كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-1616752240 %60 %

تاڭبالىتاس — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 18:21 - 2019/08/21

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.


ماڭ دالا ماڭعاز قالپىنان جاڭىلماي كوسىلىپ جاتىپ الدى. ۇشى-قيىرى جوق ۇلان دالادا ءبىز بابالار ءىزىن ىزدەپ كەلە جاتىر ەدىك.
بايالىشتى، قارا جۋساندى، قىزىل يزەندى، جۋالى جازىقتىڭ جۇپار ءيىسى باس اينالدىرادى. الدىمىزدان وقتا-تەكتە ورعىتىپ ور قويان وتەدى. قارساق جولىمىزدى كەس-كەستەيدى. كەشەگى قويداي ءورىپ جۇرگەن كيىكتەردى، اقبوكەندى بۇگىن ەمگە تاپپايسىز.

شىن مانىندە، ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلىتاۋداعى تولعاۋى رۋحانياتقا قوزعاۋ سالدى. «ايعاق» تەلەكومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى، وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى دۋلات ءابىش پەن سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمىنىڭ بىرىككەن جوباسىمەن ءبىز قاراتاۋ مەن ۇلىتاۋدىڭ جۋان ورتاسىنداعى بايىرعى شۇبار تەڭىزى جاعالاۋىندا نۇرا دەگەن جەردەگى تاڭبالىتاستىڭ بۇگىنگى احۋالى جانە ونى قورعاۋدىڭ جولدارىنا ارنالعان ەكسپەديتسيامەن سۋىت جولعا شىققانبىز. ەكسپەديتسيا قۇرامىنا بايدىبەك اۋدانىنداعى قالدىباي بايمەنوۆ­ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى سالكەن جورابەكوۆ، «مىرزاناتا» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ ءتوراعاسى ايدار بايىسبەكوۆ، ورداباسىلىق ولكەتانۋشى، تاريحشى سەيفۋللا شادىقوجا، سونداي-اق قالامگەرلەر، تەلەجۋرناليستەر ەندى. سوزاق اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ابەنۇلى، ستەپنوي پوسەلكەسىنىڭ اكىمى شەكەربەك­ وشاقاپوۆ، جۋانتوبە اۋىلىنىڭ ءبيى تۇرسىنبەك ابىلداەۆ ەكسپەديتسياعا كومەكتەرىن كورسەتىپ، جولباسشى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
قىزەمشەك پوسەلكەسىنەن ەرتە شىققان ءبىز شەڭگەلدىگە دەيىن شارشاماي جەتتىك. ءدال وسى تۇستان تاڭبالىتاسقا دەيىن ءالى جيىرما شاقىرىم بار بولاتىن. ميداي جازىق دالادا قاراۋىتقان بەلگى كورسەك، ارنايى بۇرىلامىز. ءبىراق تاڭبالىتاس تىعىلىپ قالعانداي وڭايلىقپەن ­تابىلا قويمادى. اسىلى، «تىعىلىپ» ­دەگەن ءسوزدى اۋزىمىزعا اللا سالىپ تۇرعان سىڭايلى. «قىتايدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەندەردى اركىم-اركىم-اق بىلەدى. كىتابى مەن قاعاز-قالامى جوق باعزى زامانداردا بابالارىمىز بەتپاقدالانىڭ قۇپيا قويناۋىندا شەجىرەسىن سىرت كوزدەن تاسا جەرگە تاڭبالاپ كەتكەنىنە كوڭىل كادىمگىدەي يلانادى. قاباق اتالاتىن بيىكتەن قاراساڭىز، تومەندە تەڭىز تابانى انىق كورىنەدى. ءبىر زامانداردا مۇندا تەلەگەي تەڭىز بولعانى تاريحتان بەلگىلى. تەڭىز جاعالاۋلارى قازىرگە دەيىن جاقسى ساقتالعان. نۇرانىڭ قارا تابانىندا ەكى اقتاڭداق بىردەن كورىنەدى. سوردا تۇزدىڭ مول قورى بار. ەكى اقتاڭداقتىڭ بەل ومىرتقاسىنان باتىسقا قاراي ورلەسەڭىز، شاعىن جىرانىڭ ەكى بەتكەيىندەگى تاڭبالىتاستىڭ ءدال توبەسىنە تۇسەسىز.
وسى تاڭبالىتاس تۋرالى تۇجىرىم قازاقتىڭ دارا عۇلاماسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جازبالارىنان تابىلعان. «بەتپاق شولىندە تاڭبالى نۇرا دەگەن جەر بار ەدى. سوندا تاسقا باسىلعان تاڭبالار بار. ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى قازاقتىڭ تاڭبالارىندا تالاس بولسا، سول تاسقا بارىپ قاراسادى. الاشا حاننىڭ جارلىعىمەن باسىلعان تاڭبا دەسەدى» دەپتى شەجىرەشى. الكەي مارعۇلاننىڭ جازبالارىندا دا تاڭبالىتاس تۋرالى دەرەكتەر بار. ول «قازاق ساحاراسىنداعى مادەنيەتتىڭ ءبىر جارقىن ءتۇرى – تاريحي داۋىرلەردە وسى ارانى قونىستاپ كەلگەن تايپالاردىڭ تاس بەتىنە قالدىرعان بەلگىلەرى» دەپ جازادى. وسى ورايدا تاڭبالىتاستى 1840 جىلى رەسەيلىك عالىم ا.شرەنك زەرتتەگەنى ەسكە ورالادى. شرەنك: «تاڭبالىتاستىڭ زور اتاققا يە بولۋىنىن سەبەبى بۇل جەردە قازاقتار ۇلى مەرەكە جاساپ، ۇران شاقىرىپ، ءبىر ەل بولىپ قوسىلعان جەرى» دەيدى. جازبالارعا ۇڭىلسەك، تايپالاردىڭ اتاقتى بيلەرى مەن باتىرلارى وسى جەردە كەڭەس قۇرىپ، ەلدى قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن شەشىپ وتىرعان. ءار تايپاعا ارناپ تاڭبا بەرىلگەن. سول تاڭبا تاسقا تۇسكەن. عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ دا تاڭبالىتاسقا تابانى تيگەن. «قازاقتىڭ قازاق بولعان، تۋ تىككەن جەرى وسى تاڭبالىتاس ءوڭىرى» دەپ تۇجىرىمدايدى اكادەميك اتامىز. ال جازۋشى ءىلياس ­ەسەنبەرلين: «كەرەي مەن جانىبەك حان تۇسىندا قازاق رۋلارى­ نۇرانىڭ قاراتۇزىنا جينالىپ، ءۇش ءجۇزدىڭ جۇيەسىن جاساپ، اسان قايعىنىڭ ۇيعارىمىمەن تاڭبا ۇلەستىرگەن» دەپ ­جازادى.
ۇزاق جىلدان بەرى سوزاق جەرىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى ءارى قالامگەر سۇلەيمەن ءتابرىزۇلىنىڭ «تاڭبالىتاس – قازاق تاريحىنىڭ شوقتىعى بيىك ەسكەرتكىشى» اتتى كىتابىندا كەرەي مەن جانىبەك، قاسىم، اقنازار، تاۋەكەل، ەسىم، جاڭگىر، تاۋكە، ابىلاي، كەنەسارى حاندار كەزىندە تاڭبالىتاسقا ءتاۋ ەتكەن دەلىنەدى.
شەڭگەلدى، نۇرا بويىندا كەزدەسەتىن قورىمدار باسىنداعى قۇلپىتاستاردا ارابشا جازۋلار مەن تاڭبالار بار. جىڭعىل مەن توپىراقتان ارالاستىرا تۇرعىزىلعان بەيىتتەر بۇگىنگە دەيىن ءبۇتىن جەتكەن. ولاردىڭ باستاپقىداعى بيىكتىگى 2،5-3 مەترگە دەيىن جەتكەن ءتارىزدى. كەسەكتەن تۇرعىزىلعان كەسەنەلەردىڭ ورىندارى ءالى دە كوپتەپ كەزدەسەدى.
الايدا جىرادان تابىلعان جادىگەردى كورىپ، قاتتى قىنجىلدىق. وسىندا اياعى جەتكەندەردىڭ كوپشىلىگى تاڭبالىتاسقا اتتارىن جازىپ، تاريحي تاستى ءبۇلدىرىپ كەتكەن. مۇندا 1948 جىلى ارنايى ەكسپەديتسيا كەلگەن ەكەن. ولار دا سوڭدارىنا «مۇرا» قالدىرۋدى ۇمىتپاپتى. جىرانىڭ بەتكەيىندە جاتقان جارتاستار ۇگىتىلىپ، قۇلاپ قالعان. بۇعان ساياحاتشىلاردىڭ دا «ۇلكەن ۇلەس» قوسقانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى. شاشىلىپ جاتقان تاستاردان تاڭبا بەلگىلەرىن قۇراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. جۇمساق قۇمداۋىت جىنىس­تاردى جەل كەۋلەپ ۇڭگىپ تاستاعان. الگى جىنىستار مەن ۇڭگىرلەر ەرتەگىلەردەگى عاجايىپ كورىنىستەردى كوز الدىڭىزعا الىپ كەلەدى. ايتسە دە بابالارىمىزدىڭ ءىزى مەن وسيەتى قالعان تاريحي ورىندى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇتىمگە الماعان كەرەناۋلىعىمىز كۇيىندىرەدى. ەگەر ءدال وسى تاڭبالىتاسقا تۋريستەر تارتساق، ۇيالماي كورسەتەتىن جادىگەرلەر ءالى دە جەتكىلىكتى.
تاڭبالىتاستىڭ تالقاندالعان ء­تۇ­رىن كورىپ، جۇرەگىمىز تۋلادى. ۆاندا­ليزم دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ اتا-بابا­لارىمىزدىڭ تاريحي قولتاڭباسى قالعان جەردى مۇنشالىقتى توز-توزىن شىعارىپ بۇزۋ ۇلتىمىزعا سىن ەمەس پە؟ ەندەشە، ءالى دە بولسا تاڭبالىتاستاردى رەستاۆراتسيادان وتكىزىپ، باستاپقى قالپىنا بولماسا دا كەيىنگى كەيپىنە كەلتىرىپ قويۋ قاجەت-اق. بۇل ورايدا سوزاقتاعى كونەكوز قاريالاردا، اۋەسقوي زەرتتەۋشىلەردە، جەرگىلىكتى ­تاريحشىلاردا تاڭبالى تاستىڭ بۇرىنعى بۇزىلماي تۇرعانداعى سۋرەتتەرى ىزدەستىرسە ءالى دە تابىلادى.
جالپى سوزاق وڭىرىندە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – قاراتاۋ سىلەمدەرىنىڭ تاۋسىلار تۇسىنداعى اقبيكەش مۇناراسى. 1254 جىلى كىشى ارمەنيانىڭ پاتشاسى گەتۋم-1 سوناۋ قاراقورىمداعى موڭكە بيگە بارىپ، دارگەيىنە باس ۇرۋ ءۇشىن سوزاق ساحاراسى ارقىلى وتەدى. ول وسى ساپارىن ەگجەي-تەگجەيلى حاتقا تۇسىرگەن. مىنە، سول جازبالاردا حەنداحور قالاسى (اقسۇمبە) تۋرالى توقتالادى. جازبالاردا اقبيكەش مۇناراسى جايلى دەرەك تە بار. ال نيزام اد-دين شامي مەن شەرەف اد-دين­ الي يەزدي «زافارناما-ي-تيمۋري» دەگەن جازباسىندا «اقسۇمبە – قاراشىق (قاراتاۋ) تاۋىنىڭ بيىك جوتاسىندا سورايىپ­ تۇرعان مۇنارا» دەلىنەدى. وسى ءبىر سەگىز عاسىر بۇرىنعى كونە مۇنارانىڭ مۇڭىن تىڭدايتىن دا ادام تابىلماي تۇر.
تاڭبالىتاستان شىعىپ، وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي بەت العانىمىزدا ءبىر قىراتتىڭ باسىندا اعارىپ تۇرعان بەلگىنى كورىپ، بۇرىلدىق. بۇل تاڭبالىتاستان الىنعان سىنىق كورىنەدى. سيليكات كىرپىشتەن تۇعىر جاساپ، دوڭگەلەنگەن تاڭبالىتاستى وسىندا ورناتىپتى. تاستىڭ بەتىندە اي بەينەسى مەن ءۇش ءجۇزدىڭ تاڭباسى بەدەرلەنگەن. تۇعىردىڭ استى ويىلىپ كەتىپتى دە تاڭبالىتاس بۇيىرلەي قۇلاپتى. ەگەر وسىلاي جامباستاپ جاتا بەرسە، كوپ كەشىكپەي مۇنىڭ دا سىنىپ بۇلىنەرى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل تاستى بيىكتە قالدىرماي-اق، تاريحي ورنىنا اپارىپ، جىرا بەتكەيىنە قويعان دۇرىس ءتارىزدى.
…بايالىشتى، قارا جۋساندى، قىزىل يزەندى دالا قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالىپ بارادى. مەنىڭ ويىما اقىن ءجۇرسىن ەرماننىڭ «بايالىش» دەگەن ولەڭى ءتۇستى.
جىلداردان كەيىن سونشاما،
ساناما مەنىڭ جەتتى نىق:
ءناسىلىڭ بۇتا بولسا دا،
بار ەكەن سەندە تەكتىلىك.
اكەمنىڭ كوزى دەپ ءبىلىپ،
شەشەمنىڭ ءوزى دەپ ءبىلىپ.
وتىرمىن ەندى وتىڭا،
كوزىمنىڭ جاسىن كەپتىرىپ!
ءناسىلى قۇمداۋىت بولسا دا، نۇراداعى تاستا ۇلكەن تەكتىلىك بار ەمەس پە ەدى؟ وسىنداي كيەلى، قاسيەتتى جەردى قانداي قول قالتىراماستان قيراتتى ەكەن؟ ەندى ­بابالار ءسوزىن بىزگە كىم ايتادى؟ وسىلاردى ويلاعاندا جۇرەك قان جىلايدى. «ساناسى ويانعان ادامدار ءالى-اق تاڭبالىتاسقا ورالادى. ونى قالپىنا كەلتىرەدى. سوسىن بۇل جەرگە تۋريستەر اعىلادى. بابالارىمىزدىڭ مىقتى ەكەنىن ايتىپ ماقتانامىز» دەيدى بىزدەگى ۇكىلى ءۇمىت.
ءيا، تاريح تابانىمىزدىڭ استىندا ­جاتىر. وعان كوز جۇما قاراپ، تاڭبالىتاستى تاعىلارداي تاپتاپ، ءبۇلدىرۋىمىز – كەشىرىلمەس كۇنا. باعزىدان جەتكەن بابالار ءۇنى بىزگە وسىلاي دەيدى.

سابىربەك ولجاباي،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

تۇركىستان وبلىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1037192

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.