ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-13946291737 %63 %
2019-10-141301382836 %64 %
2019-10-15864236433 %67 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 22:55 - 2016/12/04

ماقالا جولداۋشى: Жұмаш Кенебай
ماقالا اپتورى: жұмаш кенебай
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: алматы
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

جۇماش كەنەباي (كوكبورى)









«زوبالاڭ» داستانى قالاي دۇنيەگە
كەلدى ؟






-1-







باستاۋ






قاسىرەتتى جەلتوقسان تۋرالى وسى دەرەكتى اڭگىمەنى باستاماس
بۇرىن، قازاق ەلىنىڭ («قازاق ەلى» دەپ ايتا الماي، وتەر مە ەكەنبىز جالعاننان!؟) العاشقى
مەملەكەتتىك باستاۋىندا تۇرعان «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ
سەركەلەرى: ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات، جاھانشا
دوسمۇحامەت، حالەل دوسمۇحمەت، مۇحامەتجان تىنىشباي، مۇستافا شوقاي جانە ت.ب. ء(بىزدىڭ
جەتەسىز تاريحشىسىماقتارىمىز بەن ورىسشىل قۇل-قۇتاندارىمىز، ولاردىڭ بۇگىنگى
تەكسىز بيلەكتەگى ۇرپاقتارىنىڭ وزدەرى عانا ەمەس، ۇلت كوسەمدەرىنىڭ تەگىن دە
«وۆپەن» اتاپ ءجۇر) جۇزدەگەن، مىڭداعان ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ نەبىر تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ، ەڭ
سوڭىندا سورى قالىڭ قازاعىمنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ورىس وتارشىلارى جاۋىز قىزىل
جەندەتتەرىنىڭ قولىنان ولتىرىلگەندەرىن الدىمەن ويعا الدىم. سول ەسىل ەرلەر
ارۋاعىنا تاعزىم ەتتىم.


سول بوزداقتارىمىزدىڭ ورتاسىنداعى شوق جۇلدىزداي وسىناۋ
قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جانە ساياسي كوسەمدەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن جەتى
كەمەڭگەردىڭ اسىل بەينەسى – ءبىزدىڭ ء«وز ۇلتىمنىڭ ناعىز ازاماتىمىن!» دەپ، اسقاق
ايتا الاتىن ءار قايسىسىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنەن ورىن الۋعا ءتيىس. ال،
مىنا تەكسىز، ءتىلسىز، ءدىنسىز بۇگىنگى ءدۇبارا بيلەكتە وتىرعاندار ءالى كۇنگە دەيىن
ورىس وتارشىلارىنىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ، ء«بىزدىڭ تاعى قۇل بولعىمىز كەلەدى.
بىزدى قۇل ەتشى؟!» دەپ، ء«لاپباي، تاقسىرلاپ» جۇرگەن كەزدە، جوعارىداعى ۇلت
كوسەمدەرىن ءجيى-جيى اۋىزعا الۋىمىز كەرەك سياقتى.


بىز بۇل ءار قايسىمىز ءۇشىن اسا قاسيەتتى ءارى قىمبات
دەرەكتەردى تەگىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعامىز جوق. سەبەبى، «الاشوردا» ۇكىمەتى دە
جەلتوقسان ايىندا دۇنيەگە كەلگەن. سونداي-اق، بار ءومىرىن تۋعان جەرىنەن جىراقتا
وتكىزگەن، ءبىر عانا قازاقتىڭ ەمەس، بارشا تۇرىك حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى
ۇشىن تاباندى تۇردە كۇرەسكەن مۇستافا شوقاي بابامىز دا وسى جەلتوقسان ايىندا
دۇنيەگە كەلىپ، وسى ايدا قىزىل يمپەريانىڭ قولىنان، فاشيستىك گەرمانيانىڭ اسكەري
گوسپيتالىندا بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمعان، ءبىزدىڭ اسىل تەكتى ۇلى بابامىز،
قايران ەر!..


1995 جىلى بەلگىلى عالىم، تۇرىكتانۋشى ءفادلي ءالي،
تەلەجۋرناليست ءارى ۇستاز ءامىر مولدابەك، كۇيشى ءشامىل ابىلتاەۆ ( وسى ادام – سول
جاققا ءبىزدى ءوزى باستاپ اپارعانداي جانە ءوزى جازعان ەڭبەكتەردە بىزدەردىڭ
اتتارىمىزدى دا اتاماعان) مەن ەۋروپا مۇراتشىل تۇرىك ۇيىمدارى فەدەراتسياسىنىڭ
قارجىلاندىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە، ءبىز وسى ەلدى 20 كۇننەن استام ۋاقىت ارالاپ، باتىس
بەرلين قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن مۇستافا شوقاي بابامىزدىڭ
باسىندا بولىپ، شاعىن ميتينگى وتكىزىپ، قۇربان شالىپ، ول كىسىگە ارناپ، دۇعا
وقىتقانىمىز، ءبىزدىڭ ول دۇعامىزدى تىكەلەي وسى بەرلين شاحارىنداعى 33 مۇسىلماندار مەشىتىنە بارعانداردىڭ
تىڭداعانى، ءسويتىپ، كوپ ادام بىزگە كەلىپ، وزدەرىنە قوناققا شاقىرعانى، بۇگىنگىدەي
كوز الدىمدا ء(وزىم اۆتورى ءارى جۇرگىزۋشىسى بولعان
«تۇرىك دانالارى» ايدارىمەن جاسالعان، مارقۇم، پروفەسسور مارات بارمانقۇلوۆ
عىلىمي جەكەكشىسى، ءامىر مولدابەك رەكتورى بولعان «مۇستافا شوقاي» دەرەكتى ءفيلمى www.tanym.tv ، ت.ب.
سايتتاردا تۇر. وندا ۇلى بابامىز مۇستافا شوقايدىڭ 1936 جىلى بەرلين شاحارىندا
وقۋدا جۇرگەن تۇرىك تىلدەس جاستاردىڭ الدىندا سويلەگەن ايگىلى ءسوزى بەرىلدى.
بابامىزدىڭ ءسوزىن قازاقستانعا تۇڭعىش اكەلىپ، قازاق راديوسى جاستار رەداكتسياسنىڭ
سول كەزدەگى باس رەداكتورى يمانباي جۇبايمەن سۇحبات وتكىزگەن، "ازاتتىق"
راديوسىنىڭ ءتىلشىسى قيال سابدالين بولعانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە...).


...بىز سول جولى تۋرا 1995 جىلدىڭ 27-جەلتوقسانىندا، ۇلى
بابامىزدىڭ قايتىس بولعان كۇنىندە، ءدال سول جەردە بولۋىمىزدى، وزىمىزگە جاقسىلىققا
بالاعان ەدىك.


بۇل ارادا مۇستافا شوقاي ونىڭ «تۇركىستان» جىرىن جاتقا
ايتقان، پوەزيادا – ءبىر عانا قازاق اقىندارى ەمەس، بارشا تۇرىك دۇنيەسىنىڭ
اقىندارى اراسىندا شوقتىعى بيىك تۇرعان ۇلى ماعجان جۇمابايدىڭ دا، «الاش»
پارتياسىندا بولىپ، قازاعىنىڭ جەكە مەملەكەت بولۋى جولىندا، قاسىق قانى قالعانشا
كۇرەسكەنىن، وسى جولدا قىزىل يمپەريانىڭ قولىنان قازا تاپقانىن، نەگە ايتپاسقا!


«الاش» مارشىن جازعان جۇسىپبەك ايىماۋىت، قوشكە
كەمەڭگەرۇلى، شاكارىم قۇدايبەردىۇلى، سۇلتانماحمۇت تورايعىر، مۇحامەتجان
تىنىشبايۇلى، ت.ب. جۇزدەگەن، مىڭداعان ارىستارىمىزدىڭ قاسيەتتى ەسىمدەرىن، ءبىز
قازاقتار، قۇران سۇرەلەرىندەي، جادىمىزدا جاتقا ۇستاۋىمىز كەرەك! اسىرەسە،
بۇگىنگىدەي «كەدەندىك وداق»، «ەۋروازيالىق وداق» دەگەن جەلەۋمەن قايتادان ورىس
وتارشىلارىنا قۇلدانۋ پروتسەسى باستالعان تۇستا، ونىڭ ورنى ءتىپتى، ەرەكشە!


وسى
جولداردىڭ اۆتورى، مىنا مەنىڭ ۇلى اتام سادىق كەنەبايۇلى، ۇلى ناعاشىم احمەت
جۇماتايۇلى، ءبىرى شەت جەردە وققا ۇشسا، ەكىنشىسى، اتاقتى قارلاگ-تا ولتىرىلگەن،
سەمەي شاھارىنداعى «الاشوردا» وكىمەتىنە ادال قىزمەت ەتكەن، وسى جولدا قازاق
ۇلتىنىڭ اسىل ارماندارىن ارقالاعان اسىل جاندار ەكەنىن، مەن قالايشا جاسىرا
الامىن!


كەرىسىنشە،
وزىمنىڭ اسىل تەگىمدى ماقتان تۇتامىن، ول بابالارىمىزدى ءوزىم ومىردەن وتكەنشە،
ەسىمدەرىن ايگىلەپ، وزدەرىن ارداق تۇتامىن! قازاق - تەكتىلىكتى ارداق تۇتىپ،
تەكسىزدەردى – جەك كورگەن. ءقازىر عوي، تەكسىزدەردى بيلىكتە كوتەرمەلەپ، شالا
قازاقتاردى ماداقتاپ، ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى مەن ءدىنىن تارك ەتىپ، تازا قازاقتاردى قورلاپ وتىرعان، بۇگىنگى
قازاقستاندىق نامىسسىزداردى كىم دەۋگە بولادى؟ بۇلاردا ۇلتتىق نامىس، اتىمەن جوق.
ولارعا قازاعىڭنىڭ اسىل ارماندارىنىڭ، كوك تيىندىق قۇنى جوق. بۇل – اششى دا بولسا، اقيقات، اعايىن!


قازاقستان
وزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العانىنا، بيىل، 2013 جىلى 22 جىل تولادى ەكەن. بۇل، تاريح
ۇشىن تىم از ۋاقىت بولعانىمەن، بىزدەر ءۇشىن
از ۋاقىت ەمەس. وسى جىلدار ىشىندە، قازىرگى تەكسىز بيلىك، ەلىمىزدىڭ جەر
استى، جەر ءۇستى بايلىقتارىن توناپ قانا قويعان جوق، ۇلتىمىزدىڭ بارلىق اسىل قۇندىلىقتارىن
جويىپ جىبەردى. بۇدان وتكەن ۇلتقا جاسالعان قاستاندىق بولماس، بۇل ومىردە؟


1986 جىلعى
الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، وسى جولدا قۇربان بولعانداردىڭ،
جازىقسىز ايدالىپ، سوتتالعانداردىڭ، جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ بارلىعىنىڭ
بويىندا – «الاش» ارىستارىنىڭ رۋحى بولمادى دەپ، كىم ايتا الادى؟


كەشەگى، 2011
جىلعى 16-جەلتوقساندا بولعان جاڭاوزەن قىرعىنىندا، ءوز ۇلتىنىڭ باسكەسەرلەرىنىڭ
قولىنان ۇققا ۇشقان جۇزدەگەن جانە جاراقات العان مىڭداعان قازاق جاستارىنىڭ بويىندا – «الاش»
ارىستارىنىڭ رۋحى بولمادى دەپ، كىم ايتا الادى؟


1986 جىلعى
جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە، ءبىزدىڭ قازاقتاردى اياۋسىز باسىپ، جانشىعان – ورىستار
بولسا، 2011 جىلعى جەلتوقساندا جاڭاوزەن قازاقتارىن قىرىپ سالعان، ءوزىمىزدىڭ
تەكسىز، نامىسسىز قازاقتار، ورىسشىل قۇلدار ەكەنى، وتىرىك پە؟


اسىلى، ۇلت
تاۋەلسىزدىگى جولىندا قازا تاپقانداردىڭ ولىمىنەن قاسيەتتى ءولىم جوق! الماتىداعى
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى دە، 2011 جىلعى جاڭاوزەندەگى قىرعىن دا، «الاش»
پارتياسى قۇرىلعان كۇنمەن، مۇستافا شوقايدىڭ تۋعان جانە ولگەن كۇنىمەن تۇسپا-تۇس
كەلۋى، ياعني، جەلتوقسان ايىنا تۋرا كەلۋى – كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك!..


مۇمكىن، وسى
سايكەستىكتەر اراسىندا، ءبىزدىڭ كوزىمىز جەتە بەرمەيتىن، ءبىر ۇلى زاڭدىلىقتىڭ بارى
انىق.


1986 جىلعى
جەلتوقسان كوتەرىلىسىن باسىپ، جانشىعاندار – ورىستار بولسا، 2011 جىلعى
16-جەلتوقساندا جاڭاوزەندە قازاقتاردى – قازاقتار اتىپ تاستاعان. ال، ءۇشىنشى
جەلتوقسان – شىن مانىندەگى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سالتانات قۇراتىن، مىنا
تەكسىزدەردەن ازات بولاتىن ايى بولماسىنا، كىم كەپىل؟!. (مىنە، 2013
جىلى دا بۇگىنگى ءدىنسىز، ءتىلسىز، تەكسىز قۇل-قۇتاندار بيلىگى 16 جەلتوقسانداعى
تاۋەلسىزدىگىمىزدى اتاپ ءوتۋدىڭ ورنىنا ورىستىڭ جاڭا جىلىن دۇرىلدەتىپ تويلاپ
جاتىر. تاياۋدا سول ورىستاردىڭ استاناداعى مەملەكەتتىك شىرشاسىن جەل ۇشىرىپ اكەتتى.
اقىرى جاقسىلىققا بولعاي! ورىس جاڭا جىلىنا ءالى ءبىر اي بار، ال، قازاق ەلى
تاۋەلسىزدىگىنە ساناۋلى كۇندەر قالسا دا، انالار ول جونىندە جۇمعان اۋىزدارىن اشار
ەمەس. ويتكەنى، ول نامىستان جۇرداي قۇل-قۇتاندار - قوجايىندارى ورىستاردان، ۆ.
پۋتيننەن ولەردەي قاتتى قورقادى!..)








-2-





كۇدىك





...سونىمەن، كەزىندە جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارعان، سول ءبىر
1986 جىلعى 18-جەلتوقساندا ومىرگە كەلگەن، المانيانىڭ «ازاتتىق» راديوسىنان العاش
رەت بەرىلگەن، 1990 جىلى تاۋەلسىز-ساياسي «ازات» گازەتىنىڭ جەلتوقسان ايىنداعى
سانىندا جارىق كورگەن، كەيبىر مەملەكەتتىك باسىلىمداردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن
جاريالاۋعا جۇرەكتەرى داۋالاماي وتىرعان، «زوبالاڭ» داستانىنىڭ دۇنيەگە قالاي كەلگەنى تۋرالى،
قال-قادارىنشا كوپشىلىك وقىرمانعا بايانداپ بەرۋدىڭ ءساتى، بۇگىن تۇسكەن سياقتى.


ايگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بيىل 27 جىل، داستاننىڭ
«ازاتتىق» راديوسىنان بەرىلگەنىنە 23 جىل، «ازات» گازەتىندە باسىلعانىنا، 23 جىل
تولۋىنا وراي، سول كۇندەردەگى باسىمنان كەشكەن وقيعالاردى – قالىڭ جۇرتشىلىققا
بايانداپ بەرۋدىڭ مۇمكىندىگى، ەندى تىپ وتىر.


ايتپاقشى، «زوبالاڭ» داستانىنىڭ المانيانىڭ مۇنحەن
قالاسىنداعى «ازاتتىق» راديوبەكەتىنەن قاتارىنان ءتورت كۇن بويى ەفيردەن بەرىلىپ،
الەمنىڭ اۋە تولقىنىن شارلاعانى، ونى باتىرحان دارىمبەت، قيال سابدالين، ءۇي-ىشىم،
بالالارىم، ءبارىمىز، «تاتاركاداعى» جەر ۇيىمىزدە قيقىلداپ، شيقىلداپ، مازانى العان
ەسكى راديوقابىلداعىشتان ازەر تىڭداعانىمىز، ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.


«ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاقستانداعى تۇڭعىش ءتىلشىسى ءارى
بيۋرو جەتكەشىسى قيال ءسابداليننىڭ كەڭەسىمەن بۇل داستاننىڭ «ازاتتىق» راديوسىنىڭ
سول كەزدەگى قازاق ءبولىمىنىڭ باستىعى، ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى، عۇمىرى
«ەلىم-ايلاپ» شەتەلدە وتكەن حاسەن ورالتايدىڭ مەنىڭ بۇل تۋىندىمنىڭ شەتەلگە
كەڭىنەن تارالۋىنا، قوسقان ۇلەسى ايرىقشا ەدى.


ال، وسى
شاعىن ەڭبەگىمنىڭ ءوز وتانىمدا ءالى كۇنگە دەيىن، دۇرىستاپ ناسيحاتتالماۋى – ءقازىر
بيلىك باسىندا وتىرعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك، سول اتاقتى جەلتوقسان كوتەرىلىسى
كۇندەرى، بەيبىت قازاق جاستارىنىڭ قانىن توككەندەر جاعىندا بولۋى، باستى سەبەپ
ەدى. ياعني، كەشەگى قىزىل كوممۋنيستەردىڭ ءوزى نەمەسە سولاردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى
وتىر ءمىز باقپاي.


ول
شىركىندەر، ياعني، ورىستاردىڭ سويىلىن سوققاندار، كۇنى بۇگىنگە دەيىن: «سول
قىلمىستارىمىزدىڭ بەتى اشىلىپ قالىپ، جۇرت الدىندا ماسقارامىز شىعار؟..»-دەپ،
ولەردەي قورقاتىندارى تاعى بار. جاسىراتىنى جوق، مەن بىلسەم، سولاردىڭ ۇيقىلارى دا
تۇزۋ ەمەس، بويلارىنا دا ءجوندى اس
باتپايتىن شىعار» دەپ، كەيدە ءوزىمدى-وزىم جۇباتقان دا بولمىن ء(بىراق،
قازىرگى قولدان جاسالعان، بابالارى ەشقانداي مۇرا قالدىرماعان: «ميللياردەرلەر» مەن «ميلليونەرلەر» - تاعى سول
ۇرىلار، قۇلدار، سولاردىڭ ۇرپاقتارى بولىپ وتىرعانى، جالعان ەمەس).


بىر
وكىنىشتىسى، قازىرگى بيلىك تۇسىندا ولاردىڭ مۇرتىن بالتا دا شاپپايدى. وسىنى
بىلگەندە، شاراسىزدىقتان كۇيىپ كەتەدى ەكەنسىڭ!


-جەلتوقسان
تۋرالى تازا شىندىقتىڭ بەتى قاشان اشىلادى؟


بۇل –
ادىلەتتىك ىزدەگەن بارشا قازاقتىڭ تۇپكى ارمانى!!!


...سونىمەن
1986 جىلدىڭ 17،18-جەلتوقسانى كۇندەرى ءوز كوزىممەنەن كورگەن وقيعالاردى
رەت-رەتىمەن باياندايىن.





-3-


قارساڭدا





...1986
جىلدىڭ جەلتوقسان ايى حالىققا جايلى بولىپ تۇردى. الماتى اسپانى اشىق، ءالى قار
جاۋماعان. جۇرتتىڭ دەنى، جەڭىل-جەلپى كيىنگەن. كوپشىلىگى ءالى كۇزدىك كيىمدەرىن دە ۇستەرىنەن تاستاماعان. جالپى العاندا،
حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى سونشالىقتى جامان ەمەس بولاتىن. جامان ەمەس بولعاندا،
استا-توك مولشىلىق پەن دەموكراتيا ورناپ، قازاقتىڭ شەكەسى قىزىپ تۇرماعانى، تاعى
بەلگىلى. ءبىراق، ەل ومىرىندە ءبىر وزگەرىس بولاتىن سياقتى، ءبىزدىڭ قازاعىمىز
ەلەڭدەۋدە ەدى.


ميحايل
گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋ»، «جاريالىلىق» ساياساتى دۇرىلدەپ تۇرعان شاق. ازداپ بولسا
دا، «ولگەنىمىز، ءتىرىلىپ، وشكەنىمىز، جانىپ» دەگەندەي، بىرتىندەپ، انا ءبىر جىلدارى ستاليندىك
قۋعىن-سۇرگىندە اتىلىپ، اسىلعان، يتجەككەنگە ايدالعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى،
اسىل ارىستارىمىز «اقتالىپ» (ولار «اقتالاتىنداي»، قارا ەمەس ەدى، ولاردى قارالاپ،
سوسىن اقتاپ جاتقان سوۆەتتىك ۋلى، زىميان
ساياساتتىڭ اسەرى بولاتىن)
ورتامىزعا قايتا ورالا باستاعان تۇس ەدى.


ۇزاق جىلدار
ەسىمدەرىنىڭ ءوزىن اۋىزعا الۋ، اسا ءقاۋىپتى بولىپ كەلگەن ۇلتىمىزدىڭ بەتكە شىعار
قايماقتارىنىڭ قايتا ويانعان رۋحى ، تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ جاتقان ءبىر
كەرەمەت كەزەڭ ەدى!


جەتپس جىلعا
جۋىق، بارشا حالىقتى تەمىر شەڭگەلىندە ۇستاعان كوممۋنيستىك قاتال جۇيەنىڭ ىرگەسى
سولقىلداپ، قابىرعالارى سىزات بەرە باستاعان كەز ەدى.


مۇنىڭ ءوزى،
شىن مانىندە قازاق دەگەن ۇلتىمىز ىشىنەن قان جۇتسا دا، ۇزاق جىلدار بويى
امالسىزدان سابىر ساقتاي وتىرىپ، اسقان شىدامدىلىقپەن ء(بىزدىڭ بۇگىگى تەكسىز
بيلىك ءجيى ايتاتىن «تولەرانتتىق» ەمەس) كۇتكەن ۇلى ءسات ەدى. مەن وسى ارادا ءبىزدىڭ قازاق دەگەن
ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى ۇلتىمىزدىڭ، مىڭداعان جىلداردان بەرى ۇلت ەكەنىن
دالەلدەپ، ءدۇر سىلكىنىپ، اتقا قونىپ، ەگەسكەن جاۋىنىڭ باسىن العان ساتتەرى قانشا
رەت بولدى ەكەن دەپ ويلايمىن.


الدە ءبىزدىڭ
ۇلتىمىز قازىرگى بيلىك (2013 جىلدى ايتىپ وتىرمىن) ايتىپ جۇرگەندەي، باسىن كەسىپ
الىپ جاتساڭ دا، قىڭق دەمەيتىن اسقان «تولەرانتتى، ءتوزىمدى» ۇلت بولىپ قالا بەردى
مە ەكەن؟.


بىزدىڭ بۇل
«قوي اۋزىنان ءشوپ الماس» شەكسىز مومىندىعىمىز بەن ىنجىقتىعىمىز، قاشانعى جالعاسا
بەرمەك؟


ەڭ الدىمەن
بىزدىڭ قازاق، شىن مانىندە ۇلت بولىپ قالىپتاستى ما ەكەن اۋەلى؟ ۇلت بولىپ
قالىپتاسسا، نەگە ءوزىن كورسەتە الاتىنداي، اساۋ مىنەز تانىتپ) اي كەلەدى؟


الدە،
ورىستىڭ 250 جىلدىق بوداندىعى مەن سوڭعى 70 جىلدىق توتاليتارلىق، سوۆەتتىك
اكىمشىل، ءامىرشىل جۇيەنىڭ باسىبايلى قۇلى بولىپ كەتكەنبىز بە؟


قازاقستان
وزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان 22 جىل ىشىندە ءتىپتى، قۇلدانىپ كەتكەن بە؟


بىزدىڭ
بيلىكتىڭ باسىنا كەلگەن كەشەگى قۇلداردىڭ ءوزى نەمەسە سول تەكسىز قۇلداردىڭ پالەنبايىنشى ۇرپاقتارى، ءالى كۇنگە
ماسكەۋدەگى قوجايىندارىنا جالتاقتاپ، ولارعا موليە قاراپ، سول قۇلدارشا كۇن كەشۋدە
مە؟


اسىلى،
قۇلدان ەسى دۇرىس ادام شىعۋشى ما ەدى، اۋەلى؟


بىرەۋدىڭ
قۇلاقكەستى قۇلى باسقارعان ۇلت نەمەسە دەربەس، مەملەكەت وڭا ما ءوزى؟


الدىمەن
قۇلدار باسقارعان مەملەكەت، شىن مانىندە تاۋەلسىز مەملەكەت بولا الا ما؟


وزى قۇل،
باسقالاردىڭ الدىندا، قالايشا سول قۇل تۇرىندە قالا بەرمەيدى دەپ ويلايسىز؟


بولماسا،
1917 جىلى رەسەي قازان توڭكەرىسى كەزىندە بيلىككە كىلەڭ ۇرى-قارى، باسكەسەر،
تەكسىز قۇلدار كەلىپ، ولار ۇلتىمىزدىڭ بەتكە شىعار قايماقتارىن كىلكىپ الىپ،
بايلاردى، وقىعن زيالى، تەكتىلەردى قۇرتىپ، تەكسىزدەر عانا بيلىككە كەلىپ، ۇلتىمىزدى
تۇتاستاي قۇلدار جايلاپ وتىر ما؟


قۇل جايلاعان
ۇلت وڭا ما، اۋەلى؟


...يا، مەن
ول كەزدە، ياعني، 1986 جىلى تاعى ءبىر ۇلت پەرزەنتى دەگەن اتقا تولىعىمەن لايىقتى
ازامات، سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ديرەكتورى بولعان رەسپۋبليكالىق «جالىن» باسپاسىنىڭ
پروزا رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەيتىنمىن. رەداكتسيا باستىعى – مەيرام اسىلعازين
دەگەن جازۋشى جىگىت، ول ءارى باسپا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى (وسى جولداردى جازىپ
وتىرعاندا، مەيرام مارقۇم بۇل دۇنيەدە جوق. اللا ونىڭ جانىن جانناتتا جىلىتسىن!).


پروزا
رەداكتسياسىندا: كاميلا قۇداباەۆا، جۇماكۇل ءابدىعاپاروۆا، مۇراتقان قانيەۆ جانە مەن («وۆ»، «ەۆ»، «وۆا»،
«ەۆا»، «ين»، «ينالاردى» سول جىلدارداعى ۇلگى بويىنشا، ادەيى جازىپ وتىرمىن)
قىزمەت ىستەيتىنبىز. جاسىراتىنى جوق، سول جىلدارى باسپاداعى مەنىڭ دە بەدەلىم جامان ەمەس، رەداكتورلىق جۇمىس
جوسپارىمدى توقسان سايىن ارتىعىمەن ورىندايمىن ءارى باسپا كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ
باسشىلارىنىڭ ءبىرىمىن. جالپى، اتىنان كورىنىپ تۇرعانداي، باسپاداعى
قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك جاستار بولعاندىقتان، ۇجىمنىڭ اۋىزبىرلىگى دە
جامان ەمەس ەدى.


اشىعىن
ايتقاندا، «جالىن» باسپاسىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارىم، جەمىسسىز بولعان جوق ەدى.
بۇل تۋرالى كەيىنىرەك، ارنايى توقتالامىن. سوندىقتان دا ەندى تىكەلەي الىپ وتىرعان
نەگىزگى تاقىرىبىما كوشەمىن.






































-4-


قار جاۋعاندا


(1986 جىلدىڭ
16-جەلتوقسانى)





ەرتەدەن بەرى
اسپاندى اۋىر قورعاسىن بۇلتتار تۇمشالاپ، كۇن سول كۇنى ءبىر جاماندىقتىڭ بەلگىسىندەي،
ەرەكشە تۇنەرىپ
تۇردى. بۇگىن قالاي دا، كۇن رايىنىڭ بۇزىلاتىنى داۋسىز ەدى. كوپتەن بەرگى كۇننىڭ
اياق-استى مىنەز كورسەتكەنى، وسى بۇگىن بولاتىن. الدە سان قۇبىلىپ تۇرعان كۇن-رايىنىڭ ءوزى، بىردەڭەگە
كورىنىپ تۇردى ما ەكەن؟


كىشكەنتاي
قىزىم ارايلىمدى ەرتە بالاباقشاعا اكەلگەن مەن ادەتتەگىدەي، اباي مەن گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيلىسىنداعى التى
قاباتتى «باسپالار ءۇيىنىڭ» التىنشى قاباتىنداعى ءوز جۇمىس بولمەمدە وتىرعانىمدا،
كىم ەكەنى ەسىمدە قالماپتى، سول كىرىپ كەلىپ:


-قوناەۆ
ورنىنان ءتۇسىپتى. قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى بولىپ، ماسكەۋدەن ءبىر ورىستى اكەلىپ
قويىپتى!-دەگەن
سوزنەن كەيىن، باسپاداعى جۇمىستىڭ دا ءمانىسى كەتە باستاعان ەدى.


انە جەردە،
مىنە جەردە، توپتاسىپ، داۋىستارىن قاتتى شىعارۋعا باتىلدارى جەتپەي، بۇگىنگى
بولعان ماڭىزدى وقيعا توڭىرەگىندە، قىزۋ اڭگىمەلەسىپ تۇرعان، باسپا قىزمەتكەرلەرى.
ارينە، ول اڭگىمەلەسىپ تۇرعانداردىڭ اراسىندا، مەن دە بار بولاتىنمىن.


سول 1986
جىلدىڭ 16-جەلتوقسانى كۇنى ءوزىم كورگەن جانە اڭگىمەلەسكەن بارلىق تانىستارىمنىڭ
جۇزدەرىندە، ءبىرتۇرلى جاسقانشاقتىق ءىزى بار سياقتى ەدى. ۇزاق جىلدان بەرى تەمىر
بۇعاۋدىڭ ىشىندە كەلە جاتقان ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ بويىندا قۇلدىق ىندەت بار
بولاتىن. ونى ءقازىر دە جوعالىپ كەتتى دەپ، ەشكىم دە ايتا المايدى.


بۇل ۇرەي –
ۇزاق جىلداردان بەرى كەڭەس جۇيەسى قالىپتاستىرعان جانە جۇرت ساناسىنا مىقتاپ
سىڭىرگەن، ۇگىت-ناسيحاتتىڭ اسەرى ەدى بۇل. ول قوعام – ادام اتاۋلىنى بىر-بىرىنە
سەنبەيتىندەي ەتىپ تاربيەلەگەن، كەرەك دەسەڭىز، بىرىنە-بىرىن اشىق جاۋلاستىرىپ
قويعان، ءازازىل قوعام بولاتىن.


ونىڭ اتى –
بۇگىندەرى قاراسى مۇلدەم جوعالعان، ءبىراق، ءالى دە جۇرناقتارى بار، كەڭەستىك
سوتسياليستىك قوعام
بولاتىن.


قازاقستانعا
قازاق باسشىنىڭ ورنىنا، ماسكەۋدەگى ورتالىقتىڭ قايداعى ءبىر، مۇندا ءومىرى بولماعان بىرەۋدى اكەلىپ
قويا سالعانى، ءبىزدىڭ قازاقتاردى ولاردىڭ ادام عۇرلى كورمەگەندەرى ەدى بۇل.


بىر سوزبەن
ايتقاندا، ماسكەۋدىڭ ءبىز سياقتى بىرەۋدىڭ جاعدايىنا قاراپ جاتاتىنداي، جامان ادەتى
بولماعان.


-ورىسىن
قويسا، قويا بەرسىن! نەگە، قازاقستاننىڭ ءوز ورىسىن قويمادى؟ ورىسسىز، كەڭەس
وداعىندا بىردە-بىر ۇلت، ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولا المايدى. ءبىزدىڭ
بارلىعىمىزدى ادام قاتارىنا قوسقان دا، وسى، اينالايىن، ورىس حالقى!


بۇل – ناعىز
قانى تامىپ تۇرعان قىزىل ينتەرناتسيوناليست، ابدەن ميى ۋلانعان، كوممۋنيست
قازاقتاردىڭ، ياعني، كەشەگى قازاقتاردىڭ ەڭ اقىلدى، تەكتىلەرىنىڭ تۇقىمدارىن تۇزداي
قۇرتقان، قۇل-قۇتانداردىڭ ۇرپاعىنىڭ ءسوزى. ءيا، قۇل بىتكەنگدە، ءقايبىر ەسى دۇرىس ءسوز، اقىل بولۋشى
ەدى.


تۋراسىن
ايتقاندا، قازاقستانعا ورىس باسشى
تاعايىنداۋ، «ادال» كوممۋنيست باسشىلار ءۇشىن، ءتىپتى، شۋ كوتەرەتىندەي، ەرەكشە
توسىن ەشتەمە ەمەس بولاتىن.


بالەنىڭ
بارلىعى، قازاقتى قويشى:


-وزىمىزدىڭ
بىر ورىستى اكەلىپ، قويا سالعاندا، جاقسى بولار ەدى،-دەپ، ءبىر كوممۋنيست اعامنىڭ
ايتقان سوزىندە جاتقان سياقتى.


جەر بەتىندە
قازاقتاي، اقكوڭىل، قازاقتاي، باۋىرمال، قازاقتاي، ءتوزىمدى، قازاقتاي، سەنگىش،
قازاقتاي، اڭقاۋ حالىق جوق شىعار؟


تۇپتىڭ-تۇبى،
وسى باسقا ۇلتتاردا جوق، تىم كوپشىل، قوناقجاي مىنەزى، قايتىپ اينالىپ، وزىنە سور
بولىپ تيەتىنىن، سورلى قازاق، وندا قايدان ءبىلسىن؟


بۇل ءبىزدىڭ
قازاق، سول كۇندەرى شىنىن ايتقاندا، ءوزىن بيلەپ، جانشىپ وتىرعان ء«وز» ورىسىن،
رەنجىتكىسى كەلمەگەن. انا رەسەي ورىسىنان گورى، ءوز ورىسىنىڭ تاققا وتىرعانىن،
قالاعان. سوندىقتان دا بولار، قوناەۆتىڭ ورنىنان تەز كەتكەنىنە، قازاقتىڭ
كەيبىرىنىڭ قابىرعاسى سونشاما قايىسا دا قويعان جوق. ءتىپتى، ونىڭ كەتكەنىنە،
قۋاندى!


سەبەبى مە،
سەبەبى، قازاق – انا باسقا ۇلت وكىلدەرى سياقتى «ۇلتشىل» ەمەس، ناعىز
«ينتەرناتسيوناليست»!


قازاق،
وزىنەن گورى، وزگە ۇلت وكىلىن، اتاپ ايتقاندا، ورىس ۇلتىن قۇدايىنداي كورەدى. جانە سول
ورىسقا تابىنادى. ورىستىڭ ايتقانىن، تەكى ەتپەي، ورىندايدى. بۇل قازاقتىڭ –
ورىسسىز كۇنى جوق! قازاقتىڭ ساۋاتىن اشقان دا، ونى بىلىمگە، ەڭبەككە، ت.ب.
جاقسىلىقتارعا ۇيرەتكەن دە، اقىماق قازاقتاردى بايلاردان، تەكتىلەردەن، ۇلت
كوسەمدەرىنەن ازات ەتكەن دە، وسى اينالايىن، ورىستار!


بىردەمە
شىقسا، قازاقتاردىڭ قازاقشا وقىعاندارىنان ەمەس، ماسكەۋدەن ورىسشا ءبىلىم
العاندارىنان عانا شىعادى! (بۇگىن دە، قازىرگى 2013 جىلعى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ
سول قۇل-قۇتاندارى، ءدال سونداعىداي ويلايتىنى، تاعى دا وتىرىك ەمەس!). ايتپەسە،
ۇلى ورىس حالقى بولماسا، ماڭگۇرت قازاقتار، باياعى دا اق، قوڭىز تەرىپ، يت بولىپ،
ۇرىپ، شوشقا بولىپ، قورسىلداپ كەتپەي مە؟


وزىمىزدىكى
ەمەس، رەسەيدەن كەلگەن قايداعى ءبىر قاڭعىعان ورىستىڭ قازاقستاننىڭ ءوز ورىسىنا
ورنىن بەرمەي، تاپ ءبىر سونىڭ اكەسىنىڭ ورنىنداي، قونجيا كەتكەنى، قازاقتاردىڭ
جانىنا قاتتى باتقانى،
راس ەدى. ءتىپتى، ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ ول قىلىعى – ءبىزدىڭ قازاق سياقتى
«ينتەرناتسيوناليست»، «بەسىگىندە تابىم دەپ ىڭگالاعان» ء(سابيت مۇقانوۆ) قازاقتىڭ سول
كەزدەگى قىزىل ۇلتتىق
«نامىسىنا دا» ءتيىپ كەتكەنى، وتىرىك ەمەس بولاتىن!


وزىمىزدەن
گورى، وزگەنى، بولماي بارا جاتسا، ەڭ سوڭعى ءتۇيىر نانىن، اش وتىرعان ءوز بالاسىنىڭ
اۋزىنان جۇلىپ الىپ، كىم بولسا دا، ايتەۋىر، ۇيگە كەلگەن بەيتانىس قوناعىنىڭ
اۋزىنا توسۋدى قويماعان حالىقپىز عوي.


بىزدىڭ
قازاق، ونى ايتاسىڭ، توردەگى ءوز ورنىن، قايداعى ءبىر كەلىمسەككە ءتۇسىپ بەرەتىنىن،
قايتەرسىڭ. قازاقتىڭ ول كەلىمسەككە، ورنىمەن قوسا قاتىنىن بەرمەگەنىنە، شۇكىر دە!


نەتكەن
اۋمەسىر، داڭعوي، تىم جومارت ۇلت ەدىك، دەسەڭشى!


راس بولسا،
جەر بەتىندە مۇنداي
شەكتەن شىققان «جومارتتىق» - قازاقتان باسقا، بىردە-بىر ۇلتتا جوق ەكەن. وسى ءبىر
شەكسىز اق كوڭىلدىلىگىمىزدەن، سان رەت تاياق جەسەك تە، ءالى كۇنگە دەيىن باسىمىزعا تيەتىن ەمەس!


سول
گ.كولبينگە دە، تاپ ءبىر، ەكى تۋىپ، ءبىر قالعانىمىزداي، قۇشاعىمىزدى ايقارا
اشقانىمىز، وتىرىك پە؟ ءالجاپپار ابىشەۆ سياقتى جازۋشى اعامىز ايتقانداي، ءبىز سول
كەلىمسەكتى «جيىرما جىل كۇتكەنىمىز» راس پا، ءوزى؟


جازۋشى ءابىش
كەكىلباەۆ ايتقانداي، «گەننادي ۆاسيلەۆيچ، ناعىز كەمەڭگەر مە» ەدى؟ (1987جىلعى
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ءبىر سانىندا ءجۇر. وسى ادام، ارادا پالەنباي جىل
وتكەندە، تاعى دا «ونەر» كورسەتىپ، اتى عانا «تاۋەلسىز» مەملەكەتتىڭ باسشىسىنىڭ
قولىن جەلىكپە قاتىندارشا مايىسىپ تۇرىپ، قايتا-قايتا شوپىلدەتىپ سۇيگەنىن، 2011
جىلعى جاڭاوزەن قاسىرەتىندە جازىقسىز وققا ۇشقانداردى قارالاعانىن، ت.ب. ورەسكەل
مىنەزدەرىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟..).


...سونىمەن،
1986 جىلعى 16-جەلتوقسانداعى ماسكەۋدىڭ بۇل ساياساتىنا دەگەن ەلدىڭ العاشقى ءاۋ-جايى،
العان اسەرى، ەتكەن ارەكەتى، ويلانىپ، تولعانعانى، وزدەرىنشە كىسىمسىنگەندەرى،،
قۋانعاندارى، وكىنگەندەرى، ءبىر-بىرىن ىشتەي باقتالاستىقپەن تابالاعاندارى،
قازاقستاندى شيرەك عاسىر بيلەگەن دىنمۇحامەد قوناەۆتى قولداعاندارى،
قولداماعاندارى، انانى كەمسىتىپ، مىنانى اسپەتتەپ، وسەكتەپ، وتىرىك ماقتاپ نەمەسە
ورىنسىز ماقتانىپ، ىسىنگەندەرى، ورىسقا جاعىمپازدانعاندارى، ءجۇز، جۇزگە
بولىنگەندەرى، اينالىپ كەلىپ، كەلىمسەككە جەم بولعاندارى، جەلىنگەندەرى،
تالانعاندارى...


توق ەتەرىن
ايتقاندا، توسىننان بولعان بۇل ءجايدى تارازىلاپ، توپشىلاپ، قولداعانسىپ،
قولداماعانسىپ، بىلگەنسىپ، بىلمەگەنسىپ، اڭقاۋسىپ، اق كوڭىلدى بولعانسىپ، بىرەۋگە
ور قازىپ، وعان ءوزى وماقاسا قۇلاپ، جەلىگىپ، جەلپىنىپ، ەكى ۇداي بولعان
قازاعىمىزدىڭ جوعارىدا مەن سۋرەتتەگەندەي مولشەردە ءتۇيسىندى سورى قالىڭ، مەنىڭ
ەلىم، مەنىڭ ۇلتىم. بۇدان نە تۇسىنۋگە بولادى؟ ءبارىن دە...


ەرتەڭ «قالىڭ
ەلىم، قازاعىمدى» نە كۇتىپ تۇرعانىن، قازاقستان دەگەن مايلى شەلپەككە يە بولعان
شويجەلكە كولبين دە، ۇكىمەتتى باسقارىپ وتىرعان اناۋ دا، كگب-نىڭ جاندايشابى
بولعان مىناۋ دا، مىلقاۋ حالىق تا، بۇل حاباردى ەستىپ، العاشىندا سەلك ەتىپ
ويانعانداي بولىپ، بۇكىل قازاق قايتادان قالعىپ، قور ەتىپ، ۇيىقتاپ كەتكەن.


سويتىپ،
ەشكىم، ەشتەڭە بىلمەگەن، ەرتەڭ نە بولارىن ويلاپ باس قاتىرىپ جاتپاعان، ءبىزدىڭ
قازاق، 16-جەلتوقساننىڭ كەشىندە تاماققا مىقتاپ تويىپ الىپ، جاستىققا جانتايا بەرگەن، قالعي بەرگەن.


ال، ەندى
انا قازاقستاندىق بيلىكتىڭ ماڭىندا جۇرگەن
نەمەسە باسىندا وتىرعان بىرەۋلەر، تىمىسكىلەنىپ، حالىقتىڭ جاعدايىن شىنداپ
ويلاعانسىپ، قايعىرعانسىپ، جۇمىسشى جانە ستۋدەنت جاتاقحانالارىنا جاندايشاپتارىن
شاپتىرىپ، تۇنىمەن ولاردى تۇرتپەكتەپ، دۇرلىكتىرىسكەن. بۇل شىركىندەر، «مۇنىمىزدى
جان بالاسى سەزبەيدى» دەپ ويلاسا كەرەك. مۇندايلارعا قازاقتان گورى وزدەرىنىڭ جەكە
باس بيلىگىنىڭ مىقتى بولۋى، الدە-قايدا ءتيىمدى ەدى...





...جۇمىس اياعىندا ادەتتەگىدەي، «جالىن» باسپاسىنىڭ تومەنگى
جاعىنداعى بالاباقشاداعى قىزىم، ارايلىمدى الىپ، باسپادا بىرگە قىزمەت ىستەيتىن،
ۇيلەرىمىز دە قالانىڭ ءبىر شەتى «تاتاتركا» دەگەن جاقتا تۇراتىن ابۋباكىر قايرانوۆ
دەگەن اقىن ءىنىمدى ەرتىپ الىپ، تۋرا وسى ارادان ۇيگە دەيىن اپاراتىن 19-اۆتوبۋسقا
وتىرعان بولاتىنبىز.


تۇنەرگەن
اسپان ءبىر ءتۇرلى ۇرەي سەۋىپ تۇرعانداي، سونشالىقتى سۇستى ەدى. كولىك ىشىندەگى كوپ
ورىستىڭ اراسىنداعى از عانا قازاقتىڭ وڭدەرى كۇندەگىگە قاراعاندا، ءبىر ءتۇرلى ءپاس
سياقتى كورىندى ماعان
(مۇمكىن، سول كەزدەگى ماعان، قايران قازاقتىڭ ءوڭى سونداي بولىپ كورىنگەن دە شىعار).


ال،
اۆتوبۋستىڭ الدىڭعى جاقتاعى ءجايلى ورىندارىنا بىلشيىپ، بىلشيىپ وتىرىپ العان
ورىستاردىڭ بىرىنەن-بىرى وتكەن سەمىز-سەمىز قاتىندارى (شىنى، وسى ۇلتتىڭ قاتىندارى
ەرەپەيسىز ەتجەندى كەلەتىنى دە، وتىرىك ەمەس ەدى) ءومىرى اۋىزدارىنان تاستامايتىن
بىردەڭەلەرىن بىلش-بىلش شايناعان قالپى، كۇيىس قايىرعان سيىرلارداي، ىڭىرانا ءبىز،
قازاقتار جاققا، قاشانعى ءور كوكىرەك ادەتتەرىنە باسىپ، مەنسىنبەي، تاناۋلارىن كوككە كوتەرە،
اسقاق قارايدى.


ماعان بۇل
ورىستار ەرەكشە كوڭىلدى سياقتى كورىندى.


-ەي، تى،
باران!-دەپ، ءبىر قازاق جىگىتىن، وزدەرى اراققا سىلقيا تويىپ العان، ەڭگەزەردەي،
ەڭگەزەردەي ءۇش-تورت ورىس ورتالارىنا الىپ، تومپەشتەپ جاتىر.


بۇرىندارى،
اياق اتتاعان سايىن كەزدەسە بەرەتىن بۇل كورىنىسكە، ءبىز «باران» قازاقتاردىڭ ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەلى قاشان؟ ورىستار
تاراپىنان اسپان ءتۇسىپ جاتسا دا، مىڭق ەتپەيتىنبىز، بۇرىن. ال، بۇگىن بۇل
كورىنىستەر ماعان باسقاشا اسەر ەتە باستاعانداي. انا قالىڭ ورىسقا، ءبىر ءتۇرلى جيىركەنە
قارايمىن. بۇلاي قاراعانىممەن، ولار مەنەن ىقپايتىن ەدى. ولار جالعىز مەنەن ەمەس،
قازاق اتاۋلىدان مۇلدەم ىعۋ دەگەندى بىلمەيتىن.


وسى كولىكتە
كەلە جاتقان ءبىر قازاق، باتىلى بارىپ، انا سورلى قازاق قانداسىنا قانى تارتىپ،
اراشا تۇسسەشى؟ اراشا تۇسكەندى قويىپ، ونسىز دا انا قالىڭ ورىس يت سىلىكپەسىن
شىعارعان ول قازاق جىگىتىنە باتىلدارى بارىپ، باستارىن كوتەرىپ، مويىندارىن بۇرىپ،
قارايتىن دا ەمەس.


وز
كولەڭكەلەرىنەن وزدەرى قورقىپ جۇرگەن، قايران ءبىزدىڭ قاۋقارسىز قازاعىمىز-اي،
دەسەڭشى. ءبىر زامانداردا سانسىز ەرجۇرەك باتىرلارى بولعان، وت ءتىلدى، وراق اۋىزدى
اقىندارى بولعان، حانى مەن قاراسى بولعان بۇل قازاق، ورىسقا بودان بولعالى بەرى،
سول ءبىر باتىل مىنەزدەرىنەن، جۇرداي بولىپ تونالىپ قالعان سياقتى.


انا قالىڭ
ورىستىڭ سەنى مەنسىنبەي، ءتىپتى، ادام قاتارىنا قوسپاي «قويعا» تەڭەلۋلەرىنىڭ دە،
جانى بار ما، قالاي؟


سوناۋ 1968
جىلدان باستاپ، الماتىعا كەلگەلى كورەتىنىم، قالىڭ ورىس، كوشەدە دە، كولىكتە دە
سولار بىجىناپ، تولىپ جۇرگەن. «بۇل نە دەگەن، قارا شىبىن سياقتى قاپتاعان قالىڭ
ورىس؟» دەپ تورىعا ويلايمىن ىشىمنەن، وسىنداي تارىققان ساتتەرىمدە.


كىسى تولى
اۆتوبۋستا ءوزىڭنىڭ انا ءتىلىڭ – قازاقشا بىردەڭە دەپ سويلەپ قالدىڭ بار عوي، وندا
سورلى باسىڭنىڭ بالەگە قالعانى دەي بەر. قالىڭ ورىس ساعان تابان استىندا جابىلا
كەتىپ، قازاقشا سويلەگەن سەنى، جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ، سوگىپ، ءتۇتىپ جەپ جىبەرە
جازداتىن. انالاردىڭ
الدىندا ءوزىڭنىڭ انا ءتىلىڭ – قازاقشا سويلەۋ، ولاردىڭ ۇلتتىق نامىسىن تاپتاعانمەن
بىردەي سانالاتىن.


سەنىڭ
اتا-باباڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردى باسىپ تۇرعان بۇل كەلىمسەك ورىستار، سەنىڭ
ۇلتتىق نامىسىڭا تۇكىرىپ تە قارامايتىن. ءتىپتى، وسىلار، قازاقتا ۇلتتىق نامىس بار
دەگەنگە، مۇلدەم سەنبەيتىن سياقتى.


بۇندايعا
قالادا تۇراتىن مەن سياقتى قازاقتاردىڭ ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتكەلى قاشان؟ ءبىز، قالىڭ
ورىستىڭ الدىندا، قازاق بولىپ تۋىپ، قازاق بولىپ جاراتىلعانىمىز ءۇشىن دە، ناعىز
كىنالى جاندار سياقتى ەدىك.


قازاقتىڭ جەرىندە،
قازاقتىڭ ەلىندە، قازاقتىڭ قالاسىندا، قازاقتىڭ استاناسى، الماتى قالاسىندا
قاپتاعان قالىڭ ورىستىڭ، ونسىز دا از ساندى قازاقتاردى باسىنعاندارى سونشالىق،
قاتىنىنا ايعايلاعان بايىنداي، سەنى نە دەپ «شۇلدىلەپ تۇر؟»-دەپ باسىنىپ،
قازاقتاردى قازاقشا سويلەتپەيتىن.


يا، ومىردە
بۇدان وتكەن قورلىق جوق شىعار؟


وسى ادام
توزگىسىز يت قورلىققا جەتپىس جىل بويى كونىپ كەلدى-اۋ، كون تەرىلى، ماڭدايىنىڭ
سورى بەس ەلى، «قالىڭ ەلىم، قازاعىم!». قازاقتان باسقا بىردە-بىر ۇلت، سوڭعى 40-50
جىلدا، ورىستىڭ تەپكىسىنە ءدال بىزدەي توزبەگەن شىعار؟


قازاقستاندا
تۇراتىن جۇزدەگەن ۇلت وكىلدەرى، ءدال ءبىز قازاقتار سياقتى، كەۋدەلەرىن ورىستارعا
باستىرا قويماعان شىعار؟ (قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن، «بىزدە
140 ۇلت بار» دەگەن وتىرىكتى ايتاتىن بولعالى دا، مىنە، 22 جىلدان اسىپتى).


كەڭەس زامانىندا،
قازاقستاندى «ۇلتتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى!» دەپ كوپىرتە ماقتاعانسىعان
«ولار»، شىن مانىندە ءبىز سياقتى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن سول لابوراتوريالارعا
ارنالعان تاجىريبە جاسايتىن جاندىكتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ كەلگەنى، وتىرىك پە؟


بىر عانا
سەمەي پوليگونىندا 40 جىل جەر ءۇستى جانە جەر استىندا جاسالعان اتوم بومبىسىنىڭ
سىناعىن – ءبىز قازاقتاردىڭ توزىمدىلىگىن بايقاپ كورۋ ءۇشىن، سول ورىستار جاساپ
كەلدى. ءبىز قازاقتار، سول ورىستار عانا ويلاپ تاباتىن اسا قاتەرلى «ويىننىڭ»
قۇربانى بولىپ كەلگەنىمىز، تاعى دا وتىرىك ەمەس. وسىنىڭ ءوزى-اق، ءبىز قازاقتاردىڭ
ورىستار ويىنا كەلگەنىن جاساي الاتىن، تاجىريبە جاندىكتەرىنە اينالا
باستاعانىمىزدىڭ «جارقىن» بەلگىسى.


ال، ەندى ءبىز
قازاقتار، سول باسقىنشى ەلدىڭ بوتەن تىلىندە شۇلدىرلەپ كەلىپ سويلەگەندە، سول
ورىستاردىڭ ءوزىن جاڭىلدىراتىن دارەجەگە جەتكەن ەدىك (قازاق ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن
العان 22 جىلدىڭ وزىندە، ءتىپتى، بۇرىنعىدان بەتەر ورىستانىپ كەتكەنىن، تاعى دا
جاسىرا المايمىز. بۇگىنگى بيلىكتە وتىرعان ءدىنسىز، ءتىلسىز، تەكسىز، ورىسشا
شۇلدىرلەگىش شەنەۋنىكتەرىمىز سوعان دالەل بولا الادى).


بۇعان – «بۇل، ۇلتىمىزدىڭ كەرەمەت العىرلىعى» رەتىندە
ماقتانۋعا دا بولادى، ال، كەرىسىنشە، نامىستان قارا جەردىڭ جارىعى بولسا، سوعان
كىرىپ كەتۋگە دە بولادى. الگى
ورىسشا سويلەپ كەتكەن قارا ورىستار قازاقتاردى، ەندى قايتىپ، قازاقشا سويلەتە
المايتىن پۇشايمان قالگە دۋشار بولعانىمىزدى، كەش بولسا دا، تۇسىنگەن قالىپ
تانىتىپ، وزىمىزشە مۇرنىمىزدىڭ استىنان بىردەڭە دەپ «مىڭگىرلەيتىن» سياقتىمىز...


بىزدىڭ بۇل
«مىڭگىرىمىزدى» ۇعىپ جاتقان شالا قازاق باۋىرلارىمىز دا جوق. ولاردى «شالا قازاق»
دەپ اتاساڭ، تاعى دا وتتەرى جارىلىپ كەتە جازداپ، نامىستاناتىندارىن قايتەرسىڭ؟
بىراق، ولار دا ونداي نامىس جوق. بۇگىنگى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بيلىك
باسىنا قاپتاپ كەلىپ العان سول شالا قازاقتار، قازاقتىڭ ءتىلىن، ءدىنىن، بارلىق
ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، تابانعا سالىپ تاپتاپ وتىرعانىن، كىم جوققا شىعارا الادى؟
انا مەملەكەتتى باسقارىپ وتىرعان كەشەگى قىزىل كوممۋنيست ادامنىڭ ءوزى، باسقاسىن
ايتپاي-اق قويايىن، كوڭىلدەسىمەن كىلەڭ باسقا تىلدە شۇلدىرلەسەتىنىن، ينتەرنەتتەن
كورىپ، ەستىپ ءجۇرمىز. ءسويتىپ، ءبىز «بالىق – باسىنان شىرىگەن» زاماندى كورىپ
وتىرمىز.


دال ءقازىر دە
(2013 جىل!!!)
سول قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى – ورىس ءتىلدى، ياعني، ورىستاردىڭ جاقتاستارى، ورىستاردىڭ
نامىسىن جىرتىپ، سولاردىڭ سويىلدارىن سوعۋشىلار بولىپ وتىرعانى، اقيقات! بۇلاردىڭ
دەنى، تۋراسىن ايتقاندا، ورىستاردان دا جامان «ورىسشىل پاتريوتتار» (بۇل ويلاردىڭ
كەيبىرى – مەنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەيىنگى ويلارىم). بۇل «قارا ورىستاردىڭ»
- «ول سارى ورىستاردان» ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. انا «قازاق ءتىلىنىڭ كەرەگى
جوق» دەپ اشىپ ايتقان: مۇرات اۋەزوۆ، گۇلجان ەرعاليەۆانى، بيبىگۇل تولەگەنوۆانى –
قازاق دەۋگە بولا ما؟ قازاق جەرىندە تۋىپ، قازاقشا وقىپ، قازاقشا ءبىلىم الىپ، قازاقشا ءان سالىپ، بۇگىنگى دارەجەگە
جەتكەن بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ، انا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەوۆتىڭ بالاسى – مۇرات
اۋەزوۆتىڭ قانىنىڭ باسقا ەكەنىن اشىق سەزدىرىپ،
قازاقتان تەرىس اينالعانىن، قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟.


م. اۋەزوۆتىڭ قازاق ءسسر-ىنىڭ العاشقى پارلامەنت وتىرىسىندا،
رەسپۋبليكامىزدىڭ اتىنداعى «قازاق» دەگەن ءسوزدى الدىرىپ تاستاپ، «قازاقستان
رەسپۋبليكاسى» اتاندىرۋىنىڭ استارىندا ونىڭ تازا قازاق ەمەستىگى جاتقانىن، كىم
جوققا شىعارا الادى؟ وسى
ادام ەندى قازاق تىلىنە قارسى شىعىپ ءجۇر. قازاقتىڭ بۇلاردىڭ الدىندا، قانداي
جازىعى بار؟ قاشاڭعى الشاڭداپ جۇرە بەرەر دەيسىڭ، بۇلاردى ءتۇپتىڭ-تۇبى قازاقتىڭ
دامى اتادى!


بۇنى از
دەسەڭىز، ەندى بيلىك باسىنا شەت تىلدەرىن بىلەتىندەر (ولار دا ورىسشا وقىعان
بيلىكتەگىلەردىڭ «كۇشىكتەرى») كەلە باستادى.


كونستيتۋتسيادا
قازاق ءتىلى – مەملەكەتتتىك ءتىل بولىپ سانالعانىمەن، ءىش جۇزىندە ءالى دە ورىستىڭ
كولەڭكەسىندە قالىپ كەلەمىز. بۇعان نامىستاناتىن بيلىك باسىنداعىلاردى ازىرگە
كورمەي تۇرمىن. قازىرگى تاۋەلسىز ەلدىڭ پارلامەنتىندەگى دەپۋتاتسىماقتار، سوندا
وتىرعان ساۋساقپەن سانارلىقتاي ورىستار ءۇشىن، جاندارىن قيناپ، بىردەڭە دەپ
شۇلدىرلەپ جاتقاندارىنا، ۇيدە وتىرىپ، مىنا مەن جەرگە كىرىپ كەتە جازدايمىن.


بۇل
شىركىندەر، تىم بولماسا، ومىردەن قازاق بولىپ وتكەن، قۇلدىڭ تۇقىمى
بولسا دا مەيلى، كەشەگى
وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ رۋحىن سىيلاماي ما؟


«بالىق –
باسىنان ءشىريدى» دەگەندەي، مەملەكەت باسقارىپ وتىرعان كىسىدەن باستاپ، بيلىكتەگىلەردىڭ بارلىعىنىڭ بالالارىنا
دەيىن، ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيدى، ونى ولاردىڭ بىلگىلەرى دە كەلمەيدى. جانە ولار
وسى قىلىقتارىنا تاعى دا نامىستانىپ جاتقان جوق.


ول
«بالاپاندار»، نەگە نامىستانادى؟ قازاقشا ۇيرەتەتىن ەلدى باسقارىپ وتىرعان
اتا-انالارىنىڭ ءتۇرى انانداي بولسا، ول نە ىستەمەك؟


قازاق ءتىلى –
شىن مانىندە مەملەكەت ءتىل بولىپ، ءىس قاعازدارىنىڭ بارلىعى قازاقشا جۇرە باستاسا،
«داۋلەردىڭ» بالالارى وبا تيگەندەي، شەتتەرىنەن جۇمىسسىز قالار ەدى. وزدەرى بيلىك
تۇتقاسىندا وتىرپعاندا، ەركە-توتايلارىن جۇمىسسىز قالدىرىپ، انالاردى جىن ۇرىپ پا؟ ەسىڭ باردا،
ەلىڭدى تاپقانىڭ ءجون، ۇلت ءۇشىن شىرىلداعان ۇلتشىلىم سول. ولار ءتىرى تۇرعاندا، ورىس
تىلىنە كوزىڭدى الارتىپ نەمەسە ورىس تىلىنە ءتيىسىپ كور، ولە الماي جۇرسەڭ!


بۇل ساياسي
جۇيە – وسى كۇيىندەي جۇپتارى جازىلماي، بيلىك باسىندا تۇرا بەرسە، قازاق ءتىلىنىڭ
باعى جانادى دەۋ، «تۇيەنىڭ قۇيرىعى كوككە جەتكەنمەن» بىردەي.


سوناۋ 1990
جىلى كسرو-نىڭ (كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى) باسقا رەسپۋبليكالارى
بىرتىندەپ، وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاي باستاعان تۇستا، يمپەريانىڭ
ىرگەسىن جەلتوقسان بولىپ، تۇڭعىش شايقالتقان قازاقستان – ورىسشىل باسشىلاردىڭ
ارقاسىندا:


-بىز ولسەك
تە، رەسەيدىڭ قۇرامىنان شىقپايمىز!-دەپ، جەر تەپكىلىەپ، جاتىپ العانى، وتىرىك پە؟


«تاۋەلسىزدىك!»
دەگەن الەمدەگى ەڭ قاسيەتتى ءسوزدى ايتۋعا اۋزىمىز بارماي:


«ەگەمەندىك»
تۋرالى ءولدىم-تالدىم دەگەندە ءبىر دەكلاراتسيا قابىلداعان بولعانىمىز دا كەشە ەمەس
پە!


بىزدىڭ بيلىك
باسىنداعىلاردىڭ «تاۋەلسىزدىك!» دەگەن قاسيەتتى ءسوزدى ايتۋعا ءالى كۇنگە دەيىن
باتىلدىقتارى جەتپەۋى – ولاردىڭ قاسيەتىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى العانىمىزعا 22 جىل بولسا دا، توتى قۇس سياقتى:


-ەگەمەن
ەلمىز! ەگەمەن ەلمىز!-دەپ شارشاعانشا قايتالاي بەرىپ، ونى قوياتىن ەمەسپىز. وعان
دالەل كەرەك پە، مىنە.


مەملەكەتتىك
باسىلىم «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتى، «تاۋەلسىز ەلمىز» دەگەندى ايتا الماي، قور
بولىپ كەلەدى. تاريحتىڭ ءوزى مويىنداپ وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى مويىنداماي
وتىرعان بۇل مەملەكەتتىك باسىلىمدى نە دەۋگە بولادى، سوندا؟


قازاقستاننىڭ
تاۋەلسىزدىگىن العىسى كەلمەگەن. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اسكەرىن قۇرعىسى كەلمەگەن،
قازاقستاننىڭ ءوز ۆايۋتاسى – ءتول ۇلتتىق تەڭگەسىن شىعارعىسى كەلمەگەن، ەڭ
اقىرعىسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العانىمىزعا 22 تولسا دا، تاۋەلسىزدىكتى مويىنداعىسى
كەلمەگەن بيلىكتىڭ ۇشار باسىنداعى ادامنىڭ، وسى مەملەكەتتى باسقارۋعا قۇقىسى بار ما
دەگەن، زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.


مۇنى
ايتاسىز، ەندى سول ادام، «كەدەندىك وداق»، «ەۋروازيالىق وداق» دەگەن سىلتاۋمەن
ەلىمىزدى قايتادان ورىس بوداندىعىنا بەرىپ وتىرعان اسا قاتەرلى كەزەڭدى باسىمىزدان
كەشىپ وتىرعانىمىز، تاعى دا وتىرىك پە؟


باسقاسىن
ايتپاعاننىڭ وزىندە، ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان – ايگىلى جەلتوقسان تۋرالى تازا
شىندىقتى دا، تولىق ايتقىزباي وتىرعان ونى نە دەپ اتاۋعا بولادى؟


-بىز سوندا
قانداي قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز؟ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەگى بار ما ءوزى؟


-تۇپتىڭ-تۇبى
«ەۋروازيالىق وداق» ارقىلى رەسەيدىڭ وتارىنا ءوز ەركىمىزبەن بارىپ، باسىمىزعا
قايتادان قۇلدىق قامىتىن كيەمىز بە؟


-«تاۋەلسىزدىك!»
دەگەن قاسيەتتى ءسوزدى بار داۋىسىمىزبەن ايعايلاپ ايتا الماعان سوڭ، ونىڭ قانداي
مانى بولعانى؟


-اقىرى،
قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟


يا، اعايىن،
سۇراق كوپ، ءبىراق، جاۋاپ جوق!





«جارتاسقا
باردىم،


كۇندە ايعاي
سالدىم،


ودان دا
شىعار جاڭعىرىق!»


(اباي).





وسىناۋ
دانىشپان اقىننىڭ ولەڭ جولدارى – مەنىڭ بار قايعىم مەن قاسىرەتىمدى سۋرەتتەپ
تۇرعانداي ما، قالاي؟


وسى ارادا
جوعارىداعى قاپتاعان كوپ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. 1917 جىلعى قازان
توڭكەرىسىندە بيلىك
باسىنا رەسەيدىڭ كىلەڭ ۇرى-قارى، باسكەسەرلەرى كەلگەنى وتىرىك پە؟ ءيا، سولار بيلىكتى
قان-توگىسپەن باسىپ الىپ، ۇلتتىڭ بەتكە شىعار تەكتىلەرىنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتقان
بولاتىن.


بىزدىڭ قازاق
دالاسىندا دا، سول ءبىر باسكەسەر، شالا ساۋاتتى توبىر بيلىككە كەلىپ، قازاقتىڭ
اليحان، احمەت، ءمىرجاقىپ، مۇحامەتجان، قوشكە، شاكارىم، حالەل، جاھانشاق، مۇستافا، ت.ب. سياقتى ۇلت
پەرزەنتتەرىن اتىپ، اسىپ، كوزدەرىن جويعان. ءسويتىپ، بيلىككە كىلەڭ تەكسىز،
قۇل-قۇتاندار كەلگەن. ولار بيلىك قۇرعان 70 جىلدىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ تۇقىمى
تۇزداي قۇرىعان.


بيلىككە
كەلگەن قۇل-قۇتاندار، ۇلتىمىزدىڭ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتقان. قۇلدار باسقارعان ەل
وڭۋشى ما ەدى. قازاقتىڭ «قۇم جيىلىپ، تاس بولماس، قۇل جيىلىپ، باس بولماس» دەگەن
ماقالىنداعى ويلار، اينا-قاتەسىز كەلگەن. قۇلداردىڭ – جىگەرسىز، نامىسسىز،
ۇرى-قارى كەلەتىنى راس.


وسىنداي قۇلدار
باسقارعان ەل وڭۋشى ما ەدى. ايتپەسە:


-بىزگە
تاۋەلسىزدىكتىڭ كەرەگى جوق!-دەپ باقىرا ما، ول تەكسىز؟


-بىز
ورىستارسىز ءومىر سۇرە المايمىز!-دەي مە، ول سورلى پەندە.


-بىزدىڭ ورىس
تىلىنسىز، كۇنىمىز جوق!-دەي مە، ەسى بار ادام.





بۇنى از دەسەڭىز، سول تەكسىزدەر قازاق ەلىنىڭ جەر استى، جەر
ۇستى بالىقتارىن كىرمەلەرگە سۋ تەگىنگە بەرىپ، وزدەرى شىلقا مايدىڭ ۇستىندە وتىر. 2012
جىلدىڭ 9-مامىر كۇنگى اقپاراتقا قاراعاندا، قازاقستاندا 50 شەكسىز باي ادام بار
ەكەن. ونىڭ 90 پايىزى –
كىرمە ۇلت وكىلدەرى بولسا، قالعانى قازىرگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز «كۇشىكتەرى»
ەكەن. بۇلاردى قۇل-قۇتان، تەكسىز دەپ ايتپاعان دا، ەندى كىم دەۋگە بولادى؟


بۇگىنگى ەل
بيلىگىندە وتىرعاندار – كەشەگى قۇلدار نەمەسە سول قۇل-قۇتانداردىڭ تىكەلەي
ۇرپاقتارى. قۇلدا – باس، اقىل بولمايدى. قۇلدا –
مي جوق، ولاردا تەك قارىن عانا بولادى. باسپەن ويلاعان جاقسى ما، جوق،
قارىنمەن ويلاعان جاقسى ما؟ ال، قارىندا مي بولمايدى. وندا نە بولاتىنىن، ءوزىڭىز
بىلە بەرىڭىز.


كىلەڭ
ۇرى-قارى، تەكسىز قۇلدار – 70 جىل قازاقتاردىڭ قانىن سورسا، ەندى ءوز تاۋەلسىزدىگىن
«العان-مىس» مەملەكەتتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىن اباقتىلارعا قاماپ، اتىپ، اسىپ،
ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ وتىر.


(جالعاسى بار)
جۇماش كەنەباي

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1677

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ەلباسى وزبەكستان رەسپۋب 3 مينوت
ءار نارسەنىڭ جاۋھارى با 5 مينوت
قازاقستان ءۇندىستاندىق 9 مينوت
ۆرەمەننىي ماگازين بەنكس 15 مينوت
پاتەرلەرگە جەكە جىلۋ ەس 15 مينوت
وقىلمايتىن ولەڭ | ادەبي 15 مينوت
中国哈萨克语广播网 15 مينوت
كيورلينگتەن الەم چەمپيو 15 مينوت
ماسكەۋ سوتى ناۆالنىي پا 15 مينوت
شيحۋ قالاسى نانيۋان ءما 25 مينوت
«ايت جاقىندادى» – 25 مينوت
كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ ك 25 مينوت
سوۆەت وداعىنداعى ادام ق 25 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 25 مينوت
ن.تاعانۇلى: ءدىني اعىمد 30 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ كون 1 ساعات
مايلىباەۆ مەرزىمىنەن بۇ 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
قازاقستان سىبايلاس جەمق 1 ساعات
ەلباسى تۇركى الەمىنىڭ ج 1 ساعات
ورالدا تارتىلعان قۇس ەت 1 ساعات
قامشىنىڭ سابى | ادەبيەت 1 ساعات
مادەني مۇرالاردى تسيفرل 1 ساعات
شاۋەشەك قالالىق قوعام ح 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
باكۋدەگى سامميتتە نۇرسۇ 1 ساعات
باكۋدەگى سامميتتە نۇرسۇ 1 ساعات
KASE قورىتىندىسى: $1 = 1 ساعات
ديماش قۇدايبەرگەن نيۋ-ي 1 ساعات