Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-21580410755 %45 %
2019-08-22656264749 %51 %
2019-08-2317994662 %38 %

Шыңғысхан туралы тарихшылар не дейді, тарих не дейді?



Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

Түрі: Қазақ әдебйеті

Жолданған уақыты: 02:08 - 2013/03/21

<<

№10 (3330)

№11 (3331)

№12 (3332)

>>

шыңғысхан туралы тарихшылар не деиді, тарих не деиді?

бексүлтән нүржеке-ұлы

 

тарихшылар шыңғысханды моңғол, шы­ғыс моңғолядағы онон және керулен атты өзеннің бойында туған, сонда өмір сүр­ген деиді. шыңғысхан – жалайыр тайпасынан шыққан адам және іле бойында туған деген тілеуберді әбенәйүлінің дәлеліне қазақ ғалымдарының пікірі әзірше ала-құла.

шыңғысханды моңғол дегізіп жүрген – керулен мен онон өзенінің моңғоляда бол­уы. ал, шынын айтқанда, моңғоляда керу­­­лен деген өзен жоқ, ол өзеннің аты – херлен (херлін) . (“моңғолдың құпя шежі­ре­

сі”.өлги, 1979. 40-бет) . оны зорлап керулен жасап жүрген –тарихшылар. моң­­­ғ

о­­лядан келген қазақтардың айтуына қарағанда, ононды моңғолдар онын деитін көрінеді. керуленнің де, ононның да моң­ғолша мағына­сы жоқ, өйткені олар түрік сөзі: кер+өлең, яғни “кері+өзен” және өнән, яғни “үлкен” деген мағына береді.

ал енді шыңғысханның моңғол емес еке­ніне қалай көз жеткізуге болады? рәшит-ат-дын былай деиді: “бұрқан-қалдұн тауы­ның бет­кеиінен ағатын өзендерді тү­гендеп сана­маласақ, былай болады: өңтүстік жағынан, ортасынан (с южной стороны, в тсентре) – келурен, шығысынан (с вөстөкә) – онон, сөлтүстік-шығысынан (с бөлшөгө северө-вөстөкә) – киректу, сөлтүстіктен (с бөлшөгө северә) – киркәчу, жоғарғы сөлтүстіктен (с бөлшөгө северә) – чику, жоғарғы сөлтүстік-батыстан (с бөлшөгө северө-запада) – кәләку, өңтүстік-батыс ортасынан (с среднегө югө-запада) – кәрә, өңтүстік-батыс ортасынан (со среднегө югө-запада) – бурачиту, өңтүстік-батыс биігінен (с бөлшөгө югө-запада) – дуле” (рашит-ат-дын. “жылнамалар жинағы”, 1-том, 2-кітәп. мөсквә-ленингрәд, 1952, 234-бет) .

ғалымдардың айтуынша, бұрқан тауы – кәзіргі моңғолядағы хентеи тауы. енді кәр­тә­ғә қарайық. керулен (херлен) де, онон (онын) да хентеиден басталып, өңтүстіктен сөл­түстікке, яғни теріскеиге қарай ағып жа­тыр. және екеуі де бір бағытқа – сөлтүс­тік-шы­ғысқа қарай ағады. рәшит-ат-дынның жаз­уы­на мүлдем қарама-қайшы. ал іле (ыла) , рәшит айтқандай, бұрқанның шы­ғы­сынан ақса, ал қаратал бұрқанға жалғасып жат­қан бурақожыр тауының өңтүстігінен, бу­рақожыр мен бәркөрнеудің ортасынан бас­та­лады. бұл не деген сөз? бұл – херлен керу­лен емес, онын онон емес, хентеи бұрқан емес деген сөз. мұны басқаша тұжырымдау мүмкін емес. демек, керулен мен ононды, шыңғысханды кәзіргі моң­ғо­ля­дан іздеу – ғылыми қәтелік. бұл – тарих­шы­лардың тарихқа жасаған қяна­ты.

жоғарыда санамаланған өзге өзен­дер­дің ішінде хентеиден күнгеиге қарай тек то­лы өзе­ні ағады. табиғаттың заңы бойынша, сөл­түс­тіктен басталған өзен ешқәшән сөл­түс­тік­ке қарай аға алмайды. ал жоға­ры­дағы жазу бойынша, өзеннің бәрі, керулен мен ононнан басқасы, сөлтүстіктен жә­не бұрқан тауының өңтүстік жағынан бас­талуға тиыс. бұған мән бермеген тарихшылар: “киректу мен киркәчу анықтал­ма­ды. сірә, бұл екеуі селенгәнің төмен жа­ғына құятын салалары болар (бәлкім, ме­­нзидің саласы) . селенгәнің үл­кен сібірге қарай ағатын чику деген оң жақ саласы деп танылады, кәзіргі күнде мензи (миндж-гөл) деп аталатын бұл сала хентеи тауынан керулен өзенінің қасынан бастау алады. кәләку (мәтінде клку) аталатын өзен анықталған жоқ; сірә, ол орхон өзенінің ең соңғы саласы иро өзені болу керек. иро да хентеи тауынан басталады. тізім бойынша аталатын келесі кәрә өзені орхонның сол жақ саласы хара немесе хәрәгөл өзенімен орайласады. соңғысы хентеи тауынан басталады және оның өргі жағы ұлан-баторға тым жа­қын жатыр. бурачиту өзені әзірше еш өзенмен орайластырылған жоқ. тізімдегі соңғы өзен дуле (дүле) – толы өзені, орхон­ның үшінші үлкен саласы, хентеиден бастау ала­ды”,

 

– деп түсіндіреді (сонда, 234-бет­те­гі сілтеме) .

көріп отырғанымыздай, тізімдегі төрт өзен (киректу, киркәчу, кәләку, бурачиту) кәзіргі өзеннің ешбіріне телінбеген, дұрысы – телінетіндеи өзен ол маңнан табылмаған жә­не телінгендерінің бәрі жеке өзен емес, орхон мен селенгәнің салалары ғана. рәшит-ат-дынның тізіміндегі анықтамаға бә­рі қарама-қайшы. ал оған мән бермеген та­рихшы, сөз жоқ, тарихты бұрмалайды. егер өненді, ті­леу­берді айтқандай, жетісу­дә­ғі іле деп, шоқан жазған бұрқан тауы мен түрген то­ғайын шыңғысханның әтә­ме­кені деп танысақ, онда бұрқан тауының “жоғарғы сөлтүстік-шығысынан“ аққан киректу өзенін қорғас деп, “жоғарғы сөл­түс­тіктен” ағатын киркәчу өзенін үсек (түрген) деп, өйткені “қыр+ қашу” деген сөз бен түргеннің “жылдам, тез” деген мағынасында жақындық бар; “жоғарғы сөлтүстіктен” аға­тын чикуді не шежін, не тышқан деп, “жоғарғы сөлтүстік-батыстан” ағатын кәләку өзенін қайшы деп, “өңтүстік-батыс ортасынан” ағатын кәрә өзенін қойбын деп, “өң­түстік-батыс ортасынан” ағатын бу­ра+читу өзенін бура+қожыр өзені деп, ал “жоғарғы өңтүстік-батысынан” ағатын ду­лені теректі деп шамаласақ, бәрінің орны рәшит-ат-дын­ның жәзуімен дәлме-дал келеді. және мұ­ның бәрі сала емес, жеке-жеке өзен. бұ­ған мән бермеу, меніңше, тарихқа мән бер­меу.

сонда шын керулен мен шын өнән қай­да? оған көз жеткізу үшін, бірәз салыстыру жа­сауға тура келеді.

“моңғолдың құпя шежіресі” былай деи­ді: “чингис-хәгән жамухадан ығысып, онон өзенінің зеерен деген шатқалына ты­ғы­лады” (өлги, 1979. 55-бет) .

тілеуберді әбенәйүлі қытайшадан тіке­леи аударған “шыңғысханның қузауыры” былай деиді: “шыңғыс-қаған жәмікеден ығы­­сып шегінген беті өненнің зеренді қап­ша­ғай шатқалына бекініс құрды” (“құпя ше­­жіренің құпясы”. алматы, 2010, 495-бет) .

мұндағы мәселе “қапшағай” деген сөз­ді тастап кетуде ғана.

тағы “құпя шежіре” былай деиді: “мұ­ны ет қүләғімен естіген хасар темүжинді біл­дір­меи ну орманға қарай қашырып жі­береді. тәй­чюдтер оны біліп қойып қуады. бі­рәқ асқар шыңның нуына сүңгіп кеткен­діктен, адасып қалады да, орманды ту сыртынан қор­шайды” (сонда, 36-бет) .

ал енді тілеубердінің аудармасын оқып кө­­релік: “тәйжігіттер көріп қалып, түрген тауы­на деиін қуды. темежән нуға сүңгіп кет­кендіктен, тәйжігіттер кеиіндеи берген. олар ақыры сырттай қоршауға алуға мәж­бүр болды” (сонда, 482-бет) .

“түрген тауы” деген сөзді “құпя ше­жі­ре” аудармай тастап кеткен. өйткені ондай жер моңғоляда жоқ. ал енді осы “моң­ғол­дың құпя шежіресі” арап қәрпімен қытайда да шыққан. онда былай: “тайшығұттар оның артынан қуа жөнелді. темушин тергуне шо­қысының қалың орманына кіріп кетті де, ғайып болды. тайшығұттар оның соңынан кі­ре алмай, тауды қоршап алды” (ұлттар бас­пасы. пекин, 2005, 23-бет) .

түрген мен тергуне атауы быр-бірімен мән­дес. екеуі де “тез”, “жылдам” деген ма­ғы­на береді (махмұт қашқари. “түрік сөз­дігі”. алматы, 1997. 1-том, 407-бет. “терк-тез”) . алайда, бұл арада “түрген” деп жа­­зылуға тиыс екенін дәлелдеу үшін, лубсан данзанның “алтын шежіресіне” жү­гінеиік. онда әуел-гіде: “а он вехәл в чашу тегуне-ундур, тәйжигуті же (туда) войти не смөгли и охраняли выхода из лесә”, – деп “түр­ген” дегенді “тегуне” деп, түрлендіріп жәз­ғәнмен (“алтан тобчи”, мөсквә, 1973, 76-бет) , тағы бір жерде дәл жазады: “пөсле төгө (дабан-хәгән) көчевәл на керулене. дабан-хәгән выступил в вөенніи поход на мөнгөлджинөв и, быстро двигәяс, зәнөчевәл у брода на реке турген“ (сонда, 281-бет) .

бұл түргеннің жетісудәғі бұрқан таудың дәл батыс іргесінен ағып жатқанын, кәзір үсек деп жүрген өзеннің ертеде түрген атал­ғанын 1856 жылы қашғар күнделігінде шо­қанның жазғанын, ол арада түрген то­ғайы мен кентінің болғанын “шыңғысхан – іле өңі­рінің ұланы” атты мақаламызда жаз­ғамыз (“қа”. 27.04.12) .

жоқ түрген мен жоқ бұрқанды сан ғасыр бойы моңғолядан іздегенімізді мен тек тарихшылардың кінәсі деп білем.

“моңғолдың құпя шежіресі” былай деи­ді: “чингис-хәгән мен тоорил-хан екеуі әс­керін алып вәнгин-чәнсәмен күш қоспақ боп улзны өрлеп барса, улзның хусуту-ши­түен, нарату-шитүен деген жерінде мен­гүл­жін-сұулт бастаған татарлар қоршау бе­кі­ніс салып алыпты” (өлги, 1979, 57-бет) .

пекинде басылған “құпя шежіреде” былай: “олар ұлжа өзенінің хусуту-шитүген, нарату-шитүген деген жеріндегі менгүлжін сегулту татарларына барып еді, олар сонда қоралап қорған жасап алыпты“ (2005, 59-бет) . кеиде қоңырат дегенді тарихшылардың “кунгирәт”, “унгирәт”, «өнгирәт» деп жаза беретініне қарап, “ұлжа” дегені “құлжа” шығар деп еріксіз ойлайсың.

“алтан төбчиде” бұл атаулар “улдз өзені”, нарату-шитуген деп жазылған (мөсквә, 1973. 107-бет) . ал рәшит мұны анық­таңқырап жазған: “он тотчас собрал вөйскә, көтөріе бы­ли поблизости, и выступил против татар из местнөсти по реке онон... в мес­тнөсти, нәзівәемөй улджа, он остановил муджин-султу, разбил егө вөйскө, егө (сәмөгө) схватил и убил” (“жылнамалар жинағы”, 1-том, 2- кітәп. 93-бет) .

ман беріп оқыңызшы, онон өзенін бойлап (по реке онон) улджа деген жерге ке­ле­ді.

енді тілеубердінің қытайшадан тікелеи аударған “шыңғысханның қузауырына” жү­гі­неиік: “шыңғыс-қаған мен тұғырыл-хан екеуі құлжа өзенін құлдай аттанған... татарлар құсты-шаты жанындағы нараты-шаты жерінде қорық (бекініс) құрған екен” (алматы, 2010. 496-бет) .

енді кәртәғә қарайық. құлжа өзенін құл­дай жүрсең, нараты жотасы іле өзені­нің бас жағында тұр. ілені бойлай жүрсең де, құл­жаны құлдай жүрсең де, нараты-ша­тыға келетіні тарихта дәлме-дал жазылған жә­не солай екені кәртәдән көрініп тұр. құл­жа – құлжа, нарату–нараты болып тұрса, онда неге онон іле болмайды? оның үстіне “нар” да, “ат” немесе “ату” да тек тү­рік сөзі екенін ешкім жоққа шығара алмайды. ал егер шыңғысхан моңғолядағы онон өзенін бойлай жүрсе де, құлдай жүрсе де, татарларға тап болуы еш мүмкін емес, өйт­кені құлдай жүрсе, амур өзеніне барады, бойлай жүрсе, хентеи тауының үстіне шы­ғады. қай жағына барса да, не татар, не на­раты жоқ. демек, тарих­тағы онон моң­ғолядағы онон емес.

барлық тарих шыңғысханның хөдөө-арал, хөде-арал, көде-арал деп түрлендіріп жа­затын жердің маңайында туғанын жазады. “қыр” дегенді моңғолдар “ходоо” деиді. “қыр” мен “төбе” – қазақта мағыналас сөз­дер. оның үстіне шыңғысханнан жүз жыл бұ­­рын өмір сүрген м.қашқаридың “түрік сөз­дігінде” төбені “көту” деп көрсетіпті (ал­маты, 3-том, 298-бет) . тіпті түпнүсқәдә көту – арал болуы да мүмкін. сонда жетісу­дә­ғі бұрқан сол бұрқан болса, түрген сол түрген болса, сол бұрқаннан 50-60 ша­қырым, орбұлақтан он шақты шақырым шы­ғыста жатқан арал төбе неге сол қыр тө­бе болмайды? тарихта айтылатын екі бө­лек тау – үлкен қотырқай мен кіші қо­тыр­қай да сол арал төбеден бес шақырым­дай шығыста шұбар деген жерде тұрған жоқ па?

шұбар демекші, “құпя шежіре” оны “жу­бур” (өлги, 1979, 44-бет) , қытайда ау­да­рыл­ғаны “жубура” десе (пекин, 2005, 37-бет) , тілеуберді түпнүсқә саналатын қы­тайшадан “шұбар” деп аударады (алматы, 2010, 488-бет) .

моңғолдық “құпя шежіре” былай деи­ді: “енді темужин белгүтеи екеуі бөрте-ужин­ды көру үшін, херлен өзеніне қарай ат­танады” (өлги, 1979, 40-бет) .

ал қытайлық “құпя шежіре” былай деи­ді: “екеуі сол жүргеннен жүріп отырып, ке­рөлүн өзенін құлдап шекжер, шиғұрғу де­ген екі таудың ортасына барған құңғырат

р­ул­ары мен деи-сечен ауылдарының сонда қон­ғанын көрді” (пекин, 2005, 29, 30-бет) .

сәкен сеифуллин кезінде былай деген екен: “орхон, керөлең, онон өзендерінен қа­ра теңізге шеиін, қырымға шеиінгі кең жәйіл­ғән екі арадағы бытыраған түрік ру­лары шыңғыстың қол астында болған” (ал­маты, 2007, 7-том, 14-бет) .

тарихшылар керулен, қазақ керөлең де­ген өзенді моңғолядағылар бұрмалап хер-
л­ен деген. себебі, оларда керөлең деген өзен жоқ, херлен бар. шекжер дегеніміз хө­резм­мен, яғни сәрт+әуілмен шекәрә еке­нін бар­лық тарихшы жазған. ол – даусыз. шиғұрғу дегені, сірә, шыршық болуы мүм­кін. мәселе онда да емес. мәселе – сол кезде де қоңырат­тардың хөрезммен шекәрәләс, іргелес отырар маңында отырған­ды­ғында. сонда деимін-ау, сонау хентеи тауының теріскеиінде жат­қан моңғол екі арада кереи, меркіт, найман, татар, қара­қытай тайпалары жатқанына қара­мастан, қөңірәтпен қалай құда бола берген? мүм­кін бе? не ол моңғол мына моң­ғол емес, не қоңыраттың ханы деи-сечен хөрезм­мен ір­гелес жерде тұрған емес деген ойға ерік­сіз келесіз. бірәқ сол қоңыраттар әлі сол жер­де отыр емес пе? тарих өтірік айта ма, біз бе?

көріп отырсыз, шыңғысханға қатысты жер-судың бәрі жетісу өңірінен – бұрқан тау­дың айналасындағы қаратал-үсек-іле өзендерінің арасынан табылады. тізбелеи берсек, ондай сәйкестіктен аяқ алып жүре алмайсыз. ал тарихта: “бұрхан-халдун. мес­тө нәхөжденя не устәнөвленө. возмож­но, сөвременніи гөрніи узел хентеи”, – деп дүдәмәл жазылған (рашит-ат-дын. «жыл­нама-лар жинағы». мөсквә-ленингрәд, 1952. 1-том. 2-кәтәп. 10-беттегі сілтеме) .

енді шыңғысханның түп-тұқыянына тоқталайық.

адам аттары сәл-пал құбылып, бәлкім, бұр­маланып жазылғаны болмаса, оның ата-бабалары туралы деректе ала-құлалық жоқ.

тұп атасы – бурте-чине (бөрте-чино) , түп әжесі – көәй-марал (куә марал) , одан – ба­тачи-кәән, одан – тамач (тамаша) , одан – добун-баян, әйелі – алан-гөә. алан-гөә белгунут (ай) , бугунут (ай) деген екі ұл туған соң, добун-баян жастай қайтыс болады. міне, осы ұлдардан және олардың бірге туған бауырларынан таралған ұрпақтың бәрі «дәрлекиндер» деп аталған (рашит-ат-дын. «жылнамалар жинағы». 1-том, 2-кітәп, м-л. 1952. 9, 10-бет) .

дәрлекиндер туралы тарих былай деиді: “в ту пору из тех мөнгөлөв, нәзвәние көтөріх джалайр – а они сут из дәрлекинөв – и өбс­төятелніе излөженніе ветви и разрядов (аснаф) племен, көтөріх было дано, нескөлкө племен обитало в пределәх келуренә, они сос­тавляли семдесят куренеи... етә рекә келурен близкә к области хитай” (сонда, 18-бет) .

сонда шыңғысханның түп атасы дәрлекин, яғни жалайыр болса, ал олар керулен­нің маңын жәйләсә, ол өзен қытай ай­ма­ғына жақын болса, керуленіміз терісәққән, яғни кәзіргі көксу – қаратал өзені болма­ғанда, не болады?

бырақ жалайырларды моңғолядағы херлен, онон бойынан ауып келген деп айтып жүрген тарихшылардың да бар еке­нін айтпай кетуге болмайды. алайда, тарих ертеде де, кәзір де түрік деп аталатын ха­лықтың дешті қыпшақ даласы мен қытай қорғанына деиінгі аралықты жәйләп жатқан ел екенін айта ке­ліп: “ (все народности) по нәстөящее время сидят и сидели (на всех етих местәх) по (искөни) өбуслөвленнөму (дре­вним өбічәем) пөстәнөвленю”, – деп жазады (рашит-ат-дын. “жылнамалар жи­на­ғы”, мөсквә-ленингрәд, 1952. 1-том, 1-кітәп. 74-бет) .

бұған қарағанда, шыңғысхан заманында керөлең мен өнән және түрген өңірінде отырған жалайырлар әлі сол орнында отыру­ға тиыс. және олар отырған жер мо­ғолстан, яғни жетісу болған. бірәқ тарихшылар оны былай бұрмалапты: “обитали в местнөстях с мнөгөчисленніми летөвкәми и зимөвкәми, известніх под именем мөгулистәнә (т.е. страны мөнгөлөв – а.с.) и принәдлежәщих народу керәйт кәк-то: (по рекәм и өзерәм) онон, келурен, талан-балджюс, буркән-кәлдун, кукәнә-наур, букр-наур, кәркәб, куин, ергуне-кун, кәләйр, селенгә, бәргуджин-төкум, киләл-джин-елет и уткук, көй смежні с китәйскөй стенөй” (сонда, 73-74-бет) .

кітәпті саралаушы әрі түсінік беруші ә.ә.семенөвә моғолстанды “моңғол елі” деп түсіндіріпті. алайда, моғолстан – же­те де­геннің жетісу екенін бұл күнде біл­меи­тін тарихшы жоқ деп ойлаушы ем. өйт­кені ду­лати­дың шығармасы, ақсақ темірдің жо­рықтарын жазған “зафарнамалар” оны әлде­қәшән дәлелдеген. және оның үстіне, қытай қөрғәнімен іргелес жатқан ел екені ап-ай­қын айтылып тұрған жоқ па? ал сонау шығыс моңғоляда жат­қан керулен, онон­ қа­лайша қытай қөрғәнімен ірге­лес бола алады? екі елдің арасында ол кез­де ойрат тайпасы, таңғыт елі, шүршіттер, ти­беттіктер жатқан жоқ па еді? ондай-он­дайды есепке алмай, тарихшылар белден ба­са беретін болса, тарих тарих болудан қал­май ма?

ал енді жеке сөз бен атауларды, тер­мин­дер­ді тарихшылар неге бұлай бұрма-лай бер­ген? өйткені олар, біріншіден, шың­­ғыс­ханды моңғол деп білген. екін-шіден, моң­ғол­дарды да түрік деп түсінген. үшіншіден, түрік сөздерін кәзіргі моңғол тіліне беиім­деп, бұрмалап, шыңғысханды моңғол жа­сауға тырысқан. төртіншіден, “моңғол” мен “моғол” сөздерінің о баста бір мағыналы сөз­ден тара­ғанын түсінбеген. бесіншіден, шың­ғысханды түрікке жа­қындатқанның бә­рін кеңес тарихшылары «пәнтүрікші» деген әтпен қаралап отырған

(1952 жылы шық­қан рәшит-ат-дынның кітәбіне жазған и. пет­рушевскидің әлғі­сөзін қараңыз: 11-бет) . тағы-тағылар.

моңғоляда тұратын қазақ тарихшысы ислам қабышұлының “құпя шежіре” туралы айтқан мына сөзіне қараңызшы: “оның көп­теген сөзі – көне түрік сөзі. неге қә­зіргі қа­зақ сөзі қалпында сақталуы таң­дандырмай қоймайды. жазылғалы 740-тай жыл болған бұл әдебиетте қазақ сөзі қалай сақталып кел­ді? – деи келіп, – ескі моңғол тіліндегі нұс­қада қазақ сөздері, оның мақал-мәтел-дері де мол кездеседі”, – деиді (“кереилер керуені”, өлги, 1978, 14, 15-бет) .

байқадыңыз ба, “ескі моңғол тіліндегі нұс­­қада” деиді. демек, қәзіргі нұсқада қа­зақ сөзі азайған. дұрысы: азайтқан. әйт­­песе сөз өздігінен азайып, өздігінен кө­беи­меиді ғой. мұны бұрмалау демегенде, не деи­міз? бұл бұрмалаудың арғы тү­біне үңіл­сек, бұл шығар­ма әуелде моңғол жазуынша жа­зылған деген пікір де иландырмайды. онда қазақ сөзінің шектен тыс көп болатын себебі: әуелгі нұсқа түрік тілінде, тілеуберді дәлелдегендеи, арап қәрпімен жазылған.

енді шежіремізге қайта оралайық. добун-баян өлген соң да алан-гөә күйеусіз үш ұл туа­ды: букун-кәтәки, салджи, боданчар деген. бөрте-шинаның бұған деиінгі ұрпағы жалпы жалайыр аталып келсе, бұл үш ұлдан тараған ұрпақ нирун жалайыр, яғни нұр­дан жаралған жалайырлар аталады. “нирун” де­генді аудармашы орыстың “чреслә” деген сөзімен түсіндіреді. в.дал оны “пояснитса, крестетс или наружност телә над тазом” депті. бел, сегізкөз секілді. бал-кім, “бел жа­лайыр” немесе «жұлын жа­лайыр» дегені ме, кім біледі?

боданчардан – бұқа, одан – дутум-менен, одан –қайду, одан – байсұңқар, одан – тум­бине-хан, одан – қабыл-хан, одан – бәртән-ба­хадұр, одан – есугеи-ба­ха­­дұр, одан чингиз-хан туады. бұлар және олардың ұрпағы – бәрі нұрдан туған жалайырлар (дәрлекиндер) . сонда тек шыңғысхан ғана қалайша жалайыр болмайды?

түрік тілін түсінбеитіндер шыңғысхан сө­зінің төркінін, меніңше, дұрыс талдап жүр­ген жоқ. бәрі “шың” дегенді “күшті”, “мық­ты” деп түсіндіреді де, “гис” деген со­­ның көпше түрі деи салады. ал түрік ті­лін­де “гис”, “гиз”, “ғыс” деген көптік жал­ғауы бол­ған емес. оның үстіне бір кісінің атына көп­­тік жалғау қосудың қан­дай қәжеттігі бар? ол сөздің мағынасы әрі биік шың, әрі терең құз дегенді білдіретін “шыңқұз хан” болу­ға тиыс. кезінде: “шыңғыс деген ат “шың құз” деген сөз болады», – деп сәкен сеи­фуллин жазған екен

(2007, 7-том, 14-бет) . “шыңғысхан” шы­ғармасында мұхтар мағауин де солай депті.

тарихқа шыңғысханды берген халықтың қай өңірді мекендегенін анықтай түсу үшін, тарих деректеріне тағы ден қойып көре­лік.

рашит-ат-дын: “нәселение китәя обитало бөк-о-бөк с етим (тюркскө-мөнгөлским) наро­дом, с егө областями и (вөөбще) с местәми егө көчевөк” (“жылнамалар жинағы”. 1-том, 2-кітәп, мөсквә-ленингрәд, 1952. 7-бет) .

кәзіргі моңғоляның орналасуы осыған сай келе ме? қытай екеуінің арасында ой­раттар, шүршіттер, таңғұттар, тағы басқалар болған. ал жетісу түріктері қітәймен ол кез­­де де, кәзір де шекәрәләс. шаған, яғни ақ татарлар қамбағай-қағанды қытайға ұс­тап бермек болғанда, дукләт, яғни дулат тай­па-сының адамдары оның ұлына кө­мек­тесіп, аман алып қалады. сол үшін татарлар дулат тайпасын қырғынға ұшыратады (сон­да, 24-бет) .

мен, мысалы, дулат тайпасы кәзіргі моң­ғоля маңайын мекендеді дегенді оқы­ған емес­пін. ал олардан шыққан кәмәр-ад-дын деген адамның моғолстанды, яғни же­тісуді билегенін білемін.

рашит-ат-дын: “в пөследстви кәдән-ба­хадур и кубулә-кәән ушли өсөбнякөм на свой юрты в землю (племени) курәләс” (сон­да, 36-бет) .

құралас руы дулаттың да, қоңыраттың да, жалайырдың да құрамында болғанын ше­жіре айтады. бірәқ бұл тайпалардың бір­де-бырының “өз жұрты” кәзіргі моңғоля емес.

“фуджин на китәйскөм язіке – женә (хатун) , а тәк кәк они (племенә есугеи-ба­ха­ду­ра) жили поблизости пределөв төгө гөсу­дәрствө (т.с. хитая) , то упөтребляли их ві­рәженя” (сонда, 51-бет) .

шыңғысхан кенже інісі темуге-өтчигинге бес мың әскер беріп, елдің сөлтүстік-шы­ғы­сына орналастырады. тарих ол туралы: “егө област и юрт находилис на северө-вөс­төке в өтдәленнөй части мөнгөли (му­гулистән) , тәк что по ту сторону их не было бөлше ни өд­нөгө мөнгөлскөгө племени” (сонда, 56-бет) .

бұл тарихшы өз қәтесін өзі шығарып тұр. моңғоляны моғолстан деп түсінді­ріп­ті. демек, мұндағы әңгіме кәзіргі моң­ғо­ля туралы емес, сол кездегі моғолстан, яғни же­ті­су туралы. өйткені кәзіргі моң­ғо­ляның сөл­түстік-шығысында кенже іні­­сіне басқар­татын қандай моңғол жері болуы мүмкін? оның ар жағында моңғол тай­пасы орналасатындай жер жоқ, мұхит қа­на бар. мұның бәрі моғолстанды моң­ғоля деп қәте аударудан туған келеңсіздік еке­ні көрініп тұр.

“грәнитсә найманов сөединилис с грәнитсәми юрта чингиз-хана” (сонда, 66-бет) .

моңғоляның орналасуы солай ма? моң­ғолдар мен наймандардың екі ортасында ол кезде кереиттер, кеи жерінде меркіттер болды ғой. ал жетісудә солай: жалайырлар мен наймандар быр-бірімен ежел­ден іргелес.

“у джәмуке-сеченә, көтөріи принәдле­жәл в ветви нирун и был предвөдителем и еми­рөм племени джаджират, был рөдственник, ... он отправился на грәбеж и в местнөст, нәзівәемую уләгәй-буләк, в пределәх саари-кехер, бывшую юртом чин­гиз-хана. в тех өкрестнөстях находилос жилище (хәне) джо-чи-тәрмәле из племени джалайр, предки көтөрөгө вследствие төгө, что шәйкә джалайров убила му­нулун, (жену) дутун-мененә, и егө сінөвеи стали пленникәми... и рабами ... предкөв чингиз-хана” (сонда, 85-бет) .

мұндағы әңгіменің бәрі жалайыр тайпа­сына және солар мекендеген жерге қа­тысты. уләгәй-буләгіңіз сарықыр, яғни сә­рөзек аймағындағы айнабұлақ болады. ол араны мекен етушілердің көбі кәзірде де жалайырлар. мұндай сәйкестікті ешкім әдеиі жасай алмайды. тек оны мойындау керек.

“он (он-хан – б.н.) пришел в местнөст, нәзівәемую гусеку-наур, поблизости от юрта чингизхәнә – местө, где они (некөгдә) жили вместе с есугеи-бахадуром, (өткудә) он послал вверх по (реке) келурен к чингис­хәну двух свойх нукерөв” (сонда, 110-бет) .

кәртәғә қарап, осы жағдайды көз ал­ды­ңызға елестетіп көріңізші. мүлдем түсі­не алмайсыз. моңғолядағы керуленнің төмен жағынан он-хан қалай келеді? оның елі о жақта емес, кереилер мен керуленнің екі ортасында хентеи тауы жатыр. және гусе­ку-наур деп отырғаны жетісудәғі бұрқан тауы­ның дәл түбінен ағып жатқан үсек өзені емегенде, қай өзен?!

“в пределәх местнөсти, көтөрую называют саари-кехер “чингиз-хан” и он-хан вст­ре­тилис друг с другөм” (сонда, 116-бет)

.

моңғоляда сарықыр немесе сәрөзек ат­ты жер бар ма екен? бұл – таза түрік сөзі. демек, түрік жерінде, жетісудә.

“он (сәнгун – б.н.) ... через ... пределөв мөнгөли (вилаят- и мугулистән) и ушел в област бурк-туббет” (сонда, 134-бет) .

тарихшы-аудармашының моғолстанды моң­ғоля деуіне тағы куә болдық. тибетке же­тісу арқылы өткені беп-белгілі болып тұр. бір сөзді теріс түсіндіру арқылы қан­ша­ма тарихты тас-талқан қылып отыр.

“пөсле төгө менгу-кәән устройл курилтәй в местнөсти ..., көтөрәя находится в се­ре­дине мөгулистәнә” (рашит-ат-дын. “жыл­на­малар жинағы“, іі-том. м-л, 1960, 145-бет) .

мұндағы көп нүкте тұрған жердегі сөзді ау­дармашы ю.п.верхөвски мен сілтеме­лерді түсіндіруші б.и.пәнкрәтөвә “хорхонах джубур” деп табады. біз бұл “джубурдың” шұбар екенін айтқамыз. сонда ол шұбар­дың мөғөлстән–жетісудің дәл ортасында екені дәл айтылып тұрған жоқ па?

шет жерде ұзақ соғысып, елді сағынған шың­ғысхан әскерлерінің мына сөзіне қа­раңызшы: “тепер мы, освободив сердтсе от (заботы) о них, сөгләснө требөвәню, кө­төрөе было өпределенө прикәзөм чингисхәнә, бөг даст, смөжем прибыт в мөгулистән” (ра­шит-ат-дын. “жылнамалар жи­на­ғы“, м-л. 1952. 1-том, 1-кітәп, 226-бет) .

олардың туған жері кәзіргі моңғоля емес, жетісу, яғни моғолстан екені осы сөз­дән анық көрініп тұр.

шыңғысхан 1224 жылы ресеи жерінен ора­лады. оны тарих былай жазады: “көгдә он дөшел до пределөв свойх орд, к нему выш­ли нәвстречу кубиләй-кәән, көтөрөму было один­надтсат лет, и хуләгу-хан көтөрөму было девят лет. случайно в етө время ку­биләй-кәән подбил зайтса, и хуләгу-хан дикую көзу в местнөсти айман-хой, на грәнитсе страны найманов, близ имил-кучинә, по ту сторону реки хиле (?) , поблизости от области уигурөв” (сонда, 229-бет) .

еміл өзені шыңғысхан ордасының шеті са­налса, орданың өзі сол маңайда, яғни же­тісудә екенін болжау соншалық қиын ба? жә­­не емілге жақын жерде деп анық айтып тұр ғой. хиле дегені, сірә, іле болар?

“в мөнгөли ест болшая гөрә, көтөрую называют бурхан-халдун (мен осы ау­дармаға күмәндімін. “в мөгулистәне” болуы мүмкін) с өднөгө склөнә етөй гөрі стекәет мнөжествө рек. по тем рекәм – бесчисленніе көличес­твө деревев и мнөгө лесә. в тех лесәх живут племенә тайджютов. чингис-хан (сам) выбрал там местө для свөегө пөгребеня” (сон­да, 233-бет) .

тайджют тайпасының жалайырларға жа­татынын жоғарыда айтқамыз. жалайырлар­дың ежелден жетісудә тұратыны тағы белгілі. ендеше бурхан-халдун моң­ғоляда емес, мөғөлстән–жетісудә. шың­ғыс­хан сонда жерленген.

кереилердің мекен-жәйі жәйіндә тарих былай деиді: “они (предстәвляют) собою род мөнгөлөв, их өбитәлище ест (по рекәм онону и керулену, земля мөнгөлөв. те өкругә близки к грәнитсәм хитәйскөй страны” (рашит-ат-дын. “жылнамалар жинағы”. 1-том, 1-кітәп, м-л., 1952. 127-бет) .

енді кәртәғә қарап көріңіз. моңғоля­да­ғы херлен мен ононның қай жағында ке­реилер тұруы мүмкін? ондай жерді таба ал­майсыз. ал олар шыңғысхан кезінде де, кә­зір де жетісудә жалайыр тәйпәсімен іргелес өмір сүріп келеді.

тыпты былай ойлауға да болады: керулен мен ононның бойында жалайырлар, ма­ңайында кереилер, оның қасында меркіттер, сол төңіректе татарлар, қоңыраттар, дулаттар тұрса, сонда кәзіргі моңғолдардың өзі қай­да тұрған?

әләкөлдің шығысында тоқта деген тау, жәй­ләу бар. ол, сірә, меркіттердің ханы тоқ­таның әтімен аталған болу керек. өйт­кені тарихтарда айтылатын жер мөлшері соған сәйкес келеді.

кербүләқ ауданында, сәрөзектің шы­ғы­сында шаған деген тау бар. оны қазақтар бұ­рын жеке тау депті. “тұлыған бөлтәқ” де­генді тілеуберді тұл бөлек тау, яғни жеке тау деп түсіндіреді. “шаған” дегеннің қа­зақша “шаңқан” деген баламасы бар, “ақ” дегенді білдіреді. шыңғысхан бір татар баланы бесінші балам болады деп, бөртенің бауырына салып, атын шаған қояды. ол үл­кеигенде бүкіл шаруашылыққа қарап, азық-түлік дайындап, мал-жанға ие болады. соның ауылы орнаған жер кеиін, сірә, ша­ған аталып кеткен болу керек.

әлтінемел мен бәркөрнеудің екі ортасында кереи сайы, жалаңаштың шығы­сын­да үш меркі (үлкен меркі, орта және шет меркі) сайы бар. соның бәрі шыңғысхан тә­рихімен байланысты.

шыңғысханнан бір ғасыр бұрын жасаған махмұт қашқари іле өзенін ыла деиді. ылай дегені болу керек. шыңғысханға қатысты ың­ғайсыз жәйттің бәрін «құпя шежіре» де, «қузауыр» да, рәшит-ат-дын де жасырып-жауып жазады. мәселен, қәзібек бек тауа­сарұлы: «темірдің (шыңғыстың) әкесі есу­кеи ерте өліп, оның шешесі өлең қо­ңыраттың белгілі биы меңлекеге тиген-ды. өлең­нің мең­ле­кеден туған он ұлы темірді бө­лектеп, шы­дат­паған. сонан соң ол олардан безіп, қайта жалайыр ішіне қашып кет­ті», – деиді ( «тұп-тұқыяннан өзіме ше­иін», 1993, 95-бет) . шежіреші ақын қа­зан­ғап байболұлы да осы-ны айтады. алайда, рә­шит-ат-дын өлеңнің тағы күйеуге тигенін ай­тады да, бірәқ оның ол күйеуінен де ба­лалы болғанын айтпайды. ал «құпя ше­жіре» ол жағына бармаған. соған қарағанда, шың­ғысхан ыла (и) даря­ның бойында туып-осты дегенді де айтқысы келмеи, үлкен (онан) даря деп, өзеннің өз атын емес, сыи­патын айтқан болу керек деп ойлаймын. ілені өнөнмен шатастыруымыздың басты се­бебі содан болса керек.

«шыңғысхан наймандарды шауып, таян-хан­ды өлтірген соң, барыс жылы ұлы жиын өт­кізіп, ұлы той жасап, онон өзенінің бойына тоғыз түпті (девяти-көнечніи) ақ туын тік­ті, сонда оған шыңғысхан атын берді» (ра­шит-ат-дын. «жылнамалар жинағы», м-л., 1952, 1-том, 1-кітәп. 138-бет) .

енді махмұт қашқаридың мына сөзіне қа­раңыз: «ханның қол астында елі мен жері, қа­лалары қаншама көбеиіп кетсе де, мәр­тебесі қаншама өссе де, ту тоғыздан асы­рылмайды» («түрік сөздігі», алматы, 1998. 3-том, 182-бет) .

бұл – түрік елінің заңы. ал түрік елінің за­ңы­на бағынып отырған шыңғысхан қа­лайша түрік болмайды?

тағы рәшит былай деиді: «все их юрты прос­тираются от пределөв страны уигурөв до грәнитс хитая и джурдже, в тех областях, кө­төріе ніне называют мөгулистән» (сонда, 153-бет) .

мұны мойындамау, меніңше, шектен шық­қандық. «бұл тайпаның бәрінде нақпа-нақ және анық сақталған рулық баян (ше­жіре) бар, өйткені моңғолдардың ғұрпы со­лай, олар өз бабаларының туыстығын сақ­тайды және дүниеге келген әрбір балаға со­ны үйретеді. моңғолдардан басқа, тек араб­тарды қоспа-ғанда, ешбір тайпада мұн­дай әдет жоқ, арабтар да өз тектерін жа­дында сақтайды», – депті рәшит (сон­да, 13-бет) .

ал бұл әдеттің тек қазаққа тән екенін кім жоққа шығарады? ол моңғолдың кәзіргі моң­ғоляда тұрып жатқан моңғол еместігі осы­дан-ақ көрініп тұрған жоқ па? шың­ғыс­хан­ның: «таңырым өзі жар болсын!» – деп сөй­леуі де, («моңғолдың құпя шежіресі», пе­кин, 138-бет) «мен қазақпын» деп тұр емес пе? біз әзір де солай сөйлеиміз ғой.

осы мысалдардың өзінен де тарих пен та­рихшылардың айтуында үлкен алшақтық жатқанын аңғару қиын емес. қашан шетелдің ғалымдары шайнап берер екен деп күтіп отырмай, түпнүсқә орнына жүретін шы­ғар­маларды өз ғалымдарымыз оқып, тал­дауы қәжет деп ойлаймын. сонда тарихымыз бұр­малауға ұшырамайды. және бұған әлде­-
бі­реулер құсап, “шыңғысханды қа­зақ қыл­ғанда не ұтамыз?” деп төғішәр­ліқ­пен қа­рауға болмайды. өз тарихын түген­деи алмаған ха­лық­ты мықты халық деп айту­ға өзге түгіл, өз аузымыз бармайды. ие­сіз қал­ған тарихты иеленушілер табылады.

“моңғол” сөзінің тұп-төркіні анықтал­мауы да тарихтың бұрмалануына дем беріп ке­леді. “моңғол” деген “мәңгі ел” сөзінің өз­герісінен туындаған деген пікірді хәсен қө­­жәхметөв ініміз айтты. үндестік заңы бойын­ша “мәңгел” деп айтылатын сөзді өз­ге ел “моңғол”, “маңғол” деуі мүмкін. “мәң­гі ел” деген – мәнді, беделді сөз. “маң­­ғұл” деген, “маңу” және “құл” “кісі” деген сөз­дердің қосын­дысы, яғни “көш­пен­ділер” деп қарау­шылар да, “мың қол” деген сөзден шыққан деу­шілер де бар. алайда, бұлар “моң­­ғол” сө­зі­не қатысты әйтілғәнмен, “мо­­ғол” сөзіне тү­сінік бере алмайды. ал “моң­­ғол” дегеннің о баста “моғол” атал­ға­нын тарих анық айтады.

түрік тайпаларының басын қосып бір мем­лекет құрғаннан кеиін шыңғыс-хан ол мем­лекеттің атын жеке бір тайпаның әтімен атамауы – заңды. өйтсе, бақта­лас­тық­тан ешқәшән ел ішінде тыныштық болмас еді. сондықтан бәріне ортақ ат қоюы – орынды. ол ат – моғол.

“шыңғыс-ханның атасы иесуге-баһадур мо­ғол қауымында патша болды”, – деиді қа­дырғали би қосымұлы жалайыр “шежіре жи­нағында” (талдықорған, 2008, 42-бет) .

құбылай-ханның қытайда жүргізген бас­шылық саясатын айту барысында рә­шит-ат-дын: “а мо-тсян – етө та же деревня и (ли) ху­тор”, – деиді, ал оны түсіндірушілер: “мо-тсян, дословно “сотня земли” и “тысяча земли” деиді (“жылнамалар жинағы”, 2-том, м-л., 1960, 177-бет) .

бұған қарағанда, егер “мо” деген ол кез­де «мыңдаған», «жүздеген» сяқты «көп», «мол» деген мағына берген тәрізді. “мо-қол” деген онда “мол қол” деген мағына бер­меи ме?

түрік сөзін бір түсінсе сол түсінеді-ау деи­­тін қадырғали жалайырдың сөздеріне мән беріп көреиік: “бұл қауым да белгілі, тә­жіктер оларды «моғол» деп атайтын. бұ жа­мағаттардың да қауымдары өте көп еді... жыл­дар өткен сайын көп болып өсіп-онды. олар­дың ұрпағы тіптен көп болды. есім­де­рі­нің моғол атауы солай кетті, тағы бір бас­қа қауым­дар өләрмен еді. алла-тағала жар болып, төрт жүз жылдай уа­қыт өткен соң, олар­дың ұрпақтары көбе­иіп, іргелі ел болды... оларды, яғни осы­нау қалың түрікті «мо­ғол» деп атады (“ар­мысың, әз баба” кітәбі. қа­дырғали би қосымұлы жалайыр. “ше­жірелер жинағы”. аударғандар: н.мингулөв, б.көмекөв, с.өтенязөв. талдықорған, 2008. 13-бет) .

бұған қарағанда, “мо” сөзі “мол” дегенді біл­діреді. бұл сөз – шыңғысхан мемлекет құрғанға деиін де бар сөз. өзәрә жалайыр ішіндегі айтыс-тартыста шыңғысханның ті­келеи бабалары өзгеден молмыз, көппіз, әуізбірліктіміз деген ниетпен өздерін мо­ғол атаған тәрізді. сол ат кеиін шыңғысхан құр­ған мемлекетке де атау болған. шың­ғыс­ханның өз әтәмекенінде “моғол”, “мо­ғол-стан” деп дұрыс әйтілғәнімен, сырт жер­де «моңғол», «маңғұл», «мұңғұл» болып бұр­маланып кеткен болу керек.

(← кері)

Нақты қайнары: http://www.elarna.net/koru_kk.php?tur=15&id=113310
Пікірлер

Жолдаушы №: 5027 - Уақыты: 2015/03/04 - 19:42

Адайдан екі бала – Қүдәйке (Ад-гу) , кішісі Келінберді (Ад-лу) . Қүдәйкеден екі бала – Тәзіке, кішісі Қосай. Келінбердіден алты бала – Құнанорыс (Рысқұл) , Ақпан, Балықшы (Шыбынтай) , Бұзау (Жеменей) , Тобыш, кенжесі Мұңал (Моңғол) . Мұңалдан - Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы, Алақұнан. Сонда Шыңғысханның шыққан Қиян (Қият) руы былайша өрбиді. Шыңғысхан тегі Қазақтың кенжесі - Адайдан – Келімберді – Мұңал - Жаулы - Жары - Мұрат (Кеще) - Шортық - Бұхар - Құрым - Сүйіндік - Тұрнияз - Айытқұл – Қиян болып таратылады. Бұл дерек Адайдың әйгілі биі Алшын Меңдәліүлі шежіресінен алынды (Алшын Меңдәліүлі «Адай шежіресі» Алматы-2002. 67 бет) . Шыңғысханның рулық шежіресі де, таңбасы да, ұраны да Адәйләрмен сәйкес. Қазақ та «Үлкен ұл тақ мүрәгері, кенже ұл қарашаңырақ иесі» делінеді. Өздеріңіз көріп отырғандай, Адай атауы сөз түбірінде Ада (Ата) деген атты иемденген және сөнімен қатар Шежіренің де ең соңында тұр. Қожырбайұлы Мүхәмбеткәрім

Жолдаушы №: 5026 - Уақыты: 2015/03/04 - 19:42

Адайдан екі бала – Қүдәйке (Ад-гу) , кішісі Келінберді (Ад-лу) . Қүдәйкеден екі бала – Тәзіке, кішісі Қосай. Келінбердіден алты бала – Құнанорыс (Рысқұл) , Ақпан, Балықшы (Шыбынтай) , Бұзау (Жеменей) , Тобыш, кенжесі Мұңал (Моңғол) . Мұңалдан - Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы, Алақұнан. Сонда Шыңғысханның шыққан Қиян (Қият) руы былайша өрбиді. Шыңғысхан тегі Қазақтың кенжесі - Адайдан – Келімберді – Мұңал - Жаулы - Жары - Мұрат (Кеще) - Шортық - Бұхар - Құрым - Сүйіндік - Тұрнияз - Айытқұл – Қиян болып таратылады. Бұл дерек Адайдың әйгілі биі Алшын Меңдәліүлі шежіресінен алынды (Алшын Меңдәліүлі «Адай шежіресі» Алматы-2002. 67 бет) . Шыңғысханның рулық шежіресі де, таңбасы да, ұраны да Адәйләрмен сәйкес. Қазақ та «Үлкен ұл тақ мүрәгері, кенже ұл қарашаңырақ иесі» делінеді. Өздеріңіз көріп отырғандай, Адай атауы сөз түбірінде Ада (Ата) деген атты иемденген және сөнімен қатар Шежіренің де ең соңында тұр. Қожырбайұлы Мүхәмбеткәрім

Жолдаушы №: 3681 - Уақыты: 2013/08/15 - 16:00

Шыңғысхан тарихын зерттеушілер!!! Орхон-Енесей жазуын зерттеңдер!!! Сол жазудың "егізі" -ол "Ырық Бітіг" жазуы. Ол жазу қағаз бетіне жазылған кітәп. Оны 8 ғасыр мен 9 ғасырдың басы деп сендіреді. Қағаз 11ғасырда пайда болды. Сонда "ЫріқБітіг" қағаз пайда болғанға дейін қағазға жазылған ба? Шындығында ол 13 ғасырда жазылған Жапалақ (Шигу-Хутуху) жорығы туралы (Үгедей-Үкітәй -Жапалақ болуы ғажап емес) Бар құпия сол Орхон-Енесей жазуларында!!!!

Жолдаушы №: 3620 - Уақыты: 2013/07/21 - 06:31

Шыңғысхан атауы- Шыңғыс (Чингиз) шатқалында демәліп жатқанда Хан атағанда, сол Шыңғыс өзенімен аталған. Қәзір ол жерде Чингис атаулы ауыл бар. 200 жыл боданда болған кезде, наймандарды Қазақ жеріне ығыстыру, тарихты білетін азаматтарды құрту салдарынын, ұмыт болған. Қәзір Майма өзені маңында "майман руы" "өмір" сүруде. "майман" сөзінің өзі орысша бұрмаланғанының салдары.

Жолдаушы №: 3619 - Уақыты: 2013/07/21 - 06:17

Шыңғысханның шыққан жері және жорыққа аттану орталығы-ол Алтай. Ал Алтай өздеріңіз білесіздәр, Найман руының көшіп -қонып жүретін жерлерінің бір бөлігі .Салыстырыңыздар мына жер аттары нені білдіреді: Барын-ауыл, Тюмучин-Тюмучин өзені, Чингиз өзені (урөчище) , Тяхта (Тұяқты-Бурхан-халдун) , Тенгелик- Теньгә өзені,Онөн-Ор-сулы өзені,Аләш өзені, Сілеті-Теңіз (перепліли через мөре С.С.мөнгөлөв) , булюк-бөлек,Хәблән-кәблән, Чжаухасун-Жауқазын т.с.с.

Жолдаушы №: 3618 - Уақыты: 2013/07/21 - 06:02

Трәнскрипция по С.Малову: 57) бунтугі бар ерісер, не буңу бар ертечі ерміс Русский перевөд: 57) Окәзәлся бы (кәкөй- либо) бездельник, то что за гөре имел бы (этот народ) ! Читәется по Кәзәхский: 57) ..бұнтағы бар ерісер, (ә) не бүңі бар Ертісі-жеріміз. Перевөд на русский: 57) ...есть пөследөвәтели, и есть там земли Иртыша (бәссейнә Иртыша) ... В перевөде смысл трәнскрипции пөтерян вөөбще.Слөвө «ерісер»-өзнәчәет «пөследөвәтели», кәк можно это не понять? Откудә появился «бездельник»? Трәнскрипция по С.Малову: 58) Түрк білге қаған іліңе бітітдім бен білге Тоңқуқ Русский перевөд по С.Малову: 58) Я, мудрый Төньюкук, прикәзәл написать (это) для народа тюркскөгө Бильгя-кәгәнә. 91 Читәется по Кәзәхский: 58) ...Түрік білге қәні!Еліңе бата етдім бен, білге Тонқоқ,... Қандай керемет *жүректен шыққан сөздер!!! Тек қана *Ұлы Анамыз* айта алатын сөздер!!! Перевөд на русский: 58) ...Знәйте это, Тюрки! Я бләгөсләвилә эти гөсудәрствә! знай Тонқоқ... Эти слова пөдтверждәет, что мать Чингисхәнә игрәлә большую роль в создании гөсудәрствә. И вөөбще в истории тюркөв и она имеет пөлнөе *право* (зәслуживәет) написать эти слова!. «Сөкрөвеннөе скәзәние» §242. « Пөрешив, віделить уделі для мәтери, сінөвей и младших брәтьев, Чингис-хан прөйзвел тәкөе рәспределение. Он скәзәл: «Мәтушкә бөльше всех потрудилась над сөзидәнием гөсудәрствә.....»

Жолдаушы №: 3617 - Уақыты: 2013/07/21 - 05:57

Орхон-Енесей жазуында: Қадырхан ( Қайырхан) , Күшлікхән, Бұңдыпхан, Жоғшы (Жошы) ,Шағатшы (Шағатай) , Төлеш (Төлехән) , Берке оқушым (Беркехән-9жаста) , Жапалақ-Күлтегін- хан (Шигу-Хутуху) , Желме хан, Бөрте -кіші ана,Тон-қоқ (Сара Көк-тан-бике) , Құбықлай (Құбылайхан) , Төрхән -Тархан (Шыңғысхан) , Тоқар (Отырар) ,Соғды (Самарқанд-Соғды-Марқанд) ,Бұқар (Бухара) , Қылыш (Хөрезм) , Жүр-Жүр (Ин-ин-қыт., Хир-Хир-араб.) ,Жасыл өгіз ( Түркістән) т.с. қала аттары мен жер аттары жазылған

Жолдаушы №: 3616 - Уақыты: 2013/07/21 - 05:43

Ұлы дала. Шыңғысхан Отырарды жаулап алуының шындығы тарихта дүріс көрсетілмеген.Шіңғісхәнғә дейін Отырар кәләсінің аты Тоқар болуы тиіс еді.Төқәрді билеген кіпшәқ билеушісі бөлғәнімен Тоқар қаласы "Тоқар" халқының (тарихтан білесіңдер, олар түркіленген грек пішінді (метистер) болатан) және де Шыңғысханның сәудәгерлерін өлтірген "жауыздар" еді. Таңғұттарға,Қытайға жасайтын жорығынын қоя тұрып, Орта Азияға амал жоқтан аттанған. Шыңғысханға қауыпты Қытай мен Таңғұттар болатын. Шыңғысхан туған жері же бұрмаланып отыр.Шыңғысхан тарихының "кілті"-ол Орхон-Енесей жазулары. Сол жазуларда Шыңғысханның балаларының туған жері- "Ащы Шөл Апан"-қәзіргі "Гөрькөе көлі" жаны.

Жолдаушы №: 2841 - Уақыты: 2013/03/21 - 20:08

Ote keremet eken...

Көрші сілтемелер

Ең жаңа мақалалар


Алматыда алаяқ кезексіз 1 min
А қ ш мемлекет хатшысын 5 min
Тяншан торы 5 min
Қазақстан мен Біріккен 5 min
Головкин мен Деревянчен 5 min
Осы араны басып көріңіз 5 min
Алматыда алаяқ кезексіз 7 min
Абай поэзиясына 130 жыл 10 min
Жұманың ұмытылған сүнне 10 min
Байқоңырдан ғарышқа ал 10 min
Еуропа лигасы: «Астана» 15 min
Осы араны басып көріңіз 15 min
Алматыда  троллейбус жа 19 min
Ауырып қалған адамның и 24 min
Алматыда алаяқ әйел ұст 25 min
Өтен Ахмет. Той дегенде 25 min
Ауылға деген сағынышты 25 min
Осы араны басып көріңіз 25 min
Ұлытауда халықаралық ау 1 sagt
Оқушылар мектеп бітірге 1 sagt
Қазақстан мен БАӘ ғарыш 1 sagt
Жаңа жүңгө құрылғандығы 1 sagt
Петропавлда тоқтап қалғ 1 sagt
Президент Әкімшілігі Қа 1 sagt
Осы араны басып көріңіз 1 sagt
Шымкентте «ақылды» тұра 1 sagt
Алматыда көлік қоятын т 1 sagt
Қазақстан мен БӘӘ ғарыш 1 sagt
Бораннан сақтанудың көк 1 sagt
Өскеменде «Өңірлік I әй 1 sagt