كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-16729217039 %61 %

وسى جۇرت جاسىلكولدى بىلە مە ەكەن؟ — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 21:49 - 2019/09/11

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

ءبىز ءوز جەرىمىزدىڭ سۇلۋ تابيعاتىن تاني الدىق پا؟ تابيعات انانىڭ بىزگە تارتۋ ەتكەن كەرەمەتتەرىن باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ سۇراق كوپ. ءبىراق جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن ساياحاتتاپ، ارالاعان ءجون. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ قازاقستاننىڭ ساكرالدى ورىندارىن انىقتاۋعا باعىتتالعان جوباسى دا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. ءبىر عانا جەر جانناتى – جەتىسۋدىڭ وزىندە ءبىز بىلە بەرمەيتىن كوركەم جەرلەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – كولساي، قايىڭدى، ەسىك، ۇلكەن الماتى كولدەرىنەن كەم تۇسپەيتىن جوڭعار الاتاۋىنداعى جاسىلكول كولى.
جاسىلكول ۇنەمى جۇرت نازارىنان قالىپ قويادى. ءبىر قىزىعى، كولگە كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەلدىكتەر. اسىرەسە، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، پولشا، رەسەي، يسپانيادان كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوپ. ءبىراق وسى كولدىڭ ءوزىن كورمەك تۇگىلى، اتىن دا ەستىمەگەن وتانداستارىمىز بار. سوندا قالاي؟

جاسىلكولدىڭ داڭقى ەلىمىزدە تانىلماسا دا، ەۋروپاعا تانىمال. ايگىلى ساياحاتشىلار توماس پەن ليۋسي اتكينسونداردىڭ قازاق دالاسىنداعى ساياحاتىنىڭ ءبىر باعىتى وسى جاسىلكول بولىپتى. ت.اتكينسوننىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارى 1847 جىلى باستالدى. ول التاي ارقىلى وڭتۇستىككە قاراي ريددەر، وسكەمەن قالالارىنا باعىت الىپ، زايسان مەن ارقاندا بولدى، كوكپەكتى تاۋىنداعى ءموناستىردى كورىپ، سولتۇستىكتەگى دالانى ارالادى.
ءوزىنىڭ ەكىنشى ساياحاتىندا، 1848 جىلدىڭ تامىز ايىندا ت.اتكينسون جۇبايى ليۋسيمەن بىرگە قازىرگى سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستاننىڭ اۋماعىندا بولدى. ءسىبىردىڭ التاي ولكەسىنەن جولعا شىققان ولار جوڭعار الاتاۋىنىڭ بويىمەن زايسان جانە الاكول كولدەرىن كەسىپ ءوتىپ، قاپال بەكەتىنە دەيىن جەتتى.

فوتو: قازاق گەوگرافيالىق قوعامى

ۇشىنشى ساپارىمەن قازاقستاندا ت.اتكينسون 1852 جىلى بولدى. ول سول كەزدە سولتۇستىك موڭعوليا مەن سولتۇستىك جوڭعار ارقىلى شىعىستان كەلدى، ودان سوڭ قاپالعا ورالىپ، تەكەلىگە جانە وڭتۇستىككە ىلە وزەنىنە دەيىن باردى. ءوزىنىڭ ساياحاتتارى كەزىندە ­­ت. اتكينسون 600-گە جۋىق سۋرەت سالعان.
بۇل ەكسپەديتسيا ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ­ جاتىر. تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءدال وسى جاسىلكول اۋماعىندا ساياحاتشى، جازۋشى جانە كوركەم سۋرەتشى توماس اتكينسون جانە ونىڭ جۇبايى ليۋسي اتكينسوننىڭ ومىرلەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا اعىلشىن ساياحاتشىسى، جۋرناليست، جازۋشى نيك فەلدينگ ءوزىنىڭ جۇبايى روۋزبەن بىرگە قازاقستانعا كەلىپ كەتكەن بولاتىن. بۇل تۋرالى قازاق گەوگرافيالىق قوعامى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا حابارلاعان ەدى. بىلتىرعى جىلعى ەكسپەديتسيانىڭ قاتىسۋشىلارى اتكينسونداردىڭ باعدارىن امانبوكتەر اۋىلىنان باستاپ جاسىلكول كولىنە دەيىن قايتالاپ ءوتىپ شىققان. «توماس پەن ليۋسي اتكينسوندار ىزىمەن» ەكسپەديتسياسى ەكىنشى جالعاسىن تاپتى. ەكسپەديتسيا 10 ادامنان تۇرادى، سولاردىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر: ەكسپەديتسيا باسشىسى نيك فەلدينگ، فوتوسۋرەتشى دەۆيد و’نيل، الپينيست جانە ساياحاتشى حارۆي فەلدينگ، الپينيست جانە جابايى تابيعاتتىڭ ساراپشىسى مەتيۋ تومس بار.
ەڭ باسىندا باعىت جاسىلكولدەن ­باستاۋ الىپ، الاكول كولىنە دەيىن ءوتۋ ­كەرەك ­بولاتىن. ءبىراق ءقازىر ول جاقتا ءورت ءقاۋپى تۋىنداعاندىقتان، سول باعداردان باس تارتىلدى. جوسپارلار وزگەرىپ، باسقا دا باعدارلاردى زەرتتەۋ شەشىمى قابىلداندى. ساياحاتشىلار مەملەكەتتىك ۇلتتىق جوڭعار-الاتاۋ ساياباعىنىڭ سارقانت بولىمشەسىنىڭ باتىس بولىگىن زەرتتەپ ءجۇر. كەلەر جىلى تارباعاتاي تاۋلارىنا قاراي ەكسپەديتسيا جوسپارلانۋدا.


عالامتوردا ورىس تىلىندەگى اقپاراتتار جەتەرلىك. قازاق وقىرمانى ءۇشىن دەرەكتەر از. ءتىپتى ماردىمدى دۇنيە جوق. كول تۋرالى وسى كوكتەمدە الماتىداعى تۋريزم كورمەسىندە جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ەكولوگيالىق اقپاراتتاندىرۋ ءبولىمىنىڭ مامانى ايدانا تۇرىسبەكوۆادان كوپ مالىمەت العان ەدىك. جازدىڭ سوڭى جول ءتۇسىپ، جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە تارتىپ وتىردىق. الماتى­دان سارقانعا دەيىن 421 شاقىرىم جول جۇردىك. ايتا كەتەيىك، ۇلتتىق پاركتىڭ باس كەڭسەسى سارقان قالاسىندا ورنالاسقان. باسشىلىقتان رۇقسات الىسىمەن، بىزگە ۇلتتىق پاركتىڭ رەكرەاتسيا، ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ­رينات بەدەلحانوۆ تومەنگى جاسىلكول كولىنە دەيىن جول كورسەتىپ باردى.
قاس قارايىپ، ءتۇن تۇڭلىگىن قىمتاي ­جاۋىپ، قويۋلانعان شاق. ءبىز قويۋ ءتۇندى قاق جارىپ، جوڭعار الاتاۋىنان ءبىر-اق شىقتىق. الدىمىزدان پاركتىڭ قوناقۇيلەرى كورىندى. ءبىز تاڭ اتقانشا وسى ۇيلەردىڭ بىرىنە ايالدادىق. بۇل اۋماقتا تۋريستەرگە ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بەكىتكەن تاريفتەرى بار. ماسەلەن، تۋريستىك سوقپاقتار، تاماشالاۋ الاڭدارىن، دەمالۋ الاڭقايلارىن ۇسىنۋ، ون ادامعا دەيىن ءبىر توپ كۇنىنە – 500 تەڭگە، شاتىرلى لاگەرلەر نەمەسە ولاردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن ورىندار ۇسىنۋ، ءبىر شارشى مەتر، ءبىر كۇنگە – 1050 تەڭگە، كولىككە ارنالعان تۇراقتار ۇسىنۋ، ءبىر ورىن، ءبىر كۇنگە – 400 تەڭگە. مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى، تابيعي جانە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىندە بولۋ جانە ولاردى زەردەلەۋ كەزىندە قىزمەتتەردى ۇسىنۋ، 20 ادامعا دەيىنگى ءبىر توپقا كۇنىنە، اۋدارماشى – 4 000 تەڭگە، ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋشى – 4 626 تەڭگە، ينسپەكتور-جولسەرىك – 2500 تەڭگە. ال قوناقۇيدە تۇرۋ – 2000-5500 تەڭگە ارالىعى (جايلىلىعىنا قاراي)، اتتاردى جالعا بەرۋ – 1 000 تەڭگە، كاسىبي كينو، كاسىبي بەينە تۇسىرىلىمدەرىن جۇرگىزۋ – 50 074 تەڭگە، ال كاسىبي فوتو تۇسىرىلىمدەرىن جۇرگىزۋ – 22 000 تەڭگەنى قۇرايدى.

تاڭ اتا «جالاڭاش» ورمانشى ۇيىنەن تومەنگى جاسىلكول كولىنە جولعا شىقتىق. ءبىزدى تومەنگى جاسىلكول كولىنە مەملەكتتىك ينسپەكتور عافۋر ابدۋلحالىقوۆ باستاپ باردى. بۇل عافۋر سافارعاليۇلىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل سوقپاق عافۋر مىرزانىڭ باقىلاۋىنداعى اۋماق. ءوزى كوڭىلدى ءارى اڭگىمەشىل ينسپەكتور ەكەن. شاتقالدا ءجۇرۋدىڭ بارلىق ەسكەرتپەلەرىن ايتىپ، تۇسىندىرگەننەن كەيىن، جەر-سۋ اتاۋلارىمەن تانىستىرىپ، ءوزى باقىلايتىن اۋماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى جايلى سىر شەرتتى.
جان-جاعىمىزدى جاسىل جەلەك جامىلعان جوڭعار الاتاۋىنىڭ ورمانى قورشاپ كەلەدى. اسىرەسە، اعاشتار مەن تەرەكتەر جۇتىپ الاتىنداي. اسپاننان كۇن كوزى عانا سىعالايتىن تۇستارى بار. بىردە جازىق بولىپ كەتەدى. ينسپەكتوردىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ الدىمىزدا عانا ايۋ ءجۇرىپ وتكەن. ادام بويىنان كەلەتىن شوپتەر تاپتالىپ، جۇلىنىپ قالعان. ءبىز كولگە دەيىن ءتورت شاقىرىم جاياۋ كوتەرىلدىك. ويتكەنى جاسىلكولگە جاياۋ، يا بولماسا اتپەن عانا جەتە الاسىز.
وزەن-كولدەردىڭ كوگىلدىر-جاسىل ءتۇسى ەرەكشە­ راقاتقا بولەيدى. ول قۇددى ءبىر اسپاننان توگىلىپ تۇسكەن ءمولدىر جاقۇت ءتارىزدى. ال كول اسپانىندا بۇلتتارى مىڭ قۇبىلىپ، كولدىڭ ءتۇسىن مينۋت سايىن بوياپ جاتادى. تۇنىق ايدىننان اعىپ شىعاتىن اعىنىقاتتى وزەنى توڭىرەككە تابيعي اۋەن سىيلايدى. شاتقال ءىشىن جەل ۇرلەسە بولعانى، اعىنىقاتتىنىڭ داۋىسى دا كوتەرىلىپ، بەينە ءبىر كول سۋى ­تاسىپ بارا جاتقانداي ۇرەي تۋعىزادى. ال كول كەسكىنىن تولىق كورۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى جاعالاۋ ماڭىن قالىڭ شىرشا مەن شاقپاق تاستار قورشاپ العان. قارسى بەتتەگى تاۋلارعا شىعۋ ءۇشىن باسقا سوقپاقپەن كوتەرىلۋىڭىز قاجەت. سوندىقتان كولدى جاقىننان، يا بولماسا جوعارىدان كورۋ ءۇشىن جەكە-جەكە ­جوسپار قۇرعانىڭىز دۇرىس بولادى. ويتكەنى بارلىعىن ءبىر كۇندە تاماشالاۋ مۇمكىن ەمەس. ەسكەرتە كەتەتىن جايت، بۇل تۋريستىك سوقپاقتاردى تەك ينسپەكتور-جولسەرىكپەن عانا ارالاعانىڭىز ءجون. تاۋدا سوقپاقتار كوپ جانە اداسىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ءارى شەكارالىق ايماق. سوندىقتان ماماندارمەن عانا سەرۋەندەگەن دۇرىس.

عافۋر ابدۋلحالىقوۆ،
جوڭعار الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي پاركى «جالاڭاش» ينسپەكتورلىق بولىمشەسىنىڭ ينسپەكتورى:
– بيىل تومەنگى جاسىلكولدىڭ سۋى 50 سم-گە تومەندەپ كەتكەن. ونى كولدىڭ جاعالاۋىندا شىعىپ تۇرعان تاستىڭ ءوزى كورسەتىپ تۇر. ءبىز وسى ارقىلى، سۋ دەڭگەيىن ۇنەمى قاراپ، باقىلاپ وتىرامىز. مەنىڭ ۇلتتىق پاركتە باقىلايتىن اۋماعىم – 3450 گا. بۇل تومەنگى جالاڭاشتان باستالىپ، كەن وزەنىنىڭ تومەنگى جەرىنە دەيىن. كۇنىنە 10-20 شاقىرىم ارالاپ شىعامىز.

رينات بەدەلحانوۆ،
جوڭعار الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ رەكرەاتسيا، ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى:
– جوڭعار الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي پاركىندە 9 تۋريستىك مارشرۋتى مەن 4 ەكولوگيالىق سوقپاعى بار. ەكىنشى تۋريستىك مارشرۋت «تومەنگى جاسىلكول». بۇل كول 300 جىل بۇرىن قاتتى جەر سىلكىنىسىنەن اعىنىقاتتى وزەنىنىڭ ارناسى بەكىتىلۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. سۋى سۋىق جانە بالىق مەكەندەمەيدى. تومەنگى جاسىلكول – 1630 م بيىكتىكتە ورنالاسقان. ۇزىندىعى – 400 م، تەرەڭدىگى – 89 م، شىعىس جانە باتىس جاعالاۋلارى تىك جارتاستى، سۋى سۋىق. ال تومەنگى جاسىلكولدەن 13 شاقىرىم قاشىقتىق جوعارىدا جوعارعى جاسىلكول (2262 م) ورنالسقان. ۇزىندىعى – 3200 م، ەنى – 300 م، تەرەڭدىگى – 109 م. جاعالاۋلارى تىك جارتاستى، سۋى وتە سۋىق. بيىل جاسىلكولگە 500-دەن اسا ­تۋريست دەمالعان. الداعى ۋاقىتتا كول جاعالاۋىنداعى ۇلكەن تاسقا كولدىڭ اتاۋىن جازىپ، قايىقپەن سەرۋەندەۋدى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

باعىتتارى: 1. سارقان قالاسى – توپوليوۆكا اۋىلى – «جالاڭاش» ورمانشى ءۇيى – تومەنگى جاسىلكول – «جالاڭاش» ورمانشى ءۇيى – توپوليوۆكا اۋىلى – سارقان قالاسى;
2. سارقان قالاسى – لەپسى اۋىلى – «جالاڭاش» ورمانشى ءۇيى – تومەنگى جاسىلكول – «جالاڭاش» ورمانشى ءۇيى – لەپسى اۋىلى – سارقان قالاسى.

دوسجان بالابەكۇلى
(سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور)

الماتى – تالدىقورعان –
سارقان – تومەنگى جاسىلكول – سارقان – تالدىقورعان – الماتى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1046824

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.