كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-211409463247 %53 %
2019-10-221435476533 %67 %
2019-10-23911458239 %61 %

توقتامىس حان


ءتۇرى: تۇركىستان گازەتى

ۋاقىتى: 12:30 - 2019/10/10

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.
توقتامىس حان

ورتاعاسىرلارداعى الەمدىك تاريحنامانىڭ تۇركىلىك الەۋەتىن ايعاقتايتىن اتاقتى جوشى ۇلىسىنىڭ – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزبەن بايلانىستىرا ۇلىقتاۋدىڭ مارتەبەسى بيىك. بوداندىق بيلىك ءوز تاريحىن تۇگەندەۋگە تىيىم سالعان حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىك قۇرۋ تاجىريبەلەرىن تاريحي ۋاقىت اياسىندا سارالاپ وتىرۋدىڭ  قوعامدىق جانە عىلىمي ماڭىزى زور. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ج. توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا قوعامنىڭ تاريحي جادىنا قاتىستى ىرگەلى ماسەلەلەر كوتەرىلدى.

التىن وردانىڭ باي تاريحى ءتولتۋمالىق جەرگىلىكتى، شىعىستىق ءنارراتيۆتى قولجازبالىق جانە ەۋروپالىق، قىتاي، ورىس تىلىندەگى جازبا، فولكلورلىق، زاتتاي دەرەكتەرمەن ايعاقتالىپ، اسا ۇلكەن تاريحنامالىق مەكتەپتەردى قالىپتاستىردى. يمپەريا تاريحى تۋرالى مۇنداي ەڭبەكتەردە جوشى – باتىيدان (سايىن) جالعاساتىن التىن وردانىڭ ۇلى حاندارى مەن ەدىگە سىندى امىرلەرى، ولاردىڭ تاققا تالاستارى، ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى، وتىرىقشىلار مەن كوشپەندىلەر الەمى، ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتقان ەتنيكالىق، ەتنوساياسي ۇدەرىستەر، ەكونوميكالىق، رۋحاني، مادەني، ءدىني ماسەلەلەر سان قىرىنان زەرتتەلىپ، مەتودولوگيالىق ءتۇرلى ادىس-تاسىلدەرمەن قاراستىرىلىپ كەلدى. مۇنىڭ ءبارى جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن جۇيەلى تۇردە، تاريحي وبەكتيۆتىلىك تۇرعىسىنان زەرتتەپ، زەردەلەۋدىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ بەرەدى.

جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي تۇلعالارى تۋرالى دا وسى پىكىردى ايتۋعا بولار ەدى. ماسەلەن، ورىستىق-كەڭەستىك تاريحنامادا بارىنشا سىنعا ۇشىراعان، ناقتىلى تاريحي ورنى مەن تاريحي تۇلعاسىنا تولىققاندى باعاسى بەرىلمەگەن التىن وردانىڭ قايراتتى حانى توقتامىس حان. بۇل ۇستانىم ورىس تاريحي دەرەككوزدەرىنىڭ نەگىزگى قورى جىلنامالارداعى توقتامىس حاننىڭ ورىس بوداندارىنا، ماسكەۋگە قاتىستى ساياساتىنا (اتاقتى ماسكەۋگە جورىق) بايلانىستى مالىمەتتەرىنەن تۋدى.

كوشپەلىلەر قۇرعان جوشى ۇلىسىنىڭ كەيىنگى تاريحى – مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى مەن ونىڭ قۇرامىنداعى تۇركى، موڭعول حالىقتارىنىڭ وتارعا اينالىپ، ورىس بيلىگىنە باعىنۋى بۇل ماسەلەلەردىڭ زەرتتەلۋىن ءبىر باعىتقا بۇردى.

توقتامىس حاننىڭ التىن وردا بيلەۋشىسى رەتىندە مەملەكەتتىك تۇتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زەرتتەۋلەردە ەسكەرۋسىز قالدىرىلدى.

ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارداعى بيلىكتىڭ مۇراگەرلىك اۋىسۋى ءوزارا تاق ءۇشىن كۇرەستى دامىتتى. يمپەريالىق ءداستۇر ەلدەر مەن حالىقتاردى باعىندىرىپ، جاۋلاپ الۋشىلىق ساياساتتى العا شىعاردى. مەملەكەت تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردىڭ ىس-قارەكەتتەرى سول ءداۋىردىڭ سيپاتىنا قاراي قالىپتاستى. بەيبىت ءومىر مەن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك، رۋحاني دامۋدىڭ ورلەۋى مەن قۇلدىراۋى قاتار ءجۇردى.

توقتامىس تۇلعاسى تۇركى حالىقتارىنىڭ فولكلورىندا، دالانىڭ اۋىزشا تاريحىندا ءجيى كەزدەسەدى. توقتامىس حاندى قازاقتىڭ قاريا ءسوزى ء«بىزدىڭ حالىق توقتامىستى جامانداعانىن قويمايدى، كورسە باس ۇرىپ توڭقايعانىن دا قويمايدى» دەپ باعالايدى.

كوشپەندىلەردىڭ تاريحي جادى تەرەڭ ساقتاعان حان تۇلعاسىن، ونى تاريح ساحناسىنا شىعارعان جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى تۇركى-قازاق حالقىنىڭ تەرەڭ تانىپ بىلۋگە، زەردەلەۋگە ۇمتىلۋى قيسىندى.

بۇل باعىتتا ءش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» تاقىرىبىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ورىندالاتىن عىلىمي جوبا اياسىندا حان تۇلعاسىن زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىر.

توقتامىس شامامەن 1342-1406 جىلدارى ءومىر ءسۇردى. اۋلەتتىك تەگى – جوشىنىڭ توقايتەمىرىنەن تارايدى. توقتامىستىڭ بالالىق شاعى تۋرالى شىعىس دەرەكتەمەلەرىندە اتا-باباسىنىڭ ماڭعىستاۋعا يەلىك ەتكەنى، اكەسى ءتۇيقوجانىڭ اق وردا حانى ورىس حانعا باعىنباۋىنان ولتىرىلگەنى حابارلانادى.

جاس توقتامىستى قورعاپ، ونىڭ بيلىككە جەتۋ جولىنداعى امبيتسياسىن ساياسي-اسكەري تۇرعىدان قولداۋدى سول كەزەڭنىڭ اسا ءىرى تۇلعاسى ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى ءامىر تەمىر جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ارقاسىندا توقتامىس 1378-1379 جىلدارى اق ورداعا جورىق جاساپ، سىعاناق قالاسىن باسىپ الىپ، مەملەكەت بيلىگىن ءوز قولىنا الادى. بۇدان سوڭ التىن وردا تاعىنا ۇمتىلادى. يمپەريا بيلىگىن «زاڭسىز» يەلەنۋشى، اسكەري قولباسشى مامايدىڭ ورىس اسكەرلەرىنەن كۇلىك (كۋليكوۆو) شايقاسىنداعى جەڭىلىس، توقتامىستىڭ التىن وردا تاعىنا كەلۋىنە قولايلى ءساتتى تۋعىزدى.

توقتامىس حان 1380-1397/98 جىلدارى جولى ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىسى بولدى. تاريحناما التىن وردانىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق وركەندەۋىن وسى كەزەڭمەن بايلانىستىرادى. توقتامىس التىن وردا يەلىگىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلدى. ساراي، قاجى-تارحان، قىرىم، حورەزم يمپەريا قۇرامىنا قايتارىلدى. 25 جىلدىق مەجەنى قۇرايتىن تاق ءۇشىن بولعان بيلىك تۇراقسىزدىعى توقتادى.

ەكونوميكالىق دامۋ اقشا رەفورماسىمەن كورىنىس تاپتى. ونىڭ تۇسىنداعى «توقتامىس حاننىڭ جارلىقتارى» جوشى ۇلىسىنىڭ كۇش-قۋاتىن دالەلدەيتىن تاريحي دەرەككە اينالدى.

توقتامىس حاننىڭ ورىس كنيازدىقتارىنىڭ سەپاراتيستىك پيعىلىن باسىپ، يمپەريالىق تۇتاستىقتى قايتارۋ ارەكەتىن جىلنامالار دا، ورىس تاريحناماسى دا تاپتىشتەپ جازدى. 1382 جىلى 24 تامىزدا توقتامىس حان اسكەرىمەن ماسكەۋگە شابۋىل جاسايدى. 26 تامىزدا ماسكەۋ وردالىقتارعا بەرىلدى. پەرەياسلاۆل، ۆلاديمير، يۋرەۆ، زۆەنيگورود، موجايسك ت.ب. ورىس قالالارى مەن جەرلەرى باعىندىرىلدى.

توقتامىستىڭ يمپەريالىق بيلىك قۇرۋعا ۇمتىلىسى «ساياسي-اسكەري قامقورشىسى» ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى اقساق تەمىردىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. بۇدان كەيىن ەكى تاريحي تۇلعانىڭ اراسىندا بيلىك تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەس باستالدى. اسىرەسە تاريحي دەرەكتەر توقتامىستىڭ 1387 جىلى كاۆكازداعى كۋرا وزەنىندە، 1391 جىلى قۇندىزشا وزەنى بويىندا، 1395 جىلى تەرەك وزەنىندەگى شايقاستا تەمىر اسكەرىنەن جەڭىلگەنىن اتايدى.

شىڭعىس-جوشى  ۇرپاعىنىڭ  بيلىكتى ساقتاپ قالۋ ارەكەتى كۇرەسكە تولى ەدى. جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىندا تاق تارتىسىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا حان تۇقىمى ەمەس تۇلعالار دا بولعانى بەلگىلى. يمپەريانىڭ ساياسي-يدەولوگياسىندا شىڭعىسشىلدىق «زاڭىمەن» كەيىنگى ەدىگەشىلدىك يدەولوگياسىنىڭ ومىرگە كەلۋى سونىڭ ءبىر تاريحي ايعاعى.

وسى ورايدا توقتامىس حاننىڭ  ەدىگە بيمەن قاقتىعىسى جانە ءوزارا سوعىستارى جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. «قارادان» شىققان ەدىگەنىڭ بيلەۋشى اۋلەتكە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ قىم-قيعاش تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ، كەيىنگى «نوعاي ورداسىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى تاريحنامالىق ساراپتاۋلارعا مۇقتاج. ەدىگەمەن كۇرەسكە تۇسكەن توقتامىستىڭ  1397 جىلى ۇلى  ليتۆا كورولى ۆيتوۆتپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋى ساياسي-اسكەري وداقتاسۋدىڭ  سول زامانداعى سيپاتتى كورىنىسى. توقتامىس حاننىڭ 1399 جىلى ۇلى ليتۆا كنيازى ۆيتوۆتپەن قوسىلىپ، التىن وردا تاعىن قايتارۋ ارەكەتى ءامىر ەدىگە تاراپىنان جەڭىلىس تاپتى. بۇدان سوڭ ۆورسكلا وزەنى بويىندا التىن وردانىڭ كەلەسى بيلەۋشىسى تەمىر قۇتلىع پەن ەدىگە جاساقتارىنان توقتامىس اسكەرى تاعى دا جەڭىلدى. تاريحي دەرەكتەر، جىلناما توقتامىس حاننىڭ ءولىمىن ەدىگەگە تاڭادى.

ورتاعاسىرلىق تۇركى-قازاق تاريحىنىڭ حالىق­ارالىق بايلانىستارى مەن ديپلوماتياسى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتەرەك.

ء

وز زەرتتەۋىندە «جوشى ۇلىسىنداعى قايراتتى ءتورت حاننىڭ ءبىرى بولعان – توقتامىس حان» دەپ ۇلت تاريحىنىڭ تەرەڭ زەرتتەۋشىسى م. تىنىشباەۆ ءادىل باعاسىن بەرگەندەي،  حان تۇلعاسى اسا سالماقتى جانە كۇردەلى.

توقتامىس حاننىڭ التىن وردانىڭ ءبىر مۇراگەرى رەتىندەگى تاريحي تۇلعاسى مەن قايراتكەرلىك بولمىسىن جاڭا كوزقاراستارعا سۇيەنگەن مەتودولوگيالىق ىزدەنىستەر نەگىزىندە كەڭىنەن تالداعان ءجون. عىلىمي اينالىمعا مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنان باستاۋ العان قازاق تاريحىنا قاتىستى سان الۋان تاريحي دەرەكتەمەلەردىڭ مول قورى ەنگىزىلۋى جانە جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ۇستىمىزدەگى جىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا ءتول تاريحىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭىن زەردەلەۋگە ءمان بەرىلۋى بۇل ىسكە نەگىز بولادى. قازاق تاريحىنىڭ وزىنەن الىستالعان كەزەڭىن، ۇلتتىق تاريحناماعا باتىل ەنگىزىپ، تۇراقتى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنا اينالدىرۋ ۋاقىت ەنشىسىندە. التىن وردانىڭ تاريحنامالىق الەۋەتىن عىلىمي تانىمنىڭ ساباقتاستىعى تۇرعىسىندا قاراستىرىپ، وسىناۋ تاريحي تۇلعانىڭ تاريحىمىزداعى ورنى مەن باعاسىن تەرەڭ زەرتتەپ، قورىتىندى جاساۋعا كۇش جۇمساۋىمىز كەرەك.

گۇلبانۋ  جۇگەنباەۆا،

ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە

ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاريحناما، دەرەكتانۋ جانە زاماناۋي مەتودولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=14&id=1058097

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.