كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-211409463247 %53 %
2019-10-221435476533 %67 %
2019-10-23982481239 %61 %

ۇلى تۇلعالار ۇلىقتالدى — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 11:35 - 2019/10/10

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلا­مالىق ماقالاسىندا ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا، ىستىقتا سايا بولعان، ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە بۇل ۇلاعاتتى دا، وسيەتتى ءسوز تالاي يگى ىسكە باستاما بولدى. كۇنى كەشە تۇركىستان وڭىرىندە وتكەن ءىس-شارالاردىڭ نەگىزىندە دە ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان يدەيالار جاتقانى ءمالىم. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن، ونەگەلى ءومىرىن ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋ، جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقساتىندا تۇركىستان وبلىسىندا «اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى» اتتى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، ءبىرقاتار تانىمدىق-تاعىلىمدىق ءىس-شارالار ءوتتى. 

اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى

س.قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي سوزاق اۋدانىنداعى اقسۇمبە اۋىلىندا مەكتەپتىڭ العاشقى كىرپىشى قالاندى. مىنە، سول اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن ماڭىزدى دا يگى ءىس كەزىندەگى جيىندا جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى مارحابات بايعۇت وتكەن كۇندەردى ەسكە الدى. «وسىدان 25 جىل بۇرىن، سۇلتانبەك اعامىزدىڭ 100 جىلدىعى اتاپ وتىلگەن بولاتىن. ول كەزدە وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەدىم. مەرەيتويعا بايانداما دايىن­داۋ ماعان تاپسىرىلعان-دى. قاراسام، سۇلتانبەك اعا تۋرالى ەشقانداي ماتەريال جوق. ءسويتىپ، ءبىر اپتا كۇنى-تۇنى ىزدەنىپ، ءجۇز جىلدىعىنا ارنالعان باياندامانى دايىنداپ شىقتىم. مىنەكي، بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قوجانوۆ تۋرالى ەڭبەك وتە كوپ. سۇلتانبەكتانۋشىلار دا جەتەرلىك. كوپ كىتاپ شىقتى، «شىعىستىڭ سۇلتانبەگى» دەگەن رومان جازىلدى. سۇلتانبەك قوجانوۆ تۋرالى ءالى زەرتتەلىپ، جازىلا بەرەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن شولاققورعان اۋىلىندا قوجانوۆتىڭ 120 جىلدىعى اتالىپ وتكەن بولاتىن. سول كەزدە اقسۇمبەگە كەلىپ، بيىككە، اقبيكەشتىڭ جانىنا شىعىپ قارادىق. مىنا قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ ورلىگىنە تاڭداندىق. قازاقتىڭ، بۇكىل تۇركىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان قاراتاۋ ءۇش بۇتاقتان تۇرادى. جامبىل وبلىسىندا ءبىر بۇتاعى، قىزىلوردا وبلىسىندا ءبىر بۇتاعى، ەڭ نەگىزگى جوتاسى – بيىك، ۇلى بۇتاعى ءبىزدىڭ تۇركىستان وبلىسىندا. اقسۇمبەمەن ­باستالىپ، اقسۋ-جاباعىلىدان اياقتالادى. اقسۇمبەدە قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ باستالار جەرىندە – سۇلتانبەك قوجانوۆ، اقسۋ-جاباعىلىدا – تۇرار رىسقۇلوۆ، ەكى جاعىندا ەكەۋى زاۋزاڭعار بولىپ، بۇكىل الاشقا، كۇللى قازاققا مۇرات-ماقساتتارىن ارناعان ۇلى تۇلعالار تۇر. سۇلتانبەك مۇراتتاستارىمەن بىرگە تۇركىستاندى استانا ەتكىسى كەلدى. قولدان كەلمەدى، قىزىلوردا استانا اتاندى. الايدا «كيرگيز» دەپ جۇرگەن «قازاقتىڭ» اتىن قايتاردى» دەدى جازۋشى مارحابات بايعۇت.


«Nur Otan» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن، اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن ۇلى تۇلعالاردىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالارعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ، قوعام قايراتكەرى، سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۋانىش ايتاحانوۆ، اۋدان اكىمدەرى، «Nur Otan» پارتياسى وبلىستىق فيليالى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ، ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى جانە اۋدان تۇرعىندارى قاتىستى. سوزاق اۋدانىنداعى «ۇلتىن سۇيگەن ۇلى تۇلعا» تاقىرىبىنداعى سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار الدىمەن «اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى» ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن قازىنالى قاراتاۋ توسكەيىندە كۇتىپ الىپ، تەرىسكەيدىڭ تەكتى ۇلى تۋعان جەر اقسۇمبە اۋىلىنا تابان تىرەدى. اقسۇمبەدە س.قوجانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ كىرپىشى قالانىپ، ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعى قويىلدى. ءبىلىم وشاعىنىڭ العاشقى كىرپىشىن جازۋشى مارحابات بايعۇت پەن اۋدان اكىمى سالىحان پولاتوۆ قالادى. «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە: ء«بىزدىڭ سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ومىرىنەن الاتىن ۇلگىمىزدىڭ ءبىرى – كەڭ ويلاۋ، ءوز حالقىڭ ءۇشىن شىنايى ۋايىم جەۋ، ونىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتا ءبىلۋ، وسىلايشا ولاردان ارىلۋعا كومەكتەسۋ» دەگەن ­بولاتىن. ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عالىم، كوسەمسوزشىنىڭ ەسىمى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى، ال ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى كەلەر ۇرپاق ءۇشىن وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ ماقساتىندا ۇلت كۇرەسكەرىنىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان جيىننىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى اقسۇمبەدە ءوتۋى اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن دە، جاس ۇرپاق ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى» دەدى اۋدان اكىمى سالىحان پولاتوۆ.
مادەني ءىس-شارا سۇلتانبەك قوجانوۆ اتىنداعى مۇراجايدا جالعاسىن تاۋىپ، قوناقتار تاريحي جادىگەرلەرمەن تانىس­تى.­ ال مادەنيەت ۇيىندەگى «ۇلتىن سۇيگەن ۇلى تۇلعا» اتتى ايماقتىق عىلىمي-­­تا­جىريبە­لىك كونفەرەنتسيانى عالىم ناريمان­ نۇرپەيىسوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. جيىندى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ اشىپ، قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۋانىش ايتاحانوۆ، عالىم، سۇلتانبەكتانۋشى بەيبىت قويشىباي، عالىمدار الىبەك سەيدەحان، تۇرسىن حازىرەتالى، مەدەۋبەك تاڭىربەرگەن، ­مامىت امانگەلدى، قايرات انارباەۆ بايانداما جاساپ، ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن جاساعان ونەگەلى ىستەرىنە توقتالدى. قايراتكەردىڭ حالىقتىڭ جادىنان دا، عىلىمي تانىمنان دا مارتەبەلى ورىن الۋعا ابدەن لايىق ەكەنى، ازاتتىقتى اڭساعان بابالارىمىزدىڭ ۇلى مۇراتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى، كەشەگى ارىستارىمىزدىڭ ۇستىنى بولعان «الاش» قوزعالىسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعىمەن تىعىز ۇندەسىپ جاتقاندىعى ايتىلدى. ال اقىن راحىم بالابي ۇلت قايراتكەرىنە ارناۋ ولەڭ وقىدى. سونداي-اق بۇل كۇنى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن ناسيحاتتاي وتىرىپ، سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي، اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق «تۇعىرى بيىك تۇلعا» اتتى جىر ءمۇشايراسى ۇيىمداستىرىلدى.

تۇرارعا تاعزىم

«…ەلىمىزدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن كەڭىنەن قامتي وتىرىپ، «ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك ­سەريالاردى شىعارىپ، تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە جانداندىرۋ قاجەت» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تالابىنا­ سايكەس، ولاردىڭ حالىق ساناسىنداعى بەينەلەرىن ماڭگىلىك قالدىرۋ ءۇشىن ادەبي-مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەردى كوبەيتىپ، ءتول تاريحىمىزدى تىڭ مالىمەتتەرمەن تولىقتىرىپ، عىلىمي، مادەني، ادەبي اينالىمعا ەندىرۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلە. بۇل ورايدا كۇنى كەشە «ۇلت تاريحىنداعى جارقىن تۇلعا» تاقىرىبىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار وتكىزگەن تۇلكىباس اۋدانىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس از ەمەس. ال ۇلى تۇلعالاردىڭ 125 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى»­ اۆتوساپارىنا قاتىسۋشىلار 1915 جىلى الاش قايراتكەرى، تۇڭعىش قازاق ينجەنەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن سوعىلعان جاسكەشۋ­ اۋىلدىق وكرۋگى رىسقۇل اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى تاۋاستى تەمىرجولدىڭ ­بۇ­گىنگى­ جاعدايىنا كۋا بولدى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، مۇحامەدجان تىنىشباەۆ­ پەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزدەسۋى تۇلكىباستاعى شاڭكە-باستاۋ جەرىندە بولعان. 1915 جىلى تەمىرجول قۇرىلىسىن باسقارعان م.تىنىشباەۆ جاس تۇراردىڭ ءبىلىم الۋىنا باعىت-باعدار بەرىپ، بولاشاعىنا جول اشقان ەكەن. اۋىل قارياسى ءومىرتاي قالىقۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا،­ 1915 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ تاشكەنت قالاسىنا وقۋعا بارۋعا وسى تۇلكىباس اۋدانىنا كەلگەن. سول كەزدە ول تۋرالى اڭگىمە مۇحامەدجان تىنىشباەۆقا جەتەدى. تۇراردى شاقىرىپ الىپ اڭگىمەلەسكەندە ونىڭ ءتىل ءبىلۋى، ويىن جەتكىزە الۋى، تالابى بيىك ەكەنىن اڭعارعان م.تىنىشباەۆ ارقاسىنان قاعىپ، قاراجات بەرىپ تاشكەنتكە وقۋعا جىبەرەدى. ۇزىندىعى – 1 شاقىرىم، بيىكتىگى – 6 مەتر، ال ەنى 8 مەتردى قۇرايتىن تەمىرجول تۋنەلىن رەسەيدىڭ تەمىرجول قۇرىلىسشىلارى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار سوققان ەكەن. 1950 جىلى جاڭا ۇلگىدەگى تەپلوۆوز جانە ۆاگونداردىڭ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى تۋننەلدى پايدالانۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، سىرتىنان اينالما تەمىرجول سالىنعان. بۇگىنگى تاڭدا اۋدان اكىمدىگى اتالمىش نىساننىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ، ەسكەرتكىش تاقتايشا ورناتىپ، اۋماعىنا تازالىق جۇمىستارى جۇرگىزىپ تۇرادى.


ماعىنالى ءىس-شارا اياسىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتا قونىسى رىسقۇل اۋى­لىنداعى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن اۋىلدىق كلۋب پايدالانۋعا بەرىلدى. تۇلكىباس اۋ­دانىنىڭ اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيىل 5 اۋىلدىق كلۋب كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋدە. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اياقتالعانى – وسى رىسقۇل اۋىلدىق كلۋبى. كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىمەن قاتار، اۋماعى دا تولىعىمەن اباتتاندىرىلعان كلۋبتا اۋىل جاستارىنىڭ مۋزىكالىق جانە باسقا دا ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ، بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى وتكىزۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. سونىمەن قاتار ايتۋلى ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار تۇلكىباس كەنتىندەگى توعىز جولدىڭ تورابى، تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى­ م.تىنىشباەۆ پەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويىپ، قۇرمەت كورسەتتى. ەسكەرتكىش تۇلكىباس اۋدانىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تۇرعىزىلعان. سونداي-اق بۇل كۇنى قوناقتار اۋدان ورتالىعى تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا بولدى. اتالمىش مۇراجاي قوعامدىق نەگىزدە 1963 جىلى اشىلىپ، 1983 جىلى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ بولىمشەسى بولىپ قايتا قۇرىلعان. ت.رىسقۇلوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي، 1994 جىلى مۇراجايعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ اتى بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا مۇراجاي «تۇرارتانۋ»، «كونە زامان جانە ەتنوگرافيا»، «اۋدان تاريحى»، «تابيعاتتانۋ» دەپ اتالاتىن ءتورت ەكسپوزيتسيا زالىنان تۇرادى. تۇرارتانۋ بولىمىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ت.رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر بەرەتىن «ومىردەرەك»، «ت.رىسقۇلوۆتىڭ اۋلەتى»، «ت.رىسقۇلوۆ كەمەڭگەر»، «ت.رىسقۇلوۆ تۇركسىب»، «الاشتىڭ ارداقتىسى تۇرارعا تاعزىم» اتتى تاقتا جانە تۇرارتانۋشىلاردىڭ شىعارمالارى قويىلعان. ايتۋلى شارا «تۇڭعىش پرەزيدەنت» ساياباعىندا وتكەن «ۇلت تاريحىنداعى جارقىن تۇلعا» اتتى سالتاناتتى جيىنمەن قورىتىندىلاندى. جيىندا ءسوز العاندار ۇلى تۇلعانىڭ ونەگەلى ءومىرى، ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەگىن اڭگىمەلەدى. ال جازۋشى مارحابات بايعۇت قايراتكەرلەردىڭ رۋحىن، سىڭىرگەن ەڭبەگىن، ولاردىڭ مىنەزىن، شىرقىراعان جانىن ۇعىنۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. «ولار ولەتىنىن، اتىلاتىنىن ءبىلدى. ءبىراق ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدەن قايتقان جوق. مۇستافا شوقايلار سىرتتا ءجۇرىپ، تۇرار، ءنازىر، سۇلتانبەكتەر ىشتە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. ياعني ولاردىڭ ەلگە قىزمەتى ۇمىتىلماۋى ءتيىس» دەدى جازۋشى.
سونداي-اق تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارا­لارعا قاتىسۋشىلار «تۇڭعىش پرەزيدەنت» ساياباعىنىڭ ىشىنەن بوي كوتەرىپ جاتقان «جاستار اللەياسىنا» 125 ءتۇپ كوشەت وتىرعىزدى. وسى ارادا ايتا كەتەلىك، ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى شىمكەنت قالاسىندا دا الاشتىڭ ارداقتىلارى س.قوجانوۆ پەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلمەك. الداعى ۋاقىتتا ۇلى تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتەتىن بولادى. سونداي-اق كەلەسى جىلى ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى مەن عۇلاما عالىم ءال-فارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا وراي ادەبي ەستافەتا، عىلىمي كونفەرەنتسيا، فورۋمدار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر، پاندىك وليمپيادالار وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

تۇلعاعا قۇرمەت –  وتكەنگە قۇرمەت

تۇلكىباس تورىندە 125 جىلدىعى اتالىپ وتكەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرىن «قىزىل جەبەگە» ارقاۋ ەتىپ، ونى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن شەرحان مۇرتازانىڭ ەسىمى – ماڭگى ەل ەسىندە. اسىرەسە، «تۇلپارلار تۋعان جەر، سۇڭقارلار قونعان جەر» دەپ باعا بەرگەن تۇلكىباس ءوڭىرىنىڭ حالقى ءۇشىن ماقتان تۇتارلىق، ۇمىتىلماس تۇلعا. حالىق جازۋشىسىنىڭ رۋحىن قاستەرلەۋدە، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇلكىباستىقتار مۇددەلى بولۋى دا كوپ جايتتى اڭعارتادى. كۇنى كەشە الماتىدا ءبىر توپ ازامات شەراعانىڭ جانى ماڭگىلىك تىنىشتىق تاپقان كەڭسايداعى ءقابىرىنىڭ باسىنا جينالدى. تۇلكىباس اۋدانى حالقىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەسكەرتكىش بەلگى قويىلدى. كىتاپ مۇسىنىمەن جاسالعان ەسكەرتكىشتە شەرحان مۇرتازانىڭ تاعىلىمدى ويلارى دا جازىلعان. ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى­ – ەربوسىن مەلدەبەكوۆ.­ ونىڭ اشىلۋىندا عالىم، ابايتانۋشى ­مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى، بەلگىلى جۋرناليست ­مەيرامبەك تولەپبەرگەن، قوعام قايراتكەرى قايرات ايتباي ءسوز سويلەپ، جازۋشى جايلى ەستەلىكتەر ايتتى. جيىنعا شەرحان مۇرتازانىڭ قىزى الما شەرحانقىزى، داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا، رەسپۋبليكاعا تانىمال اقىن-جازۋشىلار مەن وبلىستاردان ارنايى كەلگەن قوناقتار قاتىستى. ءيا، تۇلكىباس پەن شەرحان مۇرتازا ەگىز ۇعىم سەكىلدەنەدى دە تۇرادى. ونىڭ سەبەبى كوپ، قالامگەر ­اۋىلدى كوپ جازاتىن. ونىڭ ىشىندە قوس تاۋ تۇيىسكەن تۇلكىباستى. سەبەبى ول وسىندا، بۇگىندە تاۋ ەتەگىندە تۇلكىباسپەن قاتار جاتقان، ءبىر كەزدەرى ءبىر اۋدان بولعان ­جۋالىدا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتى اسەم جەردە تۋعان جازۋشى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنگەندىكتەن شىعار، ونىڭ قالامىنان تۇنىق دۇنيەلەر تۋدى. مىنا جالعاندى بوياماسىز قاز-قالپىندا كورسەتتى. قالام ۇشىنا تۇناتىن قاسيەتتى قاستەرلەگەن ول ەشكىمنەن قورىقپادى. «ەلىم ساعان ايتام، ەلباسى سەن تىڭدا» دەپ، كامال سمايلوۆپەن بىرگە وي تولعاعاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! «قىزىل جەبە» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى ول تۋعان جەرىنە دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىن وتەدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار.
ايتا كەتەلىك، سوڭعى جىلدارى تۇلكىباس اۋدانىندا رۋحانيات سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. اۋدان اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆ رۋحانياتقا جاناشىرلىق تانىتىپ، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان ­تاريحىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى اق قاعازعا ءتۇسىرىپ، قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنعان قارا شاڭىراق مەكەمە­ – «شامشىراق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ، باسپاحانا اشىپ بەردى. ارشىعان جۇمىرتقاداي اپپاق كەيىپكە ەنگەن رەداكتسيا عيماراتى جۇرتتى مەن مۇندالاپ شاقىراتىن بولدى. ­رەداكتسيادا اقىن-جازۋشىلار جينالاتىن ادەبيەت كلۋبى قۇرىلدى. ناتيجەسىندە گازەت مازمۇنى جاڭارىپ-جاڭعىردى. اۋدان تۋرالى قۇندى ماعلۇماتتار جيناقتالدى. ناتيجەسىندە تۇلكىباس تاريحىنان سىر شەرتەتىن قالىڭ كىتاپ جارىق كوردى. ۇلى اقىن اباي قۇنانبايۇلى مەن مايدانگەر جازۋشى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ءومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن مارحابات بايعۇتتىڭ ء«ىشتارلىق پەن قۇشتارلىق» كىتابىن شىعارىپ بەردى. زەينەت جاسىنا كەلگەن جازۋشى-جۋرناليست ورىنتاي كومەكوۆتىڭ كىتابىن شىعارىپ بەرۋگە ەڭ ءبىرىنشى اۋدان اكىمى نۇربول ءابدىساتتارۇلى ىقپال ەتتى. قازىرگى تاڭدا جاسالعان ءتىزىم بويىنشا اۋدانداعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى جۇيەلى تۇردە شىعىپ تۇرماق. بۇدان بولەك، نۇربول تۇراشبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۇلكىباس تورىندە ادەبيەت پەن مادەنيەتتى ناسيحاتتايتىن قانشاما ءىس-شارالار ءوتتى، اقىن-جازۋشى، عالىمدارعا قۇرمەت كورسەتىلدى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعى وتە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى. سول رىسقۇلوۆتاي ازاماتتى قالىڭ وقىرمانعا جاڭا قىرىنان تانىتقان شەرحان­ مۇرتازانىڭ اتى وشپەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. كەڭسايداعى ءقابىرىنىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپى­تاستان بولەك، الماتىداعى م.تولەباەۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ءۇيىنىڭ ماڭىندا مەموريالدى تاقتا ورناتىلۋىنا ىقپال ەتكەنىن دە ايتا كەتەلىك.
مەموريالدى تاقتانىڭ اشىلۋىنا عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دارحان مىڭباي، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ جانە باسقا دا ­جازۋشىلار مەن اقىندار، قايراتكەرلەر قاتىسىپ، كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني باي مۇراسىن قالدىرعان قالامگەر جايلى ەستەلىك، كەلەلى وي ايتتى. ونىڭ اتى ماڭگى ەستە قالۋى ءتيىس ەكەندىگىن مالىمدەپ، بۇل باعىتتا ءالى دە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى. «بىزدە كوپ دۇنيە قاعازعا بايلانىستى شەشىلەدى. قاعازعا الدەنەنى جازامىز دا، سول سيانىڭ ارتىنداعى ازاماتتىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ءبىز ءبارىن تارازىعا سالىپ قويامىز. وكىنىشتى-اق. وسىنى جاساپ جۇرگەن ءوزىمىز. ال شەراعامىزدىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە جىل تولىپ جاتقان كەزدە، قاعازعا قاراپ قالامىز با؟ جوق، ەل ەكەنىمىزدى، قازاق ەكەنىمىزدى كورسەتەمىز بە؟ وسىلاي قاعازدىڭ ءبارىن ىسىرىپ تاستاپ شەشىم قابىلدادىق. مۇنداي شەشىم ءبىر جىلدان كەيىن ەمەس، بەس جىلدان كەيىن ەمەس، مارقۇم بولعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە قابىلدانۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل ازامات – ەلدىڭ ازاماتى. تەك «ەلىم» دەپ قانا ءوتتى. سول سەبەپتى وسىنداي ىزگى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمە قۋانىشتىمىن» دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ. شەرحان مۇرتازاعا ارنالعان شارا قابىلداۋ ۇيىندە بەرىلگەن جىلدىق اسىمەن جالعاسىن تاپتى. اسقا جازۋشىنىڭ كوزىن كورگەندەر، بىرگە قىزمەت ىستەگەن ارىپتەستەرى، شاكىرتتەرى قاتىسىپ، ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
سونداي-اق الماتىدا حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانى ەسكە الۋعا ارنالعان بيلياردتان تۋرنير ءوتتى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان ءتۋرنيردى «Egemen Qazaqstan» گازەتى مەن الماتى اكىمدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان. ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار وڭىرىنەن جۋرناليستەر باق سىناعان ءتۋرنيردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ، ­«ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى اق باسقارما ءتوراعاسى دارحان ءقىدىرالى، تانىمال جازۋشى سارباس اقتاەۆ پەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. ەكى ءتۇرلى جاس ساناتى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان جارىستىڭ 55 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىندا «الماتى» تەلەارناسى جاڭالىقتار ءبولىمىنىڭ شىعارۋشى رەداكتورى ۇمبەتالى مەيمەش جەڭىمپاز اتاندى. ەكىنشى ورىندى «جامبىل» تەلەارناسىنىڭ قىزمەتكەرى سەرىك تاجىباەۆ، ءۇشىنشى ورىندى جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى «جاڭا ءومىر» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بەرىك جۇمابايۇلى يەلەندى. ال ارداگەرلەر اراسىندا باس جۇلدەنى نۇرتىلەۋ يمانعاليۇلى جەڭىپ الدى. وعان اقتىق كەزدەسۋدە جول بەرگەن پروفەسسور ايازبي بەيسەنقۇل ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلسە، ءۇشىنشى ورىندى ­جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما حاتشىسى عالىم قاليبەكۇلى ەنشىلەدى. تۋرنير جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرگە ارنايى كۋبوك جانە اقشالاي سىيلىق تابىس ەتىلدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار، سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار، الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءقاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولماعانىن، مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سونداي-اق ەلىمىزگە ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى رەتىندە دارىپتەۋ ءۇشىن ەسكەرتكىش-مۇسىندەر ورناتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. كۇنى كەشە تۇركىستان وڭىرىندە وتكەن، الماتىدا جالعاسىن تاپقان ۇلى تۇلعالارعا قۇرمەت – وتكەن تاريحقا، ەلگە كورسەتىلگەن قۇرمەت بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جادىندا جاتتالارى، جاڭا ىزدەنىستەرگە جەتەلەرى، تاربيەسىنە ىقپال ەتەرى انىق.

دياس نۇركەنۇلى
تۇركىستان وبلىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1058052

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.