ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-141301382836 %64 %
2019-10-151347355232 %68 %
2019-10-1614431128 %72 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 14:07 - 2019/10/10


قازاق ءتىل ءبىلىمى – شوعىر-شوعىر جۇلدىزدارى بىردە جىمىڭداپ، بىردە جارقىراعان القاراكوك اسپان، ءوز الدىنا­ ءبىر گالاكتيكا. گالاكتيكاداعى ءار شوعىردىڭ ءوزىنىڭ اتى بار، ءارقايسىسى ءوزىنىڭ عانا نۇرىمەن، ءوزىنىڭ عانا ەرەكشە­ ساۋلەسىمەن نۇرلانادى. ال قازىرگى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوشى كوگىندە ماڭگىلىك ورناعان ۇركەرلەرگە قاراپ باعىتىن جوندەيدى، كوشىن تۇزەيدى. ال الىپتار پلەياداسىنداعى جانى تازا، ويى جۇيرىك، قالامى ۇشقىر، عىلىمداعى ادىمى قارىمدى اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ ورنى ەرەكشە. رابيعا اپامىزدىڭ ەسىمىنسىز قازاق ءتىل ءبىلىمىن كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، ءتىل ءبىلىمى تالاي بوياۋىنان، وندا دا قانىق بوياۋلارىنان ايىرىلار ەدى.
ر.سىزدىق عىلىمداعى جولىن ابايدىڭ ءتىلىن تالداۋدان باستادى. اباي ەستەتيكاسىن ۇلى اقىننىڭ ءسوزىن ءتىرىلتۋ ارقىلى جەتكىزۋدى كوزدەدى. ابايدى ۇعىنۋ ءۇشىن ابايعا دەيىنگى كوركەم ءداستۇردى يگەرىپ، ودان دا بۇرىن اقىن ويىنىڭ تەرەڭ يىرىمىنە بويلاعاننان كەيىن ابايدىڭ ۇلتتىق كوركەم داستۇرگە قوسقان جاڭا­لىقتارىن ايقىنداۋعا بولاتىن-دى.

وسى ىسكە بەل بۋعان رابيعا اپاي «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى» (الماتى: عىلىم، 1968)، «اباي ولەڭدەرىنىڭ سينتاكسيسى» (الماتى: عىلىم، 1970)، «ابايدىڭ ءسوز ورنەگى» ­(الماتى: سانات، 1995) دەگەن ءۇش بىردەي ىرگەلى ەڭبەگىن جازدى. كەيىن وسى ەڭبەكتەرىنە «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنا ارناپ جازعان ماقالالارىن قوسىپ «اباي جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبي ءتىلى» (الماتى: ارىس، 2004) توپتاماسىن ء«تىل ءبىلىمىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى» سەرياسى بويىنشا ءبىر توپ شاكىرتتەرىنىڭ قولداۋىمەن جارىققا شىعاردى. ۇلى ابايدىڭ تىلدىك تۇلعاسى وسى عىلىمي ەڭبەكتەردەگى تالداۋلار نەگىزىندە اشىلعان-دى. ءۇش كىتاپتان سوڭ، ەندى اباي تۋرالى ايتار ەشتەڭە قالمادى دەمەدى. كەرىسىنشە، وسى ماسەلەنى تەرەڭ يگەرگەن ناعىز عالىمنىڭ پىكىرىن ايتىپ: «…سۋرەتكەر ءتىلىن تانۋدىڭ ءبىز بارماعان قىرلارى ءالى دە از ەمەس ەكەنىن ايتامىز، ول قىرلار (زەرتتەۋ اسپەكتىلەرى) جەكە تانىمدىق ىزدەنىستەرمەن قاتار، كوركەم ءتىلدىڭ جالپى تەوريالىق ماسەلەلەرىنە دە قاتىستى بولاتىنىن جانە ايتامىز. بۇل – الداعى شارۋالار، بىزدەن كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ، اسىرەسە جاس تالاپتاردىڭ قولىنا الاتىن يگىلىكتى ءىسى دەپ بىلەمىز» دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
عىلىمي ەڭبەك بەلگىلى ءبىر ورتاعا ارنالادى، نەگىزىنەن قاساڭ عىلىمي تىلمەن جازىلاتىندىقتان، ءبىر سالا ءۇشىن تاپتىرمايتىن ەڭبەكتەردى بىلايعى جۇرت ءتۇسىنىپ، باعالاي بەرمەيدى. ال رابيعا اپايدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن فيلولوگتار كوركەم شىعارمانى وقىعانداي قۇمارلانا وقيدى. ويتكەنى عىلىمي ءتىلدىڭ قاساڭدىعىن، ستاندارتتار مەن شابلونداردىڭ سەڭىن بۇزىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ادەمى بوياۋىمەن سويلەتتى. وسى ەڭبەكتەرىندەگى ءبىر ماسەلەدەن ەكىنشىسى تۋىنداپ، بىر-بىرىمەن بەرىك بايلانىسىپ جاتاتىن وي جەلىسى مەن قورىتىندى تۇجىرىمدارىندا قانشاما كونتسەپتۋالدىق تۇيىندەر، تەزيستىك باعىت، پەرسپەكتيۆالى وي ايتىلدى. ول ويلار مەن تۇجىرىمدار اباي تۋرالى عانا ەمەس، قازاق ادەبي تىلىنە دە بايلانىستى ەدى. ادەبي ءتىل نورمالارىنىڭ ۇزاق عاسىرلىق دامۋ ۇدەرىسىنىڭ جەمىسى ەكەنىن تۇسىنگەن عالىم قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ابايعا دەيىنگى تاريحىنا بارۋدى كوزدەيدى. «بۇعان دەيىن دە قازاق ءتىلى تاريحىنىڭ جەكە پروبلەمالارى، بەلگىلى ءبىر كەزەڭ داۋىردەگى كۇي-قالپى، اباي مەن ىبىراي سياقتى قالام يەلەرىنىڭ ادەبي ءتىلدى دامىتۋداعى قىزمەتى مەن ورنى ءتارىزدى ماسەلەلەر عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ، ناقتى تالداۋلاردىڭ وبەكتىسى بولىپ كەلدى. …سان عاسىرلىق تاريحى بار، ميلليونداعان ادامدارعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان، مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىنا يە بولعان قازاق ءتىلى سياقتى ءىرى ءتىلدىڭ تۇتاس تاريحىن تانىتۋ ءۇشىن، ونىڭ بەلگىلى كەزەڭدەردەگى كۇي-قالپىن سيپاتتاۋ، جەكە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلىن تالداۋ، فۋنكتسيونالدىق ستيلدەرىنىڭ پايدا ­بولىپ، ءارى قاراي قالىپتاسۋىن زەرتتەۋ، جەكە قالامگەرلەردىڭ ۇلەسى مەن ءرولىن كورسەتۋ سياقتى جۇمىستاردان باستاپ، ادەبي ءتىلدىڭ ءوزىنىڭ ستاتۋسىن ايقىنداۋ، دامۋ كەزەڭدەرىن داۋىرلەرگە ءبولۋ، ءار كەزەڭدەگى دامۋ پرينتسيپتەرى مەن باعىتتارىن دۇرىس تابۋ ءتارىزدى قىرۋار ماسەلەلەردى شەشىپ الۋ كەرەك بولادى» دەگەن عالىم ءحV-حىح عاسىرلارداعى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن ءبىر باعىتپەن جۇيەلى زەرتتەي كەلە، «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى»، «سوزدەر سويلەيدى» اتتى مونوگرافيالارىن جازدى.
«سوزدەر سويلەيدى» – ادەبي ءتىل ­تا­­ريحىنداعى سۇبەلى ەڭبەك. قالىڭ جۇرت­شىلىققا باتىرلار جىرىنداعى، ليرو-ەپوستارداعى، ءحV-حىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ تىلىندەگى، باعزى ماقال-ماتەلدەردەگى ماعىناسى كۇڭگىرت، تۇسىنىكسىز سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ ءمانىن اشىپ، تۇسىندىرگەن ەڭبەك. وسى ەڭبەكتەن «جەر قىلۋداعى» «جەردىڭ» «ۇيات» ەكەنى، جەتىمنىڭ «قۇلدار» ماعىناسىن بەرگەنى، «شاشىن دىندانمەن تارانعان» دەگەندەگى «دىنداننىڭ» ء«پىل سۇيەگىنەن جاسالعان قىمبات، اسەم تاراق ەكەنى»، سونداي-اق «كەرىك» دەپ «جىلقىنىڭ موڭعولدىق تۇقىمىن اتايتىنى» اسا قىزىق تىلدىك فاكتىلەرمەن اشىلعان.
رابيعا اپاي ءوز ىزدەنىستەرىنىڭ ەڭ جەمىستى جىلدارىن قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تەورياسى مەن ادەبي ءتىلدىڭ ءارقيلى اسپەكتىلەرىن تاراتۋعا، تالداۋعا ارناعان. بۇدان كەيىنىرەك ادەبي ءتىلدىڭ ستاتۋسىن ورنىقتىرۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتۋ سياقتى قازىرگى زامانعى ادەبي ءتىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋىنداپ جاتقاندا دا قاراپ وتىرا الماعان عالىم تەزيستىك باعدارى بار بىرنەشە عىلىمي ماقالالارىن جازدى. «قازاق ءتىلىنىڭ انىقتاعىشىن» جانە «تىلدىك نورما جانە ونىڭ قالىپتانۋى» (استانا، 2001) اتتى مونوگرافياسىن جازدى.­ قالىپتانۋ، ياعني كوديفيكاتسيالانۋ،­ نورما ماسەلەسى، ءتىلدى داۋىرلەۋ، ادەبي تىلگە انىقتاما بەرۋ، ت.ب. ادەبي ءتىلدىڭ قابىرعالى پروبلەمالارى. سوڭعى جىلدارى جاريالاعان «تىلدىك نورما­ جانە ونىڭ قالىپتانۋى» ەڭبەگىندە ء«تىل مادەنيەتى دەپ نەنى تانيمىز؟ ءتىل مادەنيەتى دەگەنىمىز – تىلدىك نورمالاردى، ونىڭ ىشىندە ادەبي ءتىل نورمالارىن دۇرىس ساقتاۋ ارەكەتى. ءتىل مادەنيەتى دەگەنىمىز – سوزدەردى دۇرىس، ورنىمەن قولدانۋ (لەكسيكالىق)، دۇرىس قۇراستىرۋ (سينتاكسيستىك)، دۇرىس قيۋلاستىرۋ (مورفولوگيالىق)، دۇرىس دىبىستاۋ (ورفوەپيالىق)، ساۋاتتى جازۋ (ورفوگرافيالىق)، ءتىلدى اسەرلى ەتىپ جۇمساۋ (لينگۆوستيليستيكالىق) نورمالارىن ۇستانۋ، ورنىقتىرۋ، جەتىلدىرۋ» دەپ، قاراستىرىپ وتىرعان ماسەلەلەرىن ايقىنداپ بەرەدى.
عالىم ءومىر بويى اۋىزشا ادەبي ءتىل ۇعىمىن شەتتەتۋمەن كەلىسپەدى. ول كىسى «اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەڭ قۇندىلارى جازبا­ ادەبي تىلگە ءبىر تابان جۋىق تۇرعان، اۋىزەكى ءتىل مەن جازبا ادەبي ءتىلدىڭ ارالىعىنداعى كوپىر» سانادى. ادەبي ءتىلدى زەرتتەيتىن ماماننىڭ ديالەكت، جارگون، اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلى، جازبا ءتىل سياقتى تىلدىك ­كاتەگوريالار تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگى، وسى قۇبىلىستارعا بايلانىستى تىلدىك دەرەكتەر مەن مول ماتەريالدى يگەرۋى، ءسوز توركىنىن ارىدەن قوزعاۋى، ءسوز سىرىن تانيتىن دا، تانىتا دا الاتىن قارىمى بولۋى كەرەك. ال تىلدەگى كەز كەلگەن ۇساق دەتالدارعا دەيىن كوڭىل ءبولىپ، نازىك سەزىمتالدىقپەن زەرتتەۋدى ادەتكە اينالدىرعان عالىم ءۇشىن بۇلاردىڭ ءبارى دە ەرتەدەن-اق ءتول قاسيەتكە اينالعان. ول ءوز زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن سان عاسىرعا كەڭىتتى، اسان قايعىدان باستاپ، ماحامبەتكە، بۇحارعا، دۋلاتقا دەيىنگى بەس عاسىر وكىلدەرىنىڭ مۇرالارىن ادەبي مۇرا دەپ قاراستىرىپ، ولاردى ادەبي ءتىلدىڭ اسپەكتىسى رەتىندە زەرتتەدى. ادەبيەتشى عالىمداردىڭ ءحV-حىح ع. ءىى جارتىسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ كولەمدى، كوركەم شىعارمالارىن ادەبيەت ساناتىنا قوسپاي جۇرگەندەرىنە قىنجىلىسپەن قاراپ، بۇل ءداۋىر مۇرالارىنىڭ فولكلوردان بولەك، ادەبيەتتىك شىعارمالار ەكەنىن دالەلدەي كەلىپ: «قىسقاسى، قازاقتا حالىق ادەبيەتىنەن وزگە، ءبىراق وعان ەداۋىر ۇقساس كەلەتىن پروفەسسيونال ادەبيەت ءومىر ءسۇرىپ كەلدى، ونىڭ ءتىلى ادەبي ءتىل ساناتىنا كىرەدى» دەپ، بۇل داۋىرلەرگە تيەسىلى مۇرالاردى «اۋىزشا ادەبي ءتىل» تەرمينىمەن اتاۋدى ۇسىندى. سوندىقتان دا حالىق اۋىز ادەبيەتى – «عاسىرلار بويى دامىپ جەتىلگەن حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءتىلى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ العاشقى ارناسى بولىپ تابىلادى، ويتكەنى ول شەشەندىك، ديداكتيكالىق، جاۋىنگەرلىك، الەۋمەتتىك، ليريكالىق جانە تاريحي سيپاتتاعى كەيىنگى پوەزيا ۇلگىلەرىنىڭ تۋىنا نەگىز بولدى».
رابيعا ءساتىعاليقىزى ءحV-حVىى عاسىرلارداعى ادەبي ءتىلدى تانىتاتىن وكىلدەر مەن ولاردىڭ پوەزياسى تۋرالى ءۇش ءتۇرلى ءپرينتسيپتى كوزقاراسىن ۇسىنىپ: ­«1) ءحV-حVى­ عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جيرەنشە،­ اسان، دوسپامبەت، شالكيىز، قازتۋعان، شوباندار نوعايلى-قازاق جىراۋلارى بولىپ سانالۋى ءتيىس. 2) بەلگىلى ءبىر ولكە تۇرعىندارىنا (باتىس قازاقستان) ءبىرشاما تۇسىنىكتى بولىپ كەلەتىن بۇل جىرلاردا كەيبىر لەكسيكالىق جانە گرامماتيكالىق كونەلىكتەرىنىڭ وزگەرمەي جەتۋى جانرلىق ەرەكشەلىككە بايلانىستى، ەتىستىكتەردىڭ وزگە تۇلعالارمەن الماسۋىنا جانر ءتۇرى (مىسالى، -ار-دىڭ باسقا تۇلعامەن) كوپ مۇمكىندىك بەرمەگەن. 3) اۆتورلى ادەبيەتتىڭ فولكلورمەن قاتارلاسا ءومىر سۇرۋىنە قاراماستان، اۆتوردىڭ وزىنە ءتان جىرلاۋ مانەرى، ءسۇيىپ قولداناتىن كوركەمدەۋشى ەلەمەنتتەرى ساقتالادى، سونىمەن قاتار بۇل تۋىندىلاردا ناقتى وقيعا، ونىڭ بولعان جەرى، ناقتى ادامداردىڭ اتتارى ايتىلاتىندىقتان، فولكلورلىق شىعارماداعىداي وزگەرتىپ ايتۋ ەركىندىگى شەكتەلەدى. بۇل اۆتورلىق دارالىقتىڭ بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتەن قاراعاندا بۇحار جىراۋدىڭ ورنى ەرەكشە» دەپ اتاپ كورسەتەدى. سولاي بولا تۇرسا دا، بۇحار – وزىنە دەيىنگى پوەزيا ءداستۇرىن بەرىك ۇستانۋشى، جالعاستىرۋشى. ونىڭ ءداستۇردى جالعاستىرۋشىلىعى مىنادان بايقالادى: 1. كوركەمدەۋىش ەلەمەنتتەردى (-عان جۇرناقتى ەسىمشە مەن ينۆەرسيالانعان تىركەستەردى (تاس ەمشەگىن جىبىتكەن)، تۇراقتى ەپيتەتتەردى (قۇلاندار وينار قۋ تاقىر); 2. بەلگىلى سوزدەر توبىنىڭ تەك ەپيتەتپەن كەلۋى (اق الا وردا، ەڭسەسى بيىك بوز وردا); 3. ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ 7-8 بۋىندى جىر ولشەمىمەن كەلۋى; 4. سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ جىردىڭ ورتاسىندا، يا بولماسا باسىندا نەمەسە اياعىندا قايتالانىپ كەلۋى. بۇحار جاڭاشىلدىعى نەدەن بايقالادى دەگەندە، ەڭ ءبىرىنشى ءتىل ۇشىنا ورالاتىنى – كەڭ تاقىرىپتا جىرلاعانى. ەكىنشى – وبرازداردى جاڭاشا سۋرەتتەۋى. بۇحاردا وعان دەيىنگى جىراۋلارعا قاراعاندا اراب-پارسى سوزدەرى دە وتە كوپ كەزدەسەدى. بۇل داۋىردەگى ادەبي ءتىل الدىڭعى داۋىردەگىدەي پوەزيا ءداستۇرىن جالعاستىرعان، ءارى قاراي دامىتقان ءداۋىر بولدى. دەگەنمەن، ماحامبەت، دۋلات اتتارىمەن بايلانىستا قارالاتىن بۇل ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىگى از ەمەس.
ماحامبەت تۋرالى عالىم ر.سىزدىق: «ماحامبەت تاريحتا جىراۋ ەمەس، اقىن دەگەن اتپەن تانىلدى، ءبىراق ادەبيەت پەن تىلدەگى ورنى جىراۋلىق پەن اقىندىقتىڭ تۇيىسكەن جەرىندە. ول – جىراۋلار مەكتەبىنىڭ ءنارى مەن بارىن الىپ، ونى اقىندىق داستۇرگە قيۋلاستىرعان قالامگەر» دەيدى. ­شىنىندا دا، ماحامبەت ولەڭدەرىندە ­سوناۋ حV عاسىردان بەرى قالىپتاسىپ كەتكەن كليشەلەردىڭ، اتاپ ايتقاندا، قىرقارلانىپ وتكەن ەر، قابىرعاسىن سوكسە دە، قانىن سۋداي توكسە دە، سۇر جەبەلى وق، كۇشىگەن ءجۇندى وق، اتقانىن قارداي بوراتقان، ادىرناسىن الا وگىزدەي موڭىرەتكەن، ت.ب. كەزدەسۋىمەن قاتار، جىراۋلىق ءداستۇردىڭ جالعاستىرۋشىسى ەكەنىنىڭ بەلگىسى قايتالاۋلاردىڭ (مۇنار دا مۇنار مۇنار كۇن)، ت.ب. بولۋى انىق بايقاتادى.
بۇل داۋىردەگى ادەبي ءتىلدى تانىتاتىن كورنەكتى وكىلدەردىڭ ءبىرى – دۋلات باباتايۇلى. دۋلات – جىراۋلىق داستۇردەن بويىن اۋلاق سالىپ، جازبا پوەزيانىڭ بەلگىلەرىن ورنىقتىرعان، تىڭ وبرازدار جاساعان اقىن. «دۋلات فرازەولوگيا الەمىندە ەكى ءتۇرلى جاڭالىق ەنگىزگەن: ءبىرى – جاڭا پەريفراستيكالىق تىركەستەر جاساعانى، ەكىنشىسى – جاڭا فرازەولوگيزمدەر ۇسىنۋى» دەيدى بۇل تۋراسىندا اكادەميك ر.سىزدىق. دەگەنمەن، «ادەبي ءتىلدىڭ دامۋ تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسى – اسا كۇردەلى ماسەلە جانە ول قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى قاي كەزەڭنەن باستالادى دەيتىن نەگىزگى پروبلەمانىڭ شەشىلۋىمەن بايلانىستى. قازاق فيلولوگياسىندا بۇل جايىندا ءار كەزدە ايتىلعان الا-قۇلا پىكىرلەر از ەمەس. ءداۋىر مەن ءداۋىر اراسىنداعى ستيلدىك وزگەرىستەردىڭ كورسەتىلمەۋى – بۇلاردىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى. مۇندا، ءبىر جاعىنان، حالىق تاريحىنىڭ ماڭىزدى بەل-بەلەستەرى، ساتىلارى، ەكىنشى جاعىنان، ادەبي ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتىنىڭ كەڭەيۋى، ستيلدىك تارماقتارعا جىكتەلۋى، امال-تاسىلدەرىنىڭ جۇيەسى، ءاربىر ءداۋىردىڭ بۇرىنعىمەن سالىستىرعانداعى جاڭالىعى، ستيلدىك وزگەرىستەر جيىنتىعى (ويتكەنى داۋىرلەردى اجىراتۋداعى نەگىزگى مەجە دە وسى، عاسىرلار شەگى ەمەس) جان-جاقتى ەسكەرىلۋى شارت» ­دەگەن ح.كارىموۆتىڭ پىكىرى دە كوكەيدە. ءبىراق اۆتورلاردىڭ قۇرامىنىڭ اۋىسۋى،­ تاقىرىپ اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى جانە سونىمەن­ بىرگە جىراۋلار مەكتەبىنىڭ اقىندار مەكتەبىنە ۇلاسۋى داۋىرلەۋدى مەجەلەۋگە يتەرمەلەيتىنىن دە ايتپاي كەتۋگە بولماس. ەڭ باستىسى، تىلدەگى گرامماتيكالىق جانە لەكسيكالىق، وزگەرىستەر قاتارىندا قوزعالىس بولدى، ادەبي نورمالانۋدا وزگەرىستەر ءجۇردى. وسىنداي از دا بولسا­ ءماندى سانالاتىن وزگەرىستەردى عالىم ر.سىزدىق ءدوپ ­باسىپ، ءدال تانىعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ءXىX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىن ايتۋلى ەرەكشەلىكتەر ءداۋىرى ­سانايدى، بۇل داۋىردەگى ادەبي ءتىلدى ودان ءارى قالىپتاستىرعان، دامىتقان حالىق اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارىنا ر.سىزدىق ­«ايمان-شولپان»، «بەكەت باتىر»، «ماقپال-سەگىز» جىرلارىن جاتقىزادى. سەبەبى، ولار وسى داۋىردە تۋدى، وسى داۋىردەگى جەكە ادامدار مەن وقيعالاردى بەينەلەدى. بۇل داۋىردە ادەبي جانرلار قاتارى مولايدى نەمەسە­ قيسسا جانرى (شىعىستىق موتيۆ) پايدا­ بولدى. جۇسىپبەك شايحىسلامۇلى، قاشافۋددين شاحماردانۇلى، اقىلبەك سابالۇلى، اقىت ءۇلىمجىۇلى مەن يمانبازار­ قازانعاپۇلىنىڭ قيسسا-داستاندارى بۇرىننان كەڭ كولەمدە بەلگىلى بولىپ كەلگەن­ شىعىس سيۋجەتتەرىن قازاقشا سويلەتكەن «سال-سال زارقۇم»، «بوزجىگىت»، ء«جۇسىپ-زىليحا»، «فارحاد-شىرىن»، «شاكىر-شاكىرات» شىعىس كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ ەركىن اۋدارمالارى اۋدارما ادەبيەتتى دۇنيەگە اكەلدى. ال ادەبي ءتىلدىڭ ستيلدىك تارماقتارىنىڭ سانى ءار كەزەڭ، داۋىردە ءار ءتۇرلى بولۋى زاندى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە، «كىتابي ءتىل» تەرمينىمەن بايلانىستى، ءالى دە بولسا قايتا قاراۋدى، عىلىمي تۇرعىدان باسقاشا باعالاۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تۋرالى ر.سىزدىقتىڭ «…اباي «قارا سوزدەرىنىڭ» دەنى – قازاقتىڭ جاڭا جازبا ادەبي تىلىندە جازىلعان پۋبليتسيستيكا ء…ارى كىتابي ءتىل اباي ءۇشىن قۇبىجىق ەمەس، قۇرال، سونىمەن قاتار ول ءارى نورماسى» دەگەنىن دە ەسكەرگەن ءجون.
ادەبي ءتىل – نورمالارى قالىپتاسقان جۇيەلى ءتىل. ادەبي ءتىلدىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنىڭ تۇرلەرىنە: 1. ادامدار اراسىنداعى قاتىناس قۇرالى بولۋى، ياعني كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتى; 2. وقۋشىعا اسەر ەتەتىن ەكسپرەسسيۆتى-ەستەتيكالىق قىزمەتى جاتاتىنى بەلگىلى. ءتول قازاق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ ءXىX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى جاي-كۇيى – تۋى جانە قالىپتاسۋعا باعىت الا باستاۋى، ونى تانىتاتىن باسپا نۇسقالاردىڭ ءتىل ەرەكشەلىكتەرى جايىندا ءبىرشاما ماعلۇماتتى ر.سىزدىق­تىڭ ء«حVىى-حىح عع. قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ­تاريحى»، ءب.ابىلقاسىموۆتىڭ ء«XىX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق ادەبي ءتىلى» اتتى ەڭبەكتەرىنەن الۋعا ­بولادى. مىنە، قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتقاندا، اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ اتسالىسپاعان كەزەڭى، تەورياسىنا قاتىستى ايتىلماعان تۇجىرىمى جوق دەسەك، ارتىق بولماس. ال قازاق ادەبي ءتىلى دامىپ، تۇعىرى نىعايا تۇسكەن سايىن جاڭا پروبلەمالار بوي كورسەتىپ وتىراتىنى دا – زاڭدىلىق.
ءتىل تاريحىنداعى عالىم قالامىنىڭ قارىمىن كورسەتكەن قۇندى ەڭبەكتەرى – قادىرعالى جالايىردىڭ «جامي-ات تاۋاريحى»، ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋگە ارنالعان مونوگرافيالارى. اباي ءتىلىن زەرتتەۋدەن باستاپ، ارابيزم، فارسيزمدەردى تالداۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرعان عالىم، قادىرعالي بي جىلناماسى مەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلىن تالداۋ كەزىندە قازاق جانە اراب، قازاق جانە پارسى تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى سيپاتىنا كوپتەگەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. جالپى العاندا، ر.سىزدىقتىڭ اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان ماتىندەردى ترانسليتەراتسيا جاساۋداعى ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا جەكە ءسوز ەتۋگە تۇراتىن ماسەلە.
رابيعا سىزدىق – اعا ۇرپاق الدىنداعى پارىزىن ۇمىتپاعان زەردەلى عالىم. ونىڭ ا.بايتۇرسىنۇلى، ق.جۇبانوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ جانە ت.ب. عۇلامالار مەن رەپرەسسيا جىلدارىنا ارناعان ەڭبەكتەرى، ارحيۆ دوكۋمەنتتەرىن ءتىرىلتۋى، قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق مادەنيەتىندەگى ورنىن بەلگىلەۋدەگى اتقارعان شارۋالارى­ قىرۋار. سونىمەن، ر.سىزدىق قازاق ادەبي ءتىلى تەورياسىنا بايلانىستى ­مىناداي قابىرعالى ماسەلەلەردى كوتەردى، تياناقتى زەرتتەدى: جالپىحالىقتىق ءتىل مەن ادەبي ءتىلدىڭ اراسالماعىن اشىپ كورسەتتى; قازاق ادەبي ءتىلىن داۋىرلەۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادى; قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ايرىقشا بەلگىلەرىن انىقتاۋ­دىڭ پرينتسيپتەرىن بەلگىلەدى; فۋنكتسيونالدى ستيلدەردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي عىلىمي تۇسىنىگىن قالىپتاس­تىردى; فۋنكتسيونالدى ستيلدەردى اجىراتاتىن كومپوزيتسيالىق تۇتاستىقتار مەن تىلدىك امالداردى انىقتادى; ءار ءداۋىردىڭ ستيلدىك ايىرماشىلىقتارى مەن گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن، ءسوز تۋدىرۋ مەن ءسوز تۇرلەندىرۋدەگى ەرەك­شەلىكتەرىن كورسەتىپ، ستيلدىك كوركەم­دەۋىش تاسىلدەرىن سارالادى; ادەبي ءتىلدى دامىتاتىن ينديۆيدۋالدى سويلەنىس پەن شىعارماشىلىق فاكتورلاردىڭ ورنىن انىقتادى; كونە جازبا مۇرالار ءتىلىنىڭ ءتىل تاريحىنداعى ورنىن كورسەتتى; ادەبي ءتىلدى ستراتيفيكاتسيالاۋ ۇلگىسىن جاسادى; مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدىڭ پرينتسيپتەرىن جەتىلدىردى; رەپرەسسيالانعان قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭبەگىن جارىققا شىعارىپ، ولاردىڭ ادەبي تىلدەگى ورنىن ايقىنداۋعا اتسالىس­تى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قىرۋار ەڭبەگىن ءسىڭىردى.
قاراپ وتىرساق، رابيعا ءساتىعالي­قىزى­نىڭ ءوزىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمىمەن، ىزدەنگىشتىگىمەن، تاباندىلىعىمەن، ­ما­حاب­­باتىمەن قازاق ءتىل بىلىمىندە ارالاس­پاعان، دايەكتى ءسوزىن ايتپاعان ­سالاسى جوقتىڭ قاسى ەكەن. عالىم قالام تەربەگەن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماسەلەلەرىن بىلايشا توپتاستىرۋعا بولادى: قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى; ءتىل تاريحى، ونىڭ ىشىندە: ا) ورتا تۇركى جازبا مۇرالارىنىڭ ءتىلى، ءا) قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى; ب) قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ الەۋمەتتىلىگى مەن كوديفيكاتسيالانۋى; ۆ) ءتىل مادەنيەتىنىڭ تەوريالىق ۇستانىمدارى; گ) قازاق ورفوگرافياسى مەن ورفوەپياسىنىڭ ء(سوز سازىنىڭ) ماسەلەلەرى; د) ءماتىن لينگۆيستيكاسى جانە ت.ب. بۇل سانامالانعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى دەرلىك ادەبي جانە ونىڭ تاريحىمەن استاسىپ جاتىر.
توقسان بەس دەگەن جاستى سەرىك ­ەتكەن ويى سەرگەك، قالامى جولداسى بولىپ وتىرعان اكادەميك رابيعا اپايىمىزعا دەننىڭ ساۋلىعىن تىلەي وتىرا، عىلىمدى تانىتقان جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ءۇشىن تەك العىس ايتامىز! جاساي بەرىڭىز، عالىم اپا!

باعدان مومىنوۆا،
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1058185

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


الماتىدا «ىزگىلىك ەلشىس 15 مينوت
中国哈萨克语广播网 25 مينوت
اۆستراليادا كۇن باتارەي 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
سارسەنبىگە ارنالعان اۋا 1 ساعات
سقو-دا جوعالعان وقۋشى ق 1 ساعات
بايانعالي ءالىمجانوۆ | 1 ساعات
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جول 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ەلىمىزدىڭ باتىسىندا اسك 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
الماتىدا ءۇي ورتەنىپ، ء 2 ساعات
ءشامىل مۇحامەدجانوۆ | 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
قايىرىمدىلىقتى سىلتاۋ ە 2 ساعات
الماتىدا قۇبىر جارىلۋىن 2 ساعات
قازاقستان-رەسەي ساۋدا ا 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
وزبەكستانداعى قازاقستان 3 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 3 ساعات
«حابار» اگەنتتىگىنىڭ تى 3 ساعات
فۋتبول: قازاقستان جاستا 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
اۆتوكولىكپەن بالا تاسىم 3 ساعات
اقتوبەنىڭ ورتالىق كىتاپ 3 ساعات
باس ءمۇفتي يسەسكو باس د 3 ساعات
تەننيس: بۋبليك «كرەمل ك 3 ساعات
مايلىباەۆ اباقتىدان مەر 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
جاڭاوزەندەگى تۇرمىسى نا 4 ساعات