Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-16532315249 %51 %
2019-08-17559439538 %62 %
2019-08-18214105740 %60 %

Шыңғысханның атамекенін неге білмей келдік?



Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

Түрі: Қазақ әдебйеті

Жолданған уақыты: 02:08 - 2012/08/26

<<

№34 (3302)

№35 (3303)

шыңғысханның әтәмекенін неге білмеи келдік?

бексүлтән нүржеке-үлі

біріншіден, бұған ғалымдардың шалағайлығы себеп. олар шыңғысханға қатысты тарихтың негізгі қазығын кеиінгі орынға ығыстырып, ал екінші қатардағы мәселені негізгі қазық есебінде қарастырып жіберген. соның салдарынан шыңғысхан­ның түп бабасы бөрте-шина келіп қоныс тепкен, кеиін шыңғысхан меркіттерден қашып тығылған бұрқан-қалдын тауының, туған жері көде-аралдың және өз туыстарынан қашып тығылған түргеннің, тайпа-ласы жәмікемен соғысқан жері қапшағай мен күйтеңнің қайда екенін анықтамай жатып, оның туып-өскен жері моңғоля­дағы онон мен керулен өзендерінің бойы деген шалағай тұжырым жасаған. моңғоля­да шыңғысханның өміріне қатысты айтылатын онон, керулен, арғұн өзендері мен ундир мекені бар екенін кәртәдән көруге болады. алайда ол атаулардың дыбысталу жағынан бұрмаланған атаулар екені тілеуберді әбенәйүлі «шыңғыс-қағанның қузауырын» аударғаннан кеиін белгілі болып отыр. оған деиінгі аудармашылар «мұңғылша түп нұсқаға адал болуға күш салдық» деитін («моңғұлдың құпя шежіресі», қытай, «ұлттар баспасы», 2005, 2-бет) . жер-су аттарын түрікшелеуді бастаған тілеуберді ғана.
шыңғысханға қатысты жазылған шығар­ма­ның ең көнесі – «моңғолдың құпя шежі­ресі», 1240 жылы жазылып біткен. (өл­ги, 1979) , оны +1 деп белгілеиік. оның тілеу­берді әбенәйүлі қытай пішігінен оқыған шын аты – «шыңғыс-қағанның қузауыры» («құпя шежіренің» құпясы»,алматы, 2010) +2. міркәмәл жәлелхәнүлі мен әбдірешит тойлыбайұлы оны «моңғолдың құпя ше­жі­ресі» деген атын сақтай аударып, қытайдың «ұлттар баспасынан» шығарыпты (2005. 2-басылым) +3. одан кеиінгі мәлім болған шығарма – лубсан данзанның «алтан төбчиі» («алтын шежіресі», мөсквә, 1973) , +4. сонан соң рәшид әд-дынның тілеу­берді аударған «түгел тауарихы» («түгел тауарихтың» түбінде не жатыр?» алматы, 2011) +5, т.б.
шынын айтқанда, моңғоляда керулен деген өзен жоқ, ондағы өзеннің аты – херлін. «керулен» дегенді енгізген – орыс ғалымдары. алайда бұл сөз өзеннің шын атына жақын. оны тілеуберді кі-лу-лан, кер-ұлан, кере-лым деп оқыиды (–2, 219– бет) . мен «керүлән» дегенін дұрыс деп білем, өйткені ол херлін сяқты мағынасыз сөз емес, кері-өлең, яғныи кері ағып жат­қан, терісәққән өзен дегенді білдіретін түрік сөзі. онон дегенді тілеуберді қытай пішігінен өнән, өнен деп оқыиды. мен ө-нан дегенге тоқтағанды дұрыс көрем, өйткені ол да онон сяқты мағынасыз сөз емес, нән, үлкен өзен дегенді білдіретін түрік сөзі.
аталмыш үш кітәптің жазуына қарасаң, керөлеңнен гөрі өнәннің үлкен өзен екені аңғарылады, өйткені ол «мұран», «даря» деп дәріптеледі. ал моңғоляның шығыс аймағындағы керулен ресеи жеріндегі далайнор атты көлге барып құйса, онон бар-жоғы шилкә деген өзеннің саласы ғана, ал оның өзі ресеидің амур өзеніне барып қосылады. бірәқ, қалай болғанда да, онон мен өнәннің быр-біріне дыбыстық жағынан ұқсас екенін жоққа шығаруға болмайды. дегенмен атақты ханның өзі туып-өскен жеріндегі екі өзенді біржөләтә моңғоляға бағындыра алмай, жарым-жартылай иемден-геніне тек таңғаласың. тіпті нанымсыз-ақ!
«шыңғыс-қағанның қузауыры» деп аталатын кітәптің қытай пішігімен (ие-рөглифімен) жазылған түпнүсқәсіндә сол өнен өзені алқабында түрген, қапшағай (зерен қапшағай) , нарат, шаты, құлжа, қарқара, шарын (шарғын) деген жер аттарының бар екенін көресіз... демек, алдыңғы кітәпте айтқанымыздай, бұларға қарай отырып, «өнен» (онон) деген өзеннің қазырғы іле дарясы екенін тап басып білуге болады», – деиді тілеуберді әбенәйүлі (+5, 430-бет) .
сол өңірде туып-өскендіктен, шыңғыс­ханға қатысты тарихи шығармаларда айтылатын бұрқан таудың іле бастау алатын тұста бар екенін, соның батыс іргесінен ағатын үсек (өсек) өзені бұрын түрген аталғанын шоқан жазғанын, қапшағайдың, сөгетінің, үлкен шілік пен қарқараның, күйтеңнің, әрәлтөбе немесе көде (ходоо) аралдың – бәрінің іле алқабында бар екенін мен бала күнімнен білемін. қартадан қарасам, құлжа мен нарат та шығыс түркіс­тән жерінде, іленің басында тұр («атлас туран на старинных кәртәх», алматы – мөск­вә, 2008, 11 – бет) .
сонда қалай, бірі моңғоляда, бірі жетісудә екі өнән өзені бар ма? солай болған күнде де, бірі ононның бойында, бірі өнәннің бойында туып-өскен екі шыңғысхан болуы мүмкін емес қой. бірәқ моңғоляны билеген шыңғысхан ұрпақтары өздерімен бірге ол елге өз жер-су аттарын ала баруы да мүмкін емес пе? «мына жер біздің керөлеңдеи екен, өнәндеи екен» деп жү-рып, ұқсас жер-су аттарын қалыптастырып тастау – тарихта кездесе беретін заңдылық. кәзіргі моңғоля жері бір кезде құн мемлекетінің мекені болғаны тарихтан белгілі. сақ, құн, үйсін, қаңлы, түрік, қып­шақ­тың қазаққа ата-баба екені рас болса, ол арада бірлі-жарым ата-баба сөзі сақ­талуы да заңды емес пе?
олай болса, шыңғысханды жетісудәғі онан-іленің бойында ма, моңғолядағы ононның бойында ма, қайда туды деиміз?
бір кітәп оның туған жері «делүүн бөл­дөгі» десе (+1, 30-бет) , бірі «өнен бойын­дағы теліген-болтақ тауының қапталында» (+2, 478-бет) , тағы бірі «делигүн-бөлдәг деген жерде дүниеге келді» деиді (+4, 65- бет) . ешбір тарихшы мұндағы «делүүн», «делигүн» сөзінің не моңғолша, не қазақша мағынасын айтқан емес. ал тілеуберді: «телі­ген – тел өскен, егіз жаралған, қатар біт­кен деген мағынада... бөлтәқ бөлек тау, дара тау дегенді білдіріп тұр. сонда тұтас атаудан басқа таулардан дара тұрған қос шоқы, қос тау деген мағына шығады», – деиді (+2, 92-бет) .
«үшбу дестір ұлы құрылтай шақырыл­ғанда, тышқан жылдың тамызында түліғән-болтақ пен шарын-жырадан (шарғын шек) аққан керелім өзені арасындағы көде-арал жеріне орда қонғанда байыды», – дегенге (+2, 559-бет) қатысты тілеуберді: «мұндағы «тұлыған» сөзі тұл, жалғыз деген мағына береді. сонда тұтас жер атынан жалғыз, дара тау деген мағына шығып тұр», – деп түсінік береді (+2, 469-бет) .
шыңғысхан 1227 жылы қайтыс болады. содан 26 жылдан кеиін 1253 жылы ұлы хан мөңке болып тұрған кезде моал жеріне (моңғол жеріне емес) еурөпәдән келген миссиөнер гилөм де рубрук былай деп жазыпты: «быз бұдан кеиін күйік ханның ордасы тұрған жазыққа келдік. бұл жер бұрын нәймәндәрдікі болған. мен бірәқ бұл жолы ол орданы көре алмап едім, оны кеиін қайтып келе жатқанда көрдім («путешест­вя в вөстөчніе страны», алматы, «ғылым», 1993, 118-бет) .
бұдан нені аңғаруға болады? күйік хан­ның ордасы моңғол жерінде емес, найман жерінде болғанын аңғарамыз. ары қарай оқыиық: «...быз жоғарыда айтқан ұлы әміршінің (мөңкенің – б.н.) сарайына келдік. бұл араға жетуімізге әлі бес күн қал­ғанда, үйіне біз қонып шыққан бекетші бәріміз­ді әлдебір айналма жолға салып жібер­гісі келді, өйтсек біз тағы он бес күн қиналатын едік. кеиін білдік, ол бізді өнәнкеруле арқылы, яғни шыңғысханның ор-дасы тұрған өз жерлері арқылы өткізгісі келіпті, біреулердің айтуынша, жолымызды ұзаққа созып, өздерінің мәртебесін зорайтып көрсеткісі келген көрінеді... біздің жолбасшымыз тура жөлмен жүруге зорға дегенде көндірді» (сонда, 119-бет) .
еділ бойындағы бату ханның ордасынан жақында ғана шыққан бұлар, әрине, батыс­тан шығысқа бет алып келе жатыр еді. былайша айтқанда, моңғоляға әлі жеткен жоқ болатын. бірәқ соған қарамастан, шыңғыстың өз ордасының маңайынан өтеді. мұны қалай түсінуге болады? мұны тек шыңғыс­ханның ордасы моңғол жерінде болма­ған деп қана түсінуге болады. «сол оқиғаға байланысты бізді тәңертеңнен күндізгі сағат үшке деиін кідіртті. сол сапарымыздың кезінде қайлақта біз күтіп алған хатшы маған былай деген»,– деп, одан ары өзі жәйіндә өсек бар екенін жазып кетеді.
қәйләқ немесе қойлықты әкәдемик в.ба­р­толд пен тарихшы м.тінішбәев қапал мен көксудің ортасындағы көне қала деп жазады. алайда кәзіргі тарихшылар қойлықтың әләкөл маңындағы қойлық ауылының қасында екенін дәлелдеді. бұған қарап, меніңше, шыңғысханның өз ордасы сол маңайда, жетісу жерінде болғанына көз жеткізу соншалық қиын емес. өнән мен керө-леңді рубрук қосарлап бір ғана жердің атынша өнәнкеруле деиді. соның өзі екі өзеннің маңайлас екенін айғақтай түседі. рубрук «онон» демеиді, «онан» деиді. ол өзеннің шын аты онон емес, өнән екеніне бұл да дәлел. «херлі» демеи, «керуле» деиді. бұл өзеннің де шын аты «херлін» емес, «керөлең» болғанына бұл да дәлел. қытайдағы «ұлттар баспасы» да «керөлөн өзені» деп аударыпты (+3, 210- бет) . қайлақ (қойлық) та, онан (онан) да, керуле (керөлең) де – бәрі жетісудің жерінде тұрса, шыңғысханның әтәмекенін неге онда моңғолядан іздеуге тиыспыз? әлде оның жазып отырғаны жетісу жері екені күмәнді ме? онда рубруктің бұл араға қалай жеткеніне үңіліп көрелік.
«бірер күннен кеиін біз қарақытайлар мекендеитін тауға жеттік, сол арада үлкен өзенге тап келіп, одан сукөлікпен өтуімізге тура келді. одан кеиін әлдебір еквюс аталатын әдемі қалаға келдік. онда парсыдан алыста тұрып жатса да, парсыша сөйлеитін сәррәтсиндер тұрады. келесі күні оңтұс-тіктегі таудың сілемінен өттік те, оң жағы­мыз­да тауы, ал сол жағымызда 25 күн бойы бізбен жарысып отырған әлде көлі, әлде теңізі бар аса тамаша жазыққа шықтық. таудан шығып, бәрі де әлгі теңізге құятын көп өзен сол жазықты суғарып жатыр... біз сол арадан базары бар, көпестер келіп-кетіп жататын қайлақ атты үлкен қалаға кезіктік. мөңкенің сарайына барғанда біздің жолбасшымызға көмектесетін батудың хатшысын күтіп, біз сол арада 12 күн аялда­дық» (сонда, 111-бет) .
рубруктің 25 күн бойы жағалай жүрген көлі балқаш, қәйіқпен немесе басқа бір сукөлікпен өткен өзені іле, еквюсі екі өгіз, қайлағы қойлық қаласы екенін жетісу тарихынан хабардар әр адам-ақ аңғара қояды. оның солай екеніне ғалымдар да түсінік­темелерінде тоқталады. шыңғысхан бұл араны моңғолядан келіп жаулап алған болса, рубрук айтып отырған екі қаланың қалайша быт-шыты шықпай, саудасының қызып жатқаны кісіні еріксіз ойлантады. неге олай? өйткені олар – шыңғысханның өз әтәмекеніндегі қалалар. ал рубрук пен кәрпинидің сарратсин деп жүргені «сарұйсын» дегенге сырттай ұқсап түрғән­мен, сарайшын, яғни «сарайшылар» деген сөз шығар деп ойлаймын. өйткені шыңғыс­хан өзін қорғайтын қосынды қоршын деп атаған ғой. ал еквюсі, яғни екі өгізі тінішбәев пен бартолд қойлық қаласы деп жүрген, кәзіргі талдықорғаннан 18 шақырым батыста көксу бойындағы көне қала орны болар, сірә.
сөнімен жекетәу мен егізтәудің көде-арал (әрәлтөбе) маңында бар-жоғына көз жеткізу үшін, 1912 жылдың 11 маусымында тілеуберді екеуміз алматы обылысының кербүләқ ауданына жүріп кеттік. ауданның әкімі нұрбай жәнтілеуөв кеиде жекетәу, кеиде шаған аталатын таудың түбінде жаңалық деген ауылда туған (1949 ж.) болып шықты. жекетәу қаспан ауылының сөлтүстігінде шығыстан батысқа қарай созылып жатыр. сәрөзек–қөрғәс жолының қоғалы жаққа бұрылар тұсында жігіттер ғажап бірнәрсені көрсетуге тоқтады. жекетәуіміздің дәл қыр жотасында шалқасынан түсіп тәсмүсін қыз жатыр екен. басы, маңдайы, иегі, мойны, төсі, аяғы – барлық мүшесі айқын. және ойқы-шойқы емес, әдемі. жекетәудің өңтүстік қарсысын­да шоқан беиітінің ар жағында – матай тауы. матай – хVыы– ғасырдың аяғында, хVIII– ғасырдың басында өмір сүрген адам. қәзібек бек тауасарұлының атасы, шапы­раштының ата шежіресін жазған кісі. сол таудың баурайында туған (1954) жанат бурахановтың айтуынша, матай тауының ескі аты қара-қорым болыпты. мұндай жер кәзір моңғоляда, қытайда, қырғызстанда бар. тілеубердінің айтуынша, ұлытауда да болған. әлтінеміл мен түлкілі тауының ортасында, доланалы ауылының желкесінде шыңғыс сай деген сай да бар болып шықты. бірәқ неге олай аталғанын ешкім білмеиді.
ертесі аудан әкімінің орынбасары болысбай мөмбәев бастаған топ әрәлтөбеге келдік. сырт пошымына қарап, ол төбені басқаша атау мүлде мүмкін емес. сөлтүстігін­де созылып жатқан ұзынтауды әр кезде бұрқантау, арқас, бурақожыр, жоңғар деп әртүрлі атаған. өңтүстігіндегі қоянды тауы одан гөрі кішілеу. сол екі таудың ортасында­ғы жазықта дөңгеленген алып төбе жатыр, төрт жағы да ашық, оқшау. төбенің биіктігі орташа есеппен 50-60 метір. үстіне шығып көріп едік, 80 гектәрдән астам ойқы-шойқы жазықтың бетін жаппай ақшулан көде басып тұр екен. көде-арал десе, дегендеи. бірәқ жергілікті жұрт әрәлтөбе деиді. «ходоо» деген моңғолша «қыр» деген сөз екен (қазақ-моңғол сөздігі, уланбаатар, 1977, 205-бет) , қіртөбе мен арал-төбе мағыналас. ал қазақтар үйінді шөп пен мая­ны да көде деиді. ол да «төбе» сөзімен мәндес.
әрәлтөбенің шығысында, осы жазық тұйықталатын тұста, шәмәмен 60-70 шақы­рым аралықта үсек (түрген) өзені мен бұрқан тау бар. ал батысында, 15 шақырым­дай аралықта осы жазықты тұйықтап екі шоқы тұр. біздің тануымызша, көде-арал­дың қапталындағы теліген-болтағымыз – осы. бірін үлкен қотырқай, екіншісін кіші қотырқай деиді. ал әлгі жекетәуіміздің шығыс жақ іргесінен шығып, әрәлтөбе жаққа қарсы аққан өзеншені терісәққән деиді. әрәлтөбенің шығысында, үйгентәс деген белден тіке батысқа аққан өзен-шені де бұрын терісәққән деген, кәзір белдің суы деи салады. сол су қарғалының, ақсудың, есенғүлдің, ордың, қос қояндының, қайыңдының суын жол-жөнекеи қосып алып, қарғалы аталады да, аламанның суы қосылған соң кескентерек деген әтпен келіп, дәл қотырқайдың түбіндегі терісәқ­қәнғә құяды. қос қотырқайдың қарсысын­дағы жазық шұбар аталады, сол арада шұбар атты ауыл да бар. бұл шұбар – әйгі­лі нұрмолда әлдәбергенөвтің ауылынан басқа шұбар.
шығысқа қарай аққан терісәққән өзені қотырқай тауын іргесінен айналып өтіп, тіке батысқа бет бұрады да, бірәздән кеиін дәл қотырқайдың сөлтүстігінен шұбар жазығына шыққан көксу өзеніне барып құяды, ал көксу шұбар қорығындағы жа­зық­қа түскен соң қараталға барып қосыла­ды. екі терісәққән да басы боп санал­ған­дықтан, қараталдың кезінде кері+өлең аталмасқа амалы да қалмаған сяқты.
сонда теліген-болтағымыз, яғни қос бөлек тауымыз үлкен қотырқай мен кіші қотырқай болса, көде-аралымыз немесе хөдөө аралымыз әрәлтөбе болса, онда 1228 жылы ұлы құрылтай шақырылған тұлыған бөлтәғіміз қотырқайдың батысында тұрған жекетәу–шәғән болады. осының бәрін жүйелеи келгенде, шыңғыс­хан­ның әрәлтөбе қапталындағы қос қотырқай тауының іргесінде туғанына көз жеткізесің.
моңғоляда өнәнге ұқсатқан онон, керө­леңге ұқсатқан херлін, ырғынға ұқсат­қан арғын өзені бар бөлғәнмен, соның бәрі баурайынан өріп жатқан бұрқан тауы жоқ, тек бұрқантау дегеніміз осы болу керек деп ғалымдар зөрліқпен міндеттеген кентеи немесе хентәй тауы ғана бар (к. д/ оссон «от чингисхәнә до тәмерләнә», алматы, 1996, түсініктеме, 217-бет. бұл кітәп алғаш рет 1935 жылы пәрижде шыққан) . моңғол жерінде туып-өскен қазақ ғалымы ислам қәбішевтің айтуынша, моңғоляда көде-арал да, хөдөө арал да жоқ, тек «бұл қәзіргі мхр-дың хентәй аймағының баян улаан тауы болуға тиыс деген болжам бар» («кереилер керуені», 1978, 13-бет) .
жәміке мен темежән бірінші рет өнән өзенінің бойындағы зерен-қапшағайда соғысса, екінші рет бұрқан таудың маңайын­дағы күйтең деген жерде соғысады. моңғол тілінде «хүйтен» деген – «суық» деген сөз. бірәқ моңғоляда «хүйтен» деген сөз бөлғәнмен, күйтең деген жазық жоқ. ал жәркент өңіріндегі бұрқан таудың өңтүстік батысында китің жазығы, құдайға шүкір, әзірше бар. жер-судың бәрін жаппай өзгер­тіп жатқандар оған әлі тие қойған жоқ. қазақ «күйтең жер» деп суық өңірді емес, шөбі күйтті, күйлі, шұрайлы жерді атаған. «тепсең», «ойпаң», «сортаң», «жәйсәң» секілді тәртіппен жасалған сөз келе-келе «китің» аталып кеткен.шіғіс түркістәндә «күйтің» аталатын жер бар, алайда, менің геөгрәфяліқ білімім бойынша, шығыс түркістән моңғоляға жатпайды.
сонда туған жері көде-аралы (әрәлтө­бесі) жоқ, осып-өнген жері бұрқаны жоқ жерден шыңғысханды неге іздеуіміз керек, неге ол сол арада туға тиыс?
керулен, керүлән дегеннің түрік сөзі екенін мойындамағандар ол өзенді ешқәшән түрік жерінен іздемеген. тек дыбыстық ұқсастығына қарап, херлінге жабыса берген. бұрынғы қазақтың сөзіне бүгінгі қазақ құлақ қойса, халық ақыны қазанғап байболов «еңсегеи бойлы ер есім» атты дастанында есімнің арғы бабасы шыңғысхан жәйіндә: «быр күні абасы айтты: «сенің мінәләрмен абаң бір болса да, атаң басқа еді. бір күні болмаса бір күні зорлық қылар. осылар есеиіп, өз беттерімен жеткенше, іленің басына барып, садақ атып күн көр. іленің беті құстың жүні болса, сенің тірі екеніңді білемін», – деиді. темушин іле басына барып, аң атып, құс жүнінен кепе қылып жатады», – деп, шыңғысханның туып-өскен жері іле бойы екенін ап-айқын-ақ жазады («төле би», алматы, 1991, 19, 20-бет) .
1981– жылы қытайда «батысқа саяхат естеліктері» атты кітәп жарық көріпті. сонда шыңғысхан 1218 жылы өзіне ша­қыр­тып алған, көп жыл қасында болған атақты ғалым дәрігер елюи чутсайдың (лақап аты– чжан-тсзойши) «батысқа саяхат естелігі» жаряланыпты. өндә:«сөнімен, тсзюиши сол адамдарға өзінің басып өткен жолдарын былай деп баяндап берді: «ең бірінші, біз юн-әннен жолға шығып, жол-жөнекеи тсзюионды басып өтіп, онан әрі қарай у-чуаннан өттік. одан әрі қарай жүргенде, юн-чжунның оң жағынан жанай өтіп, әрі қарай жылжып барып, тян-шан тауының терістік жағына жеттік... ақырында қаған ордасына бардық... ол жер­де жорық ал-дында қарбалас даярлық­тар жасап жатқан қара нөпір қалың қолдан жер қайысады» («шыңғысхан» жұрналы, № 2 (3) 2012, 195-бет) . тян-шан тауы іле бойында екені белгілі. ол белгілі болса, қаған ордасы да сол маңайда екені оз-өзі­нен белгілі. «... әрі қарай көп ұзамай алма­лық қаласына баруға болады... одан ба­тыс­қа қарай жүргенде иле деген үлкен даря бар... одан батысқа қарай жүргенде неше жүз ли жерде тараз қаласы бар», – деп, бәрін ап-анық жазған (сонда, 196-бет) . сол кездің өзінде-ақ іле аталғанына қарағанда, оны тек маңайын мекендеген жұрт қана өнән өзені , үлкен өзен деп атаған болу керек.
«арғұнды» тілеуберді «ырғын» деп оқыиды, ол орналасу жағынан тентекке дәл келеді. «өндір» сөзінің қазақта екі мағына­сы бар: бірі жас, балғын дегенді білдірсе, бірі көрнекті, үлкен дегенді білдіреді, «өндіріп істепті» деп жататынымыз содан. моңғолдар «биікті» «өндөр» деиді.тәрихи кітәптің бәрінде ол тау өнән өзенінің, ал моңғоляда херлін өзенінің бойында. ақсақ темірдің тұңғыш ресіми тарихы саналатын «зәфәрнәмеде» (хұ– ғасыр) же-тысуды шапқанда, оның січкән-дабан деген жерге келіп, содан кеиін іледен өтіп губәшин-индурге барғаны айтылады («мәтерялі по истори киргизөв и киргизи», мөсквә, 1973, 108, 109-бет) . ал 1424, 1425 жылдың бірінде жазылған екінші «зәфәрнәмеде» әлгі жерді дубасин-ундур асуы деп жазады (сонда, 139-бет) . січкән (тышқан) деген жәйләу жәркенттің желкесінде, бұрқан тауының шығысында әлі бар. шын өндірдің осында екенін екі таудың орналасу жағдайы-ақ дәл айқындап тұр.
«ұлттар баспасынан» шыққан кітәпте «түргенді» «тергуне шоқысы» деп қазақ­шадан алыстатыңқырап аударыпты (+3, 23– бет) . алайда оның дұрысы «түрген» екенін «алтан тобчи» әбден айқындапты. 1470 жылы таққа бату мөңке даян-қаған деген шыңғысханның ұрпағы отырады. ол ұйқтап жатқанда қытай әскері келіп қалып, майн-тал деген жер арқылы қашып құты-лып, керөлеңге өтіп кетеді. бір күні түрген өзенінің бойындағы өткелде түнеп жат­қанда, чгурхеи деген далат, яғни дулат батыры тұтқиыл шабуыл жасайды. қаған да, әскері де қатты сасады. қаған ат-мәтімен суға құлайды. әйтеуір, зорға дегенде түрген өзенінің сағасына жетіп демәләді (+4, 281- бет) .
бұл оқиғадан керөлеңнің, түргеннің дәп қорғас маңында екені ап-айқын көрінеді. өйткені иінтәл (майн-тал) – қор­ғас өзенінің бойында ет көмбинәті болған белгілі жер. ал дулат – шығыс моңғоляда емес, моғол-жетеде билік жасаған тайпа. қысқасы, жер-судың бәрі шыңғысхан жетісудә туып-осты деп айғайлап-ақ тұр.
екіншіден, шыңғысхан шыққан тайпаға және ол тайпаны қоршаған өзге тайпаларға, олардың қай араға орналасқанына мүлде ғылыми мән берілмеи келді. 1676 жылы жазған «тұп-тұқыяннан өзіме шеиін» кітәбінде қәзібек бек тауасарұлы, атасы матайдың шежіресіне сүйеніп, шыңғыс­ханды жалайыр тайпасынан шыққан қазақ деиді (алматы, 1973, 95-бет) . тарихқа жүгін-сек, есукеи меркіт жігітінің қоңырат қа­лыңдығын жол-жөнекеи тартып алып үйленеді. демек есукеидің өмір сүріп жатқан мекені меркіт пен қоңыраттың орта жолында. меркіттердің ежелгі әрі кәзіргі мекені сауыр тауының баурайындағы жеменеи өзенінің алқабы бұрқанның сөлтүстік шығысында жатса, қоңыраттардың мекені хөрезм, яғни сарт-ауылдың шегәрәсі шекжерде (+2, 478-бет) , яғни отырар маңында. шыңғысханның бәйбішесі бөртенің де қоңырат қызы екені белгілі. әкесі тай-шешен бөртені орақтылардың шетіне деиін ұзатып салады (+2, 485-бет) . жалайыр тайпасынан тарайтын орақтылар ежелден іленің балқашқа құяр тұсында жиделі деген жерде отыр.
тарихи кітәптің бәрі жәміке мен теме­жән­нің ауылдас екенін, екі рет шұбарда анттасып анда болғанын, жәмікенің жалайыр екенін жаря қылып жазады да, шың­ғыс­ханның қай тайпаға жататынын бүгіп қалады. екінші рет шұбарда анттасқанда, екеуі бір жарым жылдай бірге болады да, шыңғысхан бөртенің әқілімен жәмікенің қасынан бір түнде көшіп кетеді. «түнімен көшіп, ертесі қараса» (+2, 492-бет) , біртә­ләй жұрт бірге көшіп келіпті. шұбардан көрең­лікке, яғни бәркөрнеуге бір түнде көшіп баруға емін-еркін болады. темежән «кө­реңлік ішінде сеңгір өзенін (бурақожыр–б.н.) бойлап, қара-зұрық өңіріндегі көк-нор деген көл жағасына қонды» (+2, 493) . мұндағы көк-нор кәзіргі жасыл көл болу керек. осы арада тайпаластары мен одақтас­тары оны хан сайлап, әрі биік, әрі терең деген мағынада шыңқұз хан деген мәртебе береді. шыңғыс, чингис деп түрлендіріп жүргеніміздің төркіні – сол сөз.
хан сайланғаннан кеиін де шыңғысхан­ға қосылушылар толастамайды. солардың бірі – әйгілі мұқалы. ол жәмікеге де, те­межәнге де туыс. жалайыр мұқалы діні бөлек, тілі бөлек, танымайтын-білмеитін, не тайпаласы, не туысы емес моңғол шың­ғысханды қай себеппен жер түбіне іздеп барады? не мұқалы жалайыр емес, не шыңғысхан моңғол емес қой онда? мұсыл­ман қоңырат­тар мен пұтқа табынатын моң­ғолдар ежелден құдандалы болыпты дегенге де илану қыиын. шыңғысханның бірде-быр моңғол әйелі немесе келіні болған емес, бәрі қоңырат­тан, найманнан, кереиден, үйсіннен. жалайырдан да болған емес, өйткені ол – өз туысы.
моңғоляда тұратын қазақ ғалымы ислам қәбішев хVII – ғасырда құрылған жоң­ғар хандығының құрамында чорос, дөрвөд, торғауыт, хошуд деген тайпалар болған деиді («кереилер керуені», өлги,1978, 54, 55-бет) . қазақ оның бәрін бір әтпен қалмақ деи салады. бірде-быр ғалым шыңғысханды сол тайпалардың бірі­нен шыққанын дәлелдеген емес. өйткені ол оның ешқәйсісінән шықпайды. себебі ол моңғол емес.
рәшид әд-дын жалайырлар туралы: «олардың бір бөлім жұрты өнен бойы аймағында еді»,– десе (+5, 91-бет) , к. д/ оссо­нның аталмыш кітәбіндегі түсінік­темеде: «в другөм месте рашид гөвөрит, что чжеләйрі обитали по берегәм керуләнә»,– депті (213-бет) . іле (онан) мен қараталды (керөлеңді) сол заманда жәйләғән жалайырлар кәзір де сол орнында алматы обылысының балқаш, кербүләқ, көксу, ескелді, қаратал аудандарын мекендеп отыр. олар моңғоляға көшіп кетті, моң­ғолядан көшіп келді деген тарихи дерек жоқ.
ақсақ темір жетісуді үшінші рет шапқан­да, жетенің билеушісі дулат кәмәр ад-дінге қарсы сары-бұғы, бахрам жалайыр­дың ұлы әділ шах жалайыр бастаған бір топ әмірді 30 мың әскермен 1376 жылы аттандырады. жетеге жеткеннен кеиін сары-бұғы мен әділ шах қасындағы әмірлерді тұтқын­дайды да, жалайыр мен қыпшақ туыстарын жинап алып темірдің өзіне қарсы шығады. онда «собрав свой народы – жалайров и кипчәкөв» деп ап-анық жазылған («мәтерялі по истори киргизөв...», мөсквә, 1973, 132-бет) . бұған қарағанда, хIV– ға­сырда да жалайырлар жетісудән ешқәйдә кетпеген.
тарихи кітәпте: «жәйіқті төлі бөрте-шайна әзім еді де, жұбайы құба-марал (қуа-марал) теңіз тумасы болатын»,– делінген (+2, 471-бет) . жер ыңғайына қарағанда, жәйіқтіміз ұлытау маңындағы қарақорым жазығы болуға тиыс. «жалайыр руы» деген тарауда рәшид әд-дын: «айтуға қарағанда, олардың әсілгі жұрты қара-қорымның құтаймасы екен»,– деиді (+5, 91-бет) . тілеуберді қарақорым ұлытауда деп дәлелдеиді. ал теңізді байқал деп көр-сетушілер моңғоляға жақындату мәқсәті­мен ғана айтады (+3, 211-бет) . байқал ешқәшән теңіз аталып көрген емес, ежелден бәйкөл аталады. ал балқаш ұзақ уақыт теңіз аталған. қазақтар оны көкше теңіз деген. мәселен, 1777 жылғы кәртәдә «өзерө тенгиз, по кәлмітски балхаш» деп жазылса («атлас туран на старинных кәртәх», мөсквә, 2008, 385-бет) , 1837 жылғы кәртәдә «өзерө балхаш или денгиз» делінген (сонда, 220-бет) . мұның қисындылығын мына тарихи сөз де бекіте түседі: «әріқ-ұйсын жерінде құралтай-мерген мен бақыжан-қауаның арасынан алан-қауа атты ұшбу сұлу қыз туыпты... сөйтіп бұлар да құралас обағы атанды (+2, 472-бет) . демек шың­ғысханның ұлы әжесі алан-қауа – дулат тайпасынан тарайтын қоралас руының қызы. қр мемлекеттік мұрағатында 1912 жылы сызылған «жетісу-ға көшіп келушілер ауданының кәртәсі» бар. сонда қараталдың балқашқа құяр сағасында «мөгилә дулата» деген белгі бар (19-қор, 1-тізімдеме, 229-ыс, 36-орам) . дулат қапал батырдың беиіті де кәзіргі қапалдың маңында екенін шоқан жазып кеткен. әйгілі төле би әләкөлдің көк-тұмасынды туыпты, жәміке қапшағай­дың маңындағы жаныстарды шабады (+2, 495-бет) . мұның бәрі жалайыр мен дулат тайпасының ежелден аралас-қоралас өмір сүріп келе жатқанын әйгілеиді. және жоғарыда аталған 1777 жылғы кәртәдә қаратал көнөусун өзені деп көрсетілген.
«бұрхан-қалдун тауының жері жәйсәң, шөбі шүйгін, аң-құсы мол болғандықтан, осы таудың иесі ойраңқай руынан шыққан бұрхан босхасан шиншы баян дегенге паналау үшін, көшін осылай бұрған еді», – дегенге қарағанда (+3, 2-бет) , бұрхан тауы кісінің атынан қойылған және ол – жалайыр тайпасының ойраңқай (ұраңқай) руынан шыққан адам (+2, 472-бет) . бұл – бұрқан таудың жалайыр жерінде болғанын, шыңғысханның жалайыр жерінде туып-өскенін дәлелдеитін басты айғақ. ол рудан желме және сүбетеи батыр шыққан. моңғол тілінде бұрхан құдай дегенді білді­реді. тауға «құдай» деп моңғол да, басқа да ат қоймаса керек.
осы айтылғанның бәрі шыңғысхан, жәміке, мұқалы, желме, сүбетеи шыққан жалайырлардың ежелден жетісуді мекендеп келе жатқанына еш шүбә келтірт­пеиді.
үшіншіден, «татар-моңғол шапқыншы­лы­ғы» деген үреилі сөз шыңғысханға қа­зақты жақындатқаннан бұрын одан алыс­татты. алайда «шыңғысхан қазақ болса, жетісудә туып-өссе, қалайша моңғол боп кеткен?» деген сұрақ бәріміздің к өкеиімізде тұрады. тарихтың жүйесі оның да бетін аша алады.
шыңғысхан өлгеннен кеиін келесі жылы үкітеи-қаған керөлең бойындағы көде-аралда, яғни әтәмекенінде ұлы хан тағына отырады. «орталық ұлысты да сол күйінде үгетеи хағанға қалдырды» (+3, 197) . ол ауру болғандықтан, өзін емдеуге лама алдыртады. содан ұлы қағаннан бастап бүкіл халық сол будда ілімін қабылдауды әдет қылады (+4, 247-бет) . күйік-қаған таққа әтәме­кенінде емес, өрмүхету деген жерде отырады. одан кеиін мөңке керөлең бойында көде-аралда хан сайланады. алайда оның да қасында өзінің меншікті ламасы, яғни будданы уағыздаушысы болады (+4, 247-бет) . 1260 жылы күрту-шанду деген жерде ұлы хандыққа құбылай сайланады. «ол күн ниетті будда дінін таратуға ықпал етті» (+4, 248-бет) . ол дайдуды қыстап, шайдуды жәйләп жүріп, ақырында өз ордасын біржөлә дайдуға көшіреді. ол жер кеиін байтсын (пекин) аталады. одан кеиінгі өлдзеиту-қаған да сыртта сайланып, ламасын ием­деніп, дайдуда қайтыс болады. хан сай­ланғанның бәрі будда храмына ылайық тағы бір қосымша есімге ие болады (+4, 379-бет) , турасын айтқанда, ата тегінен алыстайды. тек 1332 жылы таққа отырған тоған темір ғана ламаның айтқанын орын­дамағандықтан, 1368 жылы тақтан тайдырылып, 1370 жылы қайтыс болады. ақы­рында біртүтәс держәвәні 1401 жылы ойраттар жаулап алып (+4, 258- бет) , билікті тек 1438 жылы дәйсунг-қаған қайтарып алады.
шыңғысхан заманында моңғол деген жекелеи халық та, тайпа да болмаған. бірәқ татар және маңғұл деген жалпылама аттар болған. оған рәшид әд-дынның: « маңғұлдар түріктің бір саласы болғандықтан, екі атаудың елеулі па-рықталатын кезі де болады», – деуі дәлел (+4,35-бет) . ислам қәбішев айтқан ойрадтарды ұзақ жыл билеген шыңғысхан ұрпақтары, яғни маңғұлдар келе-келе өздері билеген елді де маңғұл атандырып жіберген. оның үстіне, будда дінін қабылдаған соң, өздерінің де олардан айырмашылығы болмай қалған. ал «маңғұл» сөзі бертінде ғылыми тілде «моңғол» боп өзгеріп кеткен. оған негізінен түрік тілін білмеитіндердің әсері болған. тілеуберді маңғұл сөзінің төркінін: «ал өз кезінде оғыз-ханға ұйымай, шығыс маңып (ауып) кеткендер маңғұл аталған», – деп түйіндеиді. меніңше, маңғұл сөзінің тегі – осы: маңу, көшу, яғни көшіп жүретін халық, көшпенділер.
«татар» сөзінің арғы түбі «тартар» болу керек деп ойлаймын. өйткені, көне кәртәнің бәрінде «тартарлар», «тартаря» деп көрсетілген: «атлас ту-ран...», 1606 жылғы 185- бет; 1626 жылғы 179– бет; 1635 жылғы 132-бет; 1689 жылғы 203-бет, т.б. «тартып алушы», «озбыр», «өжет халық» дегенді білдірсе керек. әмбегеи ханды ұстап берген де, есукеи ханға у берген де татарлар. меркітті де, шыңғысхан мен жәмікені де татарлар деиді. ол да жеке халық­тың аты емес, жалпылама ат. орыс ғалым­да­рының жалпы түрік тұқымдас халықтарды «татар-моңғол» деп қосарлап айтуының сыры осында.
«ұлы әмірші жошының ұрпақтары төкмөктә өмір сүрді. шағатай ұрпағы орыстың ақ патшасы болды», – деиді «алтан тобчи» (+4, 293-бет) . «толуи ұрпақтары моңғол хандары болды. қасардың ұрпақтары шира-ханнан бастап хорчин аймағының нояндары болды, кәзір түшнету-тсин-вәнг хөрчиннің батыс қанаты саналатын бес хошунды билеиді. дзөригту-тсин-вәнг шығыс қанаттағы бес хошунды билеиді, сөйтіп олар он хошунды құрайды. тағы бірі ару-хорчин, үш ұрат, төрт хухедә, мумингән – барлығы он алты хошун қасар ұрпақтарына жатады»,– деиді (+4, 294-бет) . сондай-ақ шыңғысханнан бастап бірі де қалмай бәрі қят сүйегіне жататын бөржігін руынан тарайды. кеиін соның бәрі харанут-хәрәчиндер деп аталады да, кеиін хәрәчиндер мен манжұрлар қара өгізді құрбан­дық­қа шалып, бір мемлекет болуға анттасады деп түйіндеиді (+4, 296-бет) .
құбылай қағанның ұрпағы барсы боладтың бір баласы –хүнделен (4, 294-бет) . ал ол жоңғар қонтайшысы батур 1643 жылы әйгілі орбұлақ шайқасына салқам жәңгір мен жәләң­төске қарсы әскер жинағанда, өрлүк тайшы екеуі оған қосылмайды (и. я. зләткин, «исторя джунгәрскөгө ханства», мөсквә,1983, 130-бет) . қәзібек бек тауасарұлының былай деитіні бар: «аға, мен меңлімін, – деді. сөйтсем, доржының екінші әйелі найман қызы болатын, сол екен. – қалмақтар сіздерге көктемде соғыс салады. маған доржы мақтанып айтты» («тұп-тұқыи­ан­нан өзіме шеиін», 1993, 216-бет) . сол доржымыз хүнделен тайшының бесінші ұлы өтхән-чохұрдың шөбересі (+4, 296-бет) . даян-қағанның кенже ұлы гересән-дзе хан сайланған соң жалайыр-тайшы деген мәртебе ат алады (+4, 295-бет) . егер оның тегі шінімен моңғол–қалмақ болса, жалайыр деген атты мәртебе санап несі бәр?
міне, осылай әуелі діннен айырылып, артынан орталық әтәмекенге ат ізін салмай кеткен шың­ғыс ұрпақтарының келе-келе қалмақтанып кеткенін көреміз. қазақ оларды қалмақ дегенмен, өзгелер моңғол деді, ұрпағы моңғол болып кеткен соң, шыңғысханның өзін де моңғол деушілер табыла кетті.
төртіншіден, тарихи кітәптің бәрінде дер­лік бұрмалау орын алып келді. мәселен, моң­ғоляда басылған «моңғолдың құпя шежі­ре­сінде» түрген деген жердің аты әдеиі ай­­­тыл­май кеткен, ал «ұлттар баспасынан» шыққан кітәпте «түргене» делінген. алайда, оның дұрысы түр­ген екенін тілеуберді мен «алтан төбчиден» табамыз. кітәпке «құпя шежіре» деп ат қою да дәлелсіз, өйткені онда құпялайтын ештеңе жоқ, қайта аударушылар мен ол кітәпті алғаш қолға түсірушілердің құпясы көп. соның бірі – жошы мен шыңғыстың қайда жерленгенін қасақана жасырып қалу. бұл шығарма 1240 жы­лы жазылып бітсе, ал шың­ғыс­хан 1227 жылы қайтыс болса, арада бар-жо­ғы 13-ақ жыл өтсе, соған қарамастан, «сол күні түнде біздің адамдар аттарын ұстай түнеді», – деп, бәрін өз көр­ген-білгені бойынша жазып отырған адам (+3, 90-бет) «кеибіреулер нақты табытын бұрхан-халдун тауына жерледі. енді біреулер алтай ханның («тауының» болу керек – б.н.) теріс­кеиіне, хентәй ханның («тауы­ның» болу керек – б.н.) күңгеиіне, их өтөг деген жерге жер­лепті деседі», – деп, кенеттен жаңыла қалады (+1, 142-бет) . өйтіп 13 жыл­да атақты шың­ғысхан тұр­мақ, жәй құлдың да қайда жер­лен­генін ұмы­тып қалу мүмкін емес. ана айтып отырған жо­рамалының бәрі– бірнеше ғасырдан кеиін туған жорамалдар. неге өйткен? өйткені, шың­ғысхан да, жошы да қазақ жеріне жерленген, соны анықтап айтатын тұсты әлдекім қол­жазбадан әдеиі алып тастап, орнына ана жорамалды қо­сып қойған. сөйтіп, әлемдік өті­рікке баспалдақ жасаған.
шыңғысқа қатысты айтылатын бұрқан, керулен (керөлең) , түрген, өнән (іле) , хөдөө арал (кө­де/ге/-арал) , шұбар, құлжа өзені, шаты, на­раты, сөгеті, жар қапшағай (шарын шатқалы) , зерен-қапшағай, күйтең (китің) , сеңгір (бура­қожыр өзені) , көреңлік (бәр­көрнеу) , бүркеи-ірге (іргетәу) , көк-нор (жасыл көл) , ырғын (тентек) , тұлыған –болтағ (жекетәу) , теліген-бол­тағ (қос қотырқай) , отқя (қы­зыл­қя) , қар­­қара, жете, ілеті, өндір, сычқан (тыш­қан) , майн-тал (ыиынтал) , еквюс (екі өгіз) , қай­лық (қой­лық) , теңіз (балқаш) , орнық (тұп) , келте/геи/-қада (сынтас) , үлкен шілік (тәу­ші­лік) , түң­келі-қолқан (қалқан тауы) , алқа –бұ­лақ (айна бұлақ) , ботақан-бураша (бура­қожыр тауы) се­кілді бүкіл жер-су аттары тү­гелімен іле-қара­тал өңірінен табылып тұрса және бәрі­нің батысы мен шығысы, теріскеиі мен күнгеиі тарихи кі­тәптердегімен дәлме-дал келіп тұрса, қай қисынға бола шыңғыс-ханды қалмақ –моң­ғол деуге тиыспыз?
түрік халықтарының басын біріктіріп, бір мемлекет құрған көреген адамды басқыншы, жаулаушы деп өзгеден бұрын өзіміз жамандап келдік, оған жоғарыда әйтқәндәрімізбен қоса ірілі-ұсақты талай нәрсе себеп болды, енді қа­зақ тарихынан, оның оқулығынан шыңғысхан өзіне ылайық орын алуы тиыс деп ойлаймын.

(← кері)

Нақты қайнары: http://www.elarna.net/koru_kk.php?tur=15&id=34475
Пікірлер

Жолдаушы №: 4975 - Уақыты: 2015/02/09 - 19:45

Орыстардың арам пиғілмен жазған өтірік тарихына сенетін мәңгүрттер көп арамызда, өкінішке орай. Түркі тайпаларының шын тарихының бетін ашатын азаматтарымызға Алла қуат берсін.

Жолдаушы №: 3472 - Уақыты: 2013/06/16 - 04:08

Тарих шатпаққа көнбейді! Мұндай көңіл-күйлік дүниелерді келесі жолы жазбай-ақ қойыңыз?!.Шыңғыс еш уақта қазақтың ханы болмайды. Адаспаңдар ағайындар!

Жолдаушы №: 3158 - Уақыты: 2013/05/02 - 08:13

Бізтәрихті өзіміз жазатын кез келді. тарих дегеніміз шындықтың өтірікке айналуы дегендеи . үзге елдің ғалымдары бізге шын тарих жазып бермеиді. шын тарих өзіміздің шежіреміз.

Жолдаушы №: 3156 - Уақыты: 2013/05/02 - 07:41

Қазақстан шыңғсханың мұсын орнату , шыңғысхан тану ғылмыи қоғамын құру, қаймана қытай оған алтай аймағының беитүн қаласында керемет тұлпар мінп тұрған мұсын орнатып қойды. біз өзіміздің ұлы қағанымыз тәуелді ете алмай жөрміз.

Жолдаушы №: 3155 - Уақыты: 2013/05/02 - 07:30

Баба шыңғыс -қазақ.ол тұбы мойындалатын ғылмыи шындық.ол мәңгілік түрік қағанат иімперясін құрушы ең ұлы қаған.

Жолдаушы №: 3145 - Уақыты: 2013/04/30 - 09:57

Кәзіргі мөнгөлдәрмен 13 ғасырдағы мөнгөлдәрдің сан-есептерінің/числительніе/бірдей болуын қалай түсіндіреміз

Жолдаушы №: 2498 - Уақыты: 2013/03/01 - 10:14

Тарихи шындық әр - қашан фәкітті негіз етеді, мақалада айтылған ойлар расында шындық негіздегі орамды да ұтқыр ойлар екен.

Жолдаушы №: 2497 - Уақыты: 2013/03/01 - 10:14

Тарихи шындық әр - қашан фәкітті негіз етеді, мақалада айтылған ойлар расында шындық негіздегі орамды да ұтқыр ойлар екен.

Жолдаушы №: 618 - Уақыты: 2012/09/17 - 06:10

Orindy pikir

Көрші сілтемелер

Ең жаңа мақалалар


Ер адамның найзағай соқ 1 min
Ер адамның найзағай соқ 7 min
БАЛАЛАР ҮЙІНЕ БАЗАРЛЫҚ 10 min
ҚАЖЫЛЫҒЫН ӨТЕГЕН 40 10 min
Су игілігі министрлігі 10 min
Құрама Штаттар Huawei « 20 min
Серуендеп жүрген ер ада 22 min
Осы араны басып көріңіз 1 sagt
Кешірім сұраудың жолдар 1 sagt
Шяңгәң ерекше әкімшілік 1 sagt
Осы араны басып көріңіз 1 sagt
Қапшағай маңында жер сі 1 sagt
Курчатов қаласында алға 1 sagt
Осы араны басып көріңіз 1 sagt
Мемлекеттік даму және р 1 sagt
Ақтөбеде жаңа форматтағ 1 sagt
Жәнібек Әлімханұлы жең 2 sagt
Жәнібек Әлімханұлы 27 ж 2 sagt
БАҚ өкілдері арасында Қ 2 sagt
Жүңгө халықаралық мәсел 2 sagt
Алматы облысында жер сі 2 sagt
Жәнібек Әлімханұлы 27 р 3 sagt
Түркістан облысында дәр 3 sagt
18 тамыз. Туған күн иел 3 sagt
18 тамыз. ҚазАқпарат кү 5 sagt
АӘК алушы 21 мыңнан аст 5 sagt
Полицейлерді боқтаған п 6 sagt
Ауа райы: Жексенбі елім 7 sagt
ШҚО-да ақын Абайдың тағ 8 sagt
Тұңғыш рет БАҚ өкілдері 8 sagt