كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-101398437443 %57 %
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-1233077245 %55 %

قايرات يساعاليەۆ: ديپلوماتتار ەڭ اۋەلى قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى كەرەك


ءتۇرى: تۇركىستان گازەتى

ۋاقىتى: 11:20 - 2019/11/08

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.
قايرات يساعاليەۆ: ديپلوماتتار ەڭ اۋەلى قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى كەرەك

«ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەيدى قازاق. قازاقستاننىڭ الىس-جاقىن كورشىسىمەن بايىپتى بايلانىسىنىڭ تۇعىرى – تاتۋلىق دەسەك، سول تاتۋلىقتىڭ دانەكەرى – ديپلوماتتار.  ەل مەن ەلدىڭ اراسىندا التىن كوپىر بولىپ جۇرگەن ماماندارعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك ەرەن. ويتكەنى ىشكى-سىرتقى مادەنيەتى ۇيلەسكەن، بىرنەشە ءتىلدى قاتار مەڭگەرىپ، سان سالانى ساۋاتتى يگەرگەن بۇل جاندارعا قاراپ، بوگدە جۇرت قازاق تۋرالى وي تۇيەدى، قازاقستان جايلى پايىم جاسايدى. سويلەگەن ءسوزى، جۇرگەن ءجۇرىسى، ىستەگەن ىسىنەن اسقان مادەنيەتتىلىك مەنمۇندالاپ تۇراتىن قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ارداگەرى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى قايرات يساعاليەۆتى كورگەن شەتەلدىكتەر حالقىمىز جايلى جوعارى پىكىردە بولعانى انىق. ويتكەنى ول قىسقا ۋاقىت تىلدەسكەن ادامنىڭ ءوزىن بويىنداعى بيىك پاراساتىمەن باۋرايدى.

– قايرات يساعاليۇلى، ومىردەرەگىڭىزگە كوز جۇگىرتسەك، مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ دارىگەر بولۋعا تالاپتانىپسىز. الايدا سانالى عۇمىرىڭىزدى مەديتسينامەن قابىسپايتىن مۇلدەم باسقا سالاعا – ديپلوماتياعا ارنادىڭىز. شالعايداعى اۋىلدا وسكەن بالىقشىنىڭ ۇلى شەكارا اسىپ، ەل مەن ەلدىڭ اراسىندا دانەكەر بولۋ تۋرالى ويلاپ كورىپ پە ەدى؟ 

– بالا كۇنىمدە ونداي وي باسىما كىرىپ شىققان ەمەس. ومىردە ءوزىم ىستەگەن ەكى-اق ىسكە تاڭعالام. ءبىرىنشىسى – شەت تىلدەردىڭ ءيىسى مۇرنىما بارماسا دا، مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ فرانتسۋز ءتىلىنىڭ مامانى بولۋعا بەل بۋعانىم. ەكىنشىسى – قالاداعى ورىستىڭ بالالارىمەن ويناپ، ورىسشا سويلەپ جۇرگەن بالامنىڭ ءتىلىن سىندىرىپ، تازا قازاققا اينالدىرۋىم.

العاشقىسىن سۇراپ وتىرسىڭ عوي، سوعان توقتالايىن. 1956 جىلى 10-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ قالاعا بارىپ ءبىلىم العىم كەلدى. الايدا جوقشىلىق قولبايلاۋ بولدى. اكەم سونىڭ الدىندا عانا ومىردەن وزعان. انام ۋتەرا (بىرلىك) سەلوسىنداعى ناۋبايحانادا وت جاعۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن. جۇمىسى وتە اۋىر. قامىستى اۋىلدان 4-5 شاقىرىم جەردەگى تەڭىز ورەسىنەن ءوزى شابادى، دايىندايدى، جاياۋلاپ تاسيدى. پەشتىڭ وتىن ءوزى جاعادى، كۇلىن شىعارادى. سونداعى الاتىن ايلىعى – 5 سوم. تىگەرگە تۇياقتان – قوراداعى جالعىز-اق سيىر. سوعان قاراماستان انام بايعۇس قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ، قولىما 400 سوم ۇستاتىپ، وقۋعا جىبەردى. قۇجاتتارىمدى تەز جيناستىرىپ، گۋرەۆكە ءجۇرىپ كەتتىم. مەديتسينالىق وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، وتاشى بولعىم كەلدى. الايدا گۋرەۆكە مەن قالاعان مەديتسينا ينستيتۋتىنان قابىلداۋ كوميسسياسى كەلمەي قالعان ەكەن. ءارى ويلانىپ، بەرى ويلانىپ، شەت ءتىلىن مەڭگەرسەم دە جامان بولماسپىن دەپ شەشتىم. فرانتسۋز ءتىلىن 8-سىنىپتان باستاپ ەكى-اق جىل وقىتتى مەكتەپتە. از دا بولسا حابارىم بار عوي دەپ، فرانتسۋز ءتىلى بولىمىنە قۇجات تاپسىرىپ، سىناقتان ويداعىداي ءوتتىم. ءسويتىپ الماتى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. بەس جىلدان كەيىن تۋعان ولكەمە فرانتسۋز ءتىلىنىڭ مامانى بولىپ ورالدىم. اۋىلداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا ۇستازدىقتان باستالعان ەڭبەك جولىم كەيىننەن مەنى ديپلوما­تياعا جەتەلەدى.

ء

قازىر ويلاپ قاراسام، بۇگىنگى جەتىستىگىم انامنىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسى ەكەن. ەگەر شەشەم وقۋعا مۇمكىندىك بەرىپ، جاعداي جاساماعاندا، اكەمنىڭ كاسىبىن جالعاستىرىپ، اۋىلدا بالىقشى بولىپ جۇرەر مە ەدىم، كىم ءبىلسىن؟ سوندىقتان اناما مىڭ مارتە العىس ايتامىن. اكە-شەشەمنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمدى ورىنداسام دەگەن ارمان وسى كۇنگە جەتكىزدى.

– بولاشاعىڭىزدى تۇبەگەيلى ديپلوماتياعا ارناعىڭىز كەلەتىنىن قاي كەزدە ۇقتىڭىز؟

– ديپلوماتيانىڭ ءمانىن بەرتىن كەلە ءتۇسىندىم. دالا دانالىعى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان زاماندا بيلەر ۇكىم ايتىپ، ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى شەشىپ وتىردى. ءۇش ءبيىمىز جوعارعى سوتتىڭ قىزمەتىن اتقاردى. بۇل – حالىقتىق ديپلوماتيا. ال ءقازىر ديپلوماتيا جەكە عىلىم بولىپ قالىپتاستى.

العاش رەت 29 جاسىمدا شەتەلگە شىقتىم. وقۋ بىتىرگەن سوڭ الجير حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنا كەڭەس وداعى اتىنان ءتىلماش بوپ باردىم. ول كەزدە ديپلوماتيادان حابارىم بولماعان. ءبىراق ءتىلدىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىم. اۋداندىق كومسومول ۇيىمىندا حاتشى بوپ ءجۇرىپ، ءتىلدى ازداپ ۇمىتا باستاعان كەزىم بولاتىن. سول جەردە جاتتىعىپ، ءبىلىمىمدى قايتا جانداندىرۋعا تۋرا كەلدى.

ديپلوماتيانىڭ قىر-سىرىن ۇعىپ، وسى سالانىڭ كاسىبي مامانىنا اينالۋ جولىندا كوپ ادامنىڭ شاپاعاتىن كوردىم. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءمۇسىلىم بازارباەۆ. كەزىندە مادەنيەت ءمينيسترى، ودان كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولدى. سول كىسى مەنىڭ قارىم-قابىلەتىمدى بايقاپ، ادامدارمەن ءتىل تابىسا الاتىنىمدى اڭعارعان بولۋى كەرەك، 1976 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قىزمەتكە شاقىردى. حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگىم سول ۋاقىتتان باستالدى. ول كەزدە مينيسترلىكتە 19-20 ادام جۇمىس ىستەيدى. مەن حاتتاما ءبولىمىن باسقاردىم. جۇمىس بابىندا كوزگە ءتۇستىم-اۋ شاماسى، ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىلدىم. ول ۋاقىتتا ۇسىنىس جاساي الاتىن ءۇش ادام بولدى: فازيليا قوناەۆا، ءمۇسىلىم بازارباەۆ جانە سالامات مۇقاشەۆ. وسى ءۇش ازاماتتىڭ كەپىلدەمەسىمەن ورتالىق كوميتەتكە باردىم. سودان باستاپ ءومىرىم ديپلوماتيامەن بىتە قايناسىپ كەتتى.

ناعىز ديپلوماتيانىڭ نارىمەن سۋسىنداعان كەزىم – تاۋەلسىزدىك ورناعان تۇس. ەگەمەندىك الار جىلدىڭ الدىندا شەتەلدە جۇمىس ىستەگەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ باسىن قوسۋ كەرەك بولدى. كەڭەس وداعى ىدىرايتىنى بەلگىلى بولىپ، دەربەس ەل بولۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزەڭدە ءتىل بىلەتىن، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا ساۋاتى بار جاستاردىڭ ءتىزىمى جاسالدى. سول تىزىمگە مەنىڭ دە اتىم ەنىپ، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە مادەنيەت ءبولىمىن باسقاردىم.

وداق قۇلاپ، كوپتەن كۇتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەندە، جان-جاقتان شەتەلدە قىزمەتتە بولعان جاستار جينالا باستادى. سولاردىڭ الدىڭعى شەبىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ، تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ، بولات نۇرعاليەۆ سىندى جىگىتتەر بولدى. قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ وزىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرا بىلگەن وسىنداي ازاماتتاردىڭ دانەكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە كورشىلەرىمىزدىڭ ەلىمىزگە كوزقاراسى وڭ، الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن تەرەزەمىز تەڭ. بۇۇ-نىڭ، كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسىمىز.

– الەمنىڭ 54 ەلىندە ءتۇرلى ديپلوماتيالىق قىزمەتتە بولىپسىز. شەتەلدىكتەر ديپلوماتتارعا قاراپ، ونىڭ ەلى تۋرالى، مەملەكەتتىڭ ءبىلىم جانە مادەني دەڭگەيى، ءتىپتى ەكونوميكالىق الەۋەتى تۋرالى وي تۇيەتىنى بەلگىلى. جات جۇرت قازاقتى قاي قىرىنان تانيدى، قازاقستان جايلى نە بىلەدى؟

– كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە بوگدە جۇرتتىڭ كوبى قازاقستاننىڭ قاي جەردە ورنا­لاس­قانىن دا بىلە بەرمەيتىن. ءقازىر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اشىلعان ەلشىلىكتەرىمىزدىڭ ارقاسىندا كوپ ەلمەن ارادا كوپىر ورناپ، قازاقتى تانيتىن، قازاقستاندى بىلەتىن جۇرتتىڭ قاتارى ءوستى.

ديپلوماتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى – ءوز حالقىن تانىستىرۋ، ەلىن دارىپتەۋ. ەگەر ەلشى ءوزىنىڭ سويلەگەن ءسوزى، ءجۇرىس-تۇرىسى ارقىلى شەتەلدىكتەردىڭ «اپىر-اي، مىناۋ قاي ەلدىڭ ازاماتى؟» دەگەن تاڭدانىسىن تۋدىرا السا، ماقساتىنا جەتكەنى، قىزمەتىن ادال اتقارعانى.

ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى ەڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز – بۇۇ-عا كىرۋ بولدى. 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا سول مۇراتىمىزعا جەتىپ، ەلباسىمىز قازاقستاننىڭ قانداي ەل ەكەنىن، حالقى قانداي، سالتى قانداي ەكەنىن الەمگە تانىستىردى. ەكىنشى ۇلكەن جەتىستىگىمىز – سول جىلدىڭ 22 ساۋىرىندە يۋنەسكو-عا مۇشە بولۋىمىز. ول كەزدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە يۋنەسكو ىستەرى جونىندەگى كوميسسيانىڭ باس حاتشىسى ەدىم. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىنە قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكەۋىمىز باردىق. ءباسپاسوز ءماسليحاتى كەزىندە دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىنەن قاتىسىپ وتىرعان جۋرناليستەر: «سىزدەرگە قاي تىلدە جاۋاپ بەرگەن ىڭعايلى؟» دەپ سۇرادى. سوندا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى: «قاي تىلدە سۇراساڭىزدار، سول تىلدە جاۋاپ بەرەمىز» دەدى. ول كىسى قىتاي جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ەركىن جاۋاپ بەردى. مەن فرانتسۋزشا ءتىل قاتتىم. جۋرناليستەر قاۋىمى جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ وسىنداي بىلىمدەرى بولسا، ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتىپ تاڭدانىپ جاتتى.

– «ادامنىڭ قانداي ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە، ونىمەن ساپارعا شىق» دەگەن ءسوز بار. ساپارلاس بولعاندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ديپلومات رەتىندە، ازامات رەتىندە قانداي قاسيەتتەرى ەرەكشە ەسىڭىزدە قالدى؟

– فرانتسياعا ساپارىمىز كەزىندە قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ بۇكىل بولمىس-بىتىمىنەن تەكتى ازامات ەكەنىن اڭعاردىم. جوعارىدا اتاپ ءوتتىم عوي، بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدى يۋنەسكو مۇشەلىگىنە ەنگىزۋ بولاتىن. ەل جۇك­تەگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ، ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەننەن كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكەۋىمىز كەشكى ءپاريجدى ارالادىق. سول ۋاقىتتا ونىڭ بايقامپازدىعىنا ءتانتى بولدىم. سەرۋەندەپ كەلە جاتقاندا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ءجۇرىسىن باسەڭدەتىپ: «قايرات يساعاليۇلى، بىلەسىز بە، پاريجدە ءاتىردىڭ ءيىسى بار»، – دەدى. «ال ريمدە تالشىننىڭ، سينگاپۋردە بالىقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى» دەپ جالعادى ءسوزىن. قانداي اڭعارىمپازدىق دەسەڭىزشى، قاتتى تاڭعالدىم. مەن پاريج­دە بىرنەشە رەت بولعان اداممىن عوي، ال بۇل ونىڭ قالاعا جاساعان العاشقى ساپارى ەدى. قانشا رەت كەلسەم دە، ءوزىم بايقاماعان دۇنيەلەردى ونىڭ اۋزىنان ەستىپ، اسەرلى اڭگىمەسىن قىسىلا دا قىزىعا تىڭدادىم.

– قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە يۋنەسكو-مەن بايلانىس كوميسسياسىندا بەلسەندى قىزمەت ەتىپ، وسى قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستىڭىز. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ يۋنەسكو-مەن قارىم-قاتىناسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە مە؟

– بۇل سۇراعىڭ ەرتەرەكتەگى ءبىر ەرەك وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىر. 1993 جىلى ءبىز يۋنەسكو-نىڭ مەرەيلى داتالار تىزىمىنە ابايدىڭ 150 جىلدىعىن ەنگىزۋدى قولعا الدىق. الايدا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا سوڭى قوس نولمەن اياقتالاتىن مەرەيتويلار عانا اتالىپ وتىلەتىن. ماسەلەن، 100، 200، 1000 جىلدىق سەكىلدى ءىرى داتالار. 50، 150، 250 جىلدىق سىندى مەرەيتويلار يۋنەسكو جوسپارىنا ەنبەيتىن. سوعان قاراماستان ءبىز ابايدىڭ 150 جىلدىعىن حالىقارالىق ۇيىم شەڭبەرىندە اتاپ وتۋگە كۇش سالدىق. بۇل ىسكە سول كەزدە پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى بولعان قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ەڭبەگى ايرىقشا ءسىڭدى.

ەلىمىز ءالى ەسىن جيىپ ۇلگەرمەگەن، ەكونوميكامىز قالت-قۇلت كۇي كەشىپ جاتقان كەزەڭ بولاتىن. ساپارىمىزعا بولىنگەن قارجىنىڭ ماردىمسىزدىعىنا قاراماستان قۋانىش سۇلتانوۆ فرانتسياعا ءبىر جىلقى سويىپ اپاردى. قازاقتى بىلمەيتىن جۇرتقا حالقىمىزدىڭ اسى مىناۋ دەپ ءدام تاتقىزۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ ءبىر جىلقىنىڭ ەتىمەن قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان ءوتۋىن وتتىك، الايدا فرانتسيانىڭ كەدەن بەكەتىنە كەلگەندە كەدەرگىگە تاپ بولدىق. ۆەتەرينارلىق قىزمەت وكىلدەرى ەتتى ءبىر تاۋلىك تەكسەرۋگە الىپ قالاتىندارىن ايتتى. ەگەر قۇرامىندا ءقاۋىپتى ەشتەڭە بولماسا، ەرتەڭىنە قايتارىپ بەرەمىز دەدى. امال جوق، كۇتتىك. كەلەسى كۇنى ەتىمىزدى الىپ، ءقوناقۇيدىڭ توڭازىتقىشىنا سالدىق تا، پاريجگە كەلگەندەگى باستى ميسسيامىزدى ورىنداۋعا كىرىستىك. بىزگە يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى فەدەريكو مايوردىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. ابايدىڭ كىم ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىعىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتكىمىز كەلەتىنىن ايتقاندا، ول بۇل ءوتىنىشىمىزدى ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا بىردەن كەلىستى. الايدا شەشىم ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ داۋىس بەرۋىنەن كەيىن قابىلداناتىنىن ەسكەرتتى.

شەشۋشى ءسات كەلىپ جەتتى. قۋانىش سۇلتانوۆ مىنبەرگە كوتەرىلىپ، قازاقستاندى تانىستىردى، قازاقتىڭ دانا اقىنىن دارىپتەدى. ول ءسوزىن اياقتاعان سوڭ يۋنەسكو-نىڭ مەرەيلى داتالارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىنە قاراپ: «ال نە ايتاسىزدار؟ قازاق حالقى ۇلى اقىنىنىڭ 150 جىلدىعى ارقىلى دۇنيەجۇزىنە ءوزىنىڭ مادەنيەتىن، ادەبيەتىن تانىستىرماقشى ەكەن. قولدايمىز با؟»، – دەدى داۋىستاپ. بارلىعى ءبىر اۋىزدان ماقۇلداپ، بالعالارىن تارسىلداتا جونەلدى. توبەمىز كوككە جەتكەندەي بولدى.

العىسىمىزدى ايتۋ ءۇشىن كەشكىسىن قولداۋشىلارىمىزدىڭ بارلىعىن قوناق قىلماقشى بولدىق. قالتامىزدا كوك تيىن جوق. تاعى دا فەدەريكو مايوردىڭ الدىنا بارىپ، ءمان-جايدى ايتتىق. «ەتتى، اراق-شاراپتى وزىمىزبەن بىرگە الىپ كەلدىك. جوعارىداعى اسحاناڭىزدى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىڭىز!»، – دەدىك. ەش قارسىلىق بىلدىرمەدى. قازاقتىڭ بەرەكەلى داستارقانىندا قوناقتارىمىزدى كۇتتىك. ەت اتاۋلىعا كىرپيازدىقپەن قارايتىن ەۋروپالىقتاردىڭ جىلقى ەتىن سۇيسىنە جەگەنىن كورسەڭىز.

مىنە، وسى وقيعادان كەيىن يۋنەسكو-مەن بايلانىسىمىز جاندانىپ، ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى وقيعالارى الەمدىك دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋكەسەرى، ماحامبەت وتەمىسۇلىنىڭ 200 جىلدىعى، ابايدىڭ 150 جىلدىعى، مۇحتار اۋەزوۆ، قانىش ساتپاەۆ، ءابىلحان قاستەەۆ، الكەي مارعۇلان مەن احمەت جۇبانوۆتىڭ 100 جىلدىقتارىنا ارنالعان ءبىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. قانشاما تاريحي مۇرالارىمىز يۋنەسكو­نىڭ قۇندى جادىگەرلەر تىزىمىنە ەندى. بۇگىندە قازاقستاندا، قىرعىزستاندا، تاجىكستاندا جانە وزبەكستاندا ءوز قىزمەتىن ورىستەتكەن يۋنەسكو-نىڭ الماتىداعى كلاستەرلىك بيۋروسى بۇل حالىقارالىق ۇيىممەن تابىستى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا تۇسەتىنىنە سەنىمىم مول.

– 2003 جىلدان بەرى ۇستازدىق قىزمەتتەسىز. حالىقارالىق قاتىناستار تەورياسىندا ءبىر ادامنىڭ ديپلومات ءارى تەورەتيك بولۋى وتە قيىن دەپ جاتادى. راسىندا دا سولاي ما؟

– قيىن ەكەنى راس. ءبىز ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءبىلىمىن شىڭداۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ديپلوماتتاردى ءدارىس وقۋعا شاقىرامىز. الايدا ولار كەلىسە بەرمەيدى. ويتكەنى عىلىمي دارەجەسى بولماعاندىقتان الاتىن جالاقىسى ماردىمسىز. ازىن-اۋلاق اقشا ءۇشىن ۋاقىتتارىن ولتىرگىسى كەلمەيدى. ەكىنشىدەن، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ديپلوماتيانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنىڭ ءبارىن ءبىلۋىڭ كەرەك. تەوريانى تولىق ءبىلۋ شارت، الايدا ول پراكتيكامەن ۇشتاسپاسا، ماڭىزىن جوعالتادى. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگى ستۋدەنتتەردى قۇرعاق سوزبەن الدارقاتا المايسىڭ. ءوز تاجىريبەڭنەن مىسال كەلتىرىپ، جانداندىرىپ ايتپاساڭ، تەز جالىعادى.

– حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنىڭ بولاشاق ماماندارىن دايارلاۋ ىسىندە شەشىمىن تاپپاعان قانداي ماسەلەلەر بار؟

– ەلباسىمىز ءبىر جيىنىندا ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەردىڭ تىم كوپ ەكەنىن ايتىپ ەدى. سانى كوبەيگەن تاعى ءبىر مامان ديپلوماتتار دەر ەدىم. قازاقستاندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اپپاراتىندا 800-گە جۋىق ادام قىزمەت اتقارادى. شەتەلدەگى ەلشىلىكتەردە 1 000 ادامداي قىزمەت ەتەدى. جىلىنا 15-20 ادام زەينەتكە شىعادى. ال جىل سايىن وقۋ بىتىرەتىن جاس ديپلوماتتاردىڭ سانى 2 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. ولاردىڭ ءبارى قايدا بارادى؟

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل ماسەلەنى قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنا ايتقانمىن. ول كىسى دە بۇل ماسەلەگە قانىق ەكەنىن جەتكىزىپ، ديپلوماتتاردى دايىنداۋدى شەكتەۋ كەرەگىن ايتتى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتايىق، قالعان وقۋ ورىندارىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتتەرىن جابۋ كەرەك. ءقازىر وبلىس ورتالىقتارىن بىلاي قويعاندا، اۋدانداردا دا حالىقارالىق قاتىناستاردى وقىتا بەرەدى. سارىاعاشتا ديپلوماتتاردى دايىنداپ جاتىر دەگەندى ەستىپ، جاعامدى ۇستادىم. ماسكەۋدە ءبىراق وقۋ ورنى – مگيمو-دا عانا حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتى بار. تاشكەنتتە دە ديپلوماتتاردى جالعىز ۋنيۆەرسيتەت دايىندايدى. ءبىز دە وسىنداي جۇيەگە كوشۋىمىز كەرەك.

جاستاردان «ديپلوماتيانى نە ءۇشىن تاڭدادىڭ؟» دەپ سۇراساڭ، ء«ساندى» ماماندىق ەكەنىن العا تارتادى. «ديپلومات بولساڭ، ەل مەن جەر كورەسىڭ، اقشانى كۇرەپ تاباسىڭ» دەگەندى اتا-انالار بالانىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ قويادى. ونداي دارەجەگە تالماي وقىپ، بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەندەر، ايانباي ەڭبەك ەتكەندەر عانا جەتەتىنىن ەسكەرە بەرمەيدى.

ەلىمىزدە ءبىر ديپلوماتتىڭ جىلدىق شىعىنى ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ اقش دوللارىنا جۋىق. ءقازىر قازاقستاننىڭ شەتەلدە 70-تەن استام وكىلدىكتەرى بار. ەلشىلىكتەردە كەمىندە 15-20 ادامنان قىزمەت ەتەدى. ەلدىڭ بيۋدجەتىنە قانشاما سالماق ءتۇسىپ جاتقانىن ەسەپتەي بەرىڭىز. سوندىقتان ديپلوماتتار وزدەرىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋى كەرەك. ولاردىڭ اتىنا ايتىلعان ماقتاۋ دا، داتتاۋ دا تىكەلەي ەلدىڭ اتىنا باعىتتالاتىنىن ۇعۋى قاجەت.

– قازىرگى زاماندا ءتىل بىلگەن ادامعا بارلىق ەسىك اشىق. الايدا جاستاردىڭ كوبى قانشا جىل بويى ءتىل وقىتۋ كۋرستارىنا بارسا دا، ماقساتتارىنا جەتە الماي جۇرگەندەرىن العا تارتادى. بىرنەشە ءتىلدى جەتىك بىلەتىن پوليگلوت رەتىندە وزىڭىزدەن شەت تىلدەردى ساۋاتتى مەڭگەرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن بىلگىمىز كەلەدى...

– كەز كەلگەن ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋ ءۇشىن وعان كۇنىنە كەم دەگەندە التى ساعات ۋاقىتىڭدى ارناۋىڭ كەرەك. سوندا عانا ءتىلدى ۇيرەنۋ ادەتكە اينالىپ، ەڭبەگىڭنەن ناتيجە شىعادى.

بۇگىندە الەمدە التى ءتىل ۇستەمدىك ەتەدى: اعىلشىن، فرانتسۋز، ورىس، يسپان، قىتاي جانە اراب تىلدەرى. اعىلشىن ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى وزگەلەرىنەن الدەقايدا كەڭ، الايدا سوڭعى جىلدارى وعان قارسىلىق كوبەيىپ كەلەدى. فۋتۋرولوگتاردىڭ بولجامىنشا، بولاشاقتىڭ ءتىلى – يسپان ءتىلى. ءار ءتىلدىڭ ءوز ءداۋىرى بولادى. 17-18 عاسىرلاردا فرانتسۋز ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جوعارى بولسا، 19 عاسىردان باستاپ اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى كۇشەيدى. الايدا دونالد ترامپتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى الەمدە اعىلشىن تىلىنە قارسىلاردىڭ سانىن كوبەيتتى. بۇگىندە اقش حالقىنىڭ 60 پايىزى – يسپان تىلدىلەر. دەمەك، عالىمداردىڭ بولجامى نەگىزسىز ەمەس. وسى عاسىردا ما، كەلەسى عاسىردا ما، ايتەۋىر ءبىر كەزەڭدە يسپان ءتىلىنىڭ ىقپالى كۇشەيەدى.

مەن قازۇۋ-دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزدە قاسىم-جومارت قەمەلۇلى يسپان ءتىلىن وقىتۋدى قولعا الۋ كەرەگىن ەسكەرتكەن. سەبەبى قازاقستان يسپان تىلىندە سويلەيتىن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ءوز ەلشىلىكتەرىن اشا الماي وتىر. سول كىسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازۇۋ رەكتورىمەن اقىلداسىپ، 15 شاقتى مامان دايىندادىق. ءقازىر يسپان ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن سول كادرلار برازيليا، كۋبا، مەكسيكا ەلدەرىندە قىزمەت ەتۋدە. مامان تاپشى بولعاندىقتان وزگە مەملەكەتتەرمەن بايلانىس ورناتا الماي وتىرمىز. ۋرۋگۆاي، چيلي، پەرۋ، ارگەنتينا سياقتى لاتىن امەريكاسى ەلدەرى – وزىق نانوتەحنولوگيالاردىڭ وتانى. ەگەر ءتىلىن بىلسەك، ولاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ. بولاشاقتا قازبا بايلىقتار سارقىلعاندا، كۇللى ادامزات نانوتەحنولوگيالارعا تەلمىرەتىنى انىق. سونى قازىردەن باستاپ يگەرىپ، يگىلىگىن كورۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەرمەن ەركىن تىلدەسە الاتىن دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك.

– «اكە كورگەن وق جونار» دەيدى قازاق. بۇگىندە ۇلىڭىز ارمان ءىزىڭىزدى جالعاپ، ەلشىلىك قىزمەتتە ءجۇر. ول وسى سالاعا العاش قادام باسقاندا ۇستاز رەتىندە نە ەسكەرتتىڭىز، اكە رەتىندە نەدەن ساقتاندىردىڭىز؟

– ارمان – ەكى قىزدان كەيىنگى اڭساپ جەتكەن ۇلىم. كىشكەنتاي كۇنىنەن زەرەك بولىپ ءوستى. التى جاستاعى كەزى بولاتىن، ۇيدە ءبارىمىز تەلەديدار كورىپ وتىرمىز. اراب ءتىلىنىڭ مامانى، شىعىستانۋشى فاريد سەيفۋل-مۋليۋكوۆ دەگەن كىسى سۇحبات بەرىپ جاتقان. سونى كورىپ بولعاننان كەيىن «اكە، مەن دە مىنا كىسى سياقتى اراب ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگىم كەلەدى» دەدى ۇلىم. شىنى كەرەك، التى جاستاعى بالانىڭ سوزىنە اسا ءمان بەرمەدىم. ورتالىق كوميتەتتە جۇرگەن كەزىم ەدى. ءبىر جىلدان كەيىن ەلىمىزدە ازيا-افريكا كونفەرەنتسياسى ءوتتى. سول جيىننان كەيىن اراب ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن قوناەۆتىڭ شەشىمىمەن الماتىدا №9 مەكتەپ-ينتەرنات اشىلدى. ورىسشا ويناپ، ورىسشا سايراپ جۇرگەن بالامنىڭ ءتىلىن بۇزىپ، اراب ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن قازاق مەكتەبىنە بەردىم. التىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە №136 مەكتەپتە اراب تىلىنەن ساباق بەردى. مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ماروككو كورولدىگىنىڭ فەس قالاسىنداعى سيدي مۇحاممەد بەن ابداللا ۋنيۆەرسيتەتىنە ەكى جىلدىق اراب ءتىلىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنا كەتتى. ودان كەيىن مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق ينستيتۋتىندا ءدارىس الدى. ونىڭ قازاقستاندا، ماروككودا، مىسىردا العان ءبىلىمى ديپلوماتيا سالاسىنىڭ باسپالداقتارىنان ەركىن كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە ارمان قازاقستاننىڭ مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ورتا عاسىردا مىسىر مەن شام مەملەكەتتەرىن 17 جىل بيلەگەن داڭقتى بابامىز سۇلتان بەيبارىستىڭ ىزدەرى جاتقان ەلمەن قازاقستاننىڭ قارىم-قاتىناسى ەرەكشە. بۇعان ارماننىڭ ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن اكە رەتىندە، ۇستاز رەتىندە ماقتان تۇتامىن.

بايقاسام، ءقازىر ديپلوماتتاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە جازىپ-سىزۋعا شورقاق، ءوز انا تىلدەرىندە ەركىن سويلەي المايتىندارىن دا كوپ كورەم. ءوزىڭ انا ءتىلىڭدى، ونىمەن بىرگە سىڭەتىن ءداستۇر-سالتىڭدى بىلمەسەڭ، بوگدە جۇرتقا بارىپ، ەلىڭ، جەرىڭ تۋرالى نە ايتپاقشىسىڭ؟ جات جەردە تۋعان ءتىلىن ساعىنىپ جۇرگەن قانداستارىڭمەن قالاي تىلدەسەسىڭ؟ مىنە، وسىنى ەسكەرىپ، ۇلىمنىڭ ەڭ اۋەلى قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋىن قاداعالادىم. ابايدى، اۋەزوۆتى وقىتتىم. ءقازىر سونىڭ جەمىسىن جەپ ءجۇر.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان

انار لەپەسوۆا


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=14&id=1069421

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.