كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-171215391738 %62 %
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-19604179751 %49 %

بۇگىنگى قاتەنىڭ زاردابىن ەرتەڭگى ۇرپاق تارتپاسىن – استانا اقشامى


ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

ۋاقىتى: 02:45 - 2019/11/09

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.بۇگىنگى قاتەنىڭ زاردابىن ەرتەڭگى ۇرپاق تارتپاسىن – استانا اقشامى

كەڭەس وداعى ىدىراپ، ونىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، كيريللدەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وزبەكستان، ازەربايجان سياقتى كورشىلەس مەملەكەتتەر لاتىن الىپبيىنە كوشسە، قازاقستان دا 2025 جىلعا دەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ جوبا-جوسپارىن جاسادى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە ءقازىر لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قاۋىرت دايىندىعى ءجۇرىپ جاتىر. بولاشاق قولدانىسقا ەنەتىن ءالىپبيىمىزدىڭ تۇلعالىق جوباسى دا جاسالىپ، قاتىستى ەرەجەلەرى دايىندالىپ جاتىر. الايدا جاڭا الىپبيدە كەمشىلىكتەر، تۇزەتۋگە ءتيىستى تۇستارى دا از ەمەس. بۇل جونىندە جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ Twitter جەلىسىندە ء«الىپبيدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانعانىنا ەكى جىلعا جۋىقتادى. ءبىراق قارپىمىزدە ءالى دە ولقىلىقتار بار. ءتىل ماماندارى جاڭا ءالىپبيدى جەتىلدىرۋى كەرەك. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى رايىمقۇلوۆاعا ءتيىستى تاپسىرما بەردىم. الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس تۇر» دەپ جازعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ وسى پىكىرىنە بايلانىستى ءبىز عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ءالىمحان جۇنىسبەكپەن سۇحبات وتكىزگەن ەدىك.الىپبي اعاتتىقتان ادا ەمەس

– الەم حالقىنىڭ 36 پايىزى لاتىن ءقارپىن قولدانادى ەكەن. سونىمەن قاتار 200 ميلليونعا جۋىق تۇركى حالقىنىڭ 55،6 پا­يى­­زى لاتىن ءقارپىن پايدالانسا، 17،7 پايىزى كيريلشە جازادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ەلىمىزدىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى وتە ماڭىز­دى تاريحي شەشىم بولعالى تۇر. الايدا لاتىنعا كوشۋدىڭ الەگى دە از ەمەس. سونىڭ ەڭ ماڭىز­دىسى – دۇرىس ءالىپبي جاساۋ. ءسىزدىڭ پايىمىڭىزشا، قازىرگى دايىندالىپ جاتقان ءالىپبيدىڭ ەڭ باستى كەمشىلىگى نە؟
– شىنىمدى ايتسام، ءالىپبي ناۋ­قانىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرسەم دە، سوڭعى «اكۋت ءالىپبيدى» كىم دا­يىندادى جانە كىم جوعارىعا جەتكىزگەنىن بىلمەيمىن. ال ول ءالىپبيدىڭ پىسىقتاي ءتۇسۋ كەرەك تۇستارى بارشىلىق ەكەنىن بۇعان دەيىن تالاي رەت ايتىپ، كوپ جازعانمىن، ءبىراق وعان قۇلاق اسىپ جاتقان ەشكىم جوق. دەگەنمەن گازەت وقۋشىلارىنىڭ الدىندا جۇمباقتاپ وتىرماس ءۇشىن ءسوز سوڭىندا پىكىرىممەن تانىس­تىرا كەتەرمىن.
– سوندا الىپبيدەگى اعاتتىقتى تۇزەتۋ سونشا قيىن با؟
– بۇل جەردەگى ەڭ باستى قاتەلىك ءالىپبي جاڭعىرۋ ەمەس، ءالىپبي جاڭىلۋ بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارىن كورە وتىرىپ، مامان رەتىندە قالىس قالۋعا ءداتىمىز بارمايدى. سونىمەن قاتار ءالىپبي قۇرامىنداعى شيكىلىكتىڭ باستى سەبەبى تىرەك ماماندىعى قازاق ءتىلى ەمەس، ارىپتەس­تەرىمىز بەن ورىستاقى لينگۆيستيكالىق تاربيە­نىڭ سالدارى ەكەنىن باسا ايتامىز. مۇنى جونگە سالۋدىڭ اسا قيىن ەكەنىن دە بىلەمىز. ازىرگە جاڭا ءالىپبيدى «بارىمەن بازار» دەپ مويىنداۋدان باسقا شارا جوق. دەگەنمەن…
– جاڭا ەرەجەدەگى ولقىلىق­تار­دىڭ دا باستىلارىن اتاي كەتسەڭىز.
– جازۋ تەورياسىنىڭ بۇلجىماس ۇستانىمى بار: «بۇرىس الىپبيدەن دۇرىس ەملە-ەرەجە شىقپايدى، دۇرىس الىپبيدەن بۇرىس ەملە-­ەرەجە شىقپايدى». ەندەشە قازىرگى الىپبيىمىزگە كوڭىلىم تولمايتىنىن ايتتىم عوي، ونىڭ ەملە-ەرەجەسى دە كوڭىلگە قونبايدى، كوپ جاعدايدا كيريلل جازۋىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالىپ كەتىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن، كيريلشە جۋ دەگەن ءسوزىمىزدى jýý دەپ كوشىرە سالدىق. وسى ءسوزدىڭ قۇرامىنداعى ءۇش تاڭبا دا داۋىس­سىزدىڭ بەلگىسى، سوندا ءۇش داۋىس­سىزدىڭ تىركەسىنەن ءسوز قۇرالىپ تۇر ما، داۋىستى دىبىسسىز ءسوز بولا ما؟ بۇل – ەملەنىڭ جاڭساق ءبىر ءساتى عانا. جاقىن ارادا ەملە جاريا­لانادى، كوپشىلىك ءبارىن ءوز كوزىمەن كورەتىن بولادى.
– جاڭا ءالىپبي قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىنە تولىق سايكەسە وتىرىپ جاسالدى ما؟
– ءبىر-اق سوزبەن ايتايىن، جوق. ءبىر عانا فونەتيكالىق جۇيەگە ەمەس، بۇكىل فونەتيكا-مورفو-گرامماتيكالىق جۇيەمىزگە قايشى كەلىپ وتىر. مىسالى، سوزگە مورفولوگيا­لىق تالداۋ جاساۋ مۇمكىن ەمەس.

قاتەلىك جىبەرمەۋ قولىمىزدان كەلەدى

– لاتىنعا كوشەمىز دەگەلى كوپ ۋاقىت بولسا دا، ءبىر كەمەلدى ءالىپبي جاساي الماي جۇرگەنىمىز قالاي؟ مامان جەتىسپەي مە؟ جوق، الەمدىك تاجىريبە جوق پا؟ الدە «اققۋ كوككە، شورتان كولگە» دەگەندەي ءتىل ماماندارى باس-باسىنا تارتىپ تۇر ما؟
– مامان دا جەتەدى، مامان ەمەس تە جەتەدى. ناتيجەنىڭ بولماي تۇرعانى كيريلل تاربيەلى ماماندار مەن ۇلتتىق ۇستانىمداعى مامانداردىڭ ءوزارا كەلىسە الماۋىندا بولىپ وتىر. ازىرگە كيريلل داعدىسىنداعى ماماندار باسىمدىق تانىتىپ وتىر. ويتكەنى ءبىزدىڭ قوعام سولاي تاربيەلەنگەن، كوپشىلىك ساناسى كيريلل ۇلگىسىندەگى ەملەدەن ارىلا الماي كەلە جاتىر.
– بىزدەن بۇرىن لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۇركىتىلدەس باۋىر­لاردىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋ ءۇشىن نەن­دەي امال قولدانۋىمىز كەرەك؟
– قازاق ءتىلتانىمىنىڭ (لين­گۆيس­تيكاسىنىڭ) عىلىمي-تەوريا­لىق دەڭگەيى بىرەۋگە جالتاقتايتىنداي ەمەس. كەرىسىنشە، تۇركى جۇرتىنىڭ الدىڭعى ساپىندا كەلەدى. ەندەشە بىرەۋ جىبەرگەن قاتەلىكتەن ۇيرەنبەي، ءوزىمىز قاتەلىك جىبەرمەيتىندەي بولۋىمىز كەرەك. ول ءبىزدىڭ قولىمىز­دان كەلەدى.
– لاتىن الىپبيىنە ءقازاقتىلدى مەكتەپتەر عانا كوشىپ، ءورىس­تىلدى مەكتەپتەردىڭ كوشپەگەنى اقىلعا قونىمدى ما؟
– بۇل جەردە تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعان ەشنارسە جوق. ورىس ءتىلىنىڭ ءوز بيلىگى وزىندە، وسى ەستە بولسىن. ءقازىر جۇرت اراسىندا «لاتىن الىپبيىنەن قاشىپ، قازاقتار بالالارىن ورىس مەكتەپتەرىنە بەرىپ جاتىر» دەگەن قاۋەسەت بار. ورىس مەكتەپتەرىنە بالاسىن بەرەتىن قازاقتار بۇرىن دا بولعان، ءقازىر دە بار، الداعى ۋاقىتتا دا بولادى. بۇل – تاريحي-الەۋمەتتىك شىندىق. ءبىراق لاتىننان قاشىپ بارىپ جاتىر دەگەن دۇرىس ەمەس. بۇل – تەك سىلتاۋ، جەڭىل جەلەۋ عانا. وتباسىندا قازاقشا سويلەمەسە، بالالارىنىڭ ءتىلى ورىسشا شىقسا، ورىس مەكتەپتەرىن جاعالاماعاندا قايدا بارادى؟ سوندىقتان «قازاق بالالارى ورىس مەكتەپتەرىنە قاشىپ جاتىر» دەگەن داقپىرتتى جالاۋ­لاتپاۋ كەرەك. كەرىسىنشە، قازاق مەكتەپتەرىنە بالا سىيماي، ەكى-ۇش اۋىسىممەن وقىپ جاتقانىن نەگە ايتپايمىز؟ ورىس مەكتەبىنە بەس بالا كەتسە، قازاق مەكتەبىنە بەس سىنىپ، ءارقايسىسىنا 25-30 بالادان قوسىلىپ جاتقانىنا نەگە ماقتانبايمىز؟ كەيبىر مەكتەپتەردە 1-سىنىپ 10-12-گە جەتىپ، مەكتەپتەردە بولمە جەتپەي جاتقانىن نەگە اڭگىمەلەمەيمىز؟ ەندەشە ورىس مەكتەبىنە كەتكەن ءبىر بالانىڭ سوڭىنان «اھ» ۇرعانشا، مەكتەپكە سىيماي جاتقان بالالارىمىزدىڭ بارىنا شۇكىر دەيىك.

ء

«بىر دىبىس – ءبىر تاڭبا» بولۋى كەرەك

– سۇحباتتىڭ سوڭىن باسىندا ايتقان ۋادەڭىزبەن تۇيىندەسەك.
– ءيا، جوعارىداعى ايتۋىم بو­يىنشا سوڭعى ۇسىنىلعان (بەكىتىلگەن) جاڭا ءالىپبيدىڭ اعات تۇستارىنا توقتالايىق.
ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىس قۇرامى (سوستاۆ) مەن جۇيەسى (سيستەما) دۇرىس انىقتالۋى كەرەك. ويتكەنى تۇرىك (قازاق) تىلدەرى ورفوەپيالىق ءتىل، ءسوز قۇرامىنداعى كەز كەلگەن دىبىس ءسوزدىڭ بارلىق شەبىندە ءوز ايتىلىم ۇلگىسىن (ورفوەپياسىن) ساقتايدى. ەندەشە ءالىپبي ۇلگىسى ء«بىر دىبىس – ءبىر تاڭبا» بولۋى كەرەك. ءارىپ قوساقتاۋ، دىبىس قوساقتاۋ دەگەن بولمايدى. سوندا «ورفوگرافيا» دەپ قولدان بۇزىپ، «ورفوەپيا» دەپ تۇزەتىپ الەككە ءتۇسىپ جاتپايمىز. ءالىپبيدىڭ اقىرى ەملە-ەرەجەگە بارىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. تومەندە ءالىپبي تىزبەگىندەگى ارىپتەردىڭ تياناقتالا تۇسۋگە ءتيىس دەگەن تۇستارىنا توقتالايىق.
ءالىپبي تىزبەگىندەگى 11 ءنومىر.
10 ءى ءى ءى ءى ءى
11 ي/ي Ii ءىي/ىي
12 ج ج J j جى

بىرىنشىدەن، داۋىستى دىبىس پەن داۋىسسىز دىبىستى ءبىر تاڭبامەن (ارىپپەن) بەلگىلەۋگە بولمايدى. ەكىنشىدەن، ءوزارا فونەتيكا-گرامماتيكالىق ۇيلەسىمى (تۋىستىعى) جوق ەكى ءتىلدىڭ دىبىستارىن (ورىستىڭ داۋىستى ي دىبىسى مەن قازاقتىڭ داۋىسسىز ي دىبىسىن) ءبىر تاڭبامەن (ارىپپەن) بەلگىلەۋگە تاعى بولمايدى. ەندەشە 11 نومىردەگى تاڭبالاردى تۇگەل الىپ تاستاۋ كەرەك.
ءالىپبي تىزبەگىندەگى 28 ءنومىر.
28 ىس ىس – ءىس ءىس
IS is – İS is (YS ys Is is ەمەس) سىز سىز – ءسىز ءسىز
SIZ siz – SİZ siz (SYZ syz – SIZ siz ەمەس)

بىرىنشى، ءالىپبيدىڭ 10 جانە 11 نومىرىندەگى دىبىستاردىڭ باس ارىپتەرىنىڭ ءجونسىز بىردەي بولىپ شىققانىن كوپشىلىك بىردەن اڭعاردى. ەكىنشىدەن، داۋىستى ى دىبىسىن داۋىسسىزدىڭ حالىقارالىق ۋ تاڭباسىمەن (ارپىمەن) بەلگىلەۋ­گە بولمايدى. وسىعان وراي، 28 نومىردەگى داۋىستى ى دىبىسىنا ارنايى تاڭبا بەرۋ كەرەك. ونداي تاڭبا ء(ارىپ) فونەتيكالىق ءداستۇر بويىنشا I i بولىپ تابىلادى، دايەك­تەمەسىنە تومەندە ارنايى توقتالامىز. ال 10 نومىردەگى داۋىستى ءى دىبىسىنىڭ باس ءارىپ تاڭباسى ء(ارپى) İ i بولۋ كەرەك، ى داۋىستى دىبىسىنىڭ تاڭباسى I i بولۋ كەرەك.
ۇندەسىم جۇپ دىبىستاردىڭ تىرەك تاڭباسى بىردەي بولۋ كەرەك، مىسالى، ا-ä، o-ö، u-ü. سوندا جۋان-جىڭىشكە ءى-ى جۇپ داۋىستى دىبىستارىنىڭ تىرەك تاڭبالارى ءوزارا ۇيلەسەدى: I i – İ i (جاقشا ىشىندە اكۋت ۇلگىسى بەرىلىپ وتىر). مىسالى، ىس ىس – ءىس ءىس = IS i – İS is (YS ys – Is is ەمەس);
ءالىپبي تىزبەگىندەگى 29 ءنومىر.
29 اۋ اۋ = Aw aw (AÝ aý ەمەس)
تاۋ تاۋ = TAW taw (TAÝ taý ەمەس)
ۋ ۋ = UW uw (Ýý ەمەس)
تۋ تۋ = TUW tuw (TÝ tý ەمەس)

الىپبيدىڭ 29 نومىرىندەگى Ýý تاڭباسى ورىستىڭ ۋ داۋىستى دىبىسى مەن قازاقتىڭ قازىرگى ەملەسىندەگى ۋ داۋىسسىزىنا ورتاق تاڭبا رەتىندە بەرۋ – تەوريا-پراكتيكالىق تۇرعىدان جاڭساق شەشىم. بۇل قازىرگى كيريلل ءالىپبيىمىزدىڭ ورىس ەملەسىن قايتالاۋ. «داۋىستىدان كەيىن داۋىس­سىز بولادى، داۋىسسىز­دان كەيىن داۋىستى بولادى» دەگەن ءدۇبارا كيريلل ەرەجەمىز سول كۇيىندە مۇرتى بۇزىلماي قالىپ وتىر. وسى نومىردەگى داۋىس­سىزدىڭ Ýý ءارپىن تۇسىنداعى كيريلدىڭ داۋىس­تى ۋ سىلتەمەسىنە قاراپ، داۋىستى دەپ ۇعۋ بار. كيريلل ۇلگىسىمەن سولاي جازىپ تا الەك بولىپ كەلەمىز. بۇل شاتاسۋدى جوندەۋدىڭ امالى بىرەۋ­-اق، نە ءوزىنىڭ ارتيكۋلياتسيالىق تاڭباسى W w-دى قويۋىمىز كەرەك، نە تۇسىنا داۋىستى ەمەس دەگەندى كورسەتىپ، ۋ(داۋىسسىز) – Ýý(داۋىسسىز) دەپ ەسكەرتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. سوندا Ýý ءارپىن داۋىستىنىڭ ورنىنا جازا المايتىن بولامىز. داۋىس­تىنىڭ ورنىنا جازا الماعان سوڭ، امال جوق، الدىنا داۋىس­تى تاڭبا ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. داۋىسسىز W w دىبىسى بار ەكەنىن جانە ونىڭ ءتول دىبىسىمىز ەكەنىن مويىنداتۋدىڭ ءبىر امالى – وسى.
ورىستىڭ داۋىستى ۋ تاڭباسىمەن ورىنسىز بەلگىلەنىپ كەلگەن قازاقتىڭ داۋىسسىز ۋ دىبىسى، الەمي جازۋ ءداستۇرى مەن جازۋ تەورياسىنا لايىق [w] تاڭباسىمەن مىندەتتى تۇردە بەلگىلەنۋ كەرەك. مىسالى، اۋ اۋ = AW aw (AÝ aý ەمەس); ۋ ۋ = UW uw (Ý ý ەمەس); تاۋ تاۋ = TAW taw (TAÝ taý ەمەس); تۋ تۋ = TUW tuw (TÝ tý ەمەس); داۋىسسىز دىبىس­تى بەلگىلەيتىن ۋ [Ww] ءارپىنىڭ جازۋىمىزدا ءتورت ءتۇرلى وقىلىمى (ايتىلىمى) بار. الەمي جازۋ پراكتيكاسىندا مۇنداي اعاتتىق تەوريا-پراكتيكالىق تۇرعىدان ماقۇلدانبايدى (ي ءارپىنىڭ جايى دا ءدال وسىنداي).
ءالىپبي تىزبەگىندەگى 11 ءنومىر.
قازاقتىڭ داۋىسسىز ي دىبىسى، الەمي جازۋ ءداستۇرى مەن جازۋ تەو­رياسىنا لايىق [y] تاڭباسىمەن مىندەتتى تۇردە بەلگىلەنۋ كەرەك.
11
ي/ي اي اي = AY ay (AI ai ەمەس)
ي ي = İY iy (I i ەمەس)
تاي تاي = TAY tay (TAI tai ەمەس)
تي تي = TİY tiy (TI ti ەمەس)

الىپبي تىزبەگىندەگى 31 ءنومىر.
مىسالى، ashana قالاي وقىلادى: اسحانا ما، الدە اشانا ما؟ ەندەشە جاڭا ءالىپبيدىڭ اكۋت ۇستانىمىنا سۇيەنىپ، ديگراف sh ورنىنا جالاڭ Ś ś تاڭباسىن قابىلداعان وتە ورىندى شەشىم بولادى.
31
ش شاش شاش = ŚAŚ śaś (SHASH shash ەمەس)
ۇشاق ۇشاق = UŚAQ uśaq (USHAQ ushaq ەمەس)

شىنىن ايتقاندا، اتالعان جاڭساقتىقتار تەوريالىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك تۇرعىدان ەداۋىر كەمشىلىكتەر بولىپ تابىلادى. ونىڭ تاۋقىمەتىن ەرتەڭ وقۋلىق جازاتىن اۆتورلار، ادىستەمە ۇسىناتىن ادىسكەرلەر، اۋديتوريا مەن سىنىپتارعا باراتىن وقىتۋشىلار مەن مۇعالىمدەر، سول اۋديتوريا مەن سىنىپتاردا وتىرعان شاكىرتتەر، لاتىن ءالىپبيىن ناسيحاتتاپ ىسكە اسىراتىن كۇللى ماماندار تارتاتىن بولادى. ەندەشە «اۋرۋدىڭ الدىن الۋ كەرەك».


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1069741

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.