ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-07-20447195040 %60 %
2019-07-21488310821 %79 %
2019-07-2215349228 %72 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەل-ارنا گازەتى | وسى ارادان ەلارنا گازەتىنىڭ بارلىق ماقالالارىن كورۋگە بولادى..

مەندە ال-ارناعا جازبا-ماقالا جازامىن، وندا وسى ارانى باسىڭىز!

جولدانعان ۋاقىتى: 04:00 - 2016/12/02

ماقالا جولداۋشى: Жұмаш Кенебай
ماقالا اپتورى: Серікболсын Әбділдин
اپتوردىڭ مەكەن-جايى: алматы
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз



: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

سەرىكبولسىن ءابدىلديننىڭ جاڭا كىتابى جارىق كوردى!
سەرىكبولسىن ءابدىلدين
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا
مەن سوعىس تۇلەگىمىن
(«تۇڭعىش ءتوراعا»
كىتابىنان ءۇزىندى)
الماتى، 2016 ج.
ۋدك 94 (574)
ببك 63.3 (5 قاز)
ا 14
ابديلدين C.ا.
ا 14 تۇڭعىش ءتوراعا. پەرۆىي پرەدسەداتەل. سەريكبولسىن
ابديلدين; قۇراستىرۋشىلار: ە.باپي جانە ب.ماكىمباي.
الماتى، 2016 – 720 ب. قازاقشا، ورىسشا.
ISBN 978-601-06-3805-1
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە
25 جىل. ەگەمەندىك تۋرالى كوپ ايتىلىپتا، جازىلىپتا جۇر. الاي-
دا ءومىر كەرۋەنى نەعۇرلىم ىلگەرى جىلجىعان سايىن وتكەن كەزەڭنىڭ
ناتيجەلەرىن باعالاۋدا الشىقتىقتاردا بارشىلىق. ءسويتىپ، تاريح
پەن اقيقاتتىڭ باسى – بىرەۋ دە، اياعى – ايىرقۇيرىق بولۋدا.
قولىڭىزداعى كىتاپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى ماعلۇماتتاردى
تەرىپ العان ناقتى مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە جازىلعان.
نىنە 25 لەت گوسۋدارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاح-
ستان. و سۋۆەرەنيتەتە رودينى نەمالو پيشۋت، ەششە بولشە گوۆوريات.
ودناكو، ۆ وتسەنكە نەزاۆيسيموستي ي رەزۋلتاتوۆ پروجيتىح لەت
دوپۋسكايۋتسيا سۋششەستۆەننىە راسحوجدەنيا وت يستينى ي رەالي.
چەم دالشە، تەم بولشە ۆسياكوگو رودا لەگەندى، يسكاجايۋششيە نو-
ۆۋيۋ يستوريۋ ي وكاجەتسيا، چتو ناچالو سوبىتي ي يستينى ۆمەستە،
ا وكونچانيە ۆروزن.
پوۆودوم دليا راسپروسترانەنيا داننوي رابوتى ياۆيلوس سترەملە-
نيە سكازات، چتو يستوريۋ نەلزيا پەرەكرايۆات، ا ونا ودنا.
ۋدك 94 (574)
ببك 63.3 (5 قاز)
ISBN 978-601-06-3805-1 © ابديلدين س.ا.، 2016
426
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك
تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
كونستيتۋتسيالىق زاڭىن كۇشىنە ەنگىزۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى
كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى قاۋلى ەتەدى:
1. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان
رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى جاريالانعان كەزدەن با-
ستاپ كۇشىنە ەنەدى.
2. بۇدان بىلاي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتيىستى زاڭدىق جانە باسقا دا
نورماتيۆتى اكتىلەرى قابىلدانبايىنشا، ونىڭ تەرريتورياسىندا كسرو
زاڭدارى جانە كسرو مويىنداعان حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالار
قولدانىلا الادى، سەبەبى ولار وسى زاڭعا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
باسقا دا زاڭدىق جانە ءنورماتيۆتى اكتىلەرىنە قايشى كەلمەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى
س.ابدىلدين
الما-اتا، 16 جەلتوقسان 1991 ج.
№ ء1008-ححىى
و پوريادكە ۆۆەدەنيا ۆ دەيستۆيە كونستيتۋتسيوننوگو
زاكونا رەسپۋبليكي كازاحستان «و گوسۋدارستۆەننوي
نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاحستان»
پوستانوۆلەنيە ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا
رەسپۋبليكي كازاحستان
ۆەرحوۆنىي سوۆەت رەسپۋبليكي كازاحستان پوستانوۆلياەت:
1. ۆۆەستي ۆ دەيستۆيە كونستيتۋتسيوننىي زاكون رەسپۋبليكي كازاحستان
«و گوسۋدارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاحستان» س مومەنتا
ەگو وپۋبليكوۆانيا.
2. ۆپرەد دو پرينياتيا سووتۆەتستۆۋيۋششيح زاكونوداتەلنىح ي ينىح نورما-
تيۆنىح اكتوۆ رەسپۋبليكي كازاحستان نا ەە تەرريتوري موگۋت پريمەنيات-
سيا نورمى زاكونوداتەلستۆا سسسر ي پريزناننىە سسسر نورمى مەجدۋ-
نارودنوگو پراۆا، پوسكولكۋ وني نە پروتيۆورەچات ناستوياششەمۋ زاكونۋ،
ينىم زاكونوداتەلنىم ي نورماتيۆنىم اكتام رەسپۋبليكي كازاحستان.
پرەدسەداتەل ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا
رەسپۋبليكي كازاحستان
س. ابديلدين
الما-اتا، 16 دەكابريا 1991 گ.
№ 1008-ححپ
4
كى­رىس­پە
قادىرلى وقىرمان، قولىڭىزداعى كىتاپتى شىعارۋعا مىنانداي
سەبەپتەر اسەر ەتتى:
– قازىرگى اقپارات كەڭىستىگىندە جاساندى، كەيدە وتىرىك دۇنيەلەر
كوپ شىعىپ ءجۇر. قوعام ءومىرىن سونداي «ارام شوپتەردەن»
تازارتۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن تۇلعالار دا از ەمەس. الايدا
رەجيم مەن قاۋىمنىڭ كۇشتەرى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بيلىككە
قىزمەت ەتەتىن وراسان زور مەملەكەتتىك ماشينا ءوزىنىڭ
وسىنداي ىس-ارەكەتتەرىمەن قاراپايىم حالىقتى الداپ، ساناسىن
ۋلاپ، باسقاشا ويلايتىندارمەن ايانباي كۇرەسىپ كەلەدى;
– مەن كوپ جىلدار بويى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە جۇمىس ىستەگەندىكتەن،
كوكپ باسشىلىعى مەن قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك
پرەزيدەنتى رەجيمىن ىشتەن كورگەندىكتەن، بيلىكتىڭ ارامدىعى
مەن اشقاراقتىعى ماعان جاقسى تانىس. جانە دە بۇل ماعىنادا
كوممۋنيستىك رەجيم – «ۇلت كوسەمىنىڭ» جەكە بيلىگىنىڭ
قۋلىق-سۇمدىعىمەن ەش سالىستىرۋعا كەلمەيدى;
– بيلىك باق-تارى قازاقستاننىڭ قازىرگى تۇرعىندارىن باقىتتى
ومىر ءسۇرىپ جاتقانداي ەتىپ كورسەتەدى. ارينە، حالىقتىڭ ات توبەلىندەي
بولىگى عانا، اسىرەسە بايلار مەن شەنەۋنىكتەر ۇرلىقتان
تۇسكەن بايلىقتارىنا ءماز بولىپ، ديكتاتورعا دۋ قول شاپالاقتاپ
جۇر. ال شىندىعىندا، بيلىك ءوزىنىڭ وتكىزىپ جاتقان سالتاناتتى
استاتوك تويلارىمەن جانە باسقا دا شارالارىمەن ميلليونداعان
وتانداستارىمىزدىڭ، اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ نارازىلىعى
مەن ۇمىتسىزدىگىن، كەدەيشىلىگىن جاسىرۋعا تىرىسۋدا;
– ءبىر دانىشپاننىڭ «الەمدى وزگەرتكىڭ كەلسە – ونى تۇسىندىرە
بىل» دەگەن ءسوزىن العا تارتا وتىرىپ، قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن
قالاي قۇرۋعا بولاتىنىنا قاتىستى ءوز كوزقاراسىمدى كەزەكتى
رەت وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان كىتاپتا
بىلدىرگىم كەلەدى. مۇنداعى باستى ماقساتىم – ۇلتقا سانالى
تۇردە ءوزىنىڭ ساياسي تۇعىرىن ۇستانۋعا كومەكتەسۋ جانە ۇرىلار
مەن الاياقتاردى بيلىك قۇرىلىمدارىنا، اسىرەسە مەملەكەتتى
باسقارۋعا كىرىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ. ءبىرىنشى باسشىنىڭ اشكوزدىگى
– ۇلت پەن وتاننىڭ نامىسىن قورلايتىن، جانە ەشقاشان
جۋىلمايتىن قارا داق بولىپ سانالادى، جانە ول الەم الدىن­
5
داعى ماسقارا. ال قازاقتار اتام زاماننان بەرى ءوزىنىڭ ار-نامىسىن
ومىردەن دە جوعارى قويا بىلگەن حالىق. «مالىم-جانىمنىڭ
ساداعاسى، جانىم-ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ تەككە ايتىلماعان.
كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋى دا ەلگە قيىندىقتار تۋدىردى. ءبىراق
ونىڭ زيانىن ازايتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار ەدى. مەن جانە
جوعارعى كەڭەس تە، نەگىزىندە، حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن
تومەندەتپەۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى مۇمكىندىگىنشە
ساقتاپ قالۋ كەرەك جانە ەكونوميكانى نارىققا بىرتىندەپ
كوشىرۋ قاجەت دەگەن كوزقاراستى ۇستاندىق. الايدا مەملەكەت
باسشىسىنىڭ جەتكىلىكتى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى بولماعاندىقتان،
ول شەتەلدىك كەڭەسشىلەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ، سوۆەتتىك
قازاقستاننىڭ بىرنەشە ۇرپاعىنىڭ قولىمەن سالىنعان كاسىپورىنداردىڭ
بارىن دەرلىك، باسقانى قويىپ بالاباقشالار مەن اۋىل
مەكتەپتەرىن دە قيراتىپ، تالان-تاراجعا سالدى.
XX عاسىردىڭ اياعى مەن XXI ءجۇزجىلدىقتىڭ باسىنداعى قيىن
كەزەڭ تۋرالى ءوز باسىم كوپ ايتتىم دا، جازدىم دا، جانە قازاقستان
مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ جولىندا قاۋىپ-قاتەرلەردى ازايتۋدىڭ
جولدارىن دا ۇسىندىم. وكىنىشكە قاراي، قاتەلىكتەر، داعدارىستار،
جۇمىسسىزدىق، قايىرشىلىق، تىعىرىقتار، كوبىنە
مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان تۋىنداپ جاتىر.
توتاليتاريزم كەزىندە باسقاشا ويلايتىنداردىڭ جاعدايى
قيىن بولعانى جالپىعا بەلگىلى، الايدا ديكتاتوردىڭ جەكە بيلىگى
ورناعان زاماندا شىندىقتى ايتىپ، ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسۋ
تىپتى قيىنداپ كەتتى. دەموكراتيالىق، قۇقىقتىق مەملەكەتتەردە
وپپوزيتسيا قوعامنىڭ قاجەتتى قۇرامى سانالادى، قازاقستاندا
ول – پرەزيدەنتتىڭ جاۋى ىسپەتتەس. اشىعىن ايتسام، وپپوزيتسيا
قاتارىندا بولىپ، ءوز پىكىرىڭدى ايتۋ قيىن عانا ەمەس – ءقاۋىپتى
دە. ويلاپ قاراڭىزدارشى، ماڭگىلىك «ەل باسى» ءوز تاعىن ساقتاپ
قالۋ ءۇشىن قازىرگى قازاقستاندا قانشاما قۇرباندىققا باردى؟!
سوعان قاراماستان مەن زاڭسىزدىققا، قۇقىقسىزدىققا، كۇش قولدانۋعا
قارسى شىعىپ، ادىلدىكتى، ۇلت پەن وتاننىڭ نامىسىن قورعاۋ
ۇشىن، جانە سوڭعى ماقساتىم رەتىندە شىنايى قازاقستان مەملەكەتتىگىلىن
كۇرۋ ءۇشىن كۇرەس جولىن تانداپ العانىما، تاعدىرعا راقمەت
ايتام. مەنىڭ بۇل ۇستانىمىم ن. نازارباەۆقا ۇنامايتىنىن ونى­
6
مەن بىرگە ەتەنە جۇمىس ىستەگەن كەزدەن بىلەم. سول كەزدىڭ وزىندە دە
بارى جامان بولدى دەي المايمىن، پرەزيدەنت پەن ءتوراعانىڭ تاندەمى
كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرىپ كەلگەن.
قازاقتا، بابالارىمىزدان قالعان «تەنتەك شوقپار جينايدى»
دەگەن ناقىل ءسوز بار. مەندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ءاربىر كەزەڭىنە بايلانىستى
وز پىكىرىمدى جيناستىرىپ جۇرگەن قازاقپىن. بۇدان بۇرىن
«ەگەمەن قازاقستانعا» ءوز كوزقاراسىمدى مىنانداي تاقىرىپتاردا
جاريالاعانمىن: «گود نەزاۆيسيموستي» (ج. «مىسل». 1993،
993، №1) جوعارعى كەڭەستىڭ ءتوراعاسى رەتىندە، «پيات لەت نەزاۆيسيموستي»
(«رابوچايا جيزن»، №7، 12. 1996 گ.، «موسكوۆسكي كومسومولەتس»،
26.12.1996 گ. گازەتتەرىندە) قازاقستان كومپارتياسى
ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىمدە، «قازاقستاننىڭ
كوپ عاسىرلىق تاريحىنداعى ءبىر كۇن» تاۋەلسىزدىكتىڭ ءونجىلدىعىنا
ارنالعان كىتابىمدا، ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەنىمدە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا
«قازاق ەلىنىڭ ەڭ بيىك كۇنى» اتتى مونوگرافيا (الماتى، 2011 ج.)
جاريالاندى. كىتاپتاردىڭ بارلىعى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە
باسىلدى. ال قولىڭىزداعى جيناق قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر ەگەمەندىگىنە
ارنالعان. وكىنىشكە وراي كىتاپتىڭ ەكى ءبولىمى ءبىر تىلدە
باياندالدى، ورىس ءتىلى سول جىلدارداعى ستەنوگرامما ءتىلى ەدى. انا
تىلىندە جازىلعان جانە جارىق كورگەن جوعارعى كەڭەس تۋرالى وي-پىكىرلەر،
تاعى دا جەكە مونوگرافيا رەتىندە باسپاعا دايارلانعان.
جوعارعى كەڭەس تۋرالى مەنىڭ قازبالاپ جازىپ جۇرگەنىم، تەك
سول ۋاقىتتىڭ كۋاگەرى بولعاندىقتان ەمەس، وسى زامانداعى بيلىكپەن
باق-تىڭ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى
زاڭىن قابىلداعان پارلامەنتتى ەلەۋسىز قالدىرىپ وتىرعاندىعىنان.
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحى جايىندا كەيبىر الا-اياق ساياساتكەرلەردى
ايتپاعاندا، كەيبىر عالىمداردىڭ ءوزى دە جالعان اڭىزداردى
جاريالاپ ءجۇر. مىسالى، «قازاقستان تاريحى» دەپ اتالاتىن
ۇلكەن ەڭبەكتىڭ بەسىنشى تومىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى
جوعارعى كەڭەستىڭ جۇمىسى ورەسكەل بۇرمالانىپ كورسەتىلگەن
(«اتامۇرا»، الماتى، 2010 ج.، 119-146 بەتتەر). وسى جاعدايلاردى
ەسكەرە وتىرىپ، شيرەك عاسىردان سوڭ ۋاقىتتىڭ «ناعىز تورە­
7
شەسى «ستەنوگرامما» – دەگەن شەشىممەن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن
سول ورىس تىلىندەگى جازبالارعى نەگىزدەۋدى دۇرىس كوردىم.
مەن ءۇشىن اسا ءقادىرلى كۇن بولىپ – قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك
تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى سانالادى.
بۇل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى ارمانداپ
كەتكەن كۇنى ەدى عوي!
ۇلت جاندى، وتان سۇيگىش ەرمۇرات باپي مەن باقىتگۇل ماكىمبايعا
وسى جيناقتى قۇراستىرعانى ءۇشىن اعالىق ريزاشىلىعىمدى
ايتىپ، ادىلەتتىلىك كۇرەستە جەڭىسكە جەتۋلەرىنە تىلەكتەستىك
بىلدىرەمىن.
بۇل كىتاپ جاس زەرتەۋشىلەرگە، ساياساتكەرلەرگە، قازاقستان اتتى
مەملەكەتتىڭ جان كۇيەرلەرى مەن كۇرەسكەرلەرىنە جانە بولاشاق
باسشىلارنا ارنالادى.
431
ۇشىنشى ءبولىم.
چاست ترەتيا
گلاۆا 11. تۇڭعىش ءتوراعا.
پەرۆىي پرەدسەداتەل
11.1. تۇسىندىرمە. پوياسنەنيە
قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانعا دەيىن
دە جوعارعى كەڭەستىڭ، ءتوراعالارى بولعاندىقتان «تۇنعىش
توراعا» ءۇعىمى وقىرمانداردىڭ سۇراعىن تۋعىزارى ورىندى.
سول سەبەپتەن قۇرىستىرۋشىلار كىتاپتىڭ اتاۋىنا تۇسىندىرمە
جازۋدى ءجون كوردىك.
قازاقستان پارلامەنتى العاش رەت 1937 جىلعى قازاق كسر-نىڭ
كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلدى، ال قازاق كسر جوعارعى
كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى سايلاۋى 1938 جىلعى 24 ماۋسىندا وتكىزىلدى.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسىنىڭ ءتوراعالارى بولىپ:
ا.قازاقباەۆ (07.1938-03.1947)، د.ك.كەرىمباەۆ (03.1947-03.1954)،
ن.د.وڭداسىنوۆ (03.1954-03.1955)، ج.ا.تاشەنوۆ (03.1955-01.1960)،
ف.ك.كارىبجانوۆ (01.1960-01.1961)، ءي.ش.شارىپوۆ (01.1961-04.1965)،
س.ب.نيازبەكوۆ (04.1965-12.1978)، ي.ابدىكاريموۆ (12.1978-12.1979)،
س.ن.يماشەۆ (12.1979-03.1984)، ءب.ا.اشىموۆ (03.1984-09.1985)،
س.م.مۇحاشەۆ (09.1985-03.1988)، ز.ك.كاماليدەنوۆ (03.1988-03.1989)،
م.ر.ساعديەۆ (03.1989-02.1990)، 1938-1990 جىلدارى قىزىمەت ىستەدى.
ال قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءتوراعالارى ن.ا.نازارباەۆ
(02.1990-04.1990) جانە ە.م.اسانباەۆ (04.1990-10.1991) قىسقا
مەرزىمدە، باساياعى ءبىرجارىم جىلدا، ورىن الماستىردى. وسى
اتتارى اتالعان 13 ءتوراعا پارلامەنتىڭ ءتورالقاسىنىڭ (پرەزيديمۋنىڭ)
ال ەكەۋى عانا جوعارعى كەڭەستىڭ ءتوراعاسى بول-
دى جانە بارلىعىندا كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ
جوعارعى كەڭەسىن باسقاردى.
كەڭەس وداعىنىڭ تاراتىلۋىنا بايلانىستى 1991 جىلدىڭ
10 جەلتوقسانىندا كسر، قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن
مەملەكەتتىڭ اتىن وزگەرتىپ، كەڭەستىك سوتسياليستىك رەس­
432
پۋبليكا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالدى. ال
ەرتەڭىندە، 1991 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا، اتى وزگەرگەن مەم-
لەكەت جانە جوعارعى كەڭەس ءوزىنىڭ ءبىرىنشى ءتوراعاسىن بالامالى
جۇيەمەن سايلادى. ول سەرىكبولسىن ءابدىلدين، بۇل ءبىر.
ەكىنشىدەن، جاڭا سايلانعان ءتوراعا جوعارعى كەڭەستىڭ جۇمىس
كەستەسىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى»
تۋرالى زاڭ جوباسىن ەنگىزىپ، (وسىنداي زاڭ كەرەكپە،
مۇمكىن پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىدا جەتەر دەگەن پىكىرلەرگە كەلىسپەي)،
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار
بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك كۇنىن، جوعارعى كەڭەستىڭ وسى زاڭدى
كۇشىنە ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلىسىنا قول قويىپ، جاريالادى. (الما-
اتا، 16 جەلتوقسان 1991 ج.، ء№1008-ححىى).
ۇشىنشىدەن، ءس.ابدىلدين باسقارعان جوعارعى كەڭەس قازاقستاننىڭ
ەڭ ءبىرىنشى، ءتول كونستيتۋتسياسىن (28.01.1993ج.) ەلىمىزدىڭ
رامىزدەرىن (06.06.1992 ج.)، ۇلتتىق تەڭگەسىن (15.11.1993 ج.)
باسقادا وتانىمىزدىڭ ىرگە تاسىن نىعايتاتىن 250 دەن استام
زاڭ قابىلدادى.
تورتىنشىدەن، سەرىكبولسىن ءابدىلداۇلى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ
بىرىنشى «تاۋەلسىز» ءتوراعاسى بولدى. سەبەبى ءبۇرىنعى ءتوراعالاردىڭ
بارلىعىدا موسكۆانىڭ كەلىسىمىنسىز تاققا سايلانبايتىن،
ال ءابدىلدين موسكۆانىڭ ىقپالىنىز، پرەزيدەنتىڭ قارسى بولعانىنا
قاراماستان، وسى قىزىمەتكە تەك دەپۋتاتتاردىڭ تالعامىمەن
سايلاندى.
بەسىنشىدەن، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءس.ابدىلديننىڭ ەسىمىنە
قوسالقى اتاۋلاردا قوسىلدى. مىسالى، ەل اعاسى، مەملەكەت
قايراتكەرى، قازاقستان ساياساتىنىڭ اتاسى، وپپوزيتسيا جەتەكشىسى،
كوممۋنيستەردىڭ سەركەسى، ادال ساياساتكەر، پرەزيدەنتتىڭ وپپونەنتى،
تىپتى كەيبىر ازاماتتار «مەنىڭ پرەزيدەنتىم» دەپ تە اتاي-
دى. وسىنداي اتاۋلاردىڭ تىزبەسىندە تايعا تاڭبا باسقانداي:
«ول تاريحقا تاۋەلسىز قازاقستان جوعارعى كەنەسىنىڭ تۇنعىش
توراعاسى جانە بيلىكتىڭ ءنۇسقاۋىنسىز حالىق سايلاعان العاشقى
دەپۋتات رەتىندە ەندى» دەگەن باسىلىمدا بار. ءبىز، قۇراستىرۋشىلار
وسى تاريحي شىندىق كىتابتىڭ اتاۋىنا لايىق دەپ
ۇيعاردىق.
433
قۇراستىرۋشىلار.
ۋۆاجاەمىي چيتاتەل! دو پروۆوزگلاشەنيا گوسۋدار-
ستۆەننوي نەزاۆيسيموستي ۆ كازاحستانە فۋنكتسيونيروۆال ۆەر-
حوۆنىي سوۆەت كازاحسكوي سوۆەتسكوي سوتسياليستيچەسكوي رەسپۋبليكي.
س 1938 پو 1991 گ.گ. ۆەرحوۆنىي سوۆەت كازسسر ۆوزگلاۆليالي
15 پرەدسەداتەلەي. ۆ سۆيازي س ەتيم ۋ چيتاتەليا موجەت ۆوزنيكات
ۆوپروس، پوچەمۋ 16 پرەدسەداتەل ستال پەرۆىم؟
دەلو ۆ توم، چتو 10 دەكابريا 1991 گودا ۆەرحوۆنىي سوۆەت
كازسسر پومەنيال نازۆانيە گوسۋدارستۆا ي كازسسر ستالا –
رەسپۋبليكا كازاحستان، ا پارلامەنت – ۆەرحوۆنىم
سوۆەتوم رەسپۋبليكي كازاحستان. نا ۆتوروي دەن، 11 دەكابريا
پەرەيمەنوۆاننىي ۆەرحوۆنىي سوۆەت رەسپۋبليكي كازاحستان
يزبرال سۆوەگو پەرۆوگو پرەدسەداتەليا نا التەرناتيۆنىح نا-
چالاح. يم ستال سەريكبولسىن ابديلداەۆيچ ابديلدين.
ەتو، ۆو-پەرۆىح.
ۆو-ۆتورىح، ۆنوۆ يزبراننىي پرەدسەداتەل ۆ توت جە دەن
ۆنەس ۆ پوۆەستكۋ دنيا پروەكت كونستيتۋتسيوننوگو زاكونا «و گوسۋ-
دارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاحستان» ۆوپرەكي كو-
لەبانيۋ يسپولنيتەلنوي ۆلاستي. كاك يزۆەستنو، 16 دەكابريا 1991
گودا ۆەرحوۆنىي سوۆەت 12 سوزىۆا پرينيال كونستيتۋتسيوننىي زا-
كون رك «و گوسۋدارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي رەسپۋبليكي كازاح-
ستان» ي س.ابديلدين وگلاسيۆ و سوۆەرشيۆشيمسيا پودپيسال پو-
ستانوۆلەنيە پارلامەنتا و ۆۆەدەني ۆ دەيستۆيە داننوگو سۋدبو-
نوسنوگو اكتا. (الما-اتا، 16 دەكابر 1991 گ.، ء№1008-ححىى).
ۆ-ترەتيح، ۆەرحوۆنىي سوۆەت 12 سوزىۆا ۆوزگلاۆلياەمىي
س.ابديلدينىم 28 يانۆاريا 1993 گودا پرينيال پەرۆۋيۋ كونستيتۋ-
تسيۋ نەزاۆيسيموگو كازاحستانا، 6 يۋنيا 1992 گودا ۋتۆەرديل گو-
سۋدارستۆەننىە سيمۆولى، پرينيال زاكون و ناتسيونالنوي ۆاليۋتە
ي 15 نويابريا 1993 گودا ۆۆەدەن ۆ وبوروت تەنگە. ۆسەگو پرينياتو
بولەە 250 زاكونوۆ، ناتسەلەننىە نا ۋكرەپلەنيە فۋندامەنتا نە-
زاۆيسيموستي ي گوسۋدارستۆەننوستي وتەچەستۆا.
ۆ-چەتۆەرتىح، س.ابديلدين پەرۆىي پرەدسەداتەل ۆەرحوۆ-
نوگو سوۆەتا، يزبراننىي نا التەرناتيۆنىح ناچالاح ساميمي
دەپۋتاتامي بەز ودوبرەنيا موسكۆى، پارتي ي پرەزيدەنتا.
434
ۆ-پياتىح، زا گودى نەزاۆيسيموستي پرو س.ابديلدينا راس-
پروسترانەنى رازليچنىە پروزۆيششە ي وپرەدەلەنى نەكيە وبششە-
ستۆەننىە ستاتۋسى، وتراجايۋششيە ەگو پوليتيچەسكۋيۋ پوزيتسيۋ.
ك پريمەرۋ، ەل اعاسى، پاتريارح كازاحستانسكوي پوليتيكي، گوسۋ-
دارستۆەننىي دەياتەل، پوليتيچەسكي تياجەلوۆەس، سامىي چەست-
نىي پوليتيك، گلاۆنىي وپپونەنت رەجيما ي ت.د. سرەدي نيح ەست
ي تاكايا مىسل: «مالو كومۋ ۆ يستوري ۆەزلو تاك، كاك سەريكبول-
سىنۋ ابديلدينۋ. وكازاتسيا نا گرەبنە زاكونوداتەلنوي ۆلاستي
يمەننو ۆ مومەنت روجدەنيا نوۆوگو ۆ يۋريديچەسكوم وتنوشەني
گوسۋدارستۆا – اۆتوماتيچەسكي وزناچاەت ۆويتي ۆ يستوريۋ».
ۆسە ەتي پەرەچيسلەننىە فاكتورى يستوريچەسكايا يستينا
ي مى سوستاۆيتەلي كنيگي، پوسۆياششەننوي 25-لەتيۋ گوسۋدار-
ستۆەننوي نەزاۆيسيموستي كازاحستانا، رەشيلي نازۆات پەرۆىي
پرەدسەداتەل. پرەدلاگاەم ك ۆنيمانيۋ چيتاتەليا پۋبليكاتسي
تەح لەت، ا زاتەم ۆوسپومينانيە ساموگو پەرۆوگو پرەدسەداتەليا
و مولودوستي.
سوستاۆيتەلي
11.2. مەن سوعىس تۇلەگىمىن. پودروستوك ۆوينى
شولۋ. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 70 جىلدىق جەڭىسىن اتاپ وتكەن
شارالار ماعان دا كوپ وي سالدى. سوعىس 22 ماۋسىم 1941 جىلى
باستالعاندا مەن ءۇش جارىم جاستا ەكەنمىن. 1937 جىلى 25
قاراشادا سەمەي وبلىسى اقسۋات اۋدانى ەگىندىبۇلاق مەكەنىندە
دۇنيەگە كەلىپپىن. كەيىنىرەك ءومىربايانىمدا جازىلىپ جۇرگەن
تۋعان جەرىم – «قىزىلكەسىك» ەگىندىبۇلاقتان 7-8 شاقىرىم
جەردەگى ىرىلەنگەن كولحوزدىڭ ورتالىعى بولدى. ول زاماندا تۋ
تۋرالى كۋالىك جازباعان بولار، تەك ءتولقۇجات الاردا اۋداندىق
ىشكى ىستەر مەكەمەسىنىڭ تىزىمىنەن مەنىڭ ءاتى-جونىم تابىلىپ،
تۋعان كۇنىمدى سول كەزدە ءبىر-اق ءبىلدىم.ودان بۇرىن مەنىڭ تۋعان
كۇنىم كۇزدە، قار ءبىرىنشى جاۋعان – مەرزىم بولاتىن.
ادەتتە ءومىرباياندى اكە‑شەشەدەن باستاۋشى ەدى، مەن وزىمشىلدىككە
جول بەرىپ قويىپپىن. مەنىڭ ەكى اكەم، ەكى شەشەم
بولدى. مەنى ومىرگە اكەلگەن اكەم – احمەتجان (شالاباي)، شە-
شەم – ءان، ء(انۋار) ال باۋىرىندا بولعان اكەم ءابدىلدا، شەشەم
435
تىلەجان. وسى كۇنگە دەيىن وسىلاردىڭ قايسىسىن اكەم، شەشەم
دەپ ايتۋعا باتىلىم جەتپەي ءجۇر.
احمەتجان (جەتى ايىلىعىمدا تۋعاندىقتان، جەڭەشەلەرى شالاباي
دەپ اتاپتى) سول زامانداعى اۋدان ازاماتتارىنىڭ الدىڭعى
قاتارىندا، ساۋاتتى، كەڭەس جانە تۇتىنۋ ۇيىمدارىندا قىزمەت
اتقارىپتى. ال ءابدىلدا اۋىلدا قول ونەر شەبەرلىگىمەن اعاشتان
بۇيىم جاساۋ، ۇستالىق جانە پەش سالۋ سياقتى جۇمىستارمەن
شۇعىلدانعان دەسەدى. ول كىسى قالجىڭباس، جولداستارىنا
سىقاق‑ولەڭدەر شىعارادى ەكەن. ەل اۋزىنان ەستىگەنىم، پەش
قالاۋعا شاقىرعان ءۇي ابەڭە جاقسى سىي‑قۇرمەت كورسەتپەسە، ءتۇتىنى
تارتپايتىنداي ءبىر جەرىن بىتەپ كەتىپ، ءۇي يەلەرى جالىنىپ-جال-
پايىپ، قايتا شاقىرۋىن كۇتەتىن دەسەدى. ال ءوزىنىڭ دوسكەلدى دەگەن
قۇرداسى قىستا وگىز شانامەن بۇقتارمادان ەگىندىبۇلاققا بالىق
تارتاتىن، وعان ابەڭ ءبىر جولى:
اي، دوسكەلدى، دوسكەلدى،
كىرەگە بارىپ بوس كەلدى.
بوس كەلگەنىن قايتەيىن
قوڭىرمەنەن ءوش كەلدى، –
دەگەن ولەڭ شۋماعىن دوسكەلدىنىڭ جۇبايى قوڭىر اپامىزدىڭ ءوز
اۋزىنان سوعىس جىلدارىندا ءجيى تىڭدادىم. قوڭىر ماعان دا ەپ-
تەپ «سەنىڭ اكەڭ ولاي ەدى، بۇلاي ەدى» دەپ ماقتاپ، اڭگىمەلەپ قوياتىن.
وكىنىشكە قاراي، ەكى اكەمنىڭ دە ءوڭى-تۇسى ويىمدا جوق،
اكەلەرىمدى بىلمەدىم دەۋگە بولادى. ولارعا دەگەن ىقىلاسىمدى
2012 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن»
دەگەن بەس تومدىق كىتابىما «اكەم احمەتجان (شالاباي) جانە
اتام ءابدىلدا ءالىمجانوۆتار ۇلى وتان سوعىسىندا مەرت بولىپ،
قابىرلەرى مايدان شەبىندە قالعان. وسى بەس تومدىق جيناقتى قوس
اكەمە ەسكەرتكىشكە ارنادىم. سەرىكبولسىن» دەگەن قولتاڭبا جا-
زىپ، اكەلەرىمە وتەي الماعان پارىزىمدى جەڭىلدەتكەن بولدىم.
شەشەلەرىم تىلەجان («اپا» دەيتىنمىن)، ءان («تاتە» دەيتىنمىن)
ۇي شارۋاسىمەن شۇعىلداندى. ال سوعىس جىلدارىندا كول-
حوزدا جۇمىس ىستەپ، قوي، ەشكى سۋىپ، تاتەم مايدانعا جىبەرۋگە
جايلاۋدا قوي سۇتىنەن برىنزا دايارلاعانى ەسىمدە. شەشەلەرىم
جاۋىنگەرلەرگە جىبەرىلەدى دەپ، جۇننەن ءجىپ ءيىرىپ، قولعاپ،
436
شۇلىق توقيتىن. انالارىمنىڭ ىستەگەنىن كورىپ، مەن دە ۇرشىق
ىيىرىپ، قولعاپ توقۋدى ۇيرەنگەن ەدىم. ەكى شەشەم دە مەن دەگەندە
شىبىن جاندارىن قيۋعا ءازىر ەدى. تاتەم 1976 جىلى، ال اپام
1982 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ولارعا توپىراق سالىپ، باستارىنا
اتى-جوندەرى جازىلعان ءمارماردان تاقتايشا قويدىم.
جۋرناليست-جازۋشى كوپبوسىن پانزابەكوۆ 2011 جىلى «دا-
رابوز» دەگەن كىتاپ جيناعىنا ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى ازاماتتا-
رى تۋرالى ماعلۇماتتار جيناپ جاتىرمىز، ءسىز جونىندە جازۋدى
ماعان تاپسىرىپ ەدى، سىزبەن جولىعىپ ءومىربايانىڭىزدى جازىپ
السام»، دەپ قولقا سالدى. كوبەكەڭە «مەن تۋرالى اقپاراتتار
باق-تا بار عوي، سودان ءوزىڭىز تەرىپ، سالارسىز دەدىم دە، ىشىمنەن
مەنىڭ قويىرتپاق ءومىربايانىمنىڭ قانشالىقتى، كىمگە كەرەگى بار
دەيسىڭ» دەپ، تۇجىرىم جاساپ ەدىم. سول جىلى «دارابوز» ۇلكەن
توم بولىپ باسپادان شىقتى. كىتاپتا ۇلتىمىزدىڭ ارداقتىلارى
ساعادات نۇرماعامبەتوۆ، تالعات بيگەلدينوۆ، ەرمەك سەركەباەۆ،
سالىق زيمانوۆ، ا

https://www.facebook.com/zhumash.kenebay/posts/1126859677433566

قوسىمشا جۇكتەلگەن سۋرەتتەرى:

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/oku.php?tur=11&id=1674

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەڭ جاڭا ماقالالار


تۇرسىنباي قۇلاحمەت: جان 1 مينوت
قر پرەزيدەنتى قىسقامەرز 7 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 9 مينوت
السەيىت اقپانبەتۇلى | 19 مينوت
تيانشان تورى 19 مينوت
قازاقستانداعى ءداستۇرلى 19 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 19 مينوت
يران: انگليانىڭ مۇناي ك 19 مينوت
پاكىستاندا لاڭكەستىك شا 1 ساعات
قۋلىق-سۇمدىقپەن شۇعىلدا 1 ساعات
3 مىڭ گەكتار ورمان وتقا 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
22 شىلدە: تۋعان كۇن يەل 1 ساعات
شىمكەنتتە ءتۇرلى مەديتس 1 ساعات
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگ 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
كانادادا شاعىن ۇشاق وزە 2 ساعات
يتاليا بىرلەسكەن ۇكىمەت 2 ساعات
كانادادا شاعىن ۇشاق وزە 2 ساعات
22 شىلدە. قازاقپارات كۇ 2 ساعات
مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ اق 2 ساعات
يمامدارعا تەمەكى شەگۋگە 3 ساعات
ەلىمىزدىڭ ءبىر قالاسىند 3 ساعات
افريكا كۋبوگىنىڭ ۇزدىكت 3 ساعات
شياڭگاڭداعى ٴار سالا قا 3 ساعات
جۇڭگو ەكونوميكاسى ورنىق 3 ساعات
جۇڭگونىڭ ٴدىن سالاسىندا 4 ساعات
جۇڭگوعا كەلىپ وقۋعا قات 4 ساعات
زەكەت قورى: وڭىرلەردەگى 4 ساعات
جۋحاي قالاسى مەن اۋمىن 5 ساعات