كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-161515454335 %65 %
2019-09-171646515737 %63 %
2019-09-1816255755 %45 %

ونەر جانە دۇنيە تاريحى — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 21:56 - 2019/09/11

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى نەگىزىندە اۋدارمانىڭ ەكىنشى تولقىنى – 30 كىتاپ تاسقا باسىلىپ، ەلىمىزدەگى 130 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىلدى. تاسقا باسىلعانى ءوز الدىنا، وقۋلىقتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى ازىرلەنىپ، قازاقستاننىڭ اشىق ۋنيۆەرسيتەتى – OpenU.kz پلاتفورماسىنا جانە قازاقستاننىڭ اشىق كىتاپحاناسى – kitap.kz سايتىنا جۇكتەلدى. پەداگوگيكا، ادەبيەت ­تەورياسى، مادەنيەتتانۋ، ماركەتينگ، ستراتەگيالىق مەنەدجمەنت، ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ، حالىقارالىق بيزنەس، الەمدىك نارىقتاعى باسەكە مەن حالىقارالىق بيزنەستىڭ قۇقىقتىق ورتاسىن تالداپ تۇسىندىرەتىن وقۋلىقتاردىڭ قازاق ستۋدەنتى مەن وقىرمانىنا بەرەرى مول. سول كىتاپتىڭ اراسىندا ەكى وقۋلىقتى: ەرنست گومبريحتىڭ «ونەر تاريحى» مەن امەريكالىق عالىمدار روسس دانن مەن لورا ميتچەلدىڭ «Panorama: دۇنيەجۇزى تاريحىن» كەڭىرەك تانىس­تىرىپ وتسەك…

دۇنيەجۇزىلىك ونەر ەنتسيكلوپەدياسى

تاريحشى، ونەرتانۋشى ەرنست گومبريحتىڭ «ونەر تاريحى» كىتابى العاش رەت 1959 جىلى جارىق كورىپ، 16 رەت قايتا باسىلعان. بۇل تۋىندى الەمنىڭ 30 تىلىندە 8 ميلليون دانامەن تارالعان.
ء«بىز ايىرىقشا ماڭىز بەرىپ، كوتەرمەلەپ ايتاتىن ونەر، شىن مانىندە جوق. ال سۋرەتشى بار» دەپ باستالادى كىتاپتىڭ العى ءسوزى. ءيا، سۋرەتشى بولسا، ونەر قايدا كەتەدى ەكەن دەپ، ءسوز تالاستىرعىڭىز كەلەدى. بۇل پىكىرتالاسقا دا اۆتور ۇسىنار دايەك دايىن. باعزى زامانداردان بەرى ادام بالاسى ۇڭگىرگە، قابىرعاعا، وسى كۇنى ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ ءبىر بۇرىشىنا سۋرەتتەر سالىپ كەلسە، مۇنداي دۇنيەنىڭ بارىنە ءار كەزەڭدە، ءار ەلدە ءارتۇرلى ات بەرگەنىن تىلگە تيەك ەتكەن اۆتور كوركەمونەردىڭ ىقىلىم زاماندارداعى تۇسىنىگى مەن ەرەكشەلىگىنە بويلايدى.
كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن پاراق­تاعاننان ونەر اتتى الەمنىڭ مىڭ قاتپارلى تەرەڭىنە سۇڭگىپ كەتەسىڭ. تاسقا قاشالعان ەجەلگى كەسكىندەردەن باستاپ، قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى ونەر ­تاريحىنا تەرەڭدەيسىڭ. ءار كەزەڭنىڭ، ءار ءداۋىردىڭ ونەرىنىڭ سىنى مەن سيپاتىن جەكە-جەكە تال­داعان وقۋلىق اۆتورى، ەڭ الدىمەن وقىرماننىڭ ىڭعايىنا جىعىلادى. ىڭعايىنا جىعىلعانى سول – ونەردى قاساڭ قاعيدالار مەن سىرەسكەن تەرميندەرگە تولى، كۇردەلى، تۇسىنىكسىز الەم ەتىپ كورسەتپەيدى. ونەر – ادامزات تاريحىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقانىنىڭ، ادام جەر بەتىندە پايدا­ بولعالى بەرگى ونىڭ ارمانىنىڭ، ماقساتىنىڭ، ءجۇرىپ وتكەن ۇزىن-سونار جولىنىڭ ايناسى ەكەنىنىڭ دالەلىن كەلتىرەدى.
ادام اۋەل باستان نەنى ونەر دەپ تانىدى، ونى ونەر ەتكەن قانداي سيپاتى ەدى، سۋرەت پەن كوركەمدىكتىڭ قۇ­پياسى نەدە – كىتاپتا ونەر تاري­حىنىڭ وسى ءبىر قىرى دا تالدانادى. ولىلەر كىتابىندا كورسەتىلگەن مىسىرلىق قۇدايلار بەينەسى، ەحناتون پەرعاۋىننىڭ وتباسىلىق پورترەتى، پارم شىركەۋى كۇمبەزىندەگى كوررەدجو فرەسكاسى، مادوننا، سۇرعىلت-بوزعىلت امستەردامداعى كورول سارايى، مودەرنيزم سالتاناتىن كورسەتەتىن كلور گالەرەياسىنىڭ كىرەبەرىسى… ءار كەزەڭنىڭ، ءيا، ەڭ باستىسى ءار ەل مەن جەردىڭ ونەردەگى نازىك تە قۇپياسى مول الەمى سوزبەن عانا سيپاتتالماي، ءتۇرلى بەينەلەر قالپىندا دا كوش تۇزەگەن.
ونەردىڭ تاريحى بولعان سول تاريحتىڭ ۇزىنا جولى بويىندا كەزدەس­كەن ءتۇرلى داستۇرلەر، سان مىڭ سالالار، بىرەۋلەر ءتۇسىنىپ، كەلەسىلەرى قارسى شىققان باعىتتار: ءبارى-بارى رەت-رەتىمەن ونەر كوشىنىڭ ءارىن كىرگىزەدى. كىتاپتا، سونداي-اق ونەردىڭ جالپى جوسپارىمەن تانىساسىڭ، كولەمدى دە كۇردەلى تۋىندىلارعا ارقاۋ بولعان كەزەڭدەردى تۇسىنەسىڭ، ستيلدەرگە بويلايسىڭ، ەسىمدەرمەن ەتەنە جاقىن بولا تۇسەسىڭ. ونەر ­تاريحىنا قاتىستى مىڭ بوياۋلى يلليۋستراتسيا­لار، بۇكتەتىلىپ جازىلاتىن ۇلكەن پىشىندەگى سۋرەتتەر، كومپوزيتسيالار كوز قۋانتادى. وسىندايدا ايتا كەتۋ پارىز، كىتاپتىڭ تەحنيكالىق بەزەندىرىلۋى، قاعازىنىڭ ساپاسى، بوياۋىنىڭ قانىقتىعى، ءتىپتى وقۋلىقتىڭ ءپىشىمىنىڭ ءوزى ناعىز ونەر تۋىندىسىنىڭ قانداي بولاتىنىن دالەلدەپ تۇرعانداي، وتە ساپالى، ­شەبەر جاسالعان. وقۋلىقتاردى اۋدارۋ ىسىمەن قوسا، ونىڭ باسپا بەتىنەن باسىلۋىنداعى ستاندارتتارعا ساي كەلۋىنىڭ ءوزى دە بۇگىنگى كىتاپ ىسىندەگى ءسۇيىنشى جاڭالىق دەۋگە بولادى…
كىتاپتى قاراپ وتىرىپ، ءار سۋرەت­شىنىڭ الەمىنە بويلايسىڭ. ولاردىڭ قىلقالامىنا بايلانعان سەزىمدەردىڭ الاپات تاسقىنى بىرەسە سۋرەتكە­ ءجىپسىز بايلاپ، ەندى ءبىر سۋرەتتەن مەيىرىم اڭساپ، كەلەسىسىنىڭ ­شى­ندىعىنان جۇرەگىڭ كىلكىپ، تاڭ-تاماشا بولاسىڭ. مۇنىڭ ءبارىن اۆتور سۋرەتشى تۋىن­دىسىنداعى سەزىمدەر توعىسىمەن، سۋرەتشىنىڭ كورەرمەنىنە ۇسىنعىسى كەلگەن باي الەمىمەن بايلانىستىرا تۇسىندىرەدى.
ونەردىڭ باستاۋلارىنان تاريحي اڭگىمە باستاردا ەرنست گومبريح بەينەلەۋ فورمالارى مەن جازۋدىڭ بىر-بىرىنەن الشاق ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونەر تاريحىنىڭ جولى ءارقيلى بولعانىمەن، ءتۇپ نەگىزى ءبىر – ءدىني قوعامدىق مازمۇنىنا عانا ەمەس، كوركەمدىك ساپاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن قوعامداردا وسىپ-وركەندەگەن.
ء…يا، اۆتورمەن كەلىسپەسكە بولماس. كوركەم شىعارماشىلىقتىڭ كەز كەلگەن ءپىشىنىن الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. «ونەر تاريحىن ۇزدىكسىز پروتسەسس رەتىندە تۇسىنەتىن بولساق، وندا ونىڭ باستاۋ­لارىن فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۇڭگىرلەر مەن سولتۇستىكامەريكالىق ۇندىستەردىڭ قونىستارىنان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى ەرتەرەكتەگى كوركەمونەر تاجىريبەلەرى مەن وسى زامان ونەرىنىڭ اراسىنداعى ءداستۇر جالعاستىعى ۇزدىكسىز، ءتۇزۋ سىزىق ارقىلى جالعاسپايدى. الايدا شەبەردەن – شاكىرتكە، شاكىرتتەن – ونەردى باعالاۋشىعا نەمەسە كوشىرمەشىگە تىكەلەي بەرىلەتىن ءداستۇر بار. ول قازىرگى ونەردى كەز كەلگەن زاماناۋي­ عيماراتپەن، پلاكاتپەن، بەس مىڭ جىل بۇرىنعى ءنىل وزەنىنىڭ الابىندا پايدا بولعان ونەرمەن بىرىكتىرەدى» دەيدى ەرنست گومبريح. بۇل پايىم تۇرعىسىنان قاراساق، شەبەردەن – شاكىرتى العان ونەردىڭ ءداستۇرى بىزگە ءالى كۇنگە بايىرعىنىڭ ءبىر بولشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ ءبىر جاڭالىعىن قوسىپ، سۋرەتپەن، مۇسىنمەن، ونەردىڭ كەز كەلگەن تۋىندىسىمەن ارعى مەن بەرگىنىڭ اراسىن جالعاپ كەلەدى ەكەن. دەمەك، ونەر دە – بار، سۋرەتشى دە – بار بولعانى عوي.
«ۆەنەتسيانىڭ تەڭىزدەن بولىنگەن سۋ قويمالارىنىڭ اسەرىنەن ىلعال تارتىپ، زاتتاردىڭ سۇلباسىن بۇلدىراتىپ، الدەبىر ءتۇس ساعىمىنا اينالدىراتىن اتموسفەراسى سۋرەتشىلەرگە يتاليانىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى سۋرەتشىلەردىڭ بويىندا كەزدەسە بەرمەيتىن رەڭ اجىراتقىشتىق ەرەكشە دارىن دارىتتى» دەيدى اۆتور كىتاپتىڭ «جارىق پەن ءتۇس» بولىمىندە. وسىندايدا ءبىزدىڭ دە كوركەمونەردەگى جارىق پەن ءتۇس تۋرالى الدەنە ايتقىڭ كەلەدى. قازاق دالاسىنىڭ قوڭىرقاي كەلبەتى مەن ءتۇس پەن رەڭكتى بەرۋدەگى سىن-سيپاتى تۋرالى كەڭ تولعانار دۇنيەلەر وسىنداي عىلىمي، مازمۇندى ستيلمەن، سالقىنقاندىلىقپەن جازىلسا عوي، شىركىن دەگەن وي جەتەگىنە ەرەسىڭ.
وقۋلىقتىڭ ءار كەزەڭدى، ءار ءستيلدى تاپسىرلەپ، تۇسىندىرگەن قىرىن جەكە-جەكە ايتىپ، تانىستىرۋدان اۋلاقپىز. پاتشا كوڭىلدى وقىرمان ونىڭ قىزىعى مەن ءقادىرىن وزدەرى كىتاپتى پاراقتاپ وتىرىپ تاۋىپ الار دەپ ويلايمىز. بۇگىنگى كۇنى دۇنيەجۇزىنىڭ ونەر ­تاريحىن بىلگىسى كەلگەن ءار ادام ءۇشىن وقۋلىق تابۋ تاڭ ەمەس دەسەك تە، ءبىر ەمەس، بىرنەشە مارتە باسپا بەتىن كورگەن، ءبىرتالاي ەلدىڭ وقىرمانىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان وقۋلىققا قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ دە قولى جەتۋى – ونەر تاريحىن تۇسىندىرۋدەگى تىڭ قادامنىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز.

ادامزات شەجىرەسى

نەگە ەكەنى، دۇنيەجۇزىنىڭ تاريحى قاندى قاساپ سوعىستاردان تۇراتىن سياقتى. دۇنيەجۇزى تاريحى دەسە، ءبىر مەملەكەتتەر قۇرىلىپ، ەكىنشى مەملەكەتتەر قيراپ، ءبىرىنىڭ جەرىن ەكىنشىسى ­جاۋلاپ الۋ ماقساتىندا جۇرگەن شايقاستار تۋرالى بىلەتىنىمىز ەسكە تۇسەدى. ال روسس دانن مەن لورا ميتچەلل­ جازعان دۇنيە تاريحى ەڭ اۋەلى وركەنيەتتەرگە جول اشقان جاڭالىقتار تۋرالى دەرەكتەرمەن­ ­باستالادى. ادام بالاسىنىڭ ەڭ العاشقى تابانى تيگەن جەرلەردەن باستاپ، اياعى جەتكەن قۇرىلىقتارعا دەيىنگى كەڭ ولكەدەگى دۇنيەتانىم، ميفولوگيا، اڭىز بەن اقيقات، بىزگە ءمالىم دە بەيمالىم وقيعالاردىڭ باستاۋىن­دا تۇرعان ونەرتابىستار تاريحتىڭ تەگەرشىگى رەتىندە ەڭ اۋەلى سيپاتتالادى. ءتۇرلى ۇلتتار، ۇلىستار، تايپالار، مادەنيەتتەر جايلى عانا ەمەس، ولاردىڭ ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلەسى، سالماعى دا سالقىنقاندىلىقپەن، «دالانى ۇلكەيتەمىن دەپ تاۋلاردى الاسارتپاۋ كەرەك» ۇستانىمىمەن جازىلعان. ماسەلەن، دۇنيە تاريحىندا دوڭگەلەكتىڭ ويلاپ تابىلۋى ادامزات كوشىنىڭ العا جىلجۋىنا، قوعامنىڭ كۇردەلەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەنى داۋسىز. افروەۋرازيا اۋماعىندا پايدا بولعان دوڭگەلەكتىڭ ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلەسى تەڭدەسسىز. دوڭگەلەكتىڭ ويلاپ ­تابىلۋىمەن كوش جىلدامدادى، استىق تاسىمالى مولايدى، بارىس-كەلىس، ساۋدا-ساتتىق دامىپ، وركەنيەت گۇلدەندى. ال قوس امەريكا بۇل ارالىقتا نە ىستەدى، نە ويلاپ تاپتى؟ «ولار دوڭگەلەك ويلاپ تاپقان جوق، سەبەبى قۇرلىقتا جىلقى سەكىلدى ءىرى قارا بولماعان­دىقتان ولار دوڭگەلەككە مۇقتاج ەمەس ەدى» دەيدى ­اۆتورلار. ­اۆتورلار سو­زىنە قو­سىم­شا ايتا كەتەيىك، ول قۇرلىققا جىلقى ەۋروپا­لىقتاردىڭ كەمەسىنە ءمى­نىپ بارعان. ەسەسىنە، قوس امەريكا ادام­­زاتقا جۇگەرى مەن كارتوپتى سىيلادى. ءتۇرلى دارۋمەندەرگە، قۇنارلى زاتتارعا باي داقىلدار جەر بەتى تۇرعىندارىنىڭ سانىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتكەنى انىق. ايتا بەرسەك، كىتاپتا مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى.
ادامزات پايدا بولعاننان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن ­تاريحي جولىن كەڭ اۋقىمدا سيپاتتايتىن وقۋلىق «Panorama: دۇنيەجۇزى تاريحى» دەپ اتالادى. امەريكالىق عالىمدار روسس دانن مەن لورا ميتچەلل­ دۇنيەجۇزى تاريحى عىلىمى سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ماماندار. ءدال وسى وقۋلىعى الەمنىڭ جوو-­لارىندا ۇلكەن سۇرانىسپەن وقىتىلىپ جۇرگەن كىتاپتاردىڭ قاتارىندا.
كىتاپتى پاراقتاعان وقىرمان ءا دەگەننەن-اق جاڭا تەرميندەرگە كەزىگەدى. ماسەلەن، اۆتورلار قۇرلىقتار تۋرالى جەكە-دارا توقتالىپ وتپەي، ۇلكەن جەر اۋقىمىن ورتاق سيپاتپەن قاراستىرعان. افريكا، ەۋروپا، ازيانى توپتاپ، ونى افروەۋرازيا اۋماعى دەپ الادى. كىتاپتى وقي وتىرىپ، ستۋدەنت ەۋروپا، ازيا جانە افريكا­ تاريحىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كورەدى. ال وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك امەريكا­نى قوس امەريكا دەيدى دە، ەكى جەردى جىپ-جىڭىشكە پاناما مويناعى ءبولىپ جاتقانىن، كۇردەلى قوعام قۇرۋعا ۇمتىلعان قوس قۇرلىقتىڭ ادامدارى وسى توڭىرەكتە وركەندەپ، تامىر جايعانىن ۇعىندىرادى. جەر بەتىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىن اۆستراليا مەن مۇحيت ارالدارى دەگەن اتاۋمەن بەرگەن. مۇحيت جەلدەرى ارقىلى كىشىگىرىم ارالدار اراسىندا باستالعان وركەنيەت تاريحىنىڭ الىس-بەرىسى دە وسى جەر بولىگى سيپاتىندا قاراستىرىلادى.
دۇنيەجۇزى تاريحى وقۋلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى قانداي؟ كىتاپتا تاريحي كەزەڭدەر مەن فاكتىلەر، تاريحي وقيعالاردىڭ جىلدارى مەن كۇندەرىن بەرۋدەن بۇرىن، ول وقيعالاردىڭ ­باستالۋىنا نە تۇرتكى بولدى – وعان ايىرىقشا ماڭىز بەرەدى. وقۋلىقتان جەر بەتىندە ادام پايدا بولعان ساتتەن بەرگى داۋىرلەردە ونىڭ كۇردەلەنە تۇسكەن قوعامىنىڭ سيپاتىن تاني تۇسەسىز. ءبىر عانا تۇلعانىڭ تاريحى ارقىلى سول كەزەڭنىڭ ارمانىن، ايبارىن، ءداستۇرىن، ۇستانىمىن ۇعىناسىز.
كىتاپ تاريحي وقۋلىقتارداعىداي ۇزىن-سونار داتالار تىزبەگىنەن عانا قۇرالماعانىن ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتتىك. ءاربىر تاريحي كەزەڭدى جەتى بولىمگە ءبولىپ، ول بولىمدەردى 28 تاراۋعا توپتاعان. ءار تاراۋدىڭ ءوز قۇرىلىمى، ءوز كومپوزيتسياسى بار. ماسەلەن، ءار ءبولىم ۇلكەن كىرىسپە بايانداۋدان تۇرادى. ال ءار تاراۋ دا ءوز كەزەڭىنە قاتىستى ەرەكشە ءبىر وقيعامەن باستالىپ، سول كەزەڭنىڭ باستى تاريحي قادامدارىن سيپاتتاۋدان قۇرالادى. «جەكە تۇلعالار» جانە «دەرەكتەردى سارالاۋ» ايدارلارى ارقىلى سول كەزەڭنىڭ تاريحي قۇجاتتاردا، تاستاردا، ەستەلىكتەردە سيپاتتالعان بەينەسىنە قوسىمشا ۇڭىلەسىز.

دۇنيەجۇزى تاريحى وقۋلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى قانداي؟ كىتاپتا تاريحي كەزەڭدەر مەن فاكتىلەر، تاريحي وقيعالاردىڭ جىلدارى مەن كۇندەرىن بەرۋدەن بۇرىن، ول وقيعالاردىڭ باستالۋىنا نە تۇرتكى بولدى – وعان ايىرىقشا ماڭىز بەرەدى. وقۋلىقتان جەر بەتىندە ادام پايدا بولعان ساتتەن بەرگى داۋىرلەردە ونىڭ كۇردەلەنە تۇسكەن قوعامىنىڭ سيپاتىن تاني تۇسەسىز. ءبىر عانا تۇلعانىڭ تاريحى ارقىلى سول كەزەڭنىڭ ارمانىن، ايبارىن، ءداستۇرىن، ۇستانىمىن ۇعىناسىز.

كىتاپتىڭ يلليۋستراتسيالارىندا دا ۇلكەن ەرەكشەلىك بارىن ايتا كەتۋ ءلازىم. بارلىعى مىڭعا جۋىق سۋرەتتىڭ سول كەزەڭدى سيپاتتايتىنى ءبىر بولەك، ءاربىر كەسكىننىڭ ادامزاتتىڭ ورتاق كوشىن العا سۇيرەيتىنىن كورسەتەتىنى تاعى بار. ماسەلەن، العاشقى تاراۋ سولتۇستىك تانزانيانىڭ لاەتولي دەپ اتالاتىن جەرىندە تابىلعان ادام ءىزىنىڭ سۋرەتىمەن باستالادى. ودان ءارى ءار تاراۋدىڭ باستاپقى سۋرەتتەرىنە كوز جۇگىرتىپ-اق ادامزاتتىڭ تاريحي جولىنداعى كوش-كەرۋەنىن ەلەستەتەسىز. ماسەلەن، ­4-تاراۋدا تىنىق مۇحيتتىڭ وڭتۇستىگىندە ءجۇزىپ بارا جاتقان اۋتريگەر كانوەسىن (سال) كورسەڭىز، ودان ءارى ەۋروپانىڭ سولتۇستىگىندەگى تەڭىزدەرگە ءجۇزۋى مۇمكىن قايىقپەن تانىساسىز، 7-تاراۋدا گوبي شولىندەگى تۇيە كەرۋەنىن، 21-تاراۋدا ليۆەرپۋل مەن مانچەستەر اراسىن جالعاعان العاشقى لوكوموتيۆتىڭ سۋرەتىن، 24-تاراۋ تەلەگراف بايلانىسىن كورسەتەدى. 25-تاراۋدا سولتۇستىك جانە شىعىس افريكانى موتورلى كولىك جانە اۋە تاسىمالداۋ قىزمەتىنە قوسقانىن ايعاقتايتىن ­پوستەر بەرىلگەن. 27-تاراۋدا جەر وربيتاسىن عارىشپەن جالعاعان جەر سەرىگىنىڭ، ال كىتاپتىڭ سوڭعى تاراۋىندا جاھاندى بايلانىستىرعان ينتەرنەت ترافيگىنىڭ بەينەسى بار.
ادام ىزىمەن باستالعان تاريحي كىتاپتىڭ ينتەرنەت جەلىسىنىڭ ىزىمەن اياقتالۋى – ءار عاسىر وتكەن سايىن كۇردەلەنە تۇسكەن قىم-قۋىت بايلانىس­تار مەن تاريحي كۇردەلىلىكتى كورسەتسە كەرەك. وقۋلىقتىڭ قۇرىلىمىن سۋرەتتەرمەن بىرگە قۇجاتتار دا تولىقتىرىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تاريحي ساناققا دەيىنگى كەزەڭدەردەگى بەينەلەردەن باستاپ، جازۋ-سىزۋدى العاش ۇيرەنگەن ساتتەردەن جەتكەن حات، حابار، قاعازداردىڭ ءبىر پاراسىن وسى كىتاپ بەتىنەن كەزدەستىرەسىز. ادامزات تاريحىن كەزەڭدەۋمەن عانا شەكتەلمەي، سول كەزەڭدەردىڭ ايعاقتارىن دا كىتاپ بەتىندە كورسەتە كەتۋدى ءجون دەپ تاپقان اۆتورلار ءار كەزەڭنىڭ تاريحىن ­سيپاتتاۋدا سول داۋىرلەرگە ءتان اڭگىمەلەردى، وقيعالاردى، اڭىزداردى، ءتىپتى كەرەك جەرىندە ولەڭ سوزدەردى دە ­تاريحي دەرەك رەتىندە العا تارتادى. بۇل رەتتە ءبىر عانا ­مىسال كەلتىرەيىك. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاندى قاسابىن تاريحي دەرەكتەرمەن، قۇجاتتارمەن، فوتسۋرەتتەرمەن كورسەتە وتىرىپ، اعىلشىن اقىنى ز­يگفريد سەسسۋننىڭ سوعىس قيمىلدارىنىڭ پسيحولوگيالىق قورقىنىشىن سۋرەتتەگەن «شابۋىل» اتتى ولەڭىن مىسالعا الادى:
جاياۋ اسكەر شايقاستا
وراندى وت جالىنعا،
تۇتىككەن ءجۇزى تۇنەرىپ،
جاراتقانعا جالىنعان،
باس كوتەرتپەي الدان وق،
جاتىر بەيباق تىرمىسا
بۇلكىلىندەي تامىردىڭ ۋاقىت تا
تەز جىلجىسا…
كوتەرىلدى جۇدىرىق،
جادىندا جوق جايت ارعى.
سوڭعى ۇمتىلىس…
و، قۇداي، توقتاتشى بۇل سويقاندى!..
«موڭعول بيلىگى داۋىرىندەگى افروەۋرازيا» دەپ اتالاتىن 13-تاراۋداعى «جەكە تۇلعالار» ايدارىنداعى «سۇرعاقتان بيكە: ىقپالدى ايەل» دەپ اتالاتىن دەرەكتى ماتەريالدان دا ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. شىڭعىس حاننىڭ ۇلى تولەنىڭ جارى سۇرعاقتان بيكەنىڭ جەكە ومىرىنە قۇرىلعان دەرەكتى شاعىن جازبادان سول زامانداعى بيلىكتىڭ مۇراعا كوشۋ ءتارتىبى، دالا زاڭى، مۇراگەرلەردى تاربيەلەۋ ءداستۇرىن عانا ەمەس، ءبىر ايەلدىڭ ءومىرىن ءبىلۋ ارقىلى سول ءداۋىردىڭ ارمانىن، اڭسارىن، ماقساتىن، ءتىپتى ماحابباتى مەن عاداۋاتىن دا ۇققاندايسىڭ. بۇل ماتەريالداردىڭ ءارقايسى­سىندا اۆتورلاردىڭ پايىمى ەمەس، قۇجاتتارعا، تاريحي جازبالارعا سۇيەنگەن نەگىز بار.
جالپى كولەمى 64 باسپا تاباقتى قۇرايتىن دۇنيەجۇزىنىڭ ۇلكەن وقۋلىعى – ادامزات تاريحىن بىلگىسى كەلگەن وقىرمانىنا ۇسىنارى كوپ قالىڭ كىتاپ بولىپ جارىق كورگەن. عىلىمي رەداكتورى – تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور گۇلجاۋھار كوكەباەۆا كىتاپتىڭ كىرىسپە سوزىندە وقۋلىققا «دۇنيەجۇزىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» دەپ باعا بەرگەن ەكەن. ەندەشە، دۇنيە تاريحىنىڭ جاڭا، قالىڭ ەنتسيكلوپەدياسى بۇگىنگى قازاق ستۋدەنتىنىڭ كىتاپحاناسىنان ايىرىقشا ورىن الادى دەپ سەنەمىز.

قاراگوز ءسىمادىل
«انا ءتىلى»


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1046827

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.