كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-20937296235 %65 %
2019-10-211409463247 %53 %
2019-10-2215763029 %71 %

قازاق ءتىلىنىڭ ەندىگى دامۋىن لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا ءالىپبي بەلگىلەيدى


ءتۇرى: تۇركىستان گازەتى

ۋاقىتى: 11:10 - 2019/10/10

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.
قازاق ءتىلىنىڭ ەندىگى دامۋىن لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا ءالىپبي بەلگىلەيدى

سوڭعى كەزدەرى زاماناۋي وزگەرىستەرگە بايلانىستى قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ، ونىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق ءالىپبيىن جاساۋ كوزدەل­گەن-دى. مەملەكەت تاراپىنان ءتىل­دى دامىتۋدىڭ بۇل شارا­سى­نا نازار اۋدارىپ، ماڭىزدى شە­شىمدەر قابىلداندى. سونىڭ باستىسى – «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى №569 جارلىعى ەدى.

سودان بەرى لاتىن گرا­في­كا­سىن­داعى قازاق ءالىپبيىنىڭ بىر­نەشە جوباسى جاسالعان-دى. ءبى­راق ولاردىڭ كەم-كەتىگى ەل ارا­سىن­دا ءبىراز ءسوز بولىپ، ماماندار تالقىسىنا ءتۇسىپ، اقىرى لاتىن گرافي­كا­سىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيى جاڭا رەداكتسيادا – قر پرەزيدەنتىنىڭ 19.02.2018 № 637 جار­لىعىمەن بەكىتىلىپ، جا­ريا­­لان­عان كۇنىنەن باستاپ قولدا­نىس­قا ەنگىزىلدى. ءقازىر وسى ءالىپ­بيدى ءتۇسىن­دى­رۋ، ۇيرەتۋ جۇ­مىستارى جۇر­گىزىلۋدە. وسىعان بايلانىستى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مادە­نيەت جا­نە سپورت مي­نيس­ترلىگى ءتىل سايا­­ساتى كوميتەتى جانىنان قۇ­رىلعان «Til-qazyna» ۇلتتىق عى­لىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعى جەر-جەردە باق جانە باسپا وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەنگەندە قانداي وزگە­شەلىكتەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا سە­مينارلار ۇيىم­داس­تىرىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ال­دىڭ­عى اپتادا الماتى قالاسىندا «ال­ماتى» ءقوناقۇيىنىڭ ءماجىلىس زا­لىن­دا وتكەن «Jańa emle: qurylymy men mazmuny» (جاڭا ەملە: قۇرىلىمى مەن مازمۇنى») اتتى رەسپۋب­لي­كالىق شارا.

 شارادا «Jańa álipbı di qabyl­daý­dyń negizgi alģysharttary» (جاڭا ءالىپبيدى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى العى­شارت­تارى) تاقىرىبىندا شايسۇلتان شاياح­مەت­وۆ اتىنداعى «Til-qazyna» ۇلتتىق عى­لى­مي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ات­قا­رۋشى ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ، «Jańa álipbı di meńgerýdegi IT jobalar» (جاڭا ءالىپبيدى مەڭگەرۋدەگى ءىت جوبالار) تاقى­رى­بىندا «Til-qazyna» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعى قوعاممەن باي­لانىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءمولدىر با­قىتقىزى، «Latyngrafı kaly jańa álipbı negizinde sapaly qazaqtildi kontent qalyp­tastyrý: máseleler men usynystar» (لاتىن­گرا­فيكالى جاڭا ءالىپبي نەگىزىندە ساپالى ءقازاقتىلدى كونتەنت قالىپتاستىرۋ: ماسە­لەلەر مەن ۇسىنىستار) تاقىرىبىندا «Til-qazyna» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عالىم حاتشىسى، فيلولو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فا­زىل­جانوۆا، «Jańa emle: sózderdi bosa­ralyq­pen jáne bosaralyqsyz jazýdyń sebepteri، anyqtaý belgileri» (جاڭا ەملە: سوزدەردى بو­سارالىقپەن جانە بوسارالىقسىز جازۋ­دىڭ سەبەپتەرى، انىقتاۋ بەلگىلەرى) تاقى­رى­بىندا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلى­مى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىز­مەت­كەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور قۇرالاي كۇدەرينوۆا بايانداما جاساپ، جاڭا الىپبيگە كوشكەن كەز­دە الدىمىزدان ءتۇرلى ماسەلەلەر جايىن­دا تۇسىنىكتەمەلەر بەردى.

شارا بارىسىندا جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان باق وكىلدەرى، باسپاگەرلەر بايان­دا­ماشىلارعا سۇراقتار قويىپ، قازاق ءتىلى مەن الىپبيىنە قاتىستى وزدەرىن تولعان­دى­رىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن الدى.

سونىمەن، «جاڭا ەملە: قۇرىلىمى مەن مازمۇنى» اتتى سەميناردا نە ايتىلدى؟

جالپى، ءالىپبيدى وزگەرتۋ جاي-جايدان بولمايتىن نارسە. قازاق حالقى ءبىر عا­سىر­داي ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىمەن ءتور­تىنشى رەت وزگەرتكەلى وتىر.

قازاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمى مەن ادەبيەت­تا­نۋىنىڭ نەگىزىن سالعان احمەت باي­تۇر­سىنۇلى 1910 جىلدان باستاپ اراب گرا­في­كاسى نەگىزىندە قازاق ءالىپبيىن جاسادى دا، ونى 1912 جىلى تولىق قولدانىسقا ەن­گىزدى. «توتە جازۋ» اتانعان بۇل قازاق ءالىپ­بيى 1917 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ كەلدى دە، 1929 جىلى قازاق ءالىپبيى لاتىن گرا­في­كاسىنا كوشىرىلىپ، ول 1940 جىلعا دەيىن قولدانىستا بولدى. ودان سوڭ كيريل الىپ­ب­يىنە كوشكەن قازاق ءتىلى وسى الىپبيمەن 80 جىلعا جۋىق تىنىستادى. ەندى وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت تاراپىنان قا­بىل­دانعان جارلىق بويىنشا لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا قازاق ءالىپبيى قولدانىلاتىن بولادى.

شىن مانىندە، بۇرىن ءالىپبي وزگەر­تۋگە ساياسي سيپات بەرىلمەيتىن. ال بۇگىنگى جاع­­دايدا ول ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دا­مۋى­نا يگى اسەرىن تيگىزەتىنى ءمالىم بولىپ وتىر. الەمدە جيناقتالعان ءبىلىم قورى، نەگىزىنەن، لاتىن گرافيكاسىندا جاسالعان. ونىڭ ۇستىندە كەڭەستىك كەزەڭ­دەگى ورىس­تان­دىرۋ ساياساتىنىڭ كەسىرى قا­زاق تىلىنە وراسان زور زيانىن تيگىزدى. ورىس تىلىندەگى سوزدەردى دۇرىس جازىپ، ايتۋ ءۇشىن تىلىمىزگە سول تىلدەن ەنگەن باسى ارتىق دىبىس­تار­دىڭ ءالى كۇنگە دە­يىن تۇسپەي كەلە جاتقانى دا تىلدىك ەكس­پان­سيا ەكەنى بەلگىلى. لاتىن­نە­گىزدى جاڭا قازاق الىپبيىندە وسى جاع­دايلار ەس­كەرىلگەن. قازىرگى الىپبيدە 32 تاڭبا بار. ءبىراق دىبىستاردىڭ سانى مەن تاڭبالانۋ ءالى دە جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە.

جاڭا ءالىپبيدى جاساپ، قابىلداپ قوي­عانمەن وز-وزىنەن قولدانىسقا ەنىپ كە­تە بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇل جاعىنان العاندا، «Til-qazyna» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق ءبولىمى جاڭا ءالىپبيدىڭ حالىققا تۇسىنىكتى بولىپ، ءسىڭىسىپ كەتۋى ءۇشىن تەر توگىپ جاتىر. ولار جاساعان جاڭا الىپبيگە قاتىستى ءتۇرلى قوسىمشالار qazlatyn.kz سايتىنا ورنالاستىرىلعان. وندا جاڭا الىپبيدەگى تاڭبالاردى كورىپ، دىبىستالۋىن ەستي الاسىز. سونىمەن بىرگە كيريلل الىپبيىندەگى ماتىندەردى جاڭا لا­تىن گرافيكاسىنداعى ماتىنگە اۋدارىپ بە­رەتىن كونۆەرتەردى پايدالانا الاسىز. سونداي-اق قازاق تىلىندەگى سايتتاردىڭ بۇكىل ءماتىنىن جانە google.com سەكىلدى ىزدەۋ سايتتارىن جاڭا الىپبيمەن وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پلاگيندەر جاساپ شىعارعان. ونىڭ ءبارىن ينتەرنەتتەن تەگىن كوشىرىپ الىپ، پاي­دا­لانا بەرۋگە بولادى. ال سوزدەردىڭ ما­عى­ناسى، دۇرىس جازىلۋى، قۇجاتتار مەن تەرمينگە، ت.ب. قاتىستى بىلگىسى كەلگەندەر qazlatyn.kz سايتىنىڭ ىشىندە تۇرعان sozdikqor.kz، atau.kz،       qujat.kz، termincom.kz، emle.kz سايت­تا­رى­نان بىلۋىنە بولادى.

جاڭا الىپبيگە قاتىستى قازاق تىلىندە ساپالى كونتەنت (اقپارات، قۇجاتتار، ماع­لۇ­مات، ينفورماتسيا، اۋديو جانە بەينە فايلدار) قالىپتاستىرۋ ءىسى. ول، ارينە، كوپ ۋاقىت پەن ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن نارسە. دەگەنمەن كونتەنت جاسالماسا، تىلدە دامۋ بولمايدى. ويتكەنى قايسى ءتىل بولسا دا ساپالى كونتەنت مول بولىپ، ىزدەگەن نارسەڭدى تابا الساڭ عانا ءتىلدى پايدالا­نا­سىڭ. سوندىقتان كونتەنت جا­ساۋ ىسىنە اسا ساۋاتتىلىق پەن ىجدا­ھات­تىلىق كەرەك. ويت­پەگەن كۇندە جاسالعان نارسەنىڭ ساپا­سىز­دىعىنىڭ كەسىرى ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا كەسىرىن تيگىزەدى. وسىنداي كەمشىلىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى جاسالۋى قاجەت!

كورپۋس دەگەنىمىز – ماتىندەردى ەلەك­ترون­دى تۇردە جيناۋعا نەگىزدەلگەن اقپا­رات­تىق-انىقتامالىق جۇيە بولىپ سانالادى. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كور­پۋ­سى جاسالسا، كەز كەلگەن ادام قازاق تىلىن­دەگى كەز كەلگەن ءسوز تۋرالى جان-جاقتى مالى­مەت ء(سوزدىڭ ءتۇبىرى، تۋرا جانە اۋىس­پا­لى ماعىناسى، تۇلعاسى، وعان جالعاناتىن قو­سىمشالاردىڭ تۇرلەرى، ت.ب. دەرەكتەر) الا الادى. الەمدە ءقازىر، رەتىمەن ايتساق، اعىل­شىن ءتىلىنىڭ (قولدانىسقا بەيىم­دەل­گەن 2 ملرد ءسوزدى قامتيدى)، جاپون ءتىلىنىڭ، فين ءتىلىنىڭ، ورىس ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كور­پۋس­تارى جاسالعان. دەمەك، ول تىلدەگى كەز كەل­گەن ءسوز تۋرالى تولىق مالىمەت الۋعا مۇم­كىن­دىك بار دەگەن ءسوز. ويتكەنى، ۇلتتىق ءتىل كور­پۋسى – ءتىل ماماندارى تاراپىنان عا­سىرلار بويى جاسالعان سوزدىكتەر مەن گرامماتيكالاردىڭ مۇمكىندىگىنەن دە جو­عارى تۇراتىن انىقتاما. شىنىنا كەل­گەندە، قازاق ءتىلى جايىنداعى ايتىس-تار­تىس­تىڭ تولاستاماي كەلە جاتقانىنىڭ، ياعني، تەرمين جاساۋ، سوزدەردى ايتۋ مەن جازۋداعى ءتۇرلى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ تۋىنداي بەرۋى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ جوقتىعىنىڭ سالدارى.

قازاق تىلىندەگى سوزدەردىڭ جازىلۋىندا قانداي پرينتسيپتەر بار؟ راسىندا، سوز­دەر­دىڭ اراسىن اشىپ جازۋ، تىنىس بەلگىلەرىن ءتيىس­تى ورنىنان قويۋدىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار. ەگەر سوزدەردىڭ ءبارى قوسىلىپ جازىلسا، وندا بۇكىل ءماتىندى توقتاماي وقۋعا تۋرا كەلەر ەدى، سونداي-اق ونىڭ ىشىندەگى اتاۋ سوزدەر مەن باسقا سوزدەردىڭ ايىرماسى بولماي، سول سياقتى سوزدەردى جازۋدان وقىپ وتىرىپ، ونىڭ قانداي ماندە قول­دا­نىلىپ، قانداي كوڭىل-كۇيدە ايتىل­عا­نىن ءبىلۋ مۇمكىن بولماس ەدى. مىنە، وسى قا­جەت­تىلىكتەر سوزدەردى بىر-بىرىنەن ايىر­ىپ جازۋعا الىپ كەلگەن. ءبىراق تىلدەگى قول­دا­نىسى مەن ما­عى­ناسىنا قاراي سوزدەر بولەك تە، قوسىلىپ تا، ارالارى دەفيسپەن بىرىكتىرىلىپ، سىزىق­شا­مەن، ۇتىرمەن ايرى­لىپ جازىلادى. مۇ­نىڭ ءبارى جاڭا لاتىن گرافيكاسىنداعى قازاق الىپبيىنە كوشپەس بۇرىن ءبىر رەتكە كەلتىرىپ الاتىن نارسە. جانە ول باق-تاردا، باسپا سالا­سىندا ءبىر­ىڭ­عاي قولدانىلۋى ءتيىس. سوندا عانا قازاق ءتىلىن ساۋاتتى قولدانۋ مەن دامىتۋعا جول اشىلادى.

مىنە، وسى جايلاردىڭ ءبارى سەميناردا ءسوز بولىپ، كوپتەگەن تالاستى ماسەلەگە اي­نا­لىپ جۇرگەن جايلارعا تۇسىنىكتەمە بە­رىلدى. بايانداماشىلار سەمينارعا قا­تىس­قان باق جانە باسپا وكىلدەرىنىڭ سۇراق­تا­رىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، قانداي ماسەلە بول­سا دا، ءتىل عىلىمىمەن تۇبەگەيلى اي­نا­لىسىپ عالىمداردىڭ پىكىرىمەن سا­نا­سۋعا، سولاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنەن ۇيرەنۋگە شاقىردى.

شىن مانىندە، قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسى بۇگىندە ابدەن جەتىلگەن عىلىم. ءبىر عا­سىر­دان اسا ۋاقىت جۇزدەگەن عالىمدار قازاق ءتىلىن سالا-سالاعا ءبولىپ، جان-جاقتى زەرت­تەپ، تياناقتى تۇجىرىمدار جاساعان. ءتىلى­مىز جاڭا گرافيكاعا كوشۋ بارىسىندا جو­عارىداعى ايتىلعان ءتىل ءبىلىمىنىڭ جەتىس­تىكتەرىن يگەرە الساق، قازاق ءتىلى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلىپ، ۇلتىمىز ساۋات­تى، ءبىلىمدى ۇلتقا اينالماق.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=14&id=1058033

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.