كومپيۋتەر نۇسقاسى Компйутер нұсқасы

قولايلى بەت | بۇگىنگى | كەشەگى | جالپى مالىمەت

ەل-ارناعا تىزىمدەلىڭىزدەر ...
قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
СанақКелген (IP)Көрілген (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-1610728029 %71 %

«قارمىستا» تۋعان قالامگەر — «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى


ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

ۋاقىتى: 20:56 - 2019/09/11

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

elarna.net Printed Version.

الدىمدا ارال تەڭىزىنىڭ 1957 جىلى وداق استاناسى ماسكەۋدە باسىلىپ شىققان، ەتەك-جەڭى داليعان، بۇكتەي-بۇكتەي سىلىكپەسى شىققان ەسكى اتلاس كار-تاسى. و كەزدەرى اقجال تولقىندارى جاعالاۋدى ۇرىپ جاتاتىن الىپ ايدىننىڭ قازىرگى كەزدە كۇش-قۋاتى قايتىپ، ءجۇز شاقىرىمداي الىسقا شەگىنگەن تابانىن كىشى ارال سۋى شايىپ­ جاتىر…
كارتاعا ءۇڭىلىپ، وسى تەڭىزدىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىندەگى شاعىن ارالداردى ساۋساعىمنىڭ ۇشىمەن جاعالاپ ىزدەپ وتىرمىن. مىنە، ارال تەڭىزىندەگى شاعىن ارالدار ينەنىڭ جاسۋىنداي كىشكەنتاي نۇكتەلەرمەن بەلگىلەنىپتى. سول نۇكتەلەردەن «كوكارال» تۇبەگىن تاۋىپ، جان-جاعىن ءبىر مايا شوپكە تۇسكەن ينەسىن ىزدەگەن ادامداي كوزىمدى ايىرماي ءتىنتىپ، بۇرىنعى «اۋان» ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىنا كەلدىم. بۇل قيالگەر جازۋشى ابدۋل-حاميد مارحاباەۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اتاجۇرتى. ونان ارىدە اقباستى… ونان ارىدە ءبىر شەتى اقتوبە وبلىسىنا ۇلاسقان، ۇلىقۇم، كىشىقۇمعا كىرىگىپ كەتكەن قۇلاندى تۇبەگى. بۇل ەندى الەمگە ايگىلى قالامگەر ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىزدىڭ دۇنيە-عالامدى سۇبەلى دۇنيەلەرىمەن دۇرىلدەتكەن كىشكەنتاي اۋىل.

ال ۇستىمىزدەگى جىلى سەكسەن جاستىڭ سەڭگىرىنە اياڭداعان بەلگىلى جۋرناليست-­جازۋشى ايجارىق سادىبەكۇلىنىڭ بالالىق ىزدەرى دە سول ارال تەڭىزىنىڭ القاراكوك ايدىنىنا تۇمسىعىن تىعىپ جاتقان «قارمىس» دەيتىن شاعىن بالىقشىلار ­اۋىلىندا قالعان. وسى ەلدى مەكەندە بايىرعى بالىقشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن شەكەسى تورسىقتاي ۇلدىڭ شىلدەحاناسىنا جينالعان اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرى سىراجادين ەسىمىن ەنشىلەپتى.
الايدا ەكى-ۇش كۇن جولاۋشىلاپ كەتىپ اۋىلعا كەلگەن اكەسىنىڭ اعاسىنا بۇل ەسىم ۇناماعان كورىنەدى. ۇلكەندەردى داستارقان باسىنا قايتا جيناپ: «اۋ، بۇل بالا اي تۋىپ، اينالا جاپ-جارىق بولىپ تۇرعاندا دۇنيە ەسىگىن اشقان جوق پا؟» دەپ، جورگەگىندە جاتقان ءسابيدىڭ قۇلاعىنا ءۇش قايتارا «سەنىڭ اتىڭ ايجارىق» دەپ ايقايلاپتى.
سول ايجارىق اۋىلدا جەتىجىلدىقتى، اۋاندا ورتا مەكتەپتى ويداعىداي اياقتا­عاسىن، ارادا 4 جىل وتكەندە، قىزىل­وردا پەدينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىنە وقۋعا تۇسەدى. بۇل ­سا­لانى تاڭداۋعا وعان، مەنىڭشە، كلاسسيك جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۋر­ليانديا» رومانىنىڭ كادىمگىدەي اسەرى بولعان سياقتى. ويتكەنى ­سوناۋ قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي شاعىن اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى بالىقشى اكەسىنىڭ قورجىن تامىنا كەش تۇسە جينالىپ، الگى ­روماندى بالا ايجارىققا وقىتادى ەكەن. ­سوندا، كوكارالدىڭ شالدارى سول جازۋشى شىعارماسىنداعى ەسەي، بايان ەسىمدى كەيىپكەرلەرىن ءبىرازعا دەيىن ەستەرىنە تۇسىرە الماي، باستارىن قاتىرىپ وتىراتىن. جەتىلىك شامنىڭ جارىتىمسىز جارىعى استىندا ەتپەتتەپ «كۋرليانديانى» وقىپ جاتقان بالا ايجارىقتى كىدىرتىپ قويىپ: ء«اي، بۇل توڭىرەكتە ەسەي دەگەن جىگىت، بايان دەگەن قىز بولعان جوق سياقتى ەدى عوي. سوندا، بۇل كىم بولدى ەكەن» دەپ، بىر-بىرىنە سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ، اركىم ءارتۇرلى ­جورامال ايتىپ، دابىرلاسىپ قالاتىن. بۇل ەسەي مەن باياننىڭ كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى ەكەنىن كومەيىنەن جۇرەگى كورىنەتىن، اڭقىلداعاندا الدىنا جان سالمايتىن اقكوڭىل اۋىل ادامدارى قايدان ءبىلسىن.
ءسويتىپ وتىرعاندا بالا ايجارىقتىڭ كىرپىكتەرى ايقاسىپ، كوزدەرى جۇمىلىپ كەتەتىن. سول ادامدار كەيىن كوكارالدان ىرگە كوتەرىپ، تۇس-تۇسقا قونىس اۋدارعالى قاي زامان. سول اعايىنداردىڭ ءبىرقاتارى ايجارىق اعامىز دۇنيەگە ءالى كەلمەگەن كەزدە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن شەكارالاس ەلدەرگە جەر اۋىپ كەتكەن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى ايجەكەڭ ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن جىلى كوكارالعا قىدىرىپ كەلگەن كورىنەدى. رەسەيدەگى ماگنيتاگورسكىدەن اكەسى مەن شەشەسى ورىس ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن قىزىمەن كەلگەن. كىلەڭ كوك كوزدەردىڭ ورتاسىندا وقىعان قىز قازاقشاعا شالالاۋ بولىپ بويجەتكەن ەكەن. اتا-انانىڭ نيەتى اعايىندارمەن قۇدالاسۋ بولعان كورىنەدى. ءبىراق كوكارالدىڭ بويداقتارى قىزبەن ەركىن تىلدەسە المادى. سول قىز سول جولى الماتىعا بارىپ مەدينستيتۋتقا قابىلدانىپتى. ايتقىمىز كەلگەنى، بولا­شاق جازۋشى وسىنداي ورتادا تۇلەگەن ەدى.
ول ۋاقىتتا اۋدان ورتالىعى ارال قالاسىنا تەڭىز قولتىعىنىڭ تۇرعىندارى تەك ۇشان-تەڭىز ارقىلى كەمەمەن جەتۋشى ەدى. كەيىنىرەك قوي «ان-2» ۇشاعىنىڭ قاتىناي باستاعانى.
* * *
ايجەكەڭ 1968 جىلدان بەرى قى­زىل­وردا قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. العاش­قى تىرناقالدى دۇنيەلەرىنەن باستاپ وسى كۇنگە دەيىن جازعان-سىزعاندارى سىر بويىن­داعى وسى قالادا جازىلىپ، جارىق كورىپ كەلەدى.
ينستيتۋت قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەن اۋەلگى جىلدارى فيلولوگيا-تاريح عىلىمىمەن اينالىسۋدى ارمانداعان ايجەكەڭنىڭ قالامىنان ء«الىمنىڭ اجەسى» دەگەن تۇڭعىش اڭگىمەسى وبلىستىق گازەتتە 1962 جىلى جاريالانسا، قوعام قايراتكەرى جۇسىپبەك ارىستانبەكوۆتىڭ «جالىندى جۇرەك» حيكاياتى تۋرالى جازىپ كورگەن العاشقى رەتسەنزياسى دا سول جىلى «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمىندا، ال «اسۋدا» ­دەگەن العاشقى وچەركى 1963 جىلى ولكەلىك «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن.
– جازۋشى بولۋ ءومىر بويى جازۋ، ىزدەنۋ، وقۋ، – دەيدى ايجەكەڭ. – مەنىڭ تۋعان اۋىلىم كوكارالدا العاشقى وقىعان كىتابىم ءابدىجامىل اعامىزدىڭ «كۋرليانديا» ­رومانى بولسا، كەيىن قازاق، ورىس جانە شەتەلدىك كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن ۇلگەرگەنىمشە وقىپ زەردەلەدىم. ءبىراق قانشا ىزدەنىپ وقىسام دا، وقۋدىڭ تۇبىنە جەتە المادىم. وقىعاندارىمنان وقي الماعاندارىم جەتىپ ارتىلادى. قالامگەر­لەردىڭ ىلگەرى-كەيىنگى جارىق كورگەن شىعار­مالارىن ۇلگەرگەنىمشە جاتا-جاستانا وقىدىم جانە قولىم قالت ەتكەندە قايىرا سوعىپ وقىپ تا ءجۇردىم.
راسىندا، اسىرەسە تەڭىز ستيحياسى، بالىقشىلار تۇرمىسى تۋرالى شىعارما-لاردى جانە تورتكۇل الەمگە تۇگەل ايان بولعان كلاسسيكتەردىڭ ادەبي دۇنيەلەرىن كوزى ۇيقىعا كەتكەنشە كەمىرەتىن. اسىرەسە، فانتاس جازۋشى جيۋل-ۆەرننىڭ رومانىن، ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «شال مەن تەڭىز» حيكاياسىن، يۆان ءبۋنيننىڭ تەڭىز تابيعاتى تۋرالى اڭگىمە-حيكاياتتارىن، قازاق ادەبيەتىندەگى ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ، زەينوللا شۇكىروۆتىڭ، بالتىق تەڭىزىن جايلاعان ەلدەردەن شىققان قالامگەرلەردىڭ تەڭىز، ونىڭ جاعالاۋىنداعى ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايىندا جازعاندارىن قاداعالاپ قايتا-قايتا وقيتىن. بۇنى ايجەكەڭنىڭ جاراتىلىسىنا سىڭگەن قاسيەتى دەسەك تە بولادى. سوندايدا بالىقشى اكەسىنىڭ قارا قايىعىندا ەسكەكشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعانى ەمىس-ەمىس ەسىنە ءتۇسىپ، بالالىق شاعىنا قايتا ورالاتىن.
سوندايدا عوي، كوكارال جەرىندەگى ءقاراتوس، ءوندىر، سارشا، كارىجول سياقتى جەر اتاۋلارىنىڭ شوقتىعى ايجارىق ءۇشىن باسقا جەرلەردىڭ جەرۇيىق، جيدە-لىبايسىنىنان اناعۇرلىم ارتىق سەزىلەتىن كوڭىلىنە. قىزىل شۇناق ايازدى، اق باسقىن بوراندى ارالدىڭ قىتىمىر قىسىندا كوكشە مۇز ءمارمار تاستاي قاتقان كەزىندە ارالدان كوكارالعا، كوكارالدان ارالعا ۇكىمەت جۇمىسىمەن جۇرگەن جولاۋشىلار جارامدى جىلقىنى جەگىپ، قاشاۋباي شانامەن قاتىنايتىن. ەكى ارا اجەپتاۋىر جەر. ءبىراق جەر اپشىسىن قۋىرعان ات شانا ازاندا قالادان شىققان ادامدى كەشكى كۇن قىزىلقۇلاقتانا، كەيدە ىمىرت ۇيىرىلە كوكارالعا جەتكىزۋشى ەدى. وسى سۋرەتتەر وقتا-تەكتە ەسكە تۇسسە جانى جاس، قولى قالامنان ءبىر ءسات بوساماعان، شاۋ تارتسا دا شالدىقپاعان اعامىزدىڭ جۇرەگىنە ميزام شۋاقتاي سەبەزگىلەيدى.
ءوزى اتتاي الپىس جىلدان بەرى اجىراماي كەلە جاتقان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان ادەبيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى ماقالالارعا وراي تۇراقتى تۇردە وي-پىكىرىن ادەبي ورتادا ايتىپ، اتسالىسىپ كەلە جاتقان اعا قالامگەردىڭ ەسىمى جۋرناليست رەتىندە دە قارت قاراتاۋ مەن ايدىنى ارالدىڭ اراسىن جايلاعان قالىڭ ەلگە ەتەنە­ تانىس. العاشقى جۋرناليستىك ­جولىن قارماقشى، جالاعاش اۋداندىق گازەتتەرىنەن باستاعان ايجەكەڭ 1971-1997 جىلداردىڭ ارالىعىندا قىزىلوردا وبلىستىق «سىر بويى» باسىلىمىنا اعا ءتىلشى، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جانە رەدكوللەگيا مۇشەسى بولىپ ۇزاق ۋاقىت قىزمەت اتقارعان. جازۋشى ءار جىلدارى جازعان ادەبي دۇنيەلەرىنىڭ باسىن زەينەتكە شىققان سوڭ عانا قۇراپ كىتاپ ەتىپ، وقىرمانىنا ۇسىنا باستادى. مىسالى، قالامگەردىڭ «اققۇمنىڭ اق تۇندەرى»، «اشىق مۇحيتقا شىققان الىپ»، «جۇمىر جەردە ءبىز بارمىز»، «شۇعىلا شۋاعى»، «داريانىڭ تۇماسىنان جىر بوراتقان»، «پاراسات مايدانى»، «قاراشا ءۇيدىڭ كەلىنى» ءتارىزدى دەرەكتى جانە كوركەم ادەبي دۇنيەلەرى جارىق كورىپتى. ولارى شاعىن اڭگىمەدەن باستاپ كولەمدى حيكاياتتارىنا دەيىنگى بارشاسىنىڭ وقىرمان وياسىنان شىققان سۇبەلى دۇنيەلەر. ال باسپا تارتپالارىندا جانە قولىندا ۋاقىتىن كۇتىپ جاتقان ادەبي قولجازبالارى قانشاما. سولاردىڭ قاتارىندا «ولەرمەن ءومىر» رومانى، «تەڭىز جايلاعان ەل» جيناعى باسپادا كەزەگىن كۇتىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ قاشاننان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ تۇلعا-سىن جىرلاۋدا، ۇلى ەڭبەكتى ناسيحاتتاۋ­دا ىلگەرىدەن قامشى سالدىرماي كەلە جاتقانى وقىرمان قاۋىمعا ايان. وسى ورايدا قىزىلوردالىق پروزاشى ايجا-رىق­­ سادىبەكۇلىنىڭ «جازعى دەمالىستا» دەگەن اڭگىمەسى ويعا ورالادى. اڭگىمە جەلىسى تارتىمدى، ماحاببات جىرى. تەڭىز جاعاسىنداعى اۋىلدا ءوربيدى.
ال اۆتوردىڭ «رەكتور» دەگەن دەرەكتى اڭگىمەسىندە باياندالعان ءادىل ەرمەكوۆتى كورمەسەم دە جەتكەرگەن قاناتباەۆ ەسىمدى ۇستازدى مەن جاستاۋ كەزىمدە كورگەن بولاتىنمىن. مەيلىنشە قاراپايىم ەدى. الماتىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى،­ وسى ينستيتۋتتىڭ رەكتورى مالىك ءعابدۋلليننىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنا بولەنگەن ستۋدەنت. ارال تەڭىزىنىڭ ورتاسىنداعى كوكارال اۋىلىنىڭ تۇلەگى، مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن، ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان بوزداقتىڭ بالاسى.
ايجەكەڭ ءباسپاسوز سالاسىندا قىرىق جىلدان استام ۋاقىت تەر توكتى. قالا-مىنان ءار جىلدارى جارىق كورگەن ماقالا-وچەركتەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى جانە ادام تاعدىرى. ءتىپتى كەزىندە اقتوبە-قىزىلوردا ­وبلىستارى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ ءبىراز جىل قىزمەت اتقارىپ، قالام تەربەگەن حالىقارالىق «تۇركىستان» باسىلىمدارىنىڭ ءار بەتىندە قالامگەردىڭ ۋاقىت تىنىسىن اڭداتقان، وسى ولكەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تامىرشىداي ءدوپ باسقان پروبلەمالىق ماقالالارى، وچەركتەرى ءجيى-جيى جاريالانعانى ەسىمىزدە. قالامگەر جالعىز عانا وڭاشا وي ويلاپ، جازۋ-سىزۋمەن عانا شۇعىلدانعان جوق. ايماققا قالامى قارىمدى ازامات-جازۋشى رەتىندە دە تانىلىپ، قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە اتسالىسقان تۇلعا.
سوناۋ توقسانىنشى جىلدارداعى «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىس-تىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى ۇيىمىن العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ­قا­تا­رىندا بولدى. وسى قوزعالىستىڭ مۇشەسى رەتىندە مەرزىمدى باسىلىمداردا باتىل ءۇن قوسقان قالامگەر قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ VIII سەزىنە كاتىسىپ قايتتى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتاسىمەن، پارتيا، سوۆەت، كاسىپ-وداق، كومسومول ورگاندارى مەن جۋرناليس­تەر وداعىنىڭ ماقتاۋ گراموتالارىمەن 16 مارتە، 4 مارتە مەملەكەتتىك مەدالدارمەن، 2 رەت جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن ءماسليحاتتىڭ مارپاتتارىنا، ەلباسىنىڭ العىس حاتىنا يە بولعان بەلگىلى قالامگەر ايجارىق سادىبەكۇلى ەكى رەت «قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ۇزدىك ءجۋرناليسى»، وبلىس اكىمىنىڭ ەكى مارتە ستيپەندياتى، «ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» بولدى.
جۋرناليست-جازۋشىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – وقىرمان كوڭىلىنەن شىعاتىن كوركەم دە شىرايلى شىعارمالار تۋىنداتۋ. وسى ماقساتتا ول ەرىنبەي-جالىق-پاي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. لايىم، جاسىڭا جاس قوسىلىپ، شىعارماشىلىقتىڭ بيىك شىڭىنا شىعا بەر دەپ تىلەيمىز.

تولىباي ابىلاەۆ،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،
جاراسقان ابدىراشەۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ يەگەرى

قىزىلوردا


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1046801

پىكىرلەر:

juz dep sifirmen jazingiz.