رۋحىمىزدى مۇقالتا المادى. 20 عاسىردىڭ باسىندا الاش زيالىلارى اتقا قونعاننان باستاپ قازاق رۋحى كوكتەمگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قايتا كوكتەدى. الەمدىك ۇلتتىق كوزقاراس قالىپتاستىرىپ، ەۋروپالىق دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ، ەۋروپانىڭ اسپانىنان ورىسقا كوز تاستاعان الاش ارىستارى قازاققا ورىس مادەنيەتىنىڭ كەرەك ەمەستىگىن، عاسىرلار بويى جالعاسقان ادامدى مۇرالدىققا جەتەلەگەن قۇندىلىعى بار، كەمەلىنە كەلگەن ۇلىتتى تاۋەلسىز ەل قىلۋدىڭ ناقتىلى حارەكەتتەرىنە كوشتى. بۇل ورىستاردى قاتتى شوشىتتى. قازاقتىڭ قايماعى بولعان ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى الاش زياللارىن جوعالىتپاي، قازاق جەرىنە يەلىك ەتە المايتىندىعىن بولجاپ بۇل حالىقتى جوعالتۋدىڭ سان قىرلى جولدارىن قاراستىردى. قازاق حالقىن جەر بەتىنەن جويۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن جاسادى. اتادان بالاعا جالعاسقان قىرعىنداۋ، جانىشتاۋمەن قوسا جاپپاي اشارشىلىق تۋدىرۋ قاتارلى ساياساتتارىن جان سالا ىسكە اسىردى. الاش ارداگەرلەرىن تۇگەلىمەن ولىمگە ۇكىم ەتتى. قىرعىننان امان قالىپ سانسىراعان حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى ءتىلىن، ءدىنىن، سالت-سانا، ادەت-عۇرپىن، تاريحىن جوعالتۋ ءۇشىن جەر بەتىندە ورىس حالقىنداي ۇلى حالىق جوق دەگەن سانانى ءسىڭىرىپ وزىنە ماڭگىلىك باعىنىشتى ۇلىت قالىپتاستىرۋعا تىرىستى ءارى رۋحاني مۇگەدەك ۇلىتقا اينالدىردى. ادامزاتتىڭ ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم- ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ۇلى ءسوزى بار. كەڭەستىك جۇيە تۇركى حالىقتارىن قور ساناعان، ورىس حالقىن زور ساناعان يدەيالوگيالىق تاربيەنى ءسىڭىردى ءارى بۇل ستراتەگيالىق تاربيە جارتىلاي جەمىسىن بەردى.

1986 جىلى 16 جەلتوقساندا الماتىدا قازاق ستۋدەنتتەرى رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ ورىستان تاعايىندادۋىنا بايلانىستى ەرەۋىلگە شىعۋى سوۆەت وداعىن قاتتى تىكسىندىردى. بۇل ەرەۋىلدى اياۋسىز جانىشتاعان كەڭەس ۇكىمەتى حالقاراعا مۇلدەم كەرسىرشە جاريا ەتتى(بىر توپ اراقكەشتەر مەن ناشاقورلاردىڭ زاڭسىز ارەكەتى دەپ اقپار جاريالادى) دە شىندىق بۇركەمەلەندى. كوپ وتپەي 1989 جىلى بۇكىل وداقتىق جينالىستا قازاقستان اقىنى مۇحتار شاحانوۆ جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ شىندىعىن الەم اقپاراتى الدىندا ءجايىپ سالدى. سوۆەت وداعىنىڭ باسشىسى ميحايل گورباچەۆ ادامزات الدىندا قازاق حالقىنان كەشىرىم سۇراۋىنا سەبەپشى بولدى. بۇكىل دۇنيەگە يادرولىق قارۋىمەن ايبار شەككەن يمپەريا وزدىگىنەن ىدىرادى. 20 عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق حالقى دەربەستىگىن جاريالادى. بۇل ۇلى دالا ەلىنىڭ رۋحى كيەسىنىڭ قايتا ءتىرلۋى ەدى. ۇلى دالا حالىقتارىنىڭ تارپاڭ تابيعاتتان العان قايىتپاس اسىل رۋحىن ماڭگىلىك وتانىمىز ءۇشىن ءتىرىلتىپ ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك رۋحىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ءبىر مەملەكەتتىڭ عىلىم تەحنيكاسى دامىپ، ەكونوميكاسى قانشا كوتەرىلگەنىمەن حالقىنىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بولماسا ءباربىر قورعاپ قالا المايدى. سوۆەت وداعى مۇنىڭ جارقىن دالەلى بولماق. ءبىز مۇنان مەملەكەتتى قورعاپ قالۋ ءۇشىن ۇلى رۋح بولۋى توتەنشە قاجەت ەكەندىگىن، ەگەر مەملەكەتىنە دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىدىك جانە سەنىم بولماسا، ءار حالىق ءوزىنىڭ تەرەڭ تارتقان تاريحي تامىرىنا جالعانباسا بيااندى ەل بولىپ تۇرا المايدى.

18 عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق حالقىن توزىپ كەتۋگە دەيىن حالگە تۇسىرگەن «اقتابان-شۇبىرىندىنى» جۇڭعاردىڭ زۇلىمدىعىنان، تۇيىقسىز شابۋىلداۋىنان تۋىلعان قاسىرەتتى زامان دەدىك.

20 عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ۇلتتىڭ ءتىلى، ءدىنى، ءسالت-داستۇرى، رۋحى جويىلىپ كەتۋگە دەيىن بارععان ءداۋىر ورىس وتارلىعى مەن ارناۋلى جۇرگىزىلگەن زۇلمات ساياساتىنان بولعانىن كوردىك. ەندى ءتاۋالسىز ەلدىڭ 30 جىلدىعىندا نەگە رۋحىمىز تومەن؟ نە كەدەرگى؟ بۇل رۋحىمىزدى وياتاتىن، رۋحىمىزدى كوتەرەتىن ناۋقاننىڭ الىپ بارىلماعاندىعىنىڭ سالدارى. رۋح السىرەسە ۇلت السىرەيدى، ۇلت السىرەسە مەمەلەكەت السىرەيدى. ءبىر ۇلىتتىڭ كوركەيىپ-گۇلدەنۋى، شەگىنۋى بۇكىلدەي ۇلتتىق رۋحىنا بايلانىستى. ۇلتىن جانە مەملەكەتىن سۇيەتىن حالىقتى قالىپتاستىرۋ ماڭگىلىك ەلدە كەم بولسا بولمايتىن اسا ماڭىزدى رۋحاني كۇش بولىپ تابىلادى

ۇشىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ اتا جارعىسى بولۋ

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىك ەل يدەياسىن العا قويدى. ولاي بولسا ءبىز اتا زاڭىمىزدى ماڭگىلىك ەلگە ساي كەلەتىن زاڭ نورمالارىن ازىرلەي الدىق پا؟ اتا زاڭدى جاساۋداعى جاڭعىرتۋداعى ماقسات نە؟ دەگەن كەلەلى سۇراقتار تۋىردايدى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «مەن حالقىمنىڭ تاعلىمى مول تاريحىمەن ەرتە زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ، ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن، بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن»، «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا، ول اداسۋعا باستايدى»… ەلباسىنىڭ وسى يدەياسى بىزگە اتا زاڭىمىزعا ۇلكەن وزگەرىستەر كەرەك ەكەنىن ۇعىندىرادى. ماڭگىلىك ەل قۇرۋ اتا زاڭنىڭ ءتۇپ نەگىزدەن ءنار الىپ قايناسىپ قالىپتاسقان رۋحاني كۇشىمىزدى جەتىلدرۋ ارقىلى قالىپتاساتىندىعى ايقىن. بۇگىنگى تانىممەن ۇزاققا بارمايتىنىمىزدى، ارىداعى تەگىمىزدى ماڭگىلىك ۇلتقا قالىپتاسۋ وزەگى ەتۋدى نۇسقادى.

تۇركى حالىقتارى اتامزاماننان قۇدىرەتتى ەل قۇرىپ ادامزات وركەنيەتىنە ايرىقشا ىقپال كورسەتكەن. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ اتا جارعىسى ۇلى تۇرىك يمپەرياسى جارعىلارىنىڭ، شىڭعىسحان يمپەرياسى جارعىلارىنىڭ، قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنان، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنان، ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى قاتارلى جارعىلاردى تەرەڭ زەرتتەپ، ءدانىن الىپ قاۋىزىن تاستاپ ءمورالدىق ادامگەرشىلىك احىلاقتى بيىك ۇستاعان كەمەلدى زاڭ بولۋى ءلازىم. اتا جارعىنىڭ ۇلتتىڭ وسىپ-ونۋىنە، ۇيىسۋىنا دەمەۋشىلىك ءرول اتقاراتىن بولۋى، ۇلىتتىق قۇندىلىعىمىزدى نارلەندىرەتىن بولۋى ءتيىس.

قازاق حاندارىنىڭ زاڭدارى «جارعى» دەپ اتالدى[36]. «نەگىزى ورتا عاسىرلاردا قىپشاق، شاعاتاي ۇلىستارىندا قولدانعان ياارعۇ زاڭىنان الىنعان. قازاقشا جارعى، ادىلدىك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. تۇپكى ءمانى جارۋدان، نارسەنىڭ سالماعىن ءبىر جاعىنا اۋدارماي، ءدال ايىرۋدان شىققان، داۋدى ءادىل تۋرا شەشكەن بيلەردى حالىق بۇقاراسى ارداقتاپ «قارا قىلدى قاق جارعان» دەپ ماداقتاعان. ونىڭ ەكى جاعىنىڭ بىرەۋىنە ارتىق جىبەرمەي ءدال ايىرۋ ادىلدىكتىڭ مەزگەۋى بولعان. جارعى زاڭىنىڭ نەگىزى مىنە وسىندا»[37].

قازاق حاندىعىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەپ اتالاتىن زاڭدار بولدى. بۇل زاڭدار سول زاماندا يسلام ءدىنىن تۇتىناتىن كۇن شىعىس پەن ورتا ازيانىڭ ءبىرسىپىرا ەلدەردەگى فەودالدىق مەملەكەتتەر مەن حاندىقتاردا جاپپاي قولدانىلىپ وتىرعان يسلام ءدىننىڭ «شاريعات» زاڭىنان مۇلدە باسقاشا بولاتىن. بۇل قازاق حاندىعىنىڭ ەرەكشە تاريحي الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىنىڭ تۋىندىسى ەدى[38].

«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» بۇل زاڭعا كىرگەن ەرەجەلەر:

مۇلىك زاڭى(مال-مۇلىك، جەر داۋلارىن شەشۋدىڭ ەرەجەلەرى)
قىلمىس زاڭى(كىسى ءولتىرۋ، ەل شابۋ، مال تالاۋ، ۇرلىق قىلمىسىنا جازا)
اسكەري زاڭ(قوسىن قۇرۋ، الامان مىندەتى، قارا قازان، ەردىڭ قۇنى، تۇلپار ات)
ەلشىلىك جورالارى(مايتالماندىق، شەشەندىك، حالقارالىق قاتىناستاردا سىپايلىق، ادەپتىلىك)
جۇرتشىلىق زاڭى(شۇلەن تارتۋ، اس، توي، مەرەكە ۇستىندەگى ەرەجەلەر، جاساۋىل، بوكەۋىل، تۇتقاۋىلداردىڭ مىندەتى)…[39].
«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» ءبىر عاسىرداي اتقارىلعان سوڭ، ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ ەسىم حاننىڭ(1645-1598) تۇسىندا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالعان. ەل اۋىزىندا ساقتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا ەسىم حان تۇسىندا «قاسقا جولعا» قوسىلعان جاڭالىق: «حان بولسىن، حانعا لايىق زاڭ بولسىن; باتىر بولسىن، جورىق جولى ماقۇل بولسىن; بي بولسىن، بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن» دەگەن ەرەجەلەر ەكەن. بۇل قازاق حاندىعى قۇرلىسىنىڭ ساياسي-اكىمشىلىك، اسكەري، رۋحاني جانە سوت ىستەرى جونىندەگى نەگىزگى زاڭ سيپاتىنداعى ءتورت پريسيپ ەكەنى بايقالادى[40].

تاۋكە حان(1680-1718) تۇسىندا «كول توبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» وتكىزىلىپ، «قاسقا جولدىڭ» بۇرىنعى بەس تاراۋىنا تاعى دا ەكى جاڭا تارماق قوسىلدى. حاندارىمىز حالىقتىڭ جاعدايىنا قاراي زاڭدى تولىقتىرىپ وزگەرتىپ وتىردى. مۇنداعى جاڭالىق جەر داۋى جانە قۇن داۋى تۋرالى كەمەلدەندىرىپ جازىلعان تاراۋلاردىڭ اينالىمعا ءتۇسۋى بولدى. جەر بۇكىل ۇلتتىڭ جان تامىرى. جەردەن ايىرلعان حالىق مالدان ايىرلادى، مالدان ايىرلعان حالىق جاننان ايىرلادى. جەر ماسەلەسى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. قازاق حالقى اتامزاماننان وسى جەرىن قورعاۋ ءۇشىن قان توكتى. سانسىزداعان بابالارىمىز شاھيت بولدى. وسىنداي شەتسىز دە شەكسىز دالانى بىزگە قالدىردى. سوندىقتان دا بۇل توپىراق بۇگىنگىلەردىڭ كوزىمەن قارالىپ ولشەپ پىشىلمەۋى، ساتىلماۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ، ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى وسىپ-ونەتىن قاسيەتتى جەرى بايتاق دالانى قورعاپ قالعان قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ قۇپتاۋىمەن شەشىلىپ وتىرۋى شارت. جەر ماسەلەسى اتا زاڭدا اسا ماڭىزدى ءتۇيىندى بولىپ، ارناۋلى زاڭ قابىلداۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا. قازاقتىڭ جەتى جارعىسىنىڭ اتا زاڭ بولىپ حالىق بۇقاراسى مەن قابىسىپ كەتۋى قاراستىلىعىنداعى حالىقتىڭ مۇددەسى قورعالعاندىعىندا بولدى. سول مەملەكەتتىڭ قوعامى تىنىش بولۋ ءۇشىن كەمەلدى زاڭ كەرەك، كەمەلدى زاڭدى بيلىك قالىپتاستىرادى. بيلەۋشىىى ءادىل بولماعان مەملەكەتتىڭ زاڭى دا دۇرىس اتقارىلمايدى. بيلىگى ءادىل حالىقتىڭ حالقى بەرەكەلى، قوعامى ورنىقتى، جۇرىتتىڭ بارلىعى تەڭ بولادى. وسىلايشا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن سەزىنەدى، وتانىن سۇيەدى، وتاندى قورعاۋدى پارىزىم دەپ بىلەدى. زاڭ كەمەلدى بولعانىمەن دۇرىس اتقارىلماسا قاعاز جۇزىندەگى بوس ءسوز بولىپ قالادى دا مەملەكەت ورنىقتىلىعىنا حاۋىپ تونەدى. نارازى حالىق كوتەرىلىپ بيلىكتى شايقالتادى. جاڭا قوعامدى جاڭا بيلىكتى تالاپ ەتەدى. حالىق شىنايى قارسى بولسا مەملەكەت اۋدارىلادى. زاڭ اتقارۋشى ورگاندار حالىقپەن ءبىر نيەت ءبىر تىلەكتە بولىپ بىرىككەندە سول مەملەكەتتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىندىعىن بۇرىنعى تورە بيلىگى بىلگەن ءارى حالىقتىڭ مۇددەسىن العا قويىپ زاڭ – جارعىلار جاساعاندىقتان، تورەلەر باسقارعان مەملەكەت تاريحىندا بىردە-بىر كوتەرىلىس بولعان ەمەس. تەك بيلىككە تالاسقاندارعانا قاقتىعىس تۋدىردى. تورەلەر باسقارعان جانە قۇرعان قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى اسانقايعى، بۇحار قاتارلى ءار داۋىردەگى ويشىل، جىراۋلار ەل اعاسىنىڭ، حانىنىڭ كەمشىلىگىن ۇلى جينالىستاردا اشىق ايتىپ، ادىلەت جولىنان تايماۋىنا ادال قىزمەت كورسەتتى. بۇل تورەلەر قابىلداعان زاڭ-جوسىننىڭ توتەنشە ادىلەتتىلىگىن، بۇقارا مەن تىعىز قاتىناستا بولىپ، ۇلت مۇددەسىن قورعايتن حالىققا قولايلى زاڭ جاسالعاندىقتان قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمرتقالاعان، دەموكراتيالى قوعام قۇرۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ كۇرەس قىلعانىن كورەمىز.

ۇلى تۇرىك يمپەرياسى، شىڭعىسحان قۇرعان يمپەريالاردا قولدانىلعان ورتاق تىل-تۇركى ءتىلى. بۇل ءتىل ادامزات تاريحىندا ەڭ ىقپالدى ءتىل بولىپ، بۋمىن قاعاننان بەرى قاراي ەسەپتەگەندە ون عاسىر يمپەريا ءتىلى بولددى. جوشى يمپەرياسىنىڭ قولدانعانى دا قىپشاق(كونە ءقازاق)تىلى بولعانىن تاريح بەتتەرى دالەلدەيدى. ءتىل – سول ۇتتىڭ بارى مەن جوعى، سول حالىقتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى، باعا جەتپەس بايلىعى. تەڭدەسسىز رۋحاني كۇش بەرەتىن بىرلىگى. ەگەر عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قاسيەتتى ءتىلى كەرەككە جاراماسا، وندا ول ۇلت جوعالاتىن ەلگە اينالادى. ءتىلدىڭ قۇرمەتتەلمەۋى– سول حالىقتىڭ اياق استى بولىپ جاتقاندىعىنىڭ كورنىسى. مەملەكەت اتا زاڭىنىڭ ماقساتى سول ەلدىڭ بارلىق قۇقىعىن قامتاماسىزداندىرىپ، جالپى حالىققا ادىلەتتى قوعام قۇرۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىمجومارت كەمەلۇلى توقاەۆ: ء«تىل ۇلتتىڭ تۇعىرى، ۇرپاقتىڭ عۇمىرى. قازاق ءتىلى قازاقتى الەمگە تانىتا الادى. حالىقتىڭ ءتىلى حالىقتىڭ ءتول قۇجاتى – مۇنى ءاردايىم ەستە ساقتاۋ كەرەك. بىلە بىلسەك ۇلتتىق حاۋىپسىزدىك ۇلتتى قادىرلەۋدەن باستالادى» دەگەن ءسوزى ماڭگىلىك ەلدىڭ ءتول ءتىلى بولۋى اسا قاجەت ەكەندىگىن، ءتىل جويىلسا ۇلت جويىلاتىندىعىن، ءتىل السىرەسە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا قاۋىپ تونەتىندىگىن، ونى زاڭمەن قاستاماسىز ەتىپ مەملەكەتكە قىزمەت ەتتىرۋ، جانداندىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىندىگىن ۇعىندىرادى. قايسى حالىق دۇنيەگە ىقپال كورسەتسە ءتىلى دە ىقپال كورسەتەدى. «قازاق دالاسىنىڭ ۇعىمى كەڭ، قازاقتار وسىنشاما شەتسىز ۇلان-قايىر وڭىردە جاساپ، قانشالاعان عاسىردان بەرى بۇل ارادا كوپتەگەن ءىرى وزگەرىستەر تۋىلسادا، تىلىندە ديالەكتيكالىق ايىرماشىلىق بولماۋى، سالت-ساناسىندا ءىرى پارىقتار ساقتالماۋى، اتا-تەگى انىق، شەجىرىەسى كەمەلدى بولۋى – قازاق ۇلتىنىڭ ەلدەن ەرەكشە قاسيەتى. بۇدان قازاق ۇلتىنىڭ بايىرعى مادەنيەتتى ۇلت ەكەندىگىن ءارى ومىرشەڭدىك قۋاتى مىعىم وسىزامانعى ۇلت ەكەندىگىن بايقاۋىمىزعا بولادى [41]. قازاق ۇلتىنىڭ ءسالت-داستۇرى ايقىن، تىلىندە وڭىرلىك پارىقتاردىڭ بولماۋى بۇرىنعى اتا جارعىمىزداعى جەتى اتا قۋالاۋ مەن ونى شەجىرە ءداستۇرى ارقىلى زاڭ ارقىلى اينا قاتەسىز قانىق ءبىلۋ قورعالعان بولاتىن. قازاقتاردا جەتى اتا ىشىندە قىز الىسپاۋ، رۋ نامىسىن قورعاۋ باستى ماقسات سانالىپ وتە ەرتەدەن بۇل ءۇردىس ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. سول رۋداعى ازاماتتار جەتى اتاسىن جانە جەتى اتا تاريحىن ءبىلۋ بورىش سانالدى. ءاربىر رۋ جەتىمىن، جەسىرىن ءوزى قامقورلىعىنا الدى نەمەسە امانگەرلىك جولمەن شەشىپ وتىردى. قارىتتاردى قادىرلەۋ قازاق قوعامىنداعى ەڭ جوعارى قۇرمەت سانالدى. مۇنىڭ بارلىعى جەتى اتا زاڭىنىڭ قۇرامىنداعى نورمالارعا جاتاتىن. سوندىقتان دا ەل باستايتىن كوسەمدى، داۋ شەشەتىن شەشەندى تەكتىلىگىنە قاراپ ارناۋلى تاربيەلەدى. سول حالىقتىڭ تاريحىن، ادەت-عۇرپىن، رۋحاني جان دۇنيەسىن بىلەتىن تاربيەلى ازاماتتار بيلىك ۇستاعاندىقتان حالىق پەن بيلىك اراسى وتە ەتەنە بولدى. قازاق حالقىن قادىم زاماننان ءبىر تۇتاس ۇلت رەتىندە ۇلتتىق بوياۋىمەن ساقتاپ قالعان ۇيىتقىسى – جەتى اتا زاڭى. جەتى اتا زاڭى ادامزات دەنساۋلىعىنىڭ دامۋ، سۇرىاتالۋ، زاڭدىلىقتارىن عاسىردان-عاسىرعا پراكتيكادان وتكىزگەن ءارى مىزعىماس سالتقا اينالدىرعان. قازاق ءداستۇرىنىڭ بيىك شڭى سانالادى. بۇل زاڭ ۇلتتىڭ بىرلىگىن بەكەمدەپ حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن كەپىلدەندىردى. قازاق حالقىنىڭ جەتى اتا زاڭى ادامزات زاڭ تاريحىنداعى الەمدىك كلاسسيك زاڭداردىڭ قاتارىنان ورىن الاتىن اسا ماڭىزدى زاڭ. «19 عاسىردىڭ سوڭىندا (1883) اعىلشىن عالىمى ف. گالتون العا قويعان «ۇرپاقتى جاقسارتۋ ءبىلىمىن» ودان ون نەشە عاسىر بۇرىن قازاق حالقى پراكتيكالىق تۇرعىدان دالەلدەپ ونى ءوز ومىرلەرىنە قولدانا بىلگەن»[42]. مەملەكەت جويىلعانىمەن ۇلت جويىلماسا، ونىڭ رۋحاني دۇنيەسى تەرەڭ تارتقان تامىرىنان ۇزىلمەسە ول ۇلت مەملەكەت قۇرادى، باس كوتەرەدى. باستى ماسەلە ۇلتتى ساقتاۋدا بولماق. بۇل سوزىمىزگە ەۆرەي تاريحى مولىنان دالەل بولادى.

وسى عاسىرداعى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى سانالاتىن جاپونيا، كورەيا، تۇركيا، قىتاي قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ زاڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، اتا زاڭ ۇلتتى ساقتايتىن، گۇلدەندىرەتىن جانە ۇلتتى بۇكىلدەي وزگەرتىپ جىبەرەتىن جويقىن كۇشكە ەكەندىگىن كورەمىز.

جاپونيا 1868 جىلعى ميڭجى جاڭالىعىنان سوڭ زاڭ قابىلداپ جاپپاي ەۋروپادان ۇيرەنۋ، ەۋروپاشا ۇلت قالىپتاستىرۋدى زاڭعا ەنگىگەننەن باستاپ جاپون حالقى شەتەل ءتىلىن جانە عۇرىپ-ادەتتەرىن ەنگىزە باستايدى. 15 جىلدان كەيىن بۇل زاڭ كۇشىنەن قالدىردى. جاپون ۇلتى جاپونشا ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگى جازىلدى. ۇلت ءوزىنىڭ ءتول قاسيەتتەرىن ساقتاپ قالدى…1947 جىلعى اتا زاڭعا جاسالعان وزگەرىستەر جاپون ۇلتىن ادامزاتتاعى ۇلى حالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدىردى. ۇلتتىڭ ادەپ-عۇرىپتى بەرىپ ۇستانىپ، الەمدىك وزىق عىلىم تەكنيكانى يگەرۋ ءۇردىسى جاپونيانى تىڭ بەلىسكە كوتەردى. جاپونيا ازاماتتارى 12 جاسقا دەيىن ءوز ۇلتىنىڭ تىلىمەن، ءدىنني سەنىممەن، ادەت-عۇرىپپەن ءجۇرۋدى ۇعىندىردى. 12 جاسقا تولعاننان كەين عانا باسقا حالىقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە بولاتىن زاڭ قابىلداندى. ناعىز ۇلتتىق تاربيەمەن سۋالعان جاپونيا ازاماتتاردى وتان سۇيگىشتىگىمەن سالت ساناسىن ساقتاي وتىرىپ، ادامزاتتىڭ كۇش باستار سەركەسىنە اينالدىردى. كورەيا مەملەكتىدە ۇلتتىق ءتىلىن، ۇلتتق جازۋىن، ۇلتتىق عۇرىپ ادەتتەرىن ساقتاي وتىرىپ دامىعان ەلەردىڭ قاتارىنا ءىلىندى. كورەيانىڭ جانە جاپونيانىڭ ءتول جازۋىمەن سالت-ساناسى ولاردىڭ دامۋىنا ەش كەدەرگى كەلتىرمەگەنىن بۇكىل ادامزات بىلەدى.

ال ءتۇبى ءبىر باۋىرلارىمىزدىڭ ەلى تۇركيا 1923 جىلعى وسمان يمپەرياسىنىىڭ اقىرلاسىپ، جاڭا تۇركيانىڭ قۇرىلۋىمەن اتا زاڭعا اسا زور وزگەرتۋلەر ەنگىزدى. بىلاي قاراعاندا ەسكى جۇيەنى تالقانداپ جاڭا جۇيەگە قادام قىلدى. تۇركيانىڭ اراب جازۋى نەگىزىندەگى قادىم جازۋ ءالىپبيى لاتىن گرافيكاسىنا كوشتى. «ق»، «ڭ» ارىپتەرى ءتۇسىپ قالۋىمەن تۇرىك ءتىلى ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ باي دا شۇرايلى تىلىنەن ايىرىلىپ، جاداعاي تىلگە اينالدى. ەۋروپاعا ايرىقشا ەلىكتەۋدەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار قىرىۋار وزگەرىسكە ۇشىرادى.

كورشى قىتاي مەملەكەتىندە دەن سياۋپين باتىلدا ۇلى قادامعا بارىپ ماۋزەدۋننىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى كۇرەسكەرلىگىن جانە ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاپ، مەملەكەتتىڭ ىشكى ءوندىرىسى مەن ەكونوميكانى مەشەۋ كۇيدە ۇستاپ «مادەنيەت زور توڭكەرىسىن» جۇرگىزىپ مەملەكەتتى گۇلدەندىرەتىن قۇدىرەتتى ۇلت يدەياسىن الىپ شىققان رۋحى بيىك وتانشىل ارداگەرلەردى قۋعىنداپ جانە ءولتىرىپ، مەملەكەت ەونوميكاسى تۋرالاپ، مەملەكەت قۇرىپ جوعالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان شاقتا مەملەكەت قۇرىلعانىنا 29 جىل تولعاندا (1978) دىڭ تسياۋپيڭ پارتيانىڭ 11 كەزەكتى 3 جالپى جينالىسىن وتكىزىپ اتا زاڭدى جاڭالاپ، مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتتارىنا رەفورما جۇرگىزدى. سول ارقىلى ىشكى -سىرتقى بۇعاۋلاردى الىپ تاستاعان قىتايلار اش-جالاڭاش حالىقتان 21 عاسىرداعى ەكونوميكاسى تاسىعان قۇدىرەتتى ەلگە اينالدى. ءبىز قىتايدىڭ وسى باسقان قادامىنان عيبىرات الىپ، ىشكى وندىرسكە سەرپىم بەرىپ، ىشكى ءوندىرىستى دامىتاتىن زاڭ نورمالارىن قابىلداپ ونى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن قاتار الىپ ءجۇرۋىمىز توتەنشە قاجەت.

تاۋەلسىزدىك العانىنا 30 جىل بولعان قازاقستان باتىستىڭ ۇلتسىزداندىرۋ يدەياسىنا باتىل توسقاۋىل قويعانداعانا ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ۇلتىنىڭ التىن عاسىرىن جاساپ، «جەتى اتا زاڭى» مەن «شەجىرەلىك ءداستۇردى» اتا زاڭعا ەنگىزۋ ارقىلى عاسىرلىق بوداندىق ارقىلى جابىسقان ۇلتقا زياندى بارلىق كىناراتتاردى تازالاپ، قازاق ۇلتىن قايىرىمدى، ادامگەرشىلىكتى، رۋحاني دۇنيەسى باي، ءبىلىمدى، ونەرلى، ءبىر اللانى مويىنداعان، ادامزاتقا ادامگەرشىلىكتىڭ نۇرىن شاشاتىن ەرتەڭگى ماڭگىلىك ەل حالقىنان عيبىرات الاتىنداي كەمەلدى ۇلت ەتىپ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن حالىق مۇددەسىمەن مەملەكەت مۇددەسىن توعىزتىراتىن اتا زاڭ بولۋ كەرەك.

تورتىنشى، ماڭگىلىك ەلدىڭ بيلىك وركەنيەت تاريحى بولۋ

تۇركى حالىقتارى ەڭ كوپ تارالعان ءارى مەكەندەگەن ايماق ەۋرازيا دالاسى. «ەۋرازيا دالاسى – شىعىسى ھينگان تاۋلارىنان باستالىپ، باتىسى دۋناي وزەنىنە تىرەلەتىن، سولتۇستىك ەندىك 38-55 گرادۋس ارالىعىنداعى التاي تاۋىن ورتالىق ەتىپ، شىعىس جانە باتىس بولەككە بولىنەتىن، ۇزىنى ون مىڭ، ەنى بەس مىڭ شاقىرىمنان اساتىن جانعا ءجايلى، شۇرايلى القاپ. بۇل عىلىمدا ادامزات جانە ادامزات مادەنيەتى پايدا بولعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى سانالادى» [43]. ءدال وسى مەكەندە ورتا ازيانى ءوز ىشىنە العان ادامزات تاريحىنداعى قۇدىرەتتى دە مادەنيەتتى يمپەريالار ءومىر ءسۇردى. ساقتار، عۇندار، قاڭلىلار ەجەلگى مادەنيەت جاراتۋشى جانە تاراتۋشى يمپەريا تۇعىرىن وسى وڭىردە قۇرىپ تاريحقا ىقپال ەتتى. وسى توپىراقتا شوقتىقتى وركەنيەتتەر پايدا بولدى، جەر جۇزىنە تارالدى. ادامزات وركەنيەتىندە ءداۋىر بولگىش توڭكەرىس اكەلگەن جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى، اربانىڭ تاپقىرلانۋى، ەجەلگى ەر توقىم، ۇزەڭگى، ساق التىن ادامى، ەسىك جازۋى – بۇل وركەنيەت ىزدەرىنىڭ ارحەولوگيالىق ايعاقتارى قازاق جەرىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ وشاعى بولعانىن بۇلتارعىسىز دالەلدەدى قازاق دالاسى ەجەلگى وركەنيەتتىڭ وشاعى بولۋمەن بىرگە ەجەلگى بيلىگىڭدە توركىنى جانە مەكەنى ەكەندىگىن ساق التىن ادامىنان كورەمىز. الەمدەگى ەڭ جوعارى بيلىكتىڭ سيموۆلى بولعان التىن ادامنىڭ التىن ءتاجىنىڭ ەڭ ۇشار باسىنا ورنالاسقان التىن ارقار كوشپەلىلەر بيلىك تاريحىنىڭ ساق داۋىرىنەن كەلە جاەقان ۇلى بيلىك تۇعىرىنىڭ نىشانى ءالميساقتان جالعاسقان «ارقار ۇراندى تورەنى» ەسكە سالادى. تۇركى دالاسى ماتەريكتىك يمپەريالاردىڭ بيلىك تۇعىرىن وسى وڭىردە قالىپتاستىردى. ساقتار مەملەكەتى، مودە قۇرعان عۇندار يمپەرياسى، ەدىل(اتتيلا) يمپەرياسى، ۇلى تۇرىك يمپەرياسى، شىڭعىسحان يمپەرياسى، وسمان يمپەرياسىنىڭ وزەگى كوشپەلىلەردىڭ ياعني تۇركى حالىقتارىنىڭ ادامزات بيلىك تۇعىرىنا الىپ كەلگەن بيلىكتىك وركەنيەت ەكەندىگىن تۇراقتاندىرا الامىز.

ەۋرايايا دالاسىنداعى تۇركى حالقىنىڭ قارا شاڭىراعىندا ياعني جەر ۇيىعىندا سۇيەكتى مادەنيەت تاراتقان الەمگە تانىمال بولعان ۇلىستار مەن تايپالار تۇگەلدەي ءوز ەسىمىمەن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا ساقتاۋلى. قازاق ۇلتى ەجەلگى وركەنيەت جاراتقان ۇلت-ۇلىستاردان قۇرام تاپقان. تۇركى وركەنيەتىنىڭ، مادەنيەتىنىڭ، تاريحىنىڭ، ارحەولوگياسىنىڭ التىن بەسىگى قازاق دالاسىنىڭ- مۇنداعى جاساعان قازاق حالقى نىڭ تامىرىنىڭ تەرەڭدە بولۋى مىنە وسىعان بايلانىستى. ءتۇپ توركىنىمىز بولعان ساقتار، عۇندار، قاڭلىلار، ۇيسىندەر، تۇركىلەر جانە ودان كەيىنگى قازار حاندىعى، تۇركەش حاندىعى، قاراحانيلەر قاعاناتى، قىپشاق حاندىعى، نايمان مەملەكەتى، كەرەي حاندىعى، الشىن قاتارلى ۇلىستاردىڭ، حاندىقتاردىڭ، تايپالاردىڭ قازاق جەرىندەگى تاريحى – ماڭگىلىك ەلدىڭ ءتول تاريحى سانالادى. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن ۇلىستارمەن تايپالاردىڭ تاريحى قانشا ۇزاق بولسا، ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا سونشا ۇزاق بولادى. قازاقتى قۇراعان بۇل ۇلىس تايپالاردىڭ ءوز الدىنا مەملەكەتى، جازۋ-سىزۋى، مادەنيەتى الەمگە ايگىلى بولدى.

ۇلى تۇرىك قاعاناتى(552-745ج) ءبىرىنشى مىڭ جىلدىقتاعى اسا قۇدىرەتتى يمپەريا بولدى. باتىستا كاسپي تەڭىزىنەن شىعىستا لياۋحاي تەڭىزىنە، وڭتۇستىگى تيبەت قىراتتارىنا، سولتۇستىكتە بالقاش كولىنە دەيىنگى ۇلان-بايتاق وڭىردە بيلىك قۇردى. ورحون وزەنى بويىنداعى ەكى ۇلى كوسەم كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ تاعانىنا الىپ تاسباقا تۇعىنى قويىلعان. ءدال وسى تاسباقانىڭ ۇستىندەگى ماڭگى تاستا ەل قۇرۋشىلاردىڭ اتا-باباسىنىڭ شەجىرەلىك بيلىك تكريحى ايبىندى ەل قۇرعاندىعىنىڭ تاريحي شەجىرەسىن، بيلىكتىڭ ءمانىن، مەملەكەت قۇرۋشىلاردىڭ تەگىن، تۇركى قاعاناتىنىڭ تورە بيلىك تاريحىن بايانداعان. ادامزات بيلىگىنىڭ سىرى بولعان تورە بيلىك وركەنيەتىنىڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋ، حالىققا باقىت جاراتۋ ءۇشىن كەرەك ەكەندىگىن جازىپ قالدىرعان تورە بيلىگىنىڭ الىپ تاسباقا تۇعىرلى ماڭگى تاسى. تۇركى بيلىگى ماڭگىلىك ەل قۇرۋدى تەرەڭ زەرتتەگەنىن كۇلتەگىن ماڭگى تاسىنداعى: «… ۇتىكەن تاۋىندا وتىرساڭ ماڭگى ەل ۇستاپ وتىرۋشى ەڭ» دەگەن ماتىننەن بايقايمىز. بۋمىن قاعان تورە بيلىك جۇيەسىن وزەك ەتىپ حالىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىپ مەملەكەت ءۇشىن كۇرەسەتىن، ەل جاعدايىن ورنىقتىرىپ ءبىر ارناعا تۇسىرەتىن تورە پارتياسىن قۇردى. بۇل تۇركى حالقىنىڭ ادامزات بيلىگىنە اكەلگەن رەفورماسى. بيلىكتىڭ سىرىن اشۋ ارقىلى تۇركىلەر قۇدىرەتتى ومىرشەڭدىك قۋاتى بار تورە بيلىك جۇيەسىن قالادى. كەيىنگى تۇركى يمپەريالارىمەن مەملەكەتتەرىنە بيلىكتىڭ داڭعىل جىلىن سالىپ بەردى. وسىدان 1400جىلدىڭ الدىندا ەۆرازيانىڭ باتىسىنان شىعىسىنا دەيىنگى ايماقتار ءبىر تۇتاس تورە بيلىگىنە باعىندى. ۋاقىتتىڭ جىلجۋىنا ساي تۇركى بيلىگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردى وتاۋلاپ شىعاردى. تۇركەش قاعاناتى(704-766)، قارلىق قاعاناتى(766-940)، وعىز مەملەكەتى(9-10عاسىرلار ارالىعى)، قاراحان مەملەكەتى(10-12 عاسىرلار ارالىعى)، سەلجۇك سۇلتاندىعى(11-12 عاسىرلار ارالىعى)، قيماق حاندىعى(11-13 عاسىرلار ارالىعى)، قىپشاق حاندىعى(11-13 عاسىرلار ارالىعى)، نايمان مەملەكەتى(11-13 عاسىرلار ارالىعى)، كەرەي حاندىعى(9-12 عاسىرلار ارالىعى)… مەملەكەتتەر مەن حاندىقتار 13 عاسىردىڭ باسىنان باستاپ شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ىلگەرىندى-كەيىندى قوسىلدى.

كۇلتەگىن، بۋمىن قاعان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تاعانىنا الىپ تاسباقا ويىلىپ قويىلعان. تاسباقانىڭ بيلىككە قاتىسى قانداي سىرى بار؟ تاسباقانى توتەم ەتۋ ۇلى تۇرىك يمپەرياسى، ۇلى شىڭعىسحان يمپەرياسى مەن ۇلى وسمان يمپەرياسىنىڭ بيلىگىنە قانداي بايلانىسى بار؟ تاسباقانىڭ قاسيەتى مەن ەرەكشەلىگىنە كوپ ۇڭىلگەن عالىمدار، تاسباقا -اقىلدىڭ، ويشىلدىقتىڭ، سابىرلىلىقتىڭ، دانالىلىقتىڭ، مىزعىماستىقتىڭ، ماڭگىلىك بيلىكتىڭ سيموۆلى بولعان دەپ قارايدى. رەسەي قالماقيا تاريحشىسى سۋلدە: «موڭعۇلياعا، شىڭعىس ۇرپاقتارىنا تاسباقا ماڭگىلىكتىڭ سيموۆلى بولعان»[43] دەسە; «تۇركيانىڭ اسكەري ادەبيەتى» تۋرالى تولعانعان شۆەيتساريالىق شوۋۆەندي: وسىمان يمپەرياسىنداعى تاسباقانى سيموۆل ەتۋ – تاسباقانىڭ تەك العا جىلجۋىنا، ارىتقا نەمەسە وڭ-سولعا تولقۋىنا بولمايتىندىعىنا قاراتىلعان [44]. ايداھار، تاسباقا، جىلان سياقتى بەينەلەر بەدەرلەنگەن ويۋ – جالپى يمپەريالىق گەرالديكالىق سيمۆول بولىپ تابىلادى.

تۇركى تورەلەرى قۇرعان وسمان يمپەرياسى (1299-1923) ءۇزىلىسسىز 624 جىل داۋرەندەدى. وسىمان يمپەرياسى دا تاسباقانى بيلىكتىڭ سيۆولى ەتتى. وزدەرى وندىرگەن التىن-كۇمىس جارماقتارىنا تاسباقانىڭ سۋرەتىن ويدىردى. شىڭعىسحان يمپەرياسى مەن وسىمان يمپەرياسىنىڭ تاسباقانى سيمۆول ەتۋى تۇركى تورە بيلىگىنىڭ جالعاسقان ماڭگىلىك ەل قۇرۋدىڭ سيمۆولى. تۇركى تورە پارتياسىنىڭ ءبىر جول ءبىر جۇلگە قالىپتاستىرعان يمپەريالىق بيلىكتىڭ قۇپياسى ەدى.

شىڭعىسحان يمپەرياسى – شىڭعىسحاننان باستاۋ الىپ التىن وردا، اق وردا، قازاق حاندىعى بولىپ جالعاسىپ(1206-1847) قازاق توپىراعىندا 641 جىل ءومىر ءسۇردى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنىڭ اتا شەجىرەسىن تاراتامىز: شىڭعىسحان – جوشى – توقاي – تەمىر – ءوز تەمىر – قوجا – ءبادىقۇل – ورىس حان; ورىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى توقتاقيادان – بولات – كەرەي حان – ورىس حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى قۇيىرشىقتان – باراق حان – جانىبەك حان; بۇرىندىق حان(كەرەيدىڭ ۇلى); ادىك ءحان(از جانىبەكتىڭ ۇلى) – قاسىم حان – ماماش حان – تاھير حان – توعىم حان – احمەت حان – بۇيداش حان – حاقنازار حان – شىعاي حان – تاۋەكەل حان – ەسىم حان – جاڭگىر حان – تاۋكە حان – قايىپ حان – ءابىلقايىر حان – ابىلاي حان – ءۋالي حان – كەنەسارى حانعا دەيىن شىڭعىسحاننىڭ بەل ۇرپاقتارى تىزگىن ۇستاپ تورە بيلىگى عاسىرلار بويى قازاق دالاسىندا جالعاستى ءارى قازاق تورە بيلىگى شىڭعىسحان تورە بيلىگىنىڭ ەڭ سوڭعى زاڭدى مۇراگەرلەرى ەكەندىگىن دالەلدەدى. ەكى يمپەريانىڭ(شىڭعىسحان، وسىمان) ىرگەتاسىن قالاپ جالعاستىرعاندار ۇلى تۇرىك يمپەرياسى جولىمەن ءجۇرىپ ەرەكشە ومىرشەڭدىگىن ايگىلەدى. زامانىمىزدىڭ 552 جىلىنان باستاۋ العان تورە پارتياسى وسىمان يمپەرياسىندا جالعاسىمىن تاۋىپ تۇركيا توپىراعىندا 1923 جىلعا دەيىن، شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى ارقىلى ۇلاسىپ قازاق توپىراعىندا 1847 جىلعا دەيىن ءۇزىلىسسىز جالعاستى.

تۇركى تورە بيلىگى – تۇركى تاريحىن، مادەنيەتىن، ساۋدا مادەنيەتىن، اقشا مادەنيەتىن، قالا مادەنيەتىن، ءتىل مادەنيەتىن، جازۋ-سىزۋ مادەنيەتىن، زاڭ-جارعىلارىن، اسەمونەرىن، توتەم مادەنيەتىن، ءسالت-داستۇر مادەنيەتىن، استرونوميا مادەنيەتىن، ءدىنني نانىم – سەنىم مادەنيەتىن، كارتا مادەنيەتىن، وزەن-سۋ مادەنيەتىن، اسكەرت استەر مادەنيەتىن، ەلشىلىك جورالعىسىن(ديپلوماتيا) قالىپتاستىرىپ ادامزات وركەنيەتىنە اسا زور قوزعاۋشى كۇش بولدى. تورە بيلىگى ومىرشەڭدىك قۋاتىمەن عاسىردان عاسىرعا، ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتان ەكىنشى مىڭجىلدىققا جەتتى. وسىلايشا الەمدىك بيلىك جۇيەسى كەمەلدەنىپ دامي ءتۇستى. شىڭعىسحان جانە وسىمان يمپەرياسى تەڭدەسسىز كۇشكە يە بيلىك وركەنيەتىن اسقاقتاتتى. التى عاسىردان اسا سالتانات قۇرعان ماتەريكتىك يمپەريا تۇعىرىنىڭ ارقاۋى بولعان ادامزات بيلىك تاريحىنداعى التىن شاڭىراق – تورەلەر بيلىك وركەنتەتىن جاراتتى.



ماڭگىلىك ەلدىڭ اسپان تۇعىرى بولۋ



ماڭگىلىك ەل قۇرامىن دەيتىن مەملەكەت الدىمەن اسكەري سالانى، قرعانىس سالاسىن الەمدىك ورەگە كوتەرۋى ءتيىس.

ادامزات بالاسى جارالعاننان بەرى تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىن تۇسىنۋگە ۇمتىلىپ، سىرىن اشۋعا ىزدەنس جاسادى. ادام بالاسىنا ءجۇمباق بولعان اسپان تۇعىر(عارىش الەمى) جونىندەگى ىزدەنىسى توقتاعان ەمەس. ەجەلگى بابالارىمىز ەۆرازيا مەن ورتا ازيا توسىندە ءومىر ءسۇردى. ولار العاشقى مادەنيەتتى جاراتىپ ءارى ونى دۇنتەگە تاراتقانىن بۇگىرگى عىلىم مويىندايدى. «ادامزاتتىڭ جازباعا تۇسە باستاعان تاريحى 6000 جىلعا بارادى. وسى 6000 جىلدىق مادەنيەت تاريحىنىڭ، الدىڭعى 3000 جىلىندا تاياۋ ورتا شىعىس پەن ورتا ازيا مادەنيەتىنىڭ وشاعى بولىپ كەلگەن. وسى ءوڭىر ۇلتتار پەن ۇلىستاردىڭ توعىسقان، مادەنيەتتىڭ سان قايناپ ساپىرىلىسقان ءوڭىرى. ءدال وسى وڭىردە ادامزات العاشقى ەگىنشىلىكتى، العاشقى مال شارۋاشىلىعىن، ات ءمانۋ مەن اربا جاساۋدى، قولونەردى، زاڭدى، ۇكىمەتتى، استرونوميانى، ماتەماتيكانى، جازۋدى، مەكتەپتى، كۇي مەن كۇي اسپاپتارىن، قولا قورتۋدى، ت.ب. مادەنيەتتەردى جاراتتى»[45].

قازاقتىڭ اسپان مەن جەر جارالۋى جانە وزگەرىسى جونىندەگى ميفتىك اڭىزدارىندا بىلاي دەلىنگەن: «اسپان مەن جەر العاش جارالعان كەزدە تىم كىشكەنتاي بولعان ەكەن. ول كەزدە كۇللى دۇنيە قارا تۇنەك تۇمان ىشىندە تۇرىپتى. كەيىن كەلە ۇزاق زامانداردىڭ وتۋىمەن جەر مەن اسپان بىرتە-بىرتە ۇلكەيىپ بۇلاردىڭ اراسىنان كۇن مەن اي پايدا بولىپتى، قاراڭعى مەن جارىق ايرىلىپ شىعىپتى. ەڭ سوڭىندا ادامزات پەن جان-جانۋارلاردىڭ تىرشىلىگى جارالىپتى»[46]. مىسالى: ەۋروپانىڭ تاياۋ زامانعى فيلوسوپيا تاريحىنداعى كلسسيك نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كانت ءوزىنىڭ « الەم تاريحى دامۋىنا جالپى شولۋ» دەگەن شىعارماسىندا كۇن جۇيەسىنىڭ ءتۇپ توركىنى – بۋالدىر شوعىرماق دەگەن مەجەسىن العا قويىپ قازىرگى اسپان دەنەلەرى ءۇيرىلىپ جۇرەتىن بۋالدىر شوعىرماقتىڭ بىرتىندەپ وزگەرۋىنەن پايدا بولعان دەگەن عىلمي تۇجىرىمدى العا قويعان[47]. قازاقتىڭ دۇنيەنىڭ جارالۋى جونىندەگى بولجامى نەمىس فيلوسوفى كانتتىڭ كۇن جۇيەسىنىڭ ءتۇپ توركىنى جونىندەگى عىلمي بولجامىمەن ۇقساس بولىپ جاراتىلىستىق دۇنيەنىڭ قوزعالىس نەگىزىنىڭ ءبىر ەكەندىگى، قازاقتىڭ جەر جارالۋ الدىندا قارا تۇنەك تۇمان ەكەن دەۋى ەۋروپا ويشىلدارىنىڭ عىلمي بولجامىمەن بىردەي شىعۋى – قازاق اسپان تۇعىر عىلىمى جاراتىلىس الەمىنىڭ پايدا بولۋ سىرىن جانە زاڭدىلىعىن وتە ەرتەدە دۇرىس بولجاعانىن بايقايمىز.

قازاق حالقى «جەردى كوك وگىز كوتەرىپ تۇرادى» دەگەن ميفتىك اڭىز شىعارعان. جەر كوتەرگەن كوك وگىز «قازاق اراسىندا جەر جۇمىرتقاداي ول وگىزدىڭ مۇيىزىنە قويىلعان. ءبىر ءمۇيىزى تالعاندا كوك وگىز ەكىنشى مۇيىزىنە اۋىستىرادى، سول كەزدە جەر سىلكىنەدى[48]. جەر شارىن كوتەرىپ تۇرعان ول قانداي وگىز؟ ول جەر شارىن قالاي كوتەرىپ تۇرادى؟ ەجەلگى تۇركىلەردىڭ سەنىمىندە كوك اسپان – كوك ءتاڭىرى، وگىز(بۇقا) الىپ قۇدىرەتتى كۇش. ولاي بولعاندا جەر شارىن كوك وگىزدىڭ(الىپ قۇدىرەتتى كۇشتىڭ) ارقاسىندا ءوزىن-وزى كوتەرىپ الەم تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇر دەگەن ماعىنا شىعادى. بۇل تۇركىلەردىڭ عالامنىڭ تارتىلىس كۇش بالاماسى رەتىندە وگىزدى العانىن كورەمىز. «ايتىلمىش اڭىزداردىڭ پايىمداۋىنشا جاساعان ءتاڭىردىڭ جەردى ارقالاعان كوك وگىز بەينە كادىمگى كوش كولىگى بولىپ جۇرگەن وگىزدەر سياقتى كارتەيە بەرەدى. زامانداردىڭ زامانىندا كوك وگىز ابدەن كارتەيىپ كۇش-قۋاتىنان ايىرىلىپ اجالعا تاپ بولادى. كوتەرىپ تۇرعان كولىگىنەن ايىرىلعان جەر جاھان زاۋالعا ۇشىريدى. تاۋ قاڭباقتاي، تاسى بۇرشاقتاي ۇشىپ، جەر كوككە شىعىپ، كوك جەرگە ءتۇسىپ، قيامەت ءزىلزاللا تۋىلىپ زاماناقىر بولادى. بۇ دۇنيە قۇرىپ، و دۇنيە باستالادى دەپ اڭىز ەتەدى»[48]. وسى ەكى اڭىزدان بىلۋگە بولادى، كوك وگىز(بۇقا) – الەمنىڭ تارتىلىس زاڭىنىڭ جۇيەسى ەكندىگىن، كوك وگىز اجالعا تاپ بولعاندا جەر شارىنىڭ تارتىلىس كۇشى بۇزىلىپ، تەپە-تەڭدىكتەن ايىرىلىپ اقىر زامان بولاتىندىعى، اسپان الەمىنىڭ، جەر شارىنىڭ ءبىر قۇدىرەتتى كۇشكە باعىنىپ تۇراتىندىعىن، اسپان تۇعىر عىلىمى بويىنشا كوك وگىز الىپ قۇدىرىەتتى كۇش دەپ جەر شارىنىڭ تارتىلىس زاڭىن بايقاعان تۇركى حالقى سىرىن اشقان الەمنىڭ تارتىلىس زاڭىنىڭ ەڭ العاشقى تەورياسى سانالادى.

ەجەلگى قازاق ميفتەرىندە: «بىزدەر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەم توقسان توعىز الەمنىڭ ىشىندەگى كىشىسى جانە ەڭ تومەنگىسى بولىپ تابىلادى. ول قارا تەنگەرە(قارا اسپان) دەپ اتالادى» [49] دەسە; ايگىلى «قورقىت» داستانىندا قورقىتتىڭ تۋىلۋىنا قاتىستى:

قورقىت تۋار كەزىندە، قارا اسپاندى سۋ العان،

ول تۋاردا ەل قورقىپ، تۋىلعان سوڭ ۋانعان… دەگەن جىر جولدارىنان مىڭ جىلدىڭ الدىندا تۇركىلەردىڭ اسپان تۇعىر عىلىمىن قالىپتاستىرىپ بولعاندىعى، ساقتار زامانىندا جەر شارى پلانەتاسىنىڭ ورنىن جانە اتىن تۇراقەاندىرىپقرى «قارا اسپان» دەپ اتاعان تەورياسى كەيىنگى كلسسيكالىق شىعارما قورقىت داستانىندا كورىنىس تابادى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ اسپان ءتۇعىر عىلىمىنداعى بۇل قۇبىلىستى ەڭ الدىمەن بيقاپ تابىستى زەرتتەگەندىگىنىڭ قوماقتى ناتيجەسى ەدى. ادامزاتتىڭ دۇنيە تانىمى اسپان تۇعىر عىلىمىن تۇسىنۋمەن ونى ءبىلۋ العاشقى ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدىنۋدىڭ نەگىزى بولدى. ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن اۋارايىن ءبىلۋ قاجەت. قاي كەزدە تۇقىم سەبۋ، قاي كەزدە باپتاۋ، قاي مەزگىلدە جيناستىرۋ جۇمىستارى تۇگەلىمەن اسپان الەمىنە قاتىستى بولدى دا ونى بالمەگەن ادامدار ەگىنشىلىك اپاتتارعا جولىعىپ اشارشىلىققا ۇشىرادى.الىس جولعا ساپاردلاۋ نەمەسە ساۋدا-ساتتىقپەن ايشىلىق جولعا ساپارلاعان ساۋداگەر مەن جولاۋشى اسپان تۇعىر عىلىمىنان ساۋاتتى بولۋى كەرەك بولدى. مىسالى، تەمىر قازىق جۇلدىزىن بەتكە السا ىولتۇستىككە باراتىندىعىن ءبىلدى.ادامدار كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى، اسپان شىراقتارىنىڭ زاڭدىلىعىنا باعىنىپ جۇمىس اتقاردى. كوشپەلىلەر كوشى-قونى اسپان شىراقتارىنسىز اسكە اسپادى، حالىق ىشىنەن شىققان ەسەپشىلەرگە(استرونوم) جۇگىندى. عاسىرلاردىڭ جىلجۋىمەن جيناقتالعان مۇنداي تاجىريبە ساباقتار اسپان تۇعىر عىلىمىنىڭ العاشقى تاعانىن قالادى جانە قالىپتاستردى. اسپان تۇعىر عىلىمىن زەر سالا زەرتتەپ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىنە بىرىكتىركمەن العاشقى ادامداردىڭ مادەنيەتكە كوشۋى اسپان تۇعىر ءبىلىمىن مىڭگىەرۋدەن باستالدى. ءبىر اۋىز سوزبەن ايىتقاندا كوشى-قون، ۇلى تاۋلاردان، وزەندەردەن، شەكسىزدە شەتسىز جازىقتاردان، قۇم شولەيىتتەردەن ءوتۋ; قىسقى بوران-شاشىن، ايسىز قاراڭعىدا باعداردان جازباۋ، كليمات قۇبىلىستارى، باعىت-باعدارىن اسپان الەمىنە – كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى، قۇسجولى، ايدىڭ وزگەرىستەرى، تەمىر قازىق، جەتى قاراقشى، ءۇش ارقار، تاڭشولپان، ەسەكقىرعان، سۇمبىلە، ۇركەر قاتارلى اسپان شىراقتارىنا قاراپ پارىقتاعان جانە جۇلدىز ەسەپتەرى بويىنشا كۇنشىلىك، ايشىلىق جولداردى ءدۇرىس باعدارلاپ نىساناعا جەتكەن. كوكتەمگى-كۇزگى ەگىستىك جۇمىستارى، ءتورت تۇلىك مالدىڭ تىرشىلىگى، ءتورت ماۋسىم كوشىپ ءجۇرۋ – تابيعات دۇنيەسىنىڭ اسپان الەمى سىرلارىن يگەرۋمەن ۇشتاستىرىلدى.

ادامزاتتىڭ ەڭ العاشقى وركەنيەتكە قادام باسۋى اسپان تۇعىر عىلىمىن تانۋ جانە تولىق مەڭگەرۋدەن باستالدى. ادامداردىڭ قاجىرلى ىزدەنىسى بۇل عىلىمدى ۇزدىكسىز دامىتا ءتۇستى. ۇلى دالا كوشپەلىلەرى اسپان الەمى ءبىلىمىن كۇندەلىكتى ءومىرى مەن اسكەري سالادا تولىق پايدالاندى. ەجەلگى قىتاي دەرەكتەرىندە « عۇندار اسپان شىراقتارىنا قاراپ ارەكەتتەنەدى، اي تولسا شابۋىلعا ءوتىپ، اي قورالانسا شەگىنەدى [50] دەپ جازادى. مۇنان عۇنداردىڭ قاي كەزدە سوعىس جۇرگىزۋدى جانە ناتيجەلى بولۋ-بولماۋىن اسپان الەمىنە بايلانىستى قاراستىرعانىن كورەمىز.

عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ۇستازى اتانعان ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950): «الەم ءتۇپسىز بوستىق. جاراتىلىس نەگىزىن قۇراۋشى بارلىق زاتتىڭ تەگى – ساۋلە، ساۋلەدەن پايدا بولمايتىن نارسە جوق. جەردىڭ ءوزى الەم بوستىعىنداعى ءبىر نۇكتە عانا. ادام رۋحى – الەمدى شولعان عاجايىپ قۇبىلىس» [51] دەپ اسپان تۇعىر عىلىمى جونىندەگى ايگىلى تەورياسىن جازادى. ەرتەدە اسپان تۇعىر عىلىمىن يگەرگەن بابالارىمىز ساقتار، عۇندار، تۇركىلەر ەۋeرازيانىڭ شەتسىزدە شەكسىز دالاسىن مەڭگەرە الدى ءارى جەمىستى سوعىس جۇرگىزدى. الەمنىڭ جارتىسىن الاقانىنا العان شىڭعىسحان كوشپەللەردىڭ جولىمەن ءجۇرىپ سىعىس قوزعادى. ۇلى بابالارى ءامىرىن جۇرگىزگەن ۇلى دالانى مەڭگەردى. شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى عىلىمنىڭ دامۋىنا، اسپان تۇعىر عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ەڭبەكتەر ءسىڭىردى. شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي حان بىرلىك ۇلىستى (يۋان يمپەرياسى) قۇرعاننان كەيىن اسكەري سالانى جانە اسپان تۇعىر عىلىمىن دامىتتى. «يۋان پاتشالىعى تاريحىندا» جازىلۋىنشا قۇبرلاي حان تاققا وتىراردىڭ از الدىندا (قۇبىلاي 1260-1295 جىلدارى ارالىعىندا حان بولعان) جامالددين باستاعان ءبىر توپ مۇسىلمان استرونومدارى (سول كەزدەگى موڭعۇل حاندىعىنىڭ استاناسى شاندۇڭعا(قازىرگى ىشكى موڭعۇلدىڭ دولون اۋدانىنىڭ وڭتۇستىگى) شاقىرىلادى. قۇبرلاي حان ولاردىڭ ءبىلىم ورەرلەرىن پايدالانۋ تۋرالى جارلىق تۇسىرەدى. ولارعا ەشقانداي ءمانساپ بەرىلمەيدى. جامالدين حانبالىققا استرونوميالىق باقىلاۋ ورنىن قۇردى. 1267 جىلى جەتى ءتۇرلى باقىلاۋ قۇرىلعىسىن جاسادى… بۇل تۋرالى عىلىم تاريحشسى ماجان «مۇسىلمان استرونومياسىنىڭ قىتاي استرونومياسىنا ىقپالى» اتتى ەڭبەگىندە: «بۇنداي تاڭعاجايىپ تاماشا اسپاپتاردىڭ قىتاي استرونومدارىنىڭ اسپان دەنەلەىن، اۋارايىن باقىلاۋدا كەرەمەت قولعابىسى بولعاندىعىن ەشكىم تەرىسكە شىعارا المادى» دەپ جازادى[52]. ال، ايگىلى ءامىرشى اقساق تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك 1420 جىلدارى سامارقاند قالاسىنا سالدىرعان وبسەرۆاتورياسى مۇسىلمان الەمىندەگى ەڭ ۇزدىك وبسەرۆاتوريالاردىڭ ءبىرى ەدى…

شىڭعىسحاننان باستاۋ العان دالا يمپەرياسى 1206 جىلدان 1847 جىلعا دەيىن قازاق دالاسىندا ءومىر ءسۇردى. الەمدى جالت قاراتقان سوعىس وركەنيەتىن جاراتتى. زامان وزگەردى، بۇكىل الەم وت قارۋدىڭ داۋىرىنە قادام قويدى. وتتى قارۋدى يگەرگەن ۇلتتار اسكەري سالادا ىرىقتىلىققا ءوتتى. ورتا ايايا كوشپەللەرى تاريحىندا بوداندىق باستالدى. 100 جىلدان ارتىق ۋاقىت باسقالارعا تاۋەلدى كۇي كەشتىك.

ادامزاتتىڭ عارىشتىق ءداۋىرى 1957 جىلى بايقوڭىردان العاش رەت جاساندى جەر سەرىگىن ۇشىرۋىمەن باتالدى. ەكىنشى عارىشتىق ءداۋىرى ادام بالاسىنىڭ (يۋري گاگارين) بايقوڭىردان تۇڭعىش رەت 1962 جىلى 12 ساۋىردە عارىشقا ءساتتى ۇشۋى بولدى. ءۇشىنشى تاريحي ءداۋىر 1969 جىلى شىلدەنىڭ 16 كۇنىنەن 24 كۇندەرى ارالىعىندا (نيل ارمستروگ، ەدۆين ولدرين، مايكل كوللينز) عارىشكەرلەردىڭ ايعا ساپارى ەدى. ال ءبىر سىپىرا ەلدەردە (كسرو-دا 1957 جىلدان، اقش-تا 1958 جىلدان، فرانتسيادا 1965 جىلدان، جاپونيا مەن قىتايدا 1970 جىلدان، ۇلىبريتانيادا 1971 جىلدان، ءۇندىستاندا 1980 جىلدان) جاسالىپ پايدالانىلىپ كەلەدى. 1957 جىلدىڭ 4 قازانى مەن 2000 جىلدىڭ 9 اقپانى ارالىعىندا قازاقستاننىڭ بايقوڭىر عارىش الاڭىنان 1147 راكەتا تاسىعىشتار، 1186 عارىشتىق اپپاراتتار ۇشىرىلدى[53]. ءتۇڭعىش جەر سەرىگى دە، ءتۇڭعىش اي شارىنا شىعۋ سىندى اسا ءىرى تاريحي وقيعا سوۆەت وداعى تۇسىندا قازاق توپىراعىندا باستالدى.

ورتا ازيانىڭ تۇركى حالىقتارى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ قارساڭىندا تاۋەلسىزدىگىن الدى. جاڭا عاسىردا اسكەري كۇشىن قۇدىرەتتەندىرۋ، تەگەۋرىندى اسكەري قۇرلىم جاساقتاۋعا كىرىستى. مىنە سونىڭ ايعاعىنداي مىڭ جىلدان بەرى ەشكىمگە بوداندى بولىپ كورمەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ اسكەري وركەنيەتىنىڭ التىن ءتاجى قۇدىرەتتى تۇرىك ەلى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ اسكەري اسپان تۇعىر سوعىسىن باستاپ ازەربايجان مەن ارمەنيانىڭ تاۋلى قاراباق قاقتىعىسىندا بۇكىل دۇنيەنى جالت قاراتتى. تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ايىرىقشا كوڭىل ءبولىپ تاپسىرۋىمەن زەرتتەلىپ جاسالعان «سەلجۇك بايراقتارى» ارقىلى ادامزات اسكەري سالاسىنا توڭكەرىس اكەلدى. وسىزامانعى عىلىم-تەحنيكانى اسپان تۇعىر عىلىمىمەن ءساتتى بىرلەستىرگەن تۇركيا كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحىن وياتتى. ءبىر عاسىردان ارتىق ۋاقىت وزىق سوعىس قۇرالدارى سانالاتىن زەڭبىرەك، تانكى، ساۋىتتى ماشينا قاتارلىلاردىڭ ءداۋىرى وتكەندىگىن بۇكىل الەمگە مويىنداتتى.

اسپان تۇعىر عىلىمى ادامزات ومىرىنەن قول ءۇزىپ كورگەن جوق. تۇركى حالىقتارى بۇل عىلىمدى ەرتەدەن زەرتتەگەن ءارى وزدەرىنىڭ تىرشىلىگىمەن قابىستىرا بىلگەن. عاسىرلاردىڭ جىلجۋىمەن اسپان تۇعىر ادامزات بالاسىنا الەمنىڭ سىرىن اشۋمەن بىرگە ونىڭ جولىن كورسەتىپ بەردى. اسپان تۇعىر عىلىمى توقتاۋسىز دامۋ ارقىلى اسكەري سالامەن بىرككەن عارىشتىق سوعىس جۇيەسىن قالىپتاستىردى. مۇندا تۇركى دالاسى جەردىڭ ەسىگى(كىندىگى)، قارا اسپاننىڭ ەسىگى بولۋداي اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ورنىنان ۇتىمدى پايدالانسا عارىشتىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الادى. قازاقستاننىڭ بايقوڭىر عارىش الاڭى اسپان تۇعىر عىلىمىن دامىتۋدا جەر بەىندەگى ەڭ قولايلى ايلاق. اسپان ەسىگى مەن جەردىڭ ەسىگى ورنالاسقان مەكەن. بۇل بولاشاقتاعى تۇركى حالىقتارىنىڭ عارىش زەرتتەۋىنە، جەتىلدىرۋىنە، دامىتۋىنا اسا ىڭعايلى.

بۇل عىلىم ادامزات اقپاراتىنىڭ، وسى زامانعى عىلىم-تەحنيكانىڭ جۇرەگىنە اينالدى. بۇل عىلىمدى كىم مەڭگەرسە سول دۇنيەنىڭ قوجاسى بولاتىن، ەندىگى عاسىر اسپان تۇعىر عىلىمىنىڭ عاسىرى ەكەنىن، عارىشتىق تەكەتىرەس پەن عارىشتىق اقپاراتتىق سايىستاردىڭ عاسىرى ەكەنىن دالەلدەدى. اسپان تۇعىر عىلىمى ماڭگىلىك ەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى سانايتىن بولاشاعىن بەلگىلەيتىن عىلىم. بۇل عىلىمداعى وزگە ەلدەرگە بولعان تاۋەلدىلىكتى جويىپ جەر تۇعىرى ءابزالدىلىعىمىزدان ۇتىمدى پايدالانىپ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ عارىش ىستەرىنە سەلبەستىگىن ارتتىرۋ، بىرككەن اقپاراتتىق، بىرككەن اسكەري جيەنى جىلدام قۇرىپ شىعۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنىڭ ماڭگىلىك ەلدىڭ اسپان تۇعىر عىلىمىن ەل تۇعىر نەمەسە بيلىك عانا جەر تۇعىرىمەن توعىستىرىپ جۇزەگە اسىرادى.

قورتىندى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭگىلىك ەل يدەياسى 21عاسىردىڭ بيلىك تاريحىنداعى ءىرى يدەيالاردىڭ ءبىرى. ماڭگىلىك ەل قۇرۋ ءۇشىن ءوىزدىڭ بيلىك تاريحىمىزدىڭ تەگى-توركىنى بولعان تۇركى حالقىنىڭ بۋمىن قاعاننان باستاۋ العان كوك تۇرىك زامانىندا كۇلتەگىن تاسباقا تۇعىرلى ماڭگى تاسىنا جازىپ قالدىرعان: «ۇتىكەندە وتىرساڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋشى ەڭ…» دەگەن ماتىننەن ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەياسى اسا ەرتەدە نازار اۋدارىلعان قولامتالى ماسەلە بولعانى بەلگىلى.

تۇركى وعىز بەكتەرى ەستىڭدەر،

اسپاندا كوك ءتاڭىرى باسپاسا،

استىندا قارا جەر ايىرلماسا،

تۇركى تورەلىگىن كىم بۇزار…

بيلىكتىڭ تاڭىردەن كەلەتىندىگىن، تۇركى بيلىگى ادىلەتتى بولماعاندا حالىقتىڭ قارسىلىعىنا، ءتاڭىردىڭ(اللانىڭ) قاھارىنا ۇشىراپ ەلدىكتەن ايىرلاتىندىعى; تۇركى بيلىگى بەرەكەلى بولعاندا تاڭىردەن باسقا كۇشتىڭ جەڭە المايتىندىعىن، بۇل بيلىكتىڭ تۇركىلەرگە بەرگەن اللانىڭ سىيى بولىپ اقىر زامانعا دەيىن تۇركى بتلىگىن ۇستاۋعا بولاتىندىعىن، حاق جولىنان تايماۋدى ەسكەرتىپ سىرىن اشقان. تۇركى زامانىندا ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەياسى ۇلى ويشىلدارىمىزدىڭ يدەياسىنان قاعىس قالماعان. ادامزاتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبارى، تۇركى حالقىنىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ جاۋھارى ساقتاردان جەتكەن «قارا اسپان» اسپان تۇعىر نازارياسىن جالعاستىرۋشى قورقىت ءوز ەل-جۇرتىنىڭ اۋىر ءحالىن كورىپ، ودان ەلدى قۇتقارۋدى، مىڭگى ولمەيتىن ءومىردى ىزدەپ توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزەدى. اقىرىندا «سىنباس تەمىر جوق»، «ولمەس ءومىر جوق» [54] ولمەيتىن ءومىر حالىقتىڭ ءومىرى، ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى دەپ تۇركى حالقىن ولتىرمەيتىن ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇراقتى مەكەنىن، حالقى باقىتتى عۇمىر كەشەتىن ءومىردى ىزدەگەن ەدى. سول تۇستا قىتايلار بيلىككە ىرىتكى سالىپ تۇركى تورەلەىن بىر-بىرىنە جاۋ قۇرىلۋ حارەكەتىن استەپ جاتقان قيىن-قىستاۋ جاعدايدا تۇرعان بولاتىن.

ماڭگىلىك ەل ويشىلدارىنىڭ كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى اسانقايعى بۇل يدەيانىڭ جالعاستىرۋشىسى جانە دامىتۋشىسى بولدى. ول قورقىت اتانىڭ ماڭگى باقي ولمەيتىن ءومىرىنى يدەياسىن حالىقتى ماڭگى باقىتقا بولەۋدىڭ بىردەن-بىر شىعار جولى «جەر ۇيىق» يدەياسىن العا قويدى. ءدال وسى جەر ۇيىق يدەياسىنىڭ جەمىسى قىزىق حاندىعى بولىپ عاسىردان عاسىرعا جالعاستىپ قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە ءۋالي حان زامانىنا كەلگەندە قازاقتىڭ «بەس التىن دىڭگەگى» اتالعان دۋلاتتان شىققان جامبىل، شاپىراشتىدان شىققان ساقتان، نايماننان شىققان اتاقارا، كەرەيدەن تايلاق، ادايدان شىققان ناۋرىز قاتارلى قايراتكەرلەرمەن مەملەكەت بولاشاعى تۋرالى ۇلكەن كەڭەس قۇرادى. كەڭەستە شاپىراشتى ساقتان ءبيدىڭ ۇرپاعىنان پاتشا شىعىپ ماڭگىلىك ەل قۇراتىندىعى، كوك تۋ جەلبىرەپ، تاريحتىڭ اقيقاتى شىعاتىندىعىن، بابالار جولىمەن جۇرسە قۇدىرەتتى ەلگە اينالاتىندىعىن تالقىلايدى. مۇنداعى ساقتان بي مەملەكەت قۇرۋشى تۇلعا نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ ۇلى باباسى بولاتىن [55]. سوندىقتاندا ەلباسىنىڭ ماڭگىدىك ەل يدەياسى تورە بيلىگىنىڭ سالعان جولى بولىپ، 1400 جىلدان بەرى ۇزىلمەي بۋمىن، كۇلتەگىن، قورقىت، ءابۋ ناسىر ءال-فارابي، ماحمۇت قاشقاري، ءجۇسىپ بالاساعۇني، شىڭعىسحان، وسىمان، كەرەي مەن جانىبەك، اسانقايعى، ءۋالي حان قاتارلى ۇلى ويشىل مەملەكەت قايىراتكەرلەرى يدەياسىنىڭ جاڭا مىڭ جىلدىقتا تۇركى حالقىنىڭ قاراشاڭىراعى قازاقستاندا جاريالانۋى ەدى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى تاريحىمىزدىڭ ءداۋىر بولگىش كەزەڭدەرىندە عانا ورتاعا قويىلىپ وتىردى.

دۇنيەدەگى ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى ساياسي تەكەتىرەستەردىڭ جيلەۋى جانە ۋشىعۋى، ادامزات تاعدىرىن شەشەتىن مەملەكەتتەردىڭ باسىدارلىعىن السىرەتىپ، بۇكىل الەم جاڭا ءبىر وركەنيەت وشاعىنا – ادامزات بيلىگىنىڭ كىندىگى بولعان، وركەنيەتتىڭ كوزى بولعان ەۋرازيا دالاسىنا جۇيەدەن تۇركى دالاسىنا ەندىگى ۇلى عاسىندىڭ كەلە جاتقاندىعىن تۇركى تانۋشى رەسەيلىك عالىم بەليكوۆتىڭ 2012 جىلى انكارا قالاسىندا لەۆ. گۋميلوۆتىڭ 100 جىلدىعىندا: «بۇگىن مايا كۇن تىزبەسى بويىنشا تۇتاس ءبىر كەزەڭ اقىرلاسىپ تۇركى جۇرتىنىڭ ءداۋىرى باستالدى» دەگەنى جايدان-جاي ايىلماعان اسا ماڭىزدى بولجام ەدى.

ەلباسىمىز ەۋرازيا دالاسىنىڭ جۇرەگىنە استانا سالدىردى. بۇل ماڭگىلىك ەلدىڭ استاناسىنىڭ قالىپتاسۋى بولدى ءارى ءبۇل شاھار الەمدەگى كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىم تاباتىن ورداسىنا اينالددى. ەجەلگى تۇركى حالقىنىڭ ميفتىك اڭىزدارىندا ايتىلاتىن ون سەگىز مىڭ عالامدى جالعاپ تۇراتىن كوزگە كورىنبەيتىن رۋحاني بايتەرەك بولادى دەگەن ۇعىم بويىنشا اسپان تۇعىر، ەل تۇعىر، جەر تۇعىرىن تۇيلىستىرەتىن بايتەرەك سالدىرىپ تامىرىن تەرەڭ تارتقىزدى. تۇركى حالقىنىڭ بيلىگىنىڭ سيموۆلى بولعان التىن جۇمىرتقانى ماڭگىلىك ەل مونۋمەنتىنىڭ باسىنا ورناتىپ ۇستىنە التىن سامۇرىقتى قوندىردى. التىن سامۇرىق تۇركى حالىقتارى اقىل-پاراساتىنىڭ جاۋھارىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جەر تۇعىرىنا بىرىكتىردى. قازاقستاننڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەدياسىنىڭ نەگىزىن تۇركىلىك الەمدىك يدەيالوگياسىنان ءنار الدىردى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ماڭگىلىك ەل الەمدىك يدەياسىنىڭ التىن شاڭىراعىن قازاق جەرىنەن جارقىراتتى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەملەكەتىمىز بيلىگى باتىل قادامعا بارىپ استانا سالدىردى، توركۇل دۇنيەنى تاڭ قالدىردى. ال، قازاق تىلىنە، رۋحاني قۇندىلىعىىنا كەلگەندە نەگە باتىلسىز؟ عاسىرلار تولقىنى زىمىراعان سايىن جەرشارى سان الۋان وزگەرىسكە ءدوپ كەلەدى. ءبىز ويلاماعان مەملەكەتتەردىڭ تۋىندايتىنى سياقتى، ءبىز ويلاماعان تىلدەر دە الەمنىڭ ورتاق ءتىلى بولاتىن عاسىرلاردا كەلەدى. ءبىز ويلاماعان حالىقتار دۇنيەنىڭ قوجاسى بولاتىن داۋىرلەر كەلەدى. وسى عاسىر تولقىنىندا ءبىز مەملەكەتىمىز بەن ءتىلىمىزدى الەمدىك دەڭگيگە كوتەرىپ دۇنيەگە ىقپال ەتە الامىز با؟ ەندەشە، قازاقستاننىڭ بۇگىنگى پارتيالارى شىڭعىسحاننان جالعاسقان تورە بيلىگى (1206-1847) سياقتى التى عاسىرددان استام ۋاقىت مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرىپ ورنىقتى ۇستاپ جالعاستىرا الاما، جوق پا؟

ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحىمەن ەرتە زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ، ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن قالايمىن،- دەي كەلىپ، – ەگەر رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا، ول اداسۋعا باستايدى» دەسە: «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«تول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ، بۇگىنىن باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى» دەيدى. ەلباسىنىڭ وسى يدەياسى ماڭگىلىك ەلدى اداستىرمايتىن، ۇلىتتى ۇلى تامىرىنا جالعايتىن ماڭگىلىك ەل ۇلتىنىڭ جولىن كورسەتتى. ءدال وسىدان بولاشاعىمىزعا كوز جىبەرگەندە ۇلتىمىزدىڭ الدىندا ەكى جول تۇر. ءبىرى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ورالىپ ءتىلىمىزدى، سالت-سانامىزدى، ءتول مادەنيەتىمىزدى، رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى جەتىلدىرىپ جانە دامىتىپ، تۇركىلىك رۋحپەن ادامزات قوعامىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوساتىن مىڭگىلىك ەلدىڭ ۇلتىن قالىپتاستىرۋ; ەندى ءبىرى، بارلىق رۋحاني قۇندىلىعىنان ايىرىلعان، مەملەكەت ەمەس ۇلتىن ساقتاي المايتىن، ءتول باعدارى جوق، بولاشاعى بۇلىڭعىر، كىم كورىنگەن جەرىمىزگە قوجالىق ەتەتىن ءدۇبارا حالىققا اينالۋ.

بىز ماڭگىلىك ەل قۇرۋدا تۇركى حالىقتارىنىڭ اسپان تۇعىر، ەل تۇعىر، جەر تۇعىرىن بىرىكتىرىپ ەلباسىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەياسىن تەرەڭدەي زەرتتەپ ماڭگىلىك ەلدى قالىپتاستىرۋدىڭ ءتۇيىنىن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداڭى ۇلتتىق يدەيالارمەن ۇشتاستىرىپ باعىت-باعدار ەتىپ الىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋ يدەياسىن ءۇش تۇعىرمەن بىرىكتىرىپ ەجەلگى ءۇش تۇعىردىڭ قۇدىرەت كۇشى ەلباسىمىزدىڭ وسىزامانعى يدەيالارىمەن قابىسىپ باسقا مەملەكەتتەردە جوق ماڭگىلىك ەل فيلوسوفياسى بولىپ قالانادى.

بىز تۇركى حالىقتارىنىڭ جەر تۇعىرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنان ۇتىمدى پايدالانىپ، ىشكى ۇلتتىق ءوندىرىستى دامىتىپ عاسىردان عاسىرعا جەتەتىن بايلىعىمىزدى ۇلتتىڭ كوركەيىپ – گۇلدەنۋى مەن مەملەكەتتىڭ قۇدىرەتتەنۋىنە ەكونوميكالىق وزەك ەتىپ، ەل تۇعىر وركەنيەت تاريحىمىزدى ياعني تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىن جازۋ ارقىلى ۇلى دالانىڭ ۇلتتىق رۋىن ءتىرىلتىپى جەتىلدىرىپ ماڭگىلىك ەلدىڭ عاسىرلىق جارعىسىن(زاڭىن) تۇراقتاندىرىپ ماڭگىلىك ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اسكەري اسپان تۇعىر جۇيەسىمەن بىرلەستىرىپ، ەجەلگى ءۇش تۇعىردى بىرىكتىرىپ تۇركى ۇلى ۇلىسىن نەگىز ەتكەن جاڭاشا ۇلى بىرلىكتىڭ جولىن قالىپتاستىرعاندا عانا تۇركى حالىقتارىنىڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋىنا بولاتىندىعىن، ماڭگىلىك ەلدىڭ تىرەگى عالامات ءۇش تۇعىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ماڭگىلىك ەل قۇرۋىنداعى تۇركىلىك جول، تۇركىلىك سوراپ، تۇركىلىك باعىت بولىپ بۇل زاڭدىلىقتىڭ سىرىن اشقان ءارقانداي حالىق مىڭگىلىك ەل قۇراتىن قۇدرىرەتتى كۇشكە قول جەتكىزە الادى.

بىز ۇلى تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا ءبىر ورتالىققا باعىنىپ ءبىر ءتىل، ءبىر جازۋ، ءبىر مۇددە ارقىلى الەمدى جالت قاراتتىق، الەمدىك ساياساتتىڭ تىزگىن-شىلبىرىن ۇستاپ ەڭ ۇلى يمپەرياعا اينالدىق. ەكىنشى مىڭجىلدىقتا شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ مۇراگەرى بولعان باتۋ حان باسشىلىعىنداعى ۇلى ۇلىس (ورىستار التىن وردا دەپ اتادى)، قۇبرلاي باسشىلىعىنداعى بىرلىك ۇلىس (قىتايلار يۋان پاتشالىعى دەپ اتادى) جانە وسىمان يمپەرياسى بولىپ جەر الەمدى بيلەپ ۇلى بىرلىگىمىز ارقىلى توركۇل دۇنيەگە ىقپال كورسەتتىك. سوندىقتان تۇركى مەملەكەتتەرى بىرلىككە كەلىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى بىرلىگىن قۇرۋىمىز كەرەك. ەكونوميكلىق جۇيە، اسكەري جۇيە ءبىر تۇلعالانعان; ءتىلى، جازۋى، ءدىنى، ءسالت-داستۇرى، مادەنيەتى ۇقساستىعىنان ءبىر تۇلعالانعان ۇلى بىرلككە بەت الۋىمىز كەرەك. بىزدە ۇلى بىرلىك قالىپتاسقاندا تۇركى جۇرتىنىڭ مۇددەسى بىرىگىپ، قۋات كۇشىمىز ارتىپ ادامزات قوعامىنىڭ ىلگەرلەۋىنە ۇلەس قوسامىز جانە تاريحتاعى ۇلى ورنىمىزعا كەلەمىز. تۇركى ۇلى بىرلىگىندە باس قوسقاندا الەمدەگى مەملەكەتتەرگە، الەمدىك ساياساتقا ىقپال كورسەتەمىز، دۇنيەدەگى ءىرى وداقتار مەن تەڭ تۇرىپ شارت جاساسا الامىز. ول كەزدە بۇكىل الەم بىزبەن ساناساتىن بولادى. ۇلى بىرلىك ارقىلى تۇركى مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى ءبىر مۇددە جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلسا عاسىردان عاسىرعا كەتەتىن ادامزاتقا تەڭدىكتىڭ، ىزگىلىكتىڭ نۇرىن شاشاتىن ماڭگىلىك ەلگە سالتاناتتى تۇردە قادام باسىپ جاڭا عاسىرداعى جاڭاشا قۋات بىرلىگىن جاساقتاپ، جاڭا وي، جاڭا يدەيامەن ادامزات دامۋى مەن وركەنيەت تاريحىن ىلگەرلەتەتىن داڭعىل جولىن سالىپ تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلاتىن 3 مىڭ جىلدىقتىڭ ماڭگىلىك ەلىنە قادام باسامىز.



ماقالا اۆتورى: ماناتحان شەريازدان، مۇراتحان شەريازدان

پايدالانعان ادەبيەتتەر:

[1][2][6][10][18][19][21][22][23][24][31][32][36][38][40][55] «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، نىعمەت مىڭجاني، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، ءۇرىمجى، 1987 ج.، 598,355,356,600,291، 297,303,304,330,67,68,498,501,597 بەتتەر

[3] «قازاقتىڭ مادەنيەت تاريحى»، سۋ بيحاي، 2005ج.، 597بەت.

[4] «مۇرا» جۋرنالى، الىكەي مارعۇلان، «تۇركى تايپالارىنىڭ ارعى تەگى عۇندار»، 2014ج.، 2-سان، 69 بەت.

[53][45][43][5] «كوشپەللەر جانە ورتا جازىق مادەنيەتى»، ياسىن قۇمارۇلى، اينۇر ياسىنقىزى، ۇلتتار باسپاسى، 2011 جىل، 500,139,8,496-498 بەتتەر.

[7] «قازاق سسر تاريحى »، 1 توم، 242، 243 بەتتەر.

[8] «قىرعىز، قازاق تاريحىنىڭ سيپاتتاماسى»، ا. لەۆشين، 53 ب.

[9] «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر»، I توم، حانناما، 96بۋما، باتىس ءوڭىر بايانى(II) 626 بەت

[11] «قازاق – سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى»، 1توم، 502 بەت

[12] «قازاق وركەنيەتى»، ەرەنعايىپ وماروۆ، ۇلتتار باسپاسى، 153 بەت

[13] «جوۋناما. تۇركىلەر باياانى»، «ۇيعىردىڭ قىسقاشا تاريحى»، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 2006 جىل، 27-28 بەتتەر

[14] https://adebiportal.kz/kz/news/view/kultegin_zhiri_erkin_adebi_nuska__1488

[15] «قازاقستان تاريحى تۋرالى تۇركى دەرەكتەمەلەرى»، II توم، 252بەت

[17]«نايمان حاندىعى: تاريحى جانە مادەنيەتى (XII – XIV)، زاردىحان قيناياتۇلى، مەرەي باسپاسى، 2017 جىل، 182بەت

[20][16] «قازاق سۇلتاندارى» ارمان قيات، الماتى، 4، 28بەت

[34][33] [30][28][25]«قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى»، مۇحتار ماعاۋين، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 1999 جىل.

[26] «تاريحي حايداري»، حايدار يبن ءال-حۇسايىن رازي، «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، نعىمەت مىڭجاني، 1987ج.، 382 بەت

[27] «قارا قالپاق تاريحىنىڭ وچەركتەرى»، پ.يۋانوۆ، 1935ج.، 30 بەت

[55][29] https://kznews.kz/basty/5-altyn-dingek-nazarbaevtyn-7-atasy-turaly-tarihi-derek/

[39][37] « قازاق –سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى»، 6 توم، 542بەت

[51][41] «قىتاي جىلنامالارىنداعى عۇن، تۇرىك باياندارى»، ىلە حالىق باسپاسى، 2009ج.، 2، 12 بەتتەر

[42] «مۇرا 30 جىلدان تاڭدامالىلار»، II توم، «شەجىرەنىڭ ءمانى مەن سيپاتى تۋرالى»، ىلە حالىق باسپاسى، 58 بەت

[43] «موڭعۇلداردىڭ ەتنونيمى: موڭعۇل حالحىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى تۋرالى سۇراق جاۋاپتار » ، سۋلدە، ەلستا، 2016ج.

[44] شوۋ ۆەندي، پروفەسسور، شۆەتتساريا مەملەكەتى بەرن ۋنيۆەرسيتەتى تاريح ونەرى فاكۋلتەتىنىڭ جانە مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى

[52][47][46] «قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى»، شىنجاڭ جاستار – ورەندەر باسپاسى، 2006ج.، 280-284 بەتتەر

[48] «اسپان سىرى»، حاسەن ابىشەۆ، قازاق مەملەكەتتىك ساياسي ادەبيەتتىك باسپاسى، الماتى، 1962ج.، 5بەت

[49] « قازاقتىڭ ميفتىك اڭىزدارى»، نىمەت مىڭجاني، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 2008ج.، 92بەت

[50] «ەجەلگى قازاق ميفتەرى»، و، جانايداروۆ، ۇلتتار باسپاسى، 2006ج، 10بەت

[53] https://kk.m.wikipedia.org/wiki/عارىشتانۋ

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=2434

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

جۇرەگىڭ قۇلشىلىقپەن تاز 5 كۇن
توڭمويىن ناپسىمەن ورازا 7 كۇن
اللا مەيرىمى قۇلشىلىعىڭ 11 كۇن
فاتيحا سۇرەسىنىڭ قۇدىرە 19 كۇن
اقاشا ورتەۋ 19 كۇن
جانار - حالىقتىڭ شەكسىز 27 كۇن
ناۋرىز جۇرەگىمدە ءبۇر ج 30 كۇن
ۇستازىڭ بولسىن، ءپىرسىز 34 كۇن
ادەبيەتتىڭ سيقىرى. اڭگى 34 كۇن
ءاز ناۋرىز قۇتتى بولسىن 36 كۇن
قىتايدىڭ مۇسىلمانشىل حا 36 كۇن
قىتاي قازاقتارىنان 18-ع 37 كۇن
ءاربىر ادامعا قۇرمەت كو 39 كۇن
پايعامبارىمىز قازىرەت م 39 كۇن
ءبىلىمنىڭ ەڭ جاقسىسى .. 53 كۇن
ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن دۇشپان 53 كۇن
ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرى ت 55 كۇن
قاراقۇرىق 63 كۇن
ياسساۋي ءىلىمى قازاق ۇل 65 كۇن
ابەبيەت جايلى وزگە سىر 65 كۇن
تاڭىرشىلدەر -قازاق قالم 70 كۇن
قازاقتىڭ ەتنوتەرريتوريا 71 كۇن
ەجەلگى قازاقتىڭ جەتى ءت 75 كۇن
بارايىنشى 86 كۇن
ءشۇبار ءتىلدى قويايىق 86 كۇن
كەلەمىز ءبارىن تەڭ كورى 87 كۇن
قىتاي ادەبيتىندەگى «بات 87 كۇن
نانىم-سەنىم جانە ونىڭ ق 87 كۇن
ماڭىزدى ماقالانى وقىعان 89 كۇن
قازاۇۋ ستۋدەنتتەرى مەن 89 كۇن

ەڭ جاڭا ماقالالار


الماتىلىق ونكولوگتار جۇ 4 مينوت
نازارباەۆ بواو ازيالىق 4 مينوت
گۇلنۇر ىبىراي اۋىر اتلە 4 مينوت
بوكستان الەم چەمپيوناتى 14 مينوت
ۆولەيبولدان جوعارى ليگا 24 مينوت
تەننيس: الەكساندر بۋبلي 1 ساعات
«ارلان» - «سارىارقا» ما 1 ساعات
اقتوبەدە بالىقتى زاڭسىز 1 ساعات
ۋلترامارافونشى زاڭعار ا 1 ساعات
الماتى وبلىسىندا سيرەك 1 ساعات
قازاقستاندىق بوكسشى جاس 1 ساعات
سولتۇستىك قازاقستاندا 7 1 ساعات
سايرام اۋدانىندا كاسىپك 1 ساعات
ەلىمىزدە 1 سىنىپقا قابى 1 ساعات
الماتىدا كاراوكە مەن با 2 ساعات
كوروناۆيرۋس: اتىراۋدا ن 2 ساعات
ەكس-چەمپيون وسكار دە لا 2 ساعات
ەلوردادا الەۋمەتتىك از 2 ساعات
بقو-دا ءبىر اپتادا كورو 2 ساعات
ماسكەۋدە التىن وردا تار 2 ساعات
اۋىر اتلەتيكادان ازيا چ 2 ساعات
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ 2 ساعات
ماسكەۋدە قازاقستان مەن 2 ساعات
26 ساۋىردەن باستاپ تۇرك 2 ساعات
ەلوردادا 6 كينوتەاتر قى 3 ساعات
ۋەفا چەمپيوندار ليگاسىن 3 ساعات
شىمكەنتتىك دارىگەرلەر و 3 ساعات
استانادا 16 جاستاعى قىز 3 ساعات
جاڭا قاۋلى: شقو اۋماعىن 3 ساعات
شقو-نىڭ 3 قالاسى «قىزىل 3 ساعات