كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-1616752240 %60 %

ادامزاتتى تاڭعالدىرعان فرانتسيا! — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 20:28 - 2019/08/21

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

ادامزات بالاسى جارالعالى بەرى زۇلىمدىق ىزگىلىكتى قانشا تۇنشىقتىرۋعا تىرىسىپ باققانىمەن، ادامدىقتىڭ ­التىن ساۋلەسى سونگەن ەمەس. ونىڭ كۇن سونگەنشە سونبەسى انىق.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بريتانيانىڭ كوۆەنتري دەگەن شاعىن قالاسى فاشيزم ناۋبەتىنەن قاتتى زارداپ شەگىپ بارىپ، زورعا امان قالعان ەكەن. قالا حالقى 1944 جىلى ءفاشيزمنىڭ قانقۇيلى ­شابۋىلىنا تاپ بولعان ستالينگرادقا كومەك قولىن سوزۋدى وزدەرىنىڭ بورىشى­ ­سانايدى. ءسويتىپ، ەڭكەيگەن كارىسىنەن ەس بىلگەن بالاسىنا دەيىن 6 پەنستەن جيناپ، 4516 فۋنتتى قىزىل اسكەرلەر ءۇشىن رەنتگەن اپپاراتىن ساتىپ الۋعا جىبەرەدى. قورشاۋدا قالىپ اشتان قىرىلعان قاھارمان قالا تۇرعىندارىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن كوۆەنتريدىڭ 830 ايەلى باۋىرلاستىق نيەتپەن ۇلكەن داستارقانعا ەسىمدەرىن كەستەلەپ ­جازىپ، قاراجاتپەن قوسا ستالينگرادقا اتتاندىرادى. وسى كۇنى سول داستارقان ۆولگوگرادتاعى مەملەكەتتىك قورعانىس مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.

سول كۇننەن باستاپ وسىناۋ «باۋىر­لاستىق» دەيتىن ۇعىممەن نارلەنگەن ادامدىقتىڭ اق نۇرى الەمدىك قوزعالىستىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدى.
بۇگىندە الەمنىڭ 17 قالاسى الماتىمەن باۋىرلاستىق قاتىناس ورناتقان. سونىڭ ءبىرى – فرانتسيانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى برەتانيا ايماعىنىڭ ورتالىعى رەنن قالاسى.
سول جاققا بارىپ، كوپ جايلاردى كوزىممەن كورىپ، كوڭىلگە ءتۇيىپ، كوكىرەك ساۋلەسىنەن وتكىزۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ­برەتانيا حالقىنىڭ ءومىر سالتى، ءداستۇرى، مادەنيەتىنىڭ سان سىرىنا قانىق بولىپ، جۇرەك تەرەڭىنە ءسىڭىرىپ قايتتىم.

سىرى مەن جىرى بولەك برەتوندىقتار

فرانتسۋزداردىڭ ىشكى الەمىنە بويلاۋ ءۇشىن بار عۇمىرىڭىزدى سارپ ەتۋىڭىز مۇمكىن. ونى قانشا بىلەم دەگەننىڭ وزىندە دە، ءبىر كۇنى كۇتپەگەن جەردەن ءبىر توسىن قىلىعى سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلەدى. جەر بەتىندە مىنەزىن ءدوپ باسىپ بولجاۋعا بولمايتىن ءبىر حالىق بولسا، ول – فرانتسۋزدار-اۋ…
فرانتسۋزدىڭ دا فرانتسۋزى بار. برەتوندىق فرانتسۋزداردىڭ جىرى دا، سىرى دا بولەك. بۇل ءوزى كەرەمەت پاتريوت حالىق. تاريحىنا اسا بەرىك. سان عاسىر بويى مۇرتى بۇزىلماي ساقتالعان قامالدارىن ايتپاعاندا، 200 جىل بۇرىن اتا-باباسى سالعان ءۇيدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي كۇتىپ-باپتاپ، ءالى كۇنگە سوندا تۇرىپ جاتقان برەتون وتباسىن كوردىم. ءسۇرىپ تاستاپ، ورنىنا زاماناۋي جاڭا ءۇي سالىپ الماعانىن ايتساڭىزشى! سول زاماندا پايدالانعان اياق-تاباق، تابا، وجاۋلارىنا دەيىن ءاسۇيىنىڭ قابىرعاسىنا جادىگەر رەتىندە اسپەتتەپ ءىلىپ قويىپتى.
تاريحي تۇلعالارىن قاتتى قۇرمەتتەيتىنى سونشالىق، دوڭىزىنا ناپالەون دەگەن اتاۋ بەرگەن ادام سوتتالادى. ارنايى زاڭ شىعارىپ قويعان.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ماتەلگە نىساپشىل ءارى ۇنەمشىل برەتوندىقتار دا بويۇسىناتىنداي. قورشاعان ورتا ءمىنسىز. كوشەلەرى دە جىلان جالاعانداي. سىرتتا كيىپ كەلگەن اياق كيىمىن شەشپەستەن جۇرە بەرەدى. ەسەسىنە بۇگىن كيگەن جەيدەسىن ەرتەڭ قايتا كيمەيدى، تازاسىنا اۋىستىرادى. تابيعي قوقىستى تاستاماي ىسكە جاراتادى. قالدىقسىز تەحنولوگيا. كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەك قابىقتارىن كەپتىرىپ، ۋاتىپ، باقتاعى اعاشتار مەن گۇلدەردىڭ تۇبىنە توگەدى. حيميالىق تىڭايتقىش ساتىپ الىپ شىعىندالمايدى. ورىنسىز شاشىلۋ، داراقىلىق دەگەنگە جول جوق. ءبىر تيىن شىعىننىڭ ون ەسە قايىرىمى بولاتىن ءىستى عانا توڭىرەكتەيدى. تۇرمىس-تىرشىلىگى وتە قاراپايىم. اينالاسى كوگال مەن گۇلگە بولەنگەن قۇستىڭ ۇياسىنداي ۇيلەردىڭ بولمەلەرى شاپ-شاعىن. ارتىق تۇرعان دۇنيە جوق. بارلىق جەردە مينيماليزم كورىنىس تاپقان.
حالقى قوعامدىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە وتە بەلسەندى. ەرەۋىل ءومىر سالتىنا اينالعان. تۇككە تۇرماس ماسەلەگە بولا شۋلاپ-شۇرقىراپ ەرەۋىلگە شىعا سالادى. وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ايلار بويى ەرەۋىلدەتىپ، وقۋ پروتسەسى توقتاپ قالسا تاڭعالماڭىز. بۇل – قالىپتى جاي.
سپورت – جالپىعا ءتان كورىنىس. دەمالىس­ كۇندەرى ءبارىن تاستاپ، مىندەتتى تۇردە تابيعاتقا شىعادى.
برەتوندىقتاردا الەۋمەتتىك ستاتۋسقا ءبولۋ دەگەن ۇعىم جوق. ەڭ باي نەمەسە اسا ­لاۋازىمدى ادام كوپىر استىندا تۇنەپ جاتقان قايىرشىعا قايىرىلىپ بارىپ تىلدەسۋدەن ارلانبايدى…
فرانتسۋزدار قوعامشىل كەلەدى. ۇرپاعىن كوزىن تىرناپ اشقاننان اتانىڭ ەمەس، ادامنىڭ بالاسى بولۋعا، وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەپ وسىرەدى. ەل-جۇرتىنا، تۋعان قالاسىنا قايتكەندە دە ءبىر پايدا كەلتىرۋ – ءار فرانتسۋزدىڭ قاسيەتتى بورىشى!

1491 جىلعى قۇجات

پاريجگە بارىپ جۇرگەندەر بارشىلىق. ال فرانتسيانىڭ سوناۋ سولتۇستىك-باتىسىنداعى برەتانيا ايماعىنىڭ ورتالىعى رەنن قالاسىن تاماشالاۋدى كىم ارماندامايدى دەيسىز. بۇل ءوزى 250 مىڭعا تاياۋ حالقى بار، ەجەلگى زاماندا ىرگەسى قالانعان تاريحي قالا. ەرتەدە بۇل ارانى كەلت حالقىنىڭ رەدون دەگەن تايپاسى جايلاعان ەكەن. رەنن دەگەن اتاۋدى دا ­سولار بەرگەن دەيدى. اۋەلدە ءوز الدىنا جەكە دارا تاۋەلسىز گەرتسوگتىگى بولعان. فرانتسۋزدار بۇلاردى جاۋلاپ الماق ­بولىپ ۇزدىكسىز سوعىس اشىپتى. سوڭىندا فرانتسيا كورولى كارل VIII برەتانيانىڭ بار ايماعىن باسىپ العانىمەن، رەنن قالاسىنا جەتكەندە جەرگىلىكتى اسكەر ولىسپەي بەرىسپەي شايقاسقان. قالا قانعا بوككەن. مۇنى كورىپ شىداماعان گەرتسوگينيا اننا ­برەتونسكايا 1491 جىلى فرانتسيا قۇرامىنا ەنۋ كەلىسىمىنە قول قويادى. ءبىراق ول ءبىر شارتتى العا تارتادى. جانە ول شارت وسى كۇنگە دەيىن كۇشىندە. برەتانيا­ ايماعىنىڭ حالقى ءوز زاڭىمەن، وزىنە ءتان ەجەلگى داستۇر-سالتىمەن ءومىر سۇرەدى. تاۋەلسىز پارلامەنتى بار. 1720 جىلى رەنن قالاسى الاپات ءتىلسىز جاۋدىڭ سالدارىنان تۇگەلدەي دەرلىك ورتكە ورانعاندا پارلامەنت سارايى امان قالىپتى. كوشەلەرى پەرپەنديكۋليار سىزىق بويىمەن ورنالاسقان جاڭا رەنن قالاسى كلاسسيتسيزم ۇلگىسىمەن تۇگەلدەي قايتا سالىنعان.
بۇگىندە بۇل مەكەن – ستۋدەنتتەر قالاشىعى. ونداعى رەنن-1 ۋنيۆەرسيتەتىندە – 25 مىڭ، رەنن-2 ۋنيۆەرسيتەتىندە 17 مىڭ ستۋدەنت ماتەماتيكا، فيزيكا، مەحانيكا، حيميا، فيلوسوفيا، فيلولوگيا، ت.ب. ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الۋدا.
حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى­ ­ساۋدا، ترانسپورت، قىزمەت كورسەتۋ ­سالاسىندا ەڭبەكتەنەدى. برەتانيادا اۋىلشارۋاشىلىعى جانە ەلەكتروندىق ينجەنەريا سالاسى جاقسى دامىعان. ءار ادامنىڭ ورتاشا جىلدىق تابىسى 20 مىڭ ەۋرودان اسادى. بۇل – جالپى فرانتسيا بويىنشا العانداعى كورسەتكىشتەن ءبىرشاما ارتىق. دەمەك، فرانتسيانىڭ وزگە ايماقتارىنا قاراعاندا بۇل ءوڭىر اۋقاتتى تۇرادى دەگەن ءسوز. ءتارتىپ قاتال. سالىق تولەۋگە مىندەتتى ءار ادام جىل سايىن مەرزىمىنەن قالدىرماي سالىق دەكلوراتسياسىن تاپسىرۋى ءتيىس.

رەنن مەتروسى

شاعىن عانا رەنن قالاسىندا مەترو بار. 2002 جىلى ىسكە قوسىلعان. بيلەت باعاسى – 1،5 ەۋرو.
قىزىق! قايدا بارسام الدىمنان نورمان­ فوستەر شىعادى. اتاقتى اعىلشىن ارحيتەكتورى. ەلوردامىزداعى حانشاتىر مەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن جوبالاعان. فوستەر جوبالاعان لوندونداعى بريتان مۋزەيىن كورىپ اۋزىمدى اشىپ قالعانىم… ەندى، مىنە، رەنن قالاسىندا دا حاس شەبەردىڭ قولتاڭباسى. مەترونىڭ ەستاكادالىق ستانتسيالارىنىڭ جوباسى نورمان فوستەردىڭ عاجايىپ ونەر تۋىندىسى ەكەن. ادەمىلىگى مەن بىرەگەيلىگىن وزدەرىڭىز كوزگە ەلەستەتە بەرىڭىزدەر.
بۇل قالانىڭ مەتروسىندا رەلس جوق. ۆاگوندار رەزىڭكە دوڭگەلەكتەرمەن جۇرەدى. ءيا، ءيا، كادىمگى رەزىڭكە دوڭگەلەكتەر! ال مەترو جولى ارنايى بەتون مەن قۇرىشتان قۇيىلعان. بۇل – جاڭا تەحنولوگيا. ەلەكتر قۋاتىمەن قوزعالىسقا تۇسەتىن ۆاگونداردا جۇرگىزۋشى دە جوق، ورتالىقتان بار بولعانى 4-اق ادام باسقارادى. ەسىك اۆتوماتتى تۇردە اشىلىپ-جابىلادى. ستانتسيا مەن پويىز­ جولىنىڭ اراسى جىلجىپ اشىلاتىن اينەك ەسىكتى قابىرعامەن قورشالعان. كەلىپ توقتاعان پويىزدىڭ ەسىگىمەن ءبىر مەزگىلدە الگى قابىرعانىڭ ەسىگى دە اشىلىپ، ادامدار پويىزعا كىرىپ كەتكەن سوڭ، بىرگە جابىلادى. ءبىتتى. پويىز جولىن كورە المايسىز. قۇرىشتان قۇيىلعان، رەلسى جوق مەترو جولى مەن پويىزدىڭ رەزىڭكە دوڭگەلەگىن كورگىم كەلىپ، قاتتى قۇشتارلىعىم ويانعان. ءبىراق ونى مەن تۇگىل، رەندىكتەردىڭ وزدەرى دە كورمەپتى. قاۋىپسىزدىك شارالارى دەگەن – وسى. قاۋىپسىزدىك شارالارى دەمەكشى، جۇرگىزۋشىسى جوق پويىزدىڭ ەسىگى جابىلا بەرگەندە كىرىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ ەتەگىن قىسىپ قالسا نە بولادى دەسەڭىزشى. تۇك تە بولمايدى ەكەن. بىرىنشىدەن، ونداي جاعدايدا پويىز ورنىنان تاپجىلمايدى. ەسىك قايتا اشىلادى. ەكىنشىدەن، بار بولعانى ءبىر عانا سىزىق بويىمەن جۇرەتىن، 15 ايالداماسى بار پويىز جولىن 120 بەينەكامەرا باقىلايدى. جولدىڭ جەر ۇستىندەگى بولىگىنەن جەر استى بولىگى باسىم. ء12-سى جەر استىندا. ويتكەنى رەزىڭكە دوڭگەلەكپەن جۇرەتىن پويىزدار ءۇشىن قولايسىز اۋا رايى ءقاۋىپتى. راس، برەتانيانىڭ اۋا رايىندا مۇنداي قۇبىلىستار سيرەك. بۇل ايماقتىڭ كليماتى جۇمساق، قوڭىرسالقىن، جانعا جايلى. رەلس بولماعاسىن، پويىزدا ­دىبىس تا بولمايدى، سىرعىپ قانا وتىرادى. دوڭگەلەكتەردى ءجيى اۋىستىرۋعا بايلانىستى قىمباتقا تۇسەتىنىن ەسكەرسەك، كەز كەلگەن قالانىڭ مۇنداي جولدار سالۋعا شاماسى جەتە بەرمەسە كەرەك.
رەننگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە الماتى­دان بارعان باۋىرلاستىق دەلەگاتسياسى برەتانيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى ءارى قالا مەرىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ورىنباسارى مادام بۋجاردىڭ قابىلداۋىندا بولدى.
قالا مەرى عيماراتىنىڭ مانساردىنداعى اياداي بولمە. ءتور جاقتا تۇرىپ قولىڭدى جوعارى كوتەرسەڭ توبەگە تيگەندەي. ەسىككە قاراي قابىرعا بيىكتەي بەرەدى. شاتىرداعى ۇزىنشاق تەرەزەدەن تۇسكەن كۇن ساۋلەسى بولمەنى نۇرلاندىرىپ تۇر.
مادام بۋجار وتە قاراپايىم ەكەن. كەزدەسۋدەن كەيىن ۇيىمداستىرىلعان فۋرشەتتە ۇلكەن-كىشى دەمەي، بارىمىزبەن ەمەن-جارقىن، ەركىن تىلدەسۋى، ءازىل-قالجىڭى دا، سالماقتى سوزدەرى دە، جىميا جىلى تارتۋى دا تەز ارادا باۋىر باسىپ، جاقىنداسا تۇسۋىمىزگە دانەكەر بولدى. بۇل جاقتىڭ شەنەۋنىكتەرى ماڭعازدانۋ، كىسىمسۋ، جوعارىدان قاراۋ دەگەندى بىلمەيدى ەكەن. ەركىن شۇيىركەلەستىك. شەنەۋنىكتى جارىسا ماقتاۋ بولعان جوق. شاراپتى ءوزىڭ قۇيىپ الۋ – فرانتسۋز ادەبىنە جات قىلىق. بۇل داياشىنىڭ نەمەسە ءۇي يەسىنىڭ ءتول شارۋا­سى. سوسىن ۇستى-ۇستىنە باستىرمالاتىپ قۇيا بەرۋ دە فرانتسۋز مادەنيەتىنە جات. بوكالىڭدى سارقا ىشكەن سوڭ عانا كەلەسى پورتسيا قۇيىلادى. ال جارتىلاي تاۋىسىپ، بوكال سوڭىنا ىشىمدىك قالدىرىپ كەتسەڭ، سۋسىن ۇنامادى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن.
فرانتسيادا اكىمدەردى دە حالىق سايلايدى. جۇرت سايلايتىن ادامىن جاقسى تانيدى. ويتكەنى ۇمىتكەر سايلانباي تۇرىپ حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسادى، جۇمىس ىستەيدى، ورنى ءۇشىن كۇرەسەدى. سايلانعاننان كەيىن حالىقپەن اراداعى سەنىم شىنايىلىعى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن كۇرەسەدى.
برەتانيادا حالىق – عالامات كۇش. ولارمەن اقىلداسپاي ءبىر تال قۋراي دا سىندىرىلمايدى. اۋلادان بالالار قالاشىعىن سالۋ ءۇشىن دە سول اۋلانىڭ تۇرعىندارىمەن اقىلداسادى.
ەكى قالا باۋىرلاستىعىنىڭ جۇمىسىنا العاش رەت ارالاسىپ تۇرعاندىقتان، كاسىبي جۋرناليست رەتىندە مەنى مىنانداي سۇراق قىزىقتىرماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى: باۋىر­لاستىق جۇمىسىنان ەكى جاق نە كۇتەدى؟
فرانتسۋز جاعى الماتى قالاسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ارقىلى قازاق ­دەگەن حالىقتىڭ بولمىسىمەن، سالت-داس­تۇرىمەن، تىرشىلىگىمەن تانىسىپ، مۇمكىن بولعانىنشا قازاق جاستارىنىڭ فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنگەنىن قالايدى ەكەن.
فرانتسۋزدار ءوز انا تىلىنە ۇلتتىق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە زور قۇرمەتپەن قاراپ، كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتايدى. بۇل ءتىلدى بىلمەسەڭ دە بىلۋگە تىرىسقانىڭنىڭ ءوزى، ءتىپتى بىرنەشە ءسوزدى شاتىپ-بۇتىپ سويلەۋىڭنىڭ ءوزى ولار ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. فرانتسۋزدار ءۇشىن ءوز ءتىلىن دۇنيەجۇزىنە كەڭ تاراتۋدان اسقان قىزمەت جوق. سوندىقتان دا ۇكىمەتارالىق جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ الدىنا بۇل ءىس ۇلى ماقسات ەتىپ قويىلىپ، «فرانكوفونيا» ­دەگەن تەرمين پايدا بولعان. ءتول مادەنيەتىن ساقتاپ، مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – فرانكوفونيا دەپ سانايدى ولار.
الەمدەگى كوشباسشى ءتىل اعىلشىن ءتىلى بولسا دا، قازاقتار فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنۋگە قۇلىقتى. دۇنيەجۇزىنىڭ 29 ەلىندە رەسمي ءتىل رەتىندە مويىندالعان فرانتسۋزشانى مەڭگەرۋ جامان با؟ مىسالى، جەر بەتىندەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ەڭ جوعارى دەپ سانالاتىن بەلگياداعى ءۇش رەسمي ءتىلدىڭ ءبىرى – فرانتسۋز ءتىلى. بەلگيانىڭ – 5 ميلليون، شۆەيتساريانىڭ – 1،5 ميلليون حالقى وسى تىلدە سويلەيدى. كانادا، امەريكا مەن افريكانىڭ دا كەيبىر حالىقتارى فرانتسۋز تىلىندە سويلەيدى. بۇل ءتىل – بۇۇ-داعى 6 جۇمىس ءتىلىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە الەمنىڭ 500 ميلليون حالقى فرانتسۋز تىلىندە سويلەيدى. قالا بەردى ول – ۆولتەر مەن ديدرو سىندى ­دانىشپان فيلوسوفتاردىڭ، موپاسسان، ۆيكتور گيۋگو، ەميل زوليا، جيۋل ۆەرن، الەكساندر ديۋما سەكىلدى ۇلى جازۋشىلاردىڭ ءتىلى. فرانتسيانىڭ ءبىر كەزدەگى پرەمەر-مينيسترى ليونەل ­جوسپەن: «اعىلشىن ءتىلى حالىقارالىق بايلانىس ءتىلى بولسا، فرانتسۋز ءتىلى ماڭگىلىك ەليتا ءتىلى بولىپ قالا بەرەدى» دەگەندى بەكەر ايتىپ كەتپەسە كەرەك.
كەزدەسۋ بارىسىندا الماتى قالاسىنداعى مەكتەپتەردە 14 فرانتسۋز فاكۋلتاتيۆتەرى اشىلعانى جانە ونى ارى قاراي دا كوبەيتە بەرۋدىڭ جولدارى مەن ­جوسپارلارى ءسوز بولدى.

تاڭبالىتاس جانە الان شەرون

فرانتسۋز زەينەتكەرلەرى قوعامدىق جۇمىسپەن اينالىسۋدى مارتەبە سانايدى.
رەنن باۋىرلاستىق كوميتەتىندە الان شەرون دەگەن پروفەسسور فيزيك بار. عىلىم دوكتورى. زەينەتكەر دەگەن اتى عانا. كورگەن-بىلگەنىن ودان ءارى زەرتتەپ، ونىسىن تاپ-تۇيناقتاي جۇمىرلاپ، كوپشىلىككە ۇسىنۋدى تۇراقتى داعدىعا اينالدىرعان ەكەن.
وتكەن جىلى قازاقستانعا كەلگەندە الماتىلىقتار فرانتسۋز قوناقتاردى تاڭبالىتاستى كورسەتۋگە اپارعان. سودان باستاپ الان شەرونعا ادامزات بالاسىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى تاڭبالانعان تاستار سىرى مازا بەرمەسە كەرەك. ەرىنبەي-جالىقپاي عالامتورداعى الەم عالىمدارىنىڭ تاڭبالىتاس جايلى عىلىمي ەڭبەكتەرىن جيناقتاپتى. جۇيەلەپ، سارالاپ، جەر بەتىندەگى باسقا دا وسىنداي تاڭبالىتاستاردىڭ قۇپياسىمەن سالىستىرعان. ءوزى قوسقان بولجامدار مەن پايىمدارى تاعى بار. ءسويتىپ، عىلىمي-تانىمدىق ءمانى زور بۇتىندەي ءبىر بەينە­فيلم جاساپ شىعارىپتى. تاپ-تازا عىلىمي ەڭبەك.
قالا مەرىنىڭ دوستىق زالىندا ءوزى جاساپ شىعارعان بەينەفيلمگە ءوزى كوممەنتاري­ جاساي وتىرىپ، قازاقستاننان كەلگەن باۋىرلاستىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىنە كورسەتىپ شىقتى.
قاتتى اسەرلەندىم. ايدالاداعى ءبىر فرانتسۋز قازاق جەرىنىڭ قۇپيا سىرىن دارىپ­تەپ، قۇنىن شارىقتاتىپ، برەتان حال­قىنا ۇسىنىپ وتىر.
الان شەرون جاساعان شارۋانى قا­زاقتار جاساسا جاراسىپ كەتپەس پە ەدى؟..
الان شەرون ءوزى جاساعان بەينەفيلمدى رەنن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە، جالپى كوپشىلىككە كورسەتىپ جۇرگەن جايى بار.

برەتاندىقتاردىڭ تاعام مادەنيەتى

فرانتسۋز مادەنيەتىمەن، ءومىر ءسۇرۋ سالتىمەن جاقىنىراق تانىستىرۋ ماقساتىندا ونداعى باۋىرلاستىق كوميتەتىنىڭ ­مۇ­شەلەرى الماتىدان بارعان قازاقتاردى ۇيدى-ۇيلەرىنە ءبولىپ جاتقىزدى. ارامىزدا فرانتسۋز ءتىلىن بىلەتىن ءبىر-بىر ادام بار. جولدان شارشاپ جەتكەننەن بە، العاشقى كۇنى ۇيقىدان كەش تۇردىق. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپامەن اراداعى ۋاقىت ايىرماشىلىعى بار.
ءۇي يەلەرى ءبىزدى تاماقتاندىردى دا وزدەرى داستارقانعا وتىرمادى.
كۇندە قىدىرىس. شارشاپ كەلەمىز دە كەشكىسىن اياعىمىز اسپاننان كەلە قۇلايمىز. ەكىنشى كۇنى دە ۇيقىدان كەش تۇردىق. ءۇي يەلەرى تاعى بىزبەن تاماقتانبادى. مۇنىسى نەسى دەپ تاڭ بولىپ ءجۇردىم. سويتسەم، ماسەلە بىلاي ەكەن: 73-كە كەلگەن، سىلىپ الار ارتىق ەتى جوق، سۇلىكتەي سىلاڭداعان مەرەي مەن ونىڭ شالى رەيموننىڭ تاماقتانۋ ءداستۇرى ەرەكشە. نەگىزىندە بارلىق ­برەتوندار وسىلاي تاماقتاناتىن كورىنەدى. ءۇش مەزگىل بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا عانا، قاتاڭ گرافيك بويىن­شا اس قابىلدايدى. جانە «بارماعىنىڭ شۇڭقىرىنا» عانا سياتىنداي مولشەردە تاماقتانادى. ولاردىڭ ەت المايتىن سەبەبىنىڭ سىرى وسىندا دەپ ەستىدىك. راسىندا، برەتانيادا بولعان ەكى اپتانىڭ ىشىندە تولىق ادامدى كەزدەستىرمەدىم.
ىستىق تاماقتى ءتۇس پەن كەشكە قالدىرادى. سەنسەڭىز، سوندا بولعان ەكى اپتاعا تاياۋ ۋاقىتتا ەكى رەت قانا ەت تاماق جەدىم. قالعان ۋاقىتتىڭ بارلىعىندا تەڭىز ونىمدەرى كۇتىپ تۇردى.
بارلىق رەستوران تۇسكى 12 مەن 14 ارالىعىندا جانە كەشكى 19.00-دان كەيىن عانا ىستىق تاماق ازىرلەيدى. 12-گە دەيىن، 14 پەن 19 ساعات ارالىعىندا رەستوراندار جابىق. اشىق بولعان كۇننىڭ وزىندە ول ارادان كوفەدەن باسقا ەشتەڭە تابا المايسىز. تاماقتاندىرۋ ورىندارىنداعى بۇلجىماس ءتارتىپ وسىنداي.
فرانتسۋزدار ءۇشىن داستارقاننىڭ سەرۆيروۆكاسى ماڭىزدى. ادەمى داستارقان، مايلىق، 3-4 ءتۇرلى بوكال، سۋسىندار، اق، قىزىل، كۇلگىن شاراپتار، قىتىرلاق، جاڭعاقتار، ت.ت. داستارقاندى سامساتىپ، تاعامعا تولتىرىپ قوياتىن ءبىزدىڭ كوزگە بۇل تىم جۇتاڭ كورىنگەنمەن، انا جەردەن ەشكىم اش قايتپايدى. شۇپىرلەپ تۇرعان بوكالدار مەن ىشىمدىكتەر ءداستۇرىن وزدەرى اپەريتيۆ دەپ قويادى. قىزىل شاراپ پەن اق نەمەسە كوك شاراپ، ۆيسكي، كونياك قۇياتىن ىدىستار ءوز الدىنا بولەك.
ىستىق تاعام كەلگەنشە ءبىر-بىر بوكال شاراپتى سوراپتاعاسىن ارانىڭ كادىمگىدەي اشىلىپ، كەلەسى ۇسىنىلعان تارەلكەدەگى استى تۇك قالدىرماي، تاقىل-تۇقىل قىلاسىڭ. برەتاندىقتاردىڭ ەرەكشە ءبىر داستۇرىنە تاڭ بولدىم. تاماعىن تاۋىسا جەپ، ودان قالدى نانمەن تارەلكەلەرىن جالتىراتىپ تۇرىپ جالاپ-جۇقتاپ قويادى ەكەن. تاپشىلىقتان ەمەس، ارينە.
قازاقتاردىڭ ەتتىڭ ارتىنان قىمىز ­نەمەسە ءبىر توستاق ايران ىشەتىن ءداستۇرى بار ەمەس پە؟ ءسۇت ونىمدەرىنىڭ تاماقتى قورىتۋعا ىقپالى زور ەكەنىن اتا-بابامىز ەشبىر عىلىمي زەرتتەۋلەرسىز-اق بىلگەن. فرانتسۋزدار جىلقىنىڭ قىمىزى تۇگىل، ەتىن دە جەي بەرمەيدى. بۇلاردىڭ بار ونەرى سىر تاعامىنا شىققان. اس ءىشىپ بولعان سوڭ، مىندەتتى تۇردە داستارقانعا قويىلاتىن سىرتاباققا بۇل ءونىمنىڭ كەم دەگەندە 7-8 ءتۇرىن سالادى. سىرتقى قاباتى قىتىرلاعان باگەت ناننىڭ ءبىر ۇزىمىنە ەشكىنىڭ ءبىر ءتۇيىر جۇمساق سىرىن جاعىپ، اۋزىڭا سالىپ جىبەرسەڭ، مايداي كەتەدى. سىر كەز كەلگەن تاعامدى تەز قورىتىپ جىبەرەدى. دەسەرتكە پيروگ، بالمۇزداق، جەمىس-جيدەك.
فرانتسۋزدار تاڭەرتەڭگىسىن جەڭىل تاماقتانادى.
تاڭەرتەڭگى اس ءمازىرى: قۇيماق، يوگۋرت، ءبىر ستاقان جەمىس شىرىنى، فرانتسۋز باگەتى، ءتۇرلى جەمىستەر، سارى ماي، ءتۇرلى كونفيتيۋر، مۋسلي جانە ءسۇت، كوفە. قازاقتاردىڭ شايدى كوپ ىشەتىنىن ەسكەرىپ، مەرەي مەن رەيمون پاكەتتەگى قارا، كوك شايلاردى الىپ قويىپتى. اعىلشىندارداي ەمەس، فرانتسۋزدار شايدى اسا كوپ ۇناتا بەرمەيدى. كۇرىش پەن كۋس-كۋستان باسقا ءداندى داقىل جارمالارىن وتە سيرەك پايدالانادى.
برەتانياعا كەلىپ تۇرىپ، لا-مانش بۇعازىنا بارماي كەتۋ وكىنىش بولار ەدى. وسىندا ءۇش كۇن ايالدادىق.
200 جىل بۇرىن بۇعازدىڭ سولتۇستىك تەڭىز جاعى مۇز باسقان كول بولىپتى.­ كەيىننەن مۇزدى جارىپ لىقسىعان تەڭىز سۋى ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيانى ءبولىپ جاتقان قۇرلىققا جايىلىپ، اتلانت مۇحيتىمەن جالعاسادى. ءسويتىپ، بريتان ارالدارىن باسقا كونتينەنتتەردەن ءبولىپ تۇرعان جىڭىشكە كانال – لا-مانش بۇعازى پايدا بولعان. قىزىق: بۇعازدىڭ ءبىر باسىندا – تەڭىز، ەكىنشى باسىندا – مۇحيت. بۇعازعا بايلانىستى قىزىقتى جايلار ءبىر بۇل عانا ەمەس. وسىعان دەيىن لا-مانش دەگەن حالىقارالىق اتاۋ بولار دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم، «لا-مانش» دەگەن بۇعازدىڭ فرانتسۋزشا اتاۋى عانا، ال اعىلشىندار «اعىلشىن كانالى» دەيدى ەكەن. بۇعازدى وزدەرىنە يەمدەنگەندەگىسى.
ۇزىندىعى 578 شاقىرىمعا سوزىلاتىن بۇعازدىڭ باتىس بولىگىنىڭ ەنى – 250 شاقىرىم دا، شىعىس بولىگى جىڭىشكەرە كەلە 32-اق شاقىرىم بولىپ قالادى. سونىڭ ەڭ ساياز (23،5 م.) ءارى جىڭىشكە تۇسىنىڭ استىن ۇڭگىپ، فرانتسيا مەن انگليانى جالعاستىراتىن جەر استى پويىز جولىن جۇرگىزىپتى. شىعىندى ەكى ەل بىرگە كوتەرگەن. جالپى ۇزىندىعى 52،5 شاقىرىمعا سوزىلاتىن توننەلدىڭ 38 شاقىرىمى بۇعازدىڭ استىمەن كەتەدى. ۇزىندىعى جاعىنان الەمدە ءۇشىنشى ورىن الاتىن بۇل توننەل قازىرگى زامان عاجاپتارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. تاۋدى تەسىپ جول سالىپ ماشىقتانعان ەۋروپالىقتارعا سۋ استىنان جول سالۋ قيىنعا سوعىپ پا؟!
بۇل بۇل ما، 2007 جىلى بۇعازدىڭ جىڭىشكە تۇسىن (37 كم.) 7 ساعاتتا ءجۇزىپ وتكەن ادام بار ەكەن! اۆستراليالىق ترەنت گريمسي دەگەن جۇرەك جۇتقان بىرەۋ. ادام اق ايۋ ەمەس، وسىنشا ۋاقىت مۇزداي سۋدا قالاي قاتىپ قالمادى دەسەڭىزشى! 7 ساعات ەشتەڭە ەمەس، بۇعازدى ەڭ العاش 1895 جىلى باعىندىرعان مەتيۋ ۋەبب دەگەن اعىلشىن جۇزگىشى بۇعان 22 ساعات جۇمساپتى.
تاياۋدا لا-مانش بۇعازىن باعىندىرعان باتىرلاردىڭ قاتارىنا قازاق تا قوسىلدى. 2019 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە الماتىلىق ەرجان ەسىمحانوۆ دەگەن زاڭگەر جىگىت ءوزىنىڭ ينستاگرام پاراقشاسىندا بۇعازدىڭ 34 شاقىرىمدىق تۇسىن 14 ساعات 21 مينۋتتا ءجۇزىپ وتكەنىن جاريالادى. راس، ول گيدروكوس­تيۋمدە بولعان جانە ونىمەن قاتار ارنايى قايىق ءجۇرىپ وتىرعان.
تاعى ءبىر قىزىعى، وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇعازدى مىڭعا جۋىق ادام ءجۇزىپ ءوتىپتى، ءبىراق بۇل ەۆەرەست شىڭىن باعىندىرعانداردىڭ سانىنان الدەقايدا از ەكەن. دەمەك بيىكتەگەن سايىن تىنىستى تارىلتاتىن ايبىندى ەۆەرەستىڭ مۇزدى شىڭدارىنا كوتەرىلۋ جەلى ۇيتقىعان، قويۋ تۇماندى، اعىسى جويقىن بۇعازدى ءجۇزىپ وتۋگە قاراعاندا جەڭىلىرەك بولعانى دا! ءوزىنىڭ تاريحىندا تالاي كەمەنى جالماعان لا-مانش ادام قۇدىرەتىنىڭ الدىندا قاۋقارسىز دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى ەكەن…
قامالدار، كورولدەر، رىتسارلار – بالا شاعىمدا وقىعان كىتاپتاردان ء«تىرىلىپ» شىعىپ، عۇمىرىممەن ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان عاجايىپتار. فرانتسيا مەن ءۇشىن – ءدال سول قيالىمداعى ەرتەگىلەر ەلى. ورتا عاسىردان قالعان ءاربىر ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش ­ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ، عىلىمى مەن ونەرىنىڭ، مادەنيتىنىڭ تاريحي كۋاگەرى دەسە بولعانداي.
1340-1370 جىلدارى تۇرعىزىلعان برەتانيانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى لا-لاتتە قامالى كاپ-فرەەل ەلدى مەكەنىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان.
بۇعاز سۋىنا ءۇش جاعىنان كىرىپ تۇرعان ۇشكىر تۇمسىقتىڭ 60 مەتر بيىكتىگىنە سالىنعان قامال ءوزىنىڭ التى عاسىرلىق تاريحىندا نەبىر قانقۇيلى سوعىستاردى باستان وتكەرگەن ەكەن. العاشىندا ­گيون ماتينونسكي دەگەن بايدىڭ سارايى ­بولىپتى. كەيىن كەلە فرانتسۋزداردىڭ جاۋدان قورعاناتىن بەكىنىسىنە اينالعان.
قامالدىڭ ورتاسىنان دوڭگەلەك مۇنارا-دونجون موينىن سوزا تۇسكەن. تار باسپالداقتاردىڭ قوس قاپتالىنا تارتىلعان ارقاننان ۇستاپ، تىك ورگە ورمەلەگەنبىز. توبەدەگى اشىق الاڭعا ءتىلىمىز سالاقتاپ زورعا جەتتىك.
اح، نەتكەن سۇلۋ كورىنىس! عۇمىرىڭنىڭ ءدال وسى ساتىنە دەيىن كورمەگەن، سەزبەگەن­ سۇلۋلىق! ءبىر ءسات كوك اسپانمەن استاسىپ، بالقىپ-تولقىپ جاتقان جاقۇت تۇستەس مۇحيتتىڭ تۇڭعيىعىنا ەكى كوزىڭدى شارت جۇمىپ الىپ، كۇمپ بەرگىڭ كەلەدى. جو-جوق، مىناۋ ءدۇلدۇل دۇنيەنىڭ كوركەم كەلبەتىن قالاي قيماقسىڭ؟ ودان دا وسىلاي ماسايراپ، ماۋجىراعان قالپىڭدا ەس-تۇسسىز قالشيىپ تۇرا بەر! جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭ عاجايىپ كۇيگە بولەنسىن! تۋلاعان سەزىم ارناسىنان اسىپ توگىلىپ، اناۋ كوك تولقىندارعا ءسىڭىپ بارىپ جوق بولىپ كەتكەندە، ءتىلىڭ بايلانعان كۇيى كوكجيەكتەن كوز الماستان جاۋدىرەپ تۇرعانىڭ تۇرعان.
ەندى ءبىر ءسات مي قاتپارلارىندا مىڭ-ميلليون ويلار ويقاستاپ، ساناڭ تاريح قويناۋىن شارلاپ كەتەدى. ءبىر زامانداردا اناۋ كوكپەڭبەك بوپ تولقىپ جاتقان مۇحيت سۋىنا بارىپ تىرەلەتىن قامالدىڭ تىپ-تىك جار قابىرعاسىن سۇيكەي زۋلاعان زەڭبىرەك وعىنىڭ دىبىسى، جاۋعا قارسى جان ۇشىرا شابۋىلداعان اسكەر ۇرانى، وق ءتيىپ ىڭىرانعان ادامداردىڭ جان ءتاسىلىم ەتەر ساتتەگى تىپىرى، ساداق جەبەسى ءتيىپ بىت-شىتى شىققان بايعۇس قۇس، انەبىر ۇشىپ بارا جاتقان قۇس قاناتىنىڭ ۇلپاسى كوز الدىڭنان ءتىزىلىپ وتەدى. ءبىر ءسات جانىڭ تۇرشىگىپ، كەۋدە تۇسىڭدى جارىپ جىبەرەردەي بولعان ءبىر ءدۇرسىل قۇلاعىڭا كەلەدى. جاقۇت جاعالاۋدان اشىلاتىن اناۋ عاجايىپ كورىنىس وسى ءقازىر جان دۇنيەڭدى وسقىلاپ وتكەن جاعىمسىز اسەردىڭ ءبارىن ءاپ ساتتە جۋىپ-شايىپ جۇرە بەرەدى. جاراتقاننىڭ ءداپ ساعان ءداپ وسى «ەرتەگىنى» تارتۋلاعانىنا سەنەرىڭدى دە، سەنبەسىڭدى دە بىلمەي ءتۇس پەن ءوڭنىڭ اراسىندا كۇي كەشەسىڭ.
اتاقتى كيرك دۋگلاس پەن توني كەرتيس باستى رولدەردى سومدايتىن «ۆيكينگتەر» دەگەن فيلم وسى لا-لاتتە قامالىندا ءتۇسىرىلىپتى.

P.S.    ادامزات اراسىن كوزگە كورىنەر-كورىنبەس «شەكارالار» ءبولىپ تۇرعان بۇگىنگىدەي الاساپىران زاماندا ورتاق ءتىل تابىسىپ، يگى ماقساتقا جۇمىلۋدىڭ، وسىناۋ ىزگىلىك نىشانىن بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاۋدىڭ ماڭىزى ۇشان-تەڭىز. ادامزاتقا، ەل مەن ەلگە، قالا مەن قالاعا، ءتىپتى جاي عانا كورشىگە دەيىن اۋاداي قاجەت ارەكەت بۇل. باۋىرلاسا ءجۇرىپ جاساعان تىرلىكتىڭ يگىلىگى مول. بۇكىل الەمنىڭ گۇلدەنىپ-تۇرلەنۋى، تۇلەۋى باۋىرلاستىق نيەتىمەن ەگىز.

گۇلماريا بارمانبەكوۆا،
جۋرناليست

الماتى – پاريج – رەنن – لا-مانش – الماتى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1037305

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.