Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-181453485241 %59 %
2019-09-191340442541 %59 %
2019-09-209612552278 %22 %

Бұлбұл Қабдолдақызы. Қазақтың Хан дойбысы



Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

Түрі: Kazakhstan TV

Жолданған уақыты: 12:04 - 2013/01/13

бұлбұл қабдолдақызы. қазақтың хан дойбысы

 қазақтың хан дойбысы − ұлттық спорт түрінің бірі болып табылады.  аталмаш ойын түрінің елмізде дамуына үлес қосып жүрген әнуәр қабдолдаұлы мен ұйым құрып, ойынға арнайы пәтент алуға себебін тигізген қайрат жақяұлы деитін талдықорғандық азамат.  осындай ұлт өнеріне жанашыр адамдардың еселі еңбегінің арқасында бүгінде хан дойбысы қазақ елімен қайта қауышты.

бұл ойынның тарихы тым тереңде жатыр. айталық, алматы облысы есік қаласы маңынан табылған «алтын адамға» қазба жұмыстарын жүргізу барысында хан дойбысының ойын тастары табылған. кигіз үй пішіндес тастар әртүрлі қазақы ою-өрнектермен нақышталып, пілдің сүйегінен жасалынған екен. әрхеөлөгяліқ зерттеулердің нәтижесінде ғалымдар бұл тастардың қолданыста болған мерзімін үйсін мемлекетінің зәмәнімен сәйкестендіріп отыр.

хан дойбысы – ойынының ерекшелігі мұнда қазақ хандығының, демөкрәтяліқ билік жүйесі ойын түрінде көрсетілген.  жалпы дойбы ойыны – адамзат ақыл ойының жемісі. адам өзінің мақсат-мүддесін іске асыру жолында төрт бұрышты шағын төркөз тақта ішіне саси көзқәрәстәрдің күресін салып қойған.

қазақ ұғымында дойбы ойыны екіге бөлінеді. текті және тексіз дойбы болып. тексіз дойбы – ол өзіміздің күнде ойнап жүрген кәдімгі қарапайым дойбы ойнымыз. мұнда қай тас бірінші болып межеге жетсе, сол би бола алады. дәл осы ойыннан қарап отырсаңыз, ешқәндәйдә тектілік байқалмайды. кім мықты болса, сол ел басқарады деген сөз. ал, текті дойбы дегеніміз – ол «хан дойбысы». оның жеке ханы болады. биы болады. бегі болады. алаша халқы болады. тентегі және қарашасы бар.

ар қайсысының төрткөз тор тақтада атқаратын міндеті бар. қандай  ерлік жасаса да, өз дәрежесінен бір елі де ауытқымайды. ханы хан, биы би болып қала береді. бұл ойынның тағы бір ғәнибеті хан тек ханның қара қасқа жөлімен жүреді. басқа жерде ол билігін жүргізе алмайды, тек қана ықпал етеді. ойынның жүріс-тұрысы да өзгеше. тек алға және екі жанына қарай жүреді. артқа қайтпайды. қазақтың «ер екі сөйлемеиді» деген дәстүр заңын сақтайды.

қазақта «алтау ала болса ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді» деген мақал бар. төртеуміз түсінікті. ал, алтау дегеніміз кім? алтау ол –  «хан дойбысы» ойынының кеиіпкерлері. таратып айтар болсақ: хан, би, бек, алаш, тентек, қараша. бұлар  барлығы әркез басшысына құлақ асып, қилы қыстау заманда бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы тиыс. қысқасы, алтауы ала болмауға тиыс.

бұл ойынға қатысушы екі адам ханның рөлін атқарады. ал, хан болған соң, қол астында біршәмә халық болады, сондай-ақ жаулары да болатыны сөзсіз. алдыныздағы төрткөз тортақтаны ертедегі соғыс алаңы ретінде қарайсыз. кімнің ақыл айласы жоғары болса, саяси ақылы басым болса, сол адам жеңіске жететіндігі белгілі.

бұл ойын түрінен философялық ойдың бұғып жатқанын байқайсыз. шынтуайтында, қәзір тек техникәнің дамып жатқан заманы. ал философяның пайда болғанына сан мың жылдар болды. міне, осы «хан дойбы» ойнынын сол философяның бастауы ретінде қарауға болады.

хан дойбысы  -  білген адамға сыры мен  қыры терең, құны өлшеусіз, философялық мәні зор, болашағы баянды, ата-бабаларымыздан қалған таптырмас мол мұраның бірі болып саналады. дойбының ең ғәжәйібі оның кестесінде. кесте - ою-өрнектермен нақышталған.

ал, тақтадағы ортақ фигурә қазақтың киіз үйі. киіз үйдің сыртындағы ою-өрнектері, шаңырағының түсі, олардың дәрежесін, нақтылай айтсақ ханы мен қарашасын, би мен батырын анықтауға көмектеседі. хан кестесі жеті қазына мен жеті ырыстан құралады. онда төрт қанатты ою хан тағының белгісі, «қарашасыз хан болмайды, құйрықсыз құс болмайды» дегендеи ханның екі серігі болады. оң жағында серкесі, сол жағында қыран бүркіті.

ал, хан тағының оң жағына ел-жұрт орналасады. олар: билерден, бектерден, алаштардан құралады.  билер – кілең көк түсті, бектері – кілең қызыл түсті, алаштар – қара түсті болады. ал ханның сол жағына телі-тентектер орналасады. жалпы жиырма төрт үйден құралған екі хандық әқедік, көкедік болып ерсілі қарсылы ойнайды. қай жеңгені  жалпақ дүниеге билік айтады.

осы жерде әқедік хандығы жәйлі қысқаша таныстырып өтеиік. хандықтың төбелі төрі болған хан тәғімен ханның қара қасқа жолында төрт қанатты өюмен өрнектелген хандары үлкенінен кішісіне қарай қаз-қатар орналасады, көк үй, алтын үй, күміс күй. хандықтың оң жағындағы ел-жұртының төбелі төрінде көк түсті билер үлкеннен кішісіне қарай қаз-қатар орналасады: үш қанатты би, екі қанатты би, бір қанатты би. билердің алдына қызыл түсті бектер үлкенінен кішісініне қарай қаз-қатар орналасады. үш қанатты бек, екі қанатты бек, бір қанатты бек. бектердің алдында қара түсті алаштары үлкенінен кішісіне қарай қаз-қатар орналасады: үш қанатты алаш, екі қанатты алаш, бір қанатты алаш. хандықтың сол жағындағы тентектер жұртына түссіз тентектер орналасады.

келесі көкедік хандығы дәл осылай құрылады. бұл ақыл парасаттың ел басқарудағы ілімділіктің ойыны болып табылады. кесте астрономялық танымдардан бастап философя, екөнөмикә, ғылым, мәдениет, саясат, мемлекет құру жүйесі, демөкрәтя, секілді сан алуан саланы бір тұғырға тоғыстырады. сондықтан да оның төрелігі әділ. жеңгені ерулік алып, хан болып ел сұрайды. жеңілгені айыбына жұртының билігін береді.

таңқалдыратыны, хан дойбысы: жапонның түймелері, үндінің шахматы, қытайдың патшалық сайысы сяқты қарсыласын тұп-түқянімен құртуға жол бермеиді. қайта жеңілгенді жебеп ел болып кетуіне жол береді. міне бұл, байырғы хандық жүйенің демөкрәтяліқ қағидасы.

хан дойбысы бәләләрмен жәсөспірімдердің әқіл-орысының жетілуін тездетеді. қапяда амал жасауға, ақылды адыс-тәсілдерге дағдыландырады. мемлекет құруда әрбір тұлғаның орны бар екенін ұғындыруға бұл ойынның берері мол.

бұл күнде «хан дойбы» ұйымының төрәғәсі әнуәр қабдолдаұлы ойынды жастарға насихаттап, мектептерде жарыс өткізуде. 2011 жылы 1-маусым халықаралық балаларды қорғау күніне және «астана» журналының 10 жылдық мереитөйі қарсаңында нұрсұлтан есімді ұландардың арасында хан дойбы ойынынан «хан шатырда – хан дойбы» атты жарыс өтті. жарысқа  нұрсұлтан атты  50 бала қатысты.

екінші рет  жарыс 2011 жылдың ақпан айында қытай халық республикәсі  шынжаң өлкесінде өткізілді. қытай ақпараттарын құралдарын елең еткізген бұл ойын қытайдағы қандастырымызды баурап алды. сөнімен қатар 2012 жылы 6-желтөқсәндә алматы облысы талдықорған қаласындағы білім ордаларында мектеп оқушылары мен студенттердің  қәтісуімен тартымды турнир өтті.

мұндай құнды дүние қазақтың төл ойыны болса, не себепті барлық қазақ білмеи келді, деген ойлар мазалауы мүмкін. бұл сұраққа тоқталсақ, кезінде дойбы тек хандардың, билердің арасында насихатталып, ойналған. қараша халық қызушылық танытса да қолы жетпеген. өйткені, ол кездегі хан дойбыны насихаттаушылар тек пайда табу көзіне айналдырған. ал, бүгінгі заман мен кешегі өткен заман ұқсамайды.

қорыта келгенде еліміздің асыл мұрасы болып сақталған хан дойбысы ата-бабамыздан қалған аманат, аманатқа қянат – күнә. демек хан дойбысын дамытып, ұлттық ойнымызды өркендетіп биікке жеткізу, әрі ертеңгі ұрпаққа ұластыру бірнеше азаматтың ісі емес. қайта барлық қазақтардың парызы болып саналады. әрі ұлттық ойын түрінің салмағын арттырды.

бырақ бұл ойын бүгінге оңай оспақ жеткен жоқ, талай аумалы-төкпелі қиындықтарға, кедергілерге ұшырап отырды. десе де, ойынның бүгінгі жоқтаушысы әнуәр қабдолдаұлы  алған бетінен қайтпай, тәбәнділіқпен іске асырып келеді.

болатын елдің баласы,

быр-біріне сай болар.

азатын елдің баласы,

жатқа еріп мал болар.

тозатын елдің баласы,

быр-біріне қас болар.

озатын елдің баласы,

быр-біріне ес болар… дегендеи, жат жұрттың жылтырына көзімізді жаутаңдатпай, өз ұлтымыздың рухын асқақтатып, еңсесін көтеріп, қазақтың хан дойбысын үкілі қолдау көрсету арқылы қәстерлеиік ағайын!

қазақ даласына қанат жәйғән дана дойбымызды дәстүрімізбен бірге дәріптеиік. өз ұлтымыздың ұлттық ойынын шыңдау арқылы, шың белестерге қол жеткізуді көздеиік! қолымызда бардың қәдіріне жетеиік!

ұлттық ойынымызды елеусіз қалдырамыз деп, ертеңгі күні өзге елдің қолына өтіп кетіп, әттеген-ай деп өкініп қалмайық қазағым! онсызда талай ұлттық құндылығымыздан да айырылып қалғанымызды ұмытпайық!

қазақ спорты гәзетінен

Нақты қайнары: http://www.elarna.net/koru_kk.php?tur=20&id=84891
Пікірлер

Жолдаушы №: 6090 - Уақыты: 2019/05/28 - 09:44

Сәлеметсіз бе, «Хан дойбысы» ойының жабдықтарын жасайтын адам барма, хабарлассыншы почтам Laura8385@mail.ru

Көрші сілтемелер

Ең жаңа мақалалар