كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-16729217039 %61 %

ۇلتتىڭ تاعدىرى ويۋدا قاشالعان — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 21:07 - 2019/09/11

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

باياحمەت جۇمابايۇلى تاعدىردىڭ ايداۋىمەن قيىر قونىپ، شەت جايلاپ، ۇركىنشىلىكتە تۋعان مەكەننەن ۇدەرە كوشكەن اۋلەتتىڭ وكىلى. جات جەردە تۋسا دا اتا-بابا ءداستۇرىن جاستانىپ وسكەن ازامات. ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىمىزدى جاي عانا كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىپ قانا قويماي، عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەگەن، جيناقتاعان، ەتنوگرافيالىق قۇندىلىقتاردى جۇيەلەپ، تاسقا ­باسىپ كىتاپ ەتىپ شىعارعان. «ويۋ-ورنەك الەمى»، «جارتاستار ءۇن قاتادى»، «بالبالدار مەن كەشەندەر»، «ساۋدا مادەنيەتى» سىندى ونشاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى. تۋعان وتانعا ورالعانىنا ون جىلدىڭ عانا بەدەرى بولىپتى. ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىمىز بەن ويۋ-ورنەگىمىزدى 30 جىلدان اسا ۋاقىت زەرتتەپ، زەردەلەپ كەلە جاتقان ەتنوگرافتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ءبىر پاراسىن وقىرمان ­نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.

باياحمەت جۇمابايۇلىنىڭ وسى ءبىر قاجىرلى ەڭبەك، قارپۋلى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن «ويۋ- ورنەك الەمى» اتتى كىتابىنىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى دا، وقىرمانىنا ۇسىناتىن يدەياسى دا وسى ءبىر حالىق دانالىعى سىندى­ ۇلىلىقتى ۇرپاققا تانىتۋ. ەندەشە،­ وسىناۋ دانالىقتى اشۋ ءۇشىن دە وعان ۇلكەن قاجىر، زەردەلى قابىلەت، وبەكتىنىڭ تاۋەلدى ورتاسىنا ساي دۇرىس ۇلتتىق ۇستانىم قاجەت بولادى. باياحمەتتە وسىنىڭ ءبارى دە بولدى. مەن ۇلت تىرلىگىن ارىدەن تانۋعا ۇلكەن قۇلشىنىستار ­جاساپ جانكەشتى ەڭبەگىمەن «بالبالدار مەن كەشەندەر»، «جارتاس جازۋلارى»، «ويۋ- ورنەك الەمى» قاتارلى ۇلكەن دۇنيەلەرمەن قاۋىشتىرعان باياحمەت جۇمابايۇلىنىڭ اۋەلى شىعارمالارىمەن، سوسىن وزىمەن تانىسقانىما دا شيرەك عاسىردان استى. اۋەلى ول جاسامپازدىق ەڭبەك جولىن شاعىن پروزالىق شىعارمادان باستاپ، ادەبي شىعارماشىلىقتىڭ قاي جانرىنا­ دا تايسالماي قالام تارتىپ، وتىزعا جۋىق كىتابىن وقىرمانىنا ۇسىنعان قارىمدى قالامگەر.
ال ونىڭ كەلەسى ءبىر كەرەمەت قىرى – حالقىمىزدىڭ ەستەن شىعا ەسكىرىپ بارا جاتقان تۇرمىس-سالتىنا، حالىق فولكلورىنا قاتىستى ىزدەنىستەرى مەن زەردەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى. مۇنان سىرت ارعى-بەرگى ەلدەگى قازاق حالقى ­جاساپ جاتقان قوعامداعى ۇلت ازاماتتارىمىز بويىنان كورىنىپ قالىپ جاتاتىن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەر مەن كەيبىر قوعامدىق فورماتسيالاردا ءجۇز بەرەتىن قيسىنسىزدىقتارعا دا ول ءۇنسىز قالمايدى. ونىڭ وسىنداي مازمۇندا كوپتەگەن سىني شىعار­مالارى جارىق كورىپ، جاقسى قوعامدىق پىكىرلەر تۋدىرا العان قايراتكەرلىك قاسيەتى دەپ بىلەمىن. جالپى العاندا، باياحمەت جۇمابايۇلى ەشقانداي ماقتانعا، اتاققا، پايدا­كوستىككە بوي الدىرماعان قاراپايىم دا قاجىرلى، ىزدەنگىش، رۋحقا باي، قاي ەلدە جۇرسە دە بويىندا باردىڭ ءبارىن ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ارناعان اردا مىنەزدى ازامات.
بۇگىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان «ويۋ-ورنەك الەمى» اتتى ۇلكەن ەڭبەك كەسەك دۇنيەسىنە قايتا ورالايىق. ويۋ-ورنەك – ۇلت مادەنيەتىمىزدەگى نەگىزدىك جاۋھارلاردىڭ ءبىرى. ول قازاق حالقىنىڭ بۇكىل ءومىرىنىڭ ءار سالاسىنا بىتە قابىسا كىرىپ كەتكەن ەڭ ۇلكەن ۇلتتىق بوگەناي، ايقىندىق بەلگى. بايەكەڭ ءبىر ۇلتتىڭ تۇتاس ومىرىندەگى كيىم-كەشەك، ءۇي جيھازدارى، ەر-تۇرمان، ىدىس-اياق، جەكە باستىق ءسان- سالتانات اسەمدىك بۇيىمدارى، ت.ب. قاتارلى جاقتارىنىڭ بارىنەن ويىپ ورىن العان ويۋ-ورنەكتىڭ كەلىپ شىعۋ، قالىپتاسۋ ­تاريحىن حالقىمىزدىڭ كوشپەندى ومىرىندەگى الەۋمەتتىك جاي-كۇيىمەن بايلانىستىرا زەرتتەيدى. اتاپ ايتقاندا، بىرىنشىدەن، ويۋ-ورنەك — جازۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان ەستە جوق ەسكى زامانداعى ۇلت تۇلعالارىنىڭ ەلى، جەرى، ۇلىسى ءۇشىن جاساعان يگى ەڭبەكتەرى مەن جانباعىس تاسىلدەرىنىڭ ىم-يشارالىق ورنەگى بولعان بالبالدار، كەشەندەر، جارتاس جازۋلارى قاتارلى تاريحي دەرەكتەردەگى اڭداردىڭ ءمۇيىزى، قۇستاردىڭ قاناتى، ساداق-جەبە قاتارلى تۇلعالىق قيمىل كورىنىستەردەن باستاۋ العاندىعى دالەلدى دە نانىمدى كورسەتىلەدى. ەكىنشىدەن، ويۋ-ورنەكتىڭ حالقىمىزدىڭ كوشپەندى ومىرىندەگى جاعراپيالىق ورتاسى بولعان تاۋ-­دالا، ورمان-سۋ، ءشوپ-جاپىراق قاتارلى ۇلى تابيعاتتىڭ كوركەم كورىنىستەرىنەن تۋىنداعاندىعى دا كوپتەگەن قۇندى دالەلدەرمەن دالەلدەنەتىندىگى. ۇشىنشىدەن، ويۋ-ورنەكتىڭ — حالقىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى تىرلىك قاينارى بولعان مال شارۋا­شى­لىعى مەن اڭشىلىق كاسىبىندەگى كوزدەرىنەن تاسا بولمايتىن ءتورت تۇلىك مال مەن ولارمەن جانداسا ءومىر سۇرەتىن اڭ-قۇستارداعى ءمۇيىز-تۇياق، قانات-قۇيرىق، باس-كوز، وركەش، تابان، ت.ب. مۇشەلەرىنەن بەيىمدىك ۇقساۋ تابا تۋىنداعاندىعى دا ويعا قونىمدى اشىلادى. ۇلت ومىرىندەگى وسى ەڭ نەگىزگى ءۇش ­سالادان تىس ارمانداۋ، ۇلىقتاۋ، تىلەك ءبىلدىرۋ جاقتارىنان دا وبرازدىق ۇقساتۋلار تابا ويۋ-ورنەك ­تاريحىن ويعا ۇنامدى، ومىرگە جاناسىمدى ەتە بايىتا تۇسەدى.
تاريحي ماتەريالىق دامۋ كوزقا­راسى بويىنشا قانداي زاتتىڭ دا، قۇبىلىستىڭ دا تۋ، دامۋ، شارىقتاۋى بولادى. جوعارىدا باياندالعاندار ۇلتىمىز مادەنيەتىندەگى ۇلكەن ەستەتيكالىق اسەم ونەر — ويۋ-ورنەكتىڭ ونەرتانۋشى عالىم باياحمەت جۇمابايۇلىنىڭ كوكىرەك كوزىمەن ورىلە ولشەنگەن تەك تۋ، قالىپتاسۋ جانە تۇرلەنە دامۋ بارىسى عانا. ال ونى ءبىر ارنايى عىلىمي ونەر بيىگىنە كوتەرىپ، شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزۋ تاۋەلسىز ەل بيلىگىنىڭ دە، جەتەلى ۇرپاقتىڭ دا موينىنداعى بۇلتارماس مىندەت. ۇلتقا دا، ۇرپاققا دا كەرەگى وسى. ەندەشە، «ويۋ-ورنەك الەمىنىڭ» استارىندا نە جاتىر؟
ءبىز ماماننىڭ وي تۇيىندەرى ارقىلى سارالاپ كورەيىك.
ءبىرىنشى، حالىقىمىزدىڭ ءتول مادە­نيە­تى بولعان ويۋ-ورنەكتى ونىڭ تۋ، قالىپ­تاسۋ جولى ارقىلى ەش كۇمانسىز ۇرپاق ساناسىنا ۇيالاتۋ. مۇندا اۆتور تامىرى تەرەڭ، تاريحى ۇزاق وسى ءبىر كيەلى ونەردى جوعارىدا ءۇشجاقتى كورسەتكەندەي، حالىقتىڭ تۇرمىس قاينارىنان تۋدىرا زەردەلەپ ۇرپاق كوزىن جەتكىزۋگە قۇلشىنعان. بۇل، ارينە، زەرتتەۋ ءادىسناماسىنداعى ۇلكەن زاڭدىلىق. اۆتور وسى زاڭدىلىقتى وتە جاقسى ۇستانعان.
ەكىنشى، ءتۇرلى داۋىرلەردەگى ساياسي ماقساتتارعا بايلانىستى ءارقانداي تىق­پالانعان بوگدە مادەنيەت ۇلگىلەرى ارقىلى ودان ايرىلىپ قالماۋ. حالقىمىزدىڭ ۇزاق عاسىرلارعا جالعاسقان تاعدىرلى تاريحى نەقيلى ساياسي قويىلىمداردى باسىنان كەشتى. ۇزاققا سوزىلعان شاپقىنشىلىققا قارسى سوعىس جىلدارىندا بولسىن، ونان كەيىنگى ء«بولىپ ال دا بيلەي بەر» سىندى­ بولشەكتەي السىرەتۋدى نەگىزگى ءتاسىل ەتكەن­ زاماندا بولسىن، ءبىزدىڭ ءدىن، ءدىل، ءتىل سىندى رۋحاني ومىرىمىزدە، قولدانبالى ونەرىمىزدە كۇردەلى قاۋىپ-قاتەر استىندا قالا قويعان جوق. جاسىراتىنى جوق، ءدىن، ءدىل، ءتىل سىندى ۇلت رۋحىنىڭ جان تامىرىن قارمانا ءجۇرىس-تۇرىس، كيەر كيىم، ىشەر تاماققا دەيىن ارالاسا ءبىر قالىپقا تۇسىرۋگە ماجبۇرلەگەن زاماندا ۇلت قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرازىنان ايرىلدىق. ويۋ-ورنەك تە سول كوز جازىپ قالا جازداعان ۇلت مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ەندەشە، ونىڭ حالقىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ورنىن تانىتۋ، تۇرمىسىمىزداعى قاجەتتىلىك الەمىن اشۋ ۇلت بولمىسىنداعى ماڭىزى جوعارى ەرەكشە­ بەلگىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇرپاق ­ساناسىنا ءسىڭىرۋ، ونى تۇرمىستا ورنىن تابا جاراسىمدى قولدانۋ ماسەلەلەرى دە قازىرگى تاڭداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ۇردىسىمەن قولعا الىنۋعا ءتيىستى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ قارايمىز.
ءۇشىنشى، ويۋ-ورنەك بولمىسىنداعى تۇلعالىق قاسيەتىنە قۇرمەت ەتە وتىرىپ، بەيىمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي تۇرلەندىرە دامىتۋ. مۇنى اۆتور ويۋ-ورنەكتەردە قامتىلعان ىشكى مازمۇندار مەن ەستەتيكالىق بەيىمدەرىن اشا كورسەتكەن. بۇل وسى ونەردى تۇرلەندىرە دامىتۋداعى باستى نەگىز. ءبىز — ىشكى زاڭدىلىققا قۇرمەت ەتە وتىرىپ قاجەتكە قاراي ۇساقتاۋ، ىرىلەۋ، بىرىكتىرۋ جانە كىرىكتىرە كۇردەلى تۇلعا جاساۋ نەگىزىندە ونان ارى بايىتا كەمەلدەندىرۋىمىز كەرەك.
ءتورتىنشى، ويۋ-ورنەكتەردىڭ تۇلعالىق ءپىشىمى مەن تاريحي قولدا­نىسىنا قاراي ءوز ورىندارىنا قويا قولدانۋدى يگەرۋ. اۆتور كىتابىندا ويۋ-ورنەكتەردىڭ نەشە جۇزدەگەن تۇرلەرىن كورسەتىپ ونىڭ جوعارىلىق، تومەندىك (تاعاندىق)، بوساعالىق، جيەكتىك، ورتا جانە بۇرىشتىق تۇرلەرى مەن ۇلگىلەرىن كورسەتكەن. بۇل قاسيەتتى ونەرىمىزدەن كوز جازا قايتا قاۋىشقان بۇگىنگى داۋىردە ورنىن تابا قولدانۋداعى باستى زاڭدىلىق رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.
بەسىنشى، بۇكتەۋ، قيۋ، ويۋ، شابۋ، تاپتاۋ، تىگۋ، بوياۋ، شاپتاۋ، ت.ب جاسالۋ جولدارىن ۇيرەنۋ جانە تۇرلەندىرە تەرەڭدەي زەرتتەۋ. ءارقانداي ونەر اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ جاسالۋ جولدارىندا وزىندىك رەت ءتارتىپ تە، ادىستەمەلىك ۇلگى دە بولادى. اۆتور ونىڭ ءبارىن دە تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتۋگە بارىن سالا تىرىسقان. ونى ونان ارى كەمەلدەندىرۋ، كيىز، شۇبەرەك، ءتۇستى مەتال، اعاش، تەرى، قاعاز، پلاستماس، ت.ب. زاتتاردان قالاي جاساۋ، جوبالاۋ ىستەرى – عالامدىق مادەني ومىرگە جاراسىمىن تاۋىپ كىرىگۋ ماسەلەلەرى دە كەزەك كۇتپەي قولعا الىنۋعا ءتيىستى مىندەت.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت، جوعارىدا دارىپتەلگەن دايەكتەردىڭ ءبارىن ۇرپاق ­جادىنا ۇيالاتۋ كەرەك. ول ءۇشىن وسى مازمۇندار نەگىزىندە شاعىن ەڭبەك وقۋلىقتارىن جاساپ، وقىتۋ باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ عانا ءتيىمدى دە جۇعىمدى ومىرشەڭ ءتاسىل دەپ قارايمىن.
قاسيەتتى ونەرىمىزدىڭ قازىرگى تاڭداعى قولدانىس كولەمىن ارتتىرىپ، ءورىسىن كەڭەيتۋدە ءار دارەجەلى بيلىكتىڭ شىنداپ ءمان بەرۋى مەن كاسىپ ورىنداردىڭ ارنايى ءبىر ۇلتتىق ونەر قۇندىلىعى رەتىندە قولعا الۋى اۋاداي قاجەت. بۇل جونىندە قىتاي ­رەفورماتورى دەن سياوپين تۇسىندا مىناداي تاماشا تاجىريبەگە كۋا بولعانبىز. قىتاي ەلىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ كوسەمى، حالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇرۋشىسى ماو تسزەدۋن زاماندارداعى ۇلتسىزداندىرۋ ءۇردىسى باسىم بولعان كوممۋنيزمدىك جۇيەدە اتالمىش ونەرىمىز دە كوزى قۇرتىلۋعا ءتيىستى ء«تورت كونەنىڭ» ءبىرى بولىپ، وسىناۋ ۇلتتىق ونەردىڭ يەسى دە، كيەسى دە بولعان قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىنان شەتتەتىلە قۋدالانعان. كەيىن وسى ءبىر تاپتىق كۇرەستەن كوز اشپاي، حالىقتىڭ اياق-قولىن ساياسي ناۋقانمەن شىرماپ، قوعامدى ۇزاق ۋاقىت تۇمشالاپ ۇستاعان جۇيەگە وزگەرىس جاساپ بيلىككە كەلگەن ايگىلى رەفورماتور اقساقال، جالپى حالىقتى ۇلتىنا، ءدىني سەنىمىنە، قولدانىستاعى تىلىنە، سالت-ساناسىنا قاراماي، جاساپ جاتقان وڭىرلىك ەرەكشەلىگى نەگىزىندە قولىنان نە كەلسە سونى جاساپ بازارعا سالۋ، مۇمكىندىگى بولعانداردىڭ ءبارىن دە مەملەكەت جانە جەرگىلىكتى بيلىك قولداپ ءتيىمدى ساياسات جۇرگىزۋ سىندى بازار شارۋاشىلىعىن ورتاعا قويدى. وسى داۋىرلىك ەرەكشەلىكتەن ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن موري قازاق اۆتونوميالىق اۋداندىق ۇكىمەت ارنايى كەستەشىلىك نەگىزىندەگى بايىرعى ۇلتتىق ونەردى جانداندىرىپ بازارعا سالۋ قوعامىن قۇردى. حالىق ىشىنەن ۇلتتىق ونەردىڭ كونە ۇلگىلەرىن جيدى. ارنايى كەستە شەبەرلەرىن تاربيەلەدى. تەك ­كەستە عانا ەمەس، ەل ىشىنە تانىمال ايگىلى ۇستا قامبار باكىسىنىڭ ۇلگىسىمەن «موري باكىسى»، ايگىلى التىن-كۇمىس ايشىق ەر شەبەرى اعايىندى سەيىت، قابىشتاردىڭ ۇلگىسىمەن «موري ايشىقتى ەرى» قاتارلى ۇلتتىق ونەر از-اق جىل ىشىندە موري اۋدانىنىڭ ۇلكەن قولونەر كاسىبىنىڭ نەگىزى بولىپ قالىپتاسىپ، كوپتەگەن جاستار تاربيەلەنىپ، مىڭداعان ادامدار جۇمىسپەن قامتىلدى. اۋداننان شاڭىراق كوتەرگەن كەستەشىلەر قوعامى كۇللى شىڭجاڭعا، ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلسىنىڭ التاي، تارباعاتاي، ىلە ايماقتارىنا دەيىن ءورىس الىپ، باركول، اقساي اۆتونوميالىق اۋداندارى مەن باسقا دا قازاق ۇلتى قونىستانعان ءوڭىردىڭ بارىنە تارادى. كەيىن ىشكى قىتايدىڭ ءىرى حالىقارالىق بازارى بولعان گۋانجوۋداعى الەم نارىعىنا شىعىپ جانە جاڭاشىل رۋحى كۇشتى جاپون حالقىن تاڭداندىرىپ، موري اۋدانىنىڭ ايگىلى كەستە مامانى ك.جانىمحانقىزى باستاعان توپ قازاق كەستەشىلىگى تۋرالى توكيو قالاسىندا ارنايى وقۋ دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە قولعا الىنا باستاعان وسى ءبىر حالىقتىق ونەردىڭ سول موري اۋدانىنان قايتا تىرىلە تۇلەپ، ۇشقىننان ۇدەپ وسىنشاما ەل اتتاعان ۇلتتىق برەندكە اينالىپ بارا جاتقانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىنە، بۇعان بيلىكتىڭ شىنداپ ءمان بەرۋ-بەرمەۋى ماڭىزىنىڭ نە ىسكە بولسا دا اسا زور ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. وزگە ەلدە ءورىسىن كەڭ اشقان، قاندا بار قاسيەتپەن كەلگەن كيەلى ونەر — ءتۇپ تەك اتاجۇرتىندا ونان ارى كەڭ ورىستەپ، الەم نارىعىنا قۇلاشتاي ارالاسۋىنا ابدەن قاقىلى دەپ قارايمىن. وسىنداي بولعاندا عانا ونىڭ ومىرشەڭدىك قۋاتى ارتىپ، ۇلت برەندىنە اينالاتىن اسا قىمبات مادەني ۇلگىگە اينالا الادى.
قاسيەتتى ونەرىمىزدىڭ قاناتتانا قارىشتاي دامۋىنا اللا ءساتىن، بيلىك ورايلى ءمورىن بەرىپ، ماماندارىمىز پەيىلدەنە، ونەرىمىز ورىستەنە بەرگەي!

جۇماشارىپ شاھاداتۇلى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1046806

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.