كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-20937296235 %65 %
2019-10-211409463247 %53 %
2019-10-221249412632 %68 %

جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردى قايتارماۋعا 7 سەبەپ ءبىز ءسىزدى جارقىن الەمگە جەتەلەيمىز! بىزگە قوسىل! ءبىز ءسىزدى


ءتۇرى: ماسساگەت ماقالالارى

ۋاقىتى: 14:15 - 2019/10/10

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version. جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردى قايتارماۋعا 7 سەبەپ ءبىز ءسىزدى جارقىن الەمگە جەتەلەيمىز! بىزگە قوسىل! ءبىز ءسىزدى جارقىن الەمگە جەتەلەيمىز! بىزگە قوسىل!


جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردى قايتارماۋعا 7 سەبەپ

جويىلۋ – ول كەلمەسكە كەتۋ. بۇعان دەيىن ءبىز وسىلاي ويلاپ كەلدىك. الايدا، ءبىز ءبارىن جاڭادان باستاي الساق نە بولار ەدى؟ ەگەر "جويۋ" باتىرماسىن ءوشىرىپ، جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردى قايتارا الساق شە؟ "قايتا ءتىرىلتۋ" دەپ اتالاتىن تەحنولوگيالىق پروتسەسستىڭ دە كۇنى الىس ەمەس. سوندىقتان ء"بىزدىڭ قولىمىزدان كەلە مە؟" دەگەن سۇراق "جاساعانىمىز دۇرىس پا؟" دەگەنگە اۋىسقان.

وسىمدىكتى قايتا ءتىرىلتۋ تۋرالى پىكىر تالاستىرۋ وڭاي. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. Camellia sinensis (شاي)، Coffea Arabica (ونىڭ 60-80%-ى الەمدىك كوفە وندىرىسىندە قولدانىلادى) نەمەسە - قۇداي ساقتاسىن! - Theobroma cocoa (شوكولاد) جويىلىپ كەتتى. حالىقارالىق داعدارىس باستالىپ، ولاردى جانداندىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت بولار ەدى. وركەنيەت ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى باسقا تۇرلەر، مىسالى، كۇرىش نەمەسە بال ارالارى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ ادامنىڭ ارەكەتى سالدارىنان قۇرىعان تىرشىلىك يەلەرى شە؟ ساياحاتشى كوگەرشىندەر، مامونتتار، تاسباقالار مەن قۇستاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بەرتىنگى كەزگە دەيىن كەڭ تارالدى.

وسىمدىكتى قايتا ءتىرىلتۋ مەن مامونتتى قايتا ءتىرىلتۋ ەكى بولەك نارسە جانە مەن ەكىنشىسىنە جوق دەيمىن.

ەۆوليۋتسينيست-بيولوگ رەتىندە جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردى قايتا ءتىرىلتۋ كەرەمەت دەپ سانايمىن: ولاردى بار عىلىمي-تەحنيكالىق ارسەنالمەن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. ءبىراق قالپىنا كەلتىرىلگەن ۆيرۋستاردىڭ كەيبىر تۇرلەرىن ەسەپتەمەگەندە، قايتا ءتىرىلتۋ ءبىز ەلەستەتكەندەي پروتسەسس ەمەس. شىن مانىندە، قايتا ءتىرىلتۋ دەگەنىمىز - جاڭا گيبريد الۋ ءۇشىن جويىلىپ كەتكەن جانۋاردان دنق-نى الۋ جانە ونى وزىنە ۇقساس ءتىرى اعزاعا يمپلانتاتسيالاۋ. مىسالى، ءجۇندى مامونتتاردى قايتا ءتىرىلتۋ تۋرالى كەڭەيتىلگەن جوبا ازيا پىلدەرىن رەتسيپيەنت رەتىندە پايدالانىپ، 2% مامونت دنق-سى بار گيبريد الادى.

دال سول سياقتى، ەۆروپويد ءناسىلىنىڭ كەز-كەلگەن ادامى 1-2%-عا نەاندەرتال بولىپ تابىلادى، ءبىراق ول ءوزىن "قايتا تىرىلگەن نەاندەرتالمىن" دەپ اتامايدى.

سونىمەن قاتار، ەگەر ءبىز قولىمىزدا بار نارسەنى ساقتاي الماساق، وندا لابوراتوريادا تۋعان جويىلىپ كەتكەن تۇرلەرگە ۇقسايتىن گەنەتيكالىق موزايكانى قالايشا جاقسى ساقتاي الامىز دەپ ويلايمىز؟

جانۋارلاردى تىرىلتپەۋىمىزدىڭ بيولوگيالىقتان فيلوسوفيالىققا دەيىنگى جەتى ءتۇرلى سەبەبى بار. مەن ولاردى "جەتى ە" دەپ اتاعاندى ۇناتامىن.

1. جويىلۋ (اعىل. extinction)

جانۋارلار جايدان-جاي جويىلعان جوق: ادامدار اڭنىڭ ەتى مەن تەرىسىن پايدالاندى، تابيعي مەكەن ورتاسىن قۇرتاتىن زيانكەستەر تىم كوپ بولدى نەمەسە قانداي دا ءبىر اپات ورىن الدى. جويىلۋعا اكەلگەن سەبەپتەر جويىلدى ما؟ ەگەر جوق بولسا، وندا تاريح قايتالانبايدى دەپ كىم ايتتى؟ مەن ەكسپەديتسياعا قايدا بارسام دا، ماساي مارا بولسىن، اند بولسىن، جانۋارلاردىڭ تەك ەكى ءتۇرىن كەزدەستىرەمىن: كۇشتى جانە ساۋ نەمەسە ءولى.

2. ەۆوليۋتسيا

ەگەر ءبىز ەۆوليۋتسيانى ءوز ەركىمىزگە باعىندىرىپ، جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردى تىرىلتسەك تە، ەۆوليۋتسيا ولاردى باقىلاۋعا العان كەزدە نە بولادى؟ ناتيجەنىڭ بىزگە ۇنايتىنى ەكىتالاي. ءبىراق ءبىز بۇل جانۋارلاردى قايتارساق تا، ەڭ جاقسى دەگەندە گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى شەكتەۋلى وتە كىشكەنتاي پوپۋلياتسيا پايدا بولار ەدى. تاريحتا وسىعان مىسالدار تولى: گابسبۋرگ ۇيىندە التى عاسىرعا سوزىلعان قان ارالاستىرماۋ ءداستۇرى يسپانيا پاتشاسى شارل II-دە اياقتالدى. ول كوپتەگەن فيزيكالىق، جىنىستىق، ينتەللەكتۋالدىق جانە ەموتسيونالدىق اۋرۋلارعا شالدىقتى، ءتىپتى دۇرىستاپ تاماق تا جەي المادى. (قازىرگى زامانعى اعىلشىن بۋلدوگى - بۇل جاقىن تۋىستىق بۋدانداستىرۋدىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى تاعى ءبىر وي سالاتىن مىسال.) قايتا تىرىلتىلگەن تۇرلەردىڭ كىشكەنتاي پوپۋلياتسياسى ساۋ ەمەس، ۇلكەن ىقتيمالدىلىقپەن ۇرپاق جالعاستىرا المايتىن تۇقىم بەرەدى. ءىس كەزەكتى جويىلۋمەن اياقتالادى – ارينە، ەگەر ءسىز گەنەتيكالىق تۇرعىدان اركەلكى 100-دەن استام جەكە تۇردەن قۇرالاتىن ارتۇرلىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ بەرمەسەڭىز.

3. ەكولوگيا

"ادام – ارال ەمەس" جانە باسقا تىرشىلىك يەلەرى دە. بارلىق تىرشىلىك يەلەرىنە دامۋ ءۇشىن ەكوجۇيە كەرەك. ەرتەرەكتە ءبىز جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردى جابايى تابيعاتقا قايتارۋعا تىرىسقانىمىزدا، كۇتپەگەن سالدارعا اكەلەتىن تىزبەكتىك رەاكتسيا پايدا بولاتىن. ەڭ تانىمال مىسال - سۇر قاسقىرلاردىڭ يەللوۋستونعا ورالۋى: قاسقىرلار بۇلان مەن بۇعىنى اۋلاي باستادى، ءسويتىپ ولاردىڭ سانىن ازايتتى. ءبىراق تەرەكتەر مەن كوكتەرەكتەر كوبەيىپ، ولار قۇندىزدارعا پايدا اكەلدى. جويىلىپ كەتكەن تۇرلەردى و دۇنەيەدەن ورالتۋ جەرگىلىكتى ەكولوگياعا قالاي اسەر ەتەتىنىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس - ءيا، ءبىز مامونتتى قايتارا الامىز، ءبىراق بۇل نەگە اكەلەدى؟ ءبىز ونىڭ قازىرگى ەكوجۇيەگە اسەرىن ەسكەردىك پە؟ جانۋارلار سونىمەن قاتار تەرى، ىشەك، قۇلاق جانە جىنىستىق مۇشە ميكروبتارى ەكوجۇيەسىنىڭ تاسىمالداۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل ميكروبيوم دەپ اتالاتىن پروتسەسس تاماقتانۋ، يممۋندىق جۇيەگە، ءتىپتى جانۋاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە جانە مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەدى. تابيعي ميكروبيومدى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال جاڭا، جاساندى ميكروبيوم كۇتپەگەن سالدارعا اكەلەدى.

4. ەتولوگيا

قۇستار مەن سۇتقورەكتىلەر ءوز تۇرلەرىنىڭ باسقا مۇشەلەرىن باقىلاۋ ارقىلى ولاردىڭ مىنەز-قۇلىقتارىن وزدەرىنە قابىلدايدى، ياعني، ادەت قىلادى. ەگەر ءسىز ۋاقىت كاپسۋلاسىنان ءبىرىنشى بولىپ ورالساڭىز نە بولۋشى ەدى؟ ەرىكسىزدىكتە ايدارلى قۇماي سانىن كوبەيتۋ باعدارلاماسى - سول ءتۇردىڭ اتا-انالارىنىڭ بولماۋى قانشالىقتى ءقاۋىپتى ەكەندىگىن كورسەتەتىن جاقسى مىسال. كىشكەنتاي قۇمايدىڭ ادام "اتا-انالارى" جاس قۇستاردى ەلىكتەۋدەن قورعاۋ ءۇشىن قۋىرشاقتاردى قولدانعانىنا قاراماستان، كەيىننەن جابايى تابيعاتقا شىعارىلعان ەرىكسىزدىكتە تۋىلعان قۇستار ادامدارعا تىم قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، باسقا قۇمايلارمەن از قارىم-قاتىناستا بولعان. مامونتتار پىلدەر وتباسىندا شەتتەتىلىپ قالادى دەپ ويلامايسىز با؟ سولاي بولعان جاعدايدا مامونتتاردىڭ دۇرىس مىنەز-قۇلقىن ۇيرەنۋىنە مۇمكىندىك بولمايدى. اتا-اناسىز ۇرپاقتار وزدەرىنە ءتان ەمەس قىلىقتاردى ۇقساس تۇرلەردەن نەمەسە ادامداردان ۇيرەنىپ الادى.

5. ەكونوميكا

جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى امەريكالىق قوعامنىڭ (Performing Animal Welfare Society) مالىمەتتەرى بويىنشا، ساۋ پىلگە كۇتىم جاساۋ شامامەن 70 مىڭ دوللار تۇرادى، ال ودان دا ۇلكەن جاستاعى ءپىل ءۇشىن بۇدان دا كوبىرەك اقشا كەتەدى. العاشقى مامونتتى قايتا تىرىلتۋگە اقشا جۇمساۋ، ءسوزسىز، شۋ شىعارادى. الايدا، تولقۋلار ازايعان كەزدە، تولەمدەردى كىم جاساپ وتىرادى ... شەكسىز ۋاقىت بويى؟ سوندا، قارجىلاندىرۋ اياقتالعاندا جانۋاردى ۇيىقتاتىپ تاستاۋ ءۇشىن ولاردى قايتارعىمىز كەلەدى مە؟

6. ەموتسيالار

بىرەۋ قايتىس بولعان كەزدە، بىزدە جوعالتۋ سەزىمى پايدا بولادى – كەيدە شىنايى، كەزدە دەرەكسىز. ءتىپتى ادام ولاردى بۇرىن-سوڭدى كورمەسە دە، ەگەر پىلدەر جويىلىپ كەتسە، كەز كەلگەنىمىز اۋىر جوعالتۋ سەزىمىن باستان كەشەمىز. الايدا، بۇل تاجىريبەنى جويىلىپ كەتكەن تۇرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قارجىلىق، بيولوگيالىق جانە ەتيكالىق شىعىندارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى.

7. ەتيكا

نەلىكتەن ءبىز وسى تۇرلەردى جانداندىرعىمىز كەلەدى؟ ءبىز ولاردىڭ جويىلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولعانىمىزعا ءوزىمىزدى كىنالى سەزىنەمىز بە؟ ءبىز ءوزىمىزدى اتا-بابامىزدىڭ قارىزىن تولەۋگە مىندەتتى سەزىنەمىز بە؟ ءبىراق بۇل ادىلەتتىلىك كىم ءۇشىن؟ قايتا تىرىلگەن جانۋارلار ءۇشىن ەمەس ەكەنى ايقىن. ولار تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا شالدىعادى، قازىرگى زامانعى جاعدايلارعا بەيىمدەلە المايدى، اشتىققا تاپ بولادى، ال ءبىز ولارعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى جوعالتقان كەزدە، ءبارى كەزەكتى جويىلۋىمەن اياقتالادى. اتا-بابالارىمىزدىڭ كىناسىن وتەيمىز دەپ جاڭا ازاپتاۋلاردى تۋدىرتۋ دۇرىس پا؟

سايىپ كەلگەندە، ءبارى "تابيعي" دەپ نەنى ساناۋعا بولادى دەگەن سۇراققا تىرەلەدى. بۇرىنعىداي، سىبىردە مامونتتىڭ بولۋى تابيعي ما؟ وسى لوگيكا بويىنشا پتەروداكتيلدەردىڭ كوكتە ۇشىپ ءجۇرۋى تابيعي. نەمەسە تريلوبيتتەرگە تولى تەڭىز دە تابيعي. مۇمكىن، ءبىزدىڭ پلانەتامىز ەۆوليۋتسيانىڭ كوپ بولىگى بولعان اناەروبتى جەر دە تابيعي؟ الدىمەن، ەڭ باسىندا جەردە تىرشىلىك بولماعانىن مويىندايىق. ءسىز ءبىرىنشى تاڭداۋ جاساپ الىپ، كەيىن "تابيعي" دەگەن پەردەنىڭ ارتىنا تىعىلا المايسىز.

يۋرا ءداۋىرى ساياباعى وتە جامان يدەيا بولدى جانە پلەيستوتسەندىك ساياباق ودان اسىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان ءبىز قايتادان ءتىرىلتۋدىڭ ورنىنا بار كۇشىمىزدى بۇگىنگى تاڭداعى ەكولوگيالىق ماڭىزى بار، قىزىقتى جانە سۇيكىمدى تىرشىلىك يەلەرىن ساقتاپ قالۋعا سالايىق. قايتا ءتىرىلتۋ ب جوسپارى ەمەس.

بۇل ماقالا دوكتور ءروتشيلدتىڭIntelligence Squared"جويىلعان تىرشىلىك يەلەرىن تىرىلتپەڭىز" (“Don’t bring extinct creatures back to life”) پىكىرسايىسىنداعى بايانداماسىنا نەگىزدەلگەن. ستيۋارت برەند، دجوردج شىركەۋى جانە روسس ماكفي قاتىسقان پىكىرسايىستىڭ تولىق بەينەسىن كەلەسى سىلتەمە بويىنشا كورە الاسىز. (https://www.intelligencesquaredus.org/debates/dont-bring-extinct-creatures-back-life).

دەرەككوز:Wake up Kazak
تۇپنۇسقا:Quartz
اۆتور:دوكتور لينن دجاستين روتشيلد،

NASA-نىڭ Ames زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ استروبيولوگى
اۋدارعان:دۋمان اسەمبەك
وڭدەگەن:گۇلناز جامبۋلوۆا



كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=41&id=1058190

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.