ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-191340442541 %59 %
2019-09-2010832600477 %23 %
2019-09-21667272339 %61 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جۇلدىز جۋرنالى

جولدانعان ۋاقىتى: 08:00 - 2019/08/25



(اپسانا)

«بارلىق ماقتاۋ بۇكىل الەمنىڭ راببىسى اللاعا ءتان».

(قۇران. 1-سۇرە، 2-ايات.)

باتىرعان مۇڭعا

ورىستىڭ ويلى ورمانىن،

تەڭسەلتكەن سەسى

قىتايدىڭ قالىڭ قورعانىن.

جۇرەگى سىندى،

نۇر-وڭى سىرلى سارايشىق –

ايبارلى التىن وردانىڭ!

اۆتور.

جايىق اقسا، جىلاپ قانا اعا ما؟

جاۋابى جوق سۇراق قالار سانادا...

سىرلاسا ما، مۇڭداسا ما، بىلمەيمىن،

جەتىم بوتا بوزداپ تۇرعان جاعادا.

جايىق اقسا، كۇلىپ قانا اعا ما،

جاعالاۋىن ءتىلىپ قانا اعا ما؟

مىنا ءومىردىڭ جالعاندىعىن جاسىرماي،

دومبىراداي بەبەۋلەگەن ساعادا.

جايىق اقسا، جىر قالاتىن شىعار-اۋ،

نار قامىسى ىرعالاتىن شىعار-اۋ.

تۋماي جاتىپ اناسىنان كوز جازعان

كىم بار مىنا جەتىم ءتىلىن ۇعار-اۋ؟!

جايىق اقسا، ءومىر اعىپ جاتقانداي،

جايىقپەنەن كوڭىل اعىپ جاتقانداي.

جەتىم بوتا نازىك ءۇنىن سوزادى

جۇرەگىندە مۇڭ-زارى بار باتپانداي.

جايىق اقسا سولقىلداتىپ جاعانى،

جايىق اقسا تولقىنداتىپ اعادى.

جەتىم بوتا جان جۇرەگى جارالى

جەتىم بوتا اناسى جوق – قارالى.

جايىق اقسا، سىر ايتقانى ەمەس پە،

سىر ايتقانى مۇڭايتقانى ەمەس پە؟!

«اناڭ مەنمىن» دەگەن ءسوزى ەمەس پە،

«پاناڭ مەنمىن» دەگەن ءسوزى ەمەس پە؟!

جايىق اعار، جايىق ساعان الاڭ-دى،

الاڭ پەيىل ەمدەپ جازار جاراڭدى.

قايدا كەتسەڭ ورالارسىڭ ءتۇبى ءبىر،

ۇزە كورمە تۋعان جەرمەن اراڭدى.

جايىق اعار ءوز ارناسىن ۇناتىپ،

جايىق اعار جارقاباعىن قۇلاتىپ.

جاعاسىندا بوزداپ تۇرعان بوتانى

تۇنى بويى جۇباتىپ...

بىرىنشى ءبولىم

قيسسا-دين حانشا داماشىق شاھارىنداعى قالىڭ زيراتتا، جالعىز ۇلى بەركە سۇلتاننىڭ مولاسىنىڭ باسىندا ازا تۇتىپ وتىر. بەركە سۇلتان ون سەگىز جاسىندا اكەسى بەيبارىس سۇلتان سياقتى سۇلتان تاعىنا سۇق كوزىن قاداعان جات پيعىلدى دۇشپانداردىڭ قولىنان ۋلانىپ ءولدى. مىنە، ەندى، اكەسى جاتقان زيراتقا بەركە سۇلتاننىڭ دا جامباسى تيگەن-دى. قيسسا-دين حانشا جالعىز ءۇمىتى، جالعىز بالاسىنىڭ باسىندا ءۇن-تۇنسىز وتىرعانىنا ەكى تاۋلىك بولدى. تۇنىمەن جۇلدىزدار اقتى، بايعىزدار جىلادى. قاسىندا باياعىدا سارايشىقتان ۇزاتىلاردا جايىقتىڭ بويىندا كەز بولعان جەتىم بوتا – بۇل كۇندە اپپاق ارۋاناعا اينالعان – جان سەرىگى! جەز بۇيدالى جانۋار قانشا جىلدان بەرى بىرگە كەلە جاتقان يەسى قيسسا-دين حانشانىڭ جۇرەگى نەندەي حال كەشىپ تۇرعانىن ىشتەي پايىمدايتىنداي، شوگىپ جاتقان قالپىندا ايالى جانارىنان ءىرى ءبىر تامشى جاس سىرعاناپ كەتتى.

قيسسا-دين حانشا ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى كوپ ويلاناتىن. جالعىز ۇلى باقيعا وزعالى قيسسا-دين حانشانىڭ كوز الدىنان ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن اتامەكەن اتاجۇرتى سارايشىق قالاسى كەتپەي قويدى. مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىسپەن نەكە قيدىرىپ ءدام-تۇزى جاراسقالى بەرى دە ەكەۋىنىڭ ورتاق اڭگىمەلەرىنە ۇنەمى سارايشىق قالاسى وزەك بولاتىن-دى. وعان جانە ءبىر سەبەپ بەيبارىس سۇلتاننىڭ دا تۋعان جەرى وسى سارايشىق توپىراعى بولعاندىعىنان شىعار. بەيبارىس ءوزى كوز جۇمعانشا سارايشىق قالاسىنا بەت العان كەرۋەن-ەلشىلەردەن سارايشىق قالاسىنداعى ۇلكەن كىتاپحاناعا الەم ويشىلدارىنىڭ ەڭ قۇندى كىتاپتارىن جونەلتىپ وتىردى.

قيسسا-دين حانشا جانارىنا تىعىلعان جاستى تورعىن ورامالىمەن ءسۇرتتى. تاماعىنا كەلگەن وكسىكتى تەجەدى. ونىڭ وي-ساناسى سونوۋ سارايشىق توپىراعىندا ەس جيىپ، ەتەك جاپقان بويجەتكەن شاعىنا قاراي جەتەلەي بەردى...

اقسۇڭقار ءدۇر سىلكىندى التىن باۋلى،

تۇعىرى تازا كۇمىس التىنداۋلى.

جەلبەگەي يىعىندا جىبەك شاپان،

قيسسا-دين قۇس ۇيقىلى، سالقىن قاندى.

اقسۇڭقار ءدۇر سىلكىندى توماعالى،

تاعدىرعا توماعالى جوق امالى.

قيسسا-دين ويانىپ اپ تاڭ الدىندا،

وزىنىڭ ويىنا ءوزى قامالادى.

ادامنىڭ بولار-بولماس ارمان ءىسى،

سەكىلدى ۇلىسۋدىڭ نار قامىسى.

ۇل بولعان ۇل ورنىنا، قىز دا بولعان،

قيسسا-دين – حان بەركەنىڭ ار-نامىسى!

جۇزىندە، جانارىندا اراي-ۇشقىن،

شەنىنە كەلە الماعان تالاي كۇشتىڭ.

قيسسا-دين ون ون جەتىدە – تولعان ايداي،

قيسسا-دين – ءامىرشىسى سارايشىقتىڭ.

اسىل تاس نۇرىن شاشقان جيەگىنەن،

بىر سىر بار وزەگىنە تۇيە بىلگەن.

مانادان قىز توسەگى سۋىپ قالدى

شاپتىرعان ءپىلدىڭ اپپاق سۇيەگىنەن.

وي كوشىپ وي قونادى ارى-بەرى،

سەزدىرەر شىعار كۇننىڭ ءنامى نەنى؟

ۇلىسۋ جاتىر اعىپ اي ساۋلەلى،

تۋعان جوق شولپان ءالى سارىدەگى.

جەتە الماي سۇم جالعاننىڭ ۇشتىعىنا،

ازيز قىز عازيز جۇرەك ىستىعىنا...

شامدالدىڭ جارىعىنان شاشىراعان،

قۇبىلىپ سورەدە تۇر قىش قۇمىرا.

مىسىردان سىي بوپ جەتكەن بۇل قۇمىرا،

ورنەكتەپ ولەڭ توككەن گۇل قۇمىرا.

شەبەردىڭ شابىتىنان تۋا قالعان،

سۇلتانعا جاعۋ ءۇشىن قۇلدىق ۇرا.

كوكجالداي كوك توقتىنى سىلكىپ وتكەن،

تۇمەن قول، تۇمەن جاۋدى دۇركىرەتكەن.

قىپشاقتىڭ ابزال ۇلى ەر بەيبارىس

قاھارى قارا جەردى كۇركىرەتكەن.

اۋەلى بەيبارىستىڭ ءوزى قىمبات،

دانەكەر ورتاداعى كوزى قىمبات.

مىسىرعا ەكى بارىپ، ەكى كەلگەن،

جازىلعان قۇمىراعا ءسوزى قىمبات.

جۇرەككە جىر تۇنادى تازارسا شىن،

بىلمەيدى ادام-پەندە اجال سىرىن.

ايتارمىز ءساتى كەلسە بەك مارحابات،

جازىلعان قۇمىراعا عازال سىرىن.

ۇلىسۋ سىبىرلايدى تاياۋ ماڭدا،

توبەدەن كوكجيەككە اي اۋعاندا.

مىنەكەي، تاڭ ساز بەردى سارايشىقتا،

قيسسا-دين ءبىر كۇرسىندى باياۋ عانا.

كەتكەندەي جۇرەگىنە قۇيىلىپ ءان،

كۇن شىقتى كۇلە قاراپ ميىعىنان.

ابايسىز جىبەك شاپان سۋسىپ كەتتى

اق ديدار ءامىرشىنىڭ يىعىنان.

ال سوندا... قىزدىڭ قۇلىن ءمۇسىنىن-اي،

بالقىتپاس بال شاراپتىڭ كۇشى مۇنداي.

پاراسات تۇنا قالعان جانارىندا،

تىزىلگەن اق جۇلدىزداي ءتىسى قانداي.

قاعازداي قالام ءتيىپ سىزىلماعان،

سۇيەردەي باسىپ وتكەن ءىزىن ادام.

شىرىن بال ۇيىپ قالعان كىندىگىنە،

قىزىعى، قىز بەلگىسى بۇزىلماعان.

سورلى اقىن تەڭەي الار ءجۇزىن نەمەن،

وسى ما پەريزاتتىڭ قىزى دەگەن.

قاز مويىن، اققۋ كەۋدە، اپپاق انار

جۇپارى راۋشان گۇلدەي ۇزىلمەگەن.

قاراۋ دا، قاراماۋ دا وبال وعان،

قۇمار بوپ وتەر ماڭگى سوعان ادام.

تار مىقىن، اش كىندىكتەن تومەنىرەك

قۇندىزدىڭ بالاسىنداي قونا قالعان...

بەيبارىس سەكىلدى ءبىر كەيدە ارىستان،

سىيلاسۋ كەرەك شىعار كەيدە الىستان.

قيسسا-دين ءۇمىت ەتىپ وسى بۇگىن،

بىر حابار كۇتكەنى انىق بەيبارىستان.

***

بۇ ءدۇنيا اعا بەرەر ارناسى كەڭ،

و دۇنيە ءناسىپ بولار جالعاسىمەن.

بەيساۋات ءبىر قاريا كەلە جاتىر،

ديدارىن تۇمشالاعان شالماسىمەن.

سەكىلدى جاي اشەيىن جۇرگەن ەلەس،

سارايدان شىققانى ەرتە، كىرگەنى كەش.

ديۋانا الدە مىسكىن قايىرشىداي،

سۇلتاندى ەشكىم تانىپ بىلگەن ەمەس.

كەي ىسكە سۇيىنەتىن، كۇيىنەتىن،

كوشەدە قايىر تىلەپ يىلەتىن.

ەل ءىشىن، ەلدىڭ جايىن كورمەك ءۇشىن،

بەيبارىس وسىلاي دا كيىنەتىن.

تۇرعانداي كوز الدىندا ءۇر ءدۇر ءمۇسىن

ادال جار، ارۋ قىزعا قۇرمەتى شىن.

بەيبارىس ۇكى اۋلاۋعا ءوزى شىققان،

ۇرزادا ءقيسسا-ديننىڭ ۇرمەتى ءۇشىن.

كەش قايتىپ قانشاما كۇن، ەرتە كەتىپ،

سارايدان شىعىپ ءجۇردى ەرتەلەتىپ.

تۇسىندە جاتادى ىلعي كوزى ىلىنسە،

بەركەنىڭ ەركە قىزىن ەركەلەتىپ.

سارعايىپ سارى بەلدە ساعىم قۋىپ،

قانشا كۇن زارىقتىرىپ، سابىلدىرىپ.

تۇسىپتى قۇرعان تورعا ىزدەگەنى،

تىلەگىن ءقادىر اللا قابىل قىلىپ.

ولجاسىن باجايلادى بارلاپ، اڭداپ،

«جۇرە كور ماحابباتىمدى قورعاپ، قولداپ!»

ۇكىنىڭ باۋىرى مەن بالاعىنان

بىر شوق ءجۇن الدى پاتشا تالعاپ، تاڭداپ.

قۇلپىرىپ كوز اربايدى كوركىمەنەن،

قاجەتىن الدى سۇلتان سەرتىمەنەن.

«جولىڭ اق بولسىن، قۇسىم، بارا عوي»، – دەپ

ۇكىنى قويا بەردى ەركىمەنەن.

دىلىمەن تابيعاتتىڭ ۇعىسىپ ال،

ول، بالكىم، جاراتقاننىڭ نۇرى شىعار.

قورعاعان جىن-شايتاننان ادامزاتتى

ۇكىنىڭ قاناتىندا ۇلى سىر بار!

سوندىقتان ۇكى تاعىپ اسىل ۇلان،

اق ءسوزىن اياماعان اسىعىنان.

قۇراننىڭ قۇپيالى اياتتارى

ۇكىنىڭ قاناتىنا جاسىرىلعان.

حان قىزى ماقۇل كورسە ءۇمىت اقتاپ،

شومىلماق بال سەزىمگە جىگىت اپپاق.

ەرتەڭمەن سارايشىققا ەلشى سالىپ،

بەيبارىس قيسسا-دينگە ۇكى تاقپاق...

***

ال وعان جارىعىڭ نە، تۇنەگىڭ نە،

انىعىن ءازيز اللا بىلەدى دە.

تاقتا وتىر سۇلتان يەم سالتاناتتى،

قايردا نۇر يسلام – جۇرەگىندە!

ار پەندە ءبىر اللانىڭ قالقاسىندا...

بەيبارىس قالىڭ ويدىڭ ورتاسىندا.

قۇراننىڭ اياتىنان ورنەكتەلگەن،

التىن تاق اي قاداعان ارقاسىندا.

تالعان جوق، شارشاعان جوق تىرەسۋدەن،

تۋعالى كەلە جاتىر كۇرەسۋمەن.

زەر توگىپ التىن تاققا ويىپ جازعان،

كۇش الىپ باقارانىڭ سۇرەسىنەن:

*«جالعىز – اللا، ودان باسقا جوق ءتاڭىر،

سەنە كورمە ودان باسقا جوققا قۇر.

ماڭگى ءتىرى – كۇللى الەمنىڭ تىرەگى،

بولاشاق پەن وتكەنىڭدى بىلەدى.

اسپان مەن جەر بار عالامنىڭ يەسى،

جالعىز عانا ءبىر اللاعا تيەسى.

قالعىمايدى، ونى ۇيقى باسپايدى،

جاراتقانسىز كۇن دە نۇرىن شاشپايدى.

ونىڭ ۇلى دارگەيىندە ەش پەندە،

رۇقساتىنسىز جۇلدىز جانىپ وشكەن بە؟!

بار عالامنىڭ باسى مەنەن اياعى،

بىر اللانىڭ قۇزىرىنا سايادى.

پەندە ماڭگى پەندە بولىپ قالادى،

حاق قالاسا ساناعا نۇر سالادى.

كۇللى الەمدى ساقتاپ، قورعاپ تۇرادى،

ول بارىنەن بيىك، اسقاق، ۇلى – ءارى!»

بەيبارىس التىن ءتاجىن تۇزەدى دە،

سابىرلى كەيىپ بەردى جۇز-وڭىنە.

ەڭ العاش بەركە حانعا حات جازعاندا

سول ءبىر كەز جاز ەدى مە، كۇز ەدى مە؟...

باستالىپ كەتتى سودان بارىس-كەلىس،

ەكى ەلدىڭ جاتتىعى جوق، تانىس تەگىس.

مىسىر مەن ۇلىسۋدىڭ اراسىندا

ۇزىلمەي كەلە جاتىر الىس-بەرىس...

ۇزبەگەن پاراساتتىڭ التىن ءجىبىن،

نارقىنا ساۋلەتى ساي، پارقى ءبۇتىن.

بيلىگى قيسسا-ديندەي قىز قولىندا،

اسىپ تۇر سارايشىقتىڭ داڭقى بۇگىن.

بۇلدىراپ ساناسىنان وتەر ەلەس،

سارايشىق بەيبارىسقا بوتەن ەمەس.

قۇمىندا تابانىنىڭ تابى قالعان،

اق جايىق كوز الدىنان كەتەر ەمەس.

بەس جاسار جاۋ قولىندا قاسقا بالا،

قارا بۇلت جاي ويناتقان اسپانىنا.

تاس بولىپ كەۋدەسىندە قاتىپ قالعان،

ول ەندى باسقا اڭگىمە، باسقا بالا...

تەڭىزدەي ساپىرىلىپ اقتارىلعان،

شىقتى دا قالىڭ ويدىڭ قاتپارىنان.

بەيبارىس ۋازىرگە يەك قاقتى،

پاتشادان بۇيرىق كۇتىپ شاققا تۇرعان.

(ماڭدايىندا باعى بار،

تاڭدايىندا اعى بار.

التىن، اسىل تاعى بار،

ساعان جاۋىڭ ناعىلار.

سوندا كىمدى ساعىنار؟!

مۇسىلماننىڭ قورعانى،

اق جىلانداي وردالى.

بار مەن جوعى جازۋلى،

ارسلانداي ازۋلى،

ساعان دۇشپان ناعىلار.

سوندا كىمدى ساعىنار؟!)

سوندا سۇلتان «اھ» ۇردى،

داۋسى كوكتى جاپىردى.

گۇر-گۇر ەتتى، گۇر ەتتى،

سۋىلداتىپ جۇرەكتى.

كۇتۋشى قۇل ءدىر ەتتى.

– كەلتىرىڭدەر الدىما

جولبارىستاي بىلەكتى،

بىلەكتى دە تاقىمدى،

شالىمدى دا اقىلدى

نايب بىلىك دوسىمدى!

قالدىرماڭدار ارينە،

ۇستاز-امىر ايتەگىن

قادىرمەندى باتىردى!

پاتشانىڭ مىسى باسىپ قۇدىرەتتى،

دەي المان، ۇقپادى نە ۇعىپ كەتتى.

«لابباي» دەپ باسىن ءيىپ كۇبىر ەتتى.

كەۋدەگە ايقاستىرىپ ەكى قولىن،

ۋازىر شەگىنشەكتەپ شىعىپ كەتتى.

- ەي، باقىتتى جان-پاتشام!

ەي، باقىتتى جان-پاتشام!!

تۇسىڭە جاۋ كىردى مە،

كۇشىنە جاۋ كىردى مە؟

نەگە جەدەل شاقىردىڭ،

نەگە سونشا «اھ» ۇردىڭ؟

جەل جاعىڭنان جاۋ جۇرمەس،

دۇشپان جۇرمەس ىعىڭنان.

پاتشا بولسا سىزدەيىن،

باتىر تۋسا بىزدەيىن.

سىرىڭدى ايتشى، جان-پاتشام،

وعان دا امال ىزدەيىن، –

دەپ سوندا تىزەرلەدى نايب بىلىك.

– ەي، باقىتتى ءور پاتشام!

ەي، باقىتتى ەر پاتشام!!

قولدا دارمەن تۇرعاندا،

پارمەنىڭدى بەر، پاتشام.

كۇننىڭ ءتۇبى – شىن-ماشىن،

كۇڭىرەنتىپ بارايىن،

بارىپ ويران سالايىن.

جەر قايىسقان موڭعول ما،

تاس بورانداي بورايىن،

ابجىلانداي ورايىن.

ورمان، ورمان ورىس پا،

كۇيرەتەيىن قامالىن.

نەگە سۋىق كورىندى،

وۋ، اق پاتشام، جامالىڭ؟!! –

باس ءيدى قول قۋسىرىپ ايتەگىن دە...

- ال، ال سانا، ال سانا،

ماعان قۇلاق سال سانا!

نايب بىلىك باتىرىم!

كەل، كەل سانا، كەل سانا،

ماعان كوڭىل ءبول سانا.

ۋا، ايتەگىن باتىرىم!

بوز مايا ما، نارشا ما،

بوز كىلەم بە، پارشا ما،

قازىنادان ال سانا –

قانشا كەرەك، قانشاما،

قانشا كەرەك بولسا دا!

سەن جايىققا بار سانا،

ۇلى ساپار، ۇلى جول

سەن شالدىقپا، شارشاما.

قوبىزىڭدى ال سانا،

سوندا تۇرىپ تولعايسىڭ،

قالما مىناۋ ساپاردان،

ەدىل – جايىق اراسى

ۇلىسۋ دەپ اتالعان.

قايران مەنىڭ قونىسىم،

اتامەكەن – اتاجۇرت!

مەنى تۋعان ولكەگە،

بارىپ قوناق بولعايسىڭ.

مەن ساعىنعان اقجايىق

جاعاسىنا قونعايسىڭ.

اتام جاتقان توپىراق،

ور باسىڭدى يگەيسىڭ.

انام باسقان توپىراق،

ساجدە قىلىپ سۇيگەيسىڭ.

التىن باۋلى اق تۇيعىن،

اق جولىڭا اتادىم.

ايدىن كولدە قاز-ۇيرەك

قولىڭا الىپ شۇيگەيسىڭ.

الدان كەزەڭ كەزدەسەر،

جەز بۇيدالى بوز ۇلەك –

جەلە-جورتىپ اسقايسىڭ.

الدان وزەن كەزدەسەر،

ون ءبىر جاسار بوز ايعىر –

قالىڭ كوشتى باستايسىڭ.

ودان دا ءارى وتكەيسىڭ،

سارايشىققا جەتكەيسىڭ.

اق، امانات مۇلكىم بار،

ۇلى شىڭعىس ءزاۋ-زاتى،

بەركە حاننىڭ جۇلدىزى

قيسسا-ديندەي ارۋعا،

بارىپ تابىس ەتكەيسىڭ!

سوندا بىلىك سويلەيدى:

- بوز مايا ما، نارشا ما،

بوز كىلەم بە، پارشا ما –

قازىناعا بارايىن،

قانشا كەرەك، قانشاما،

قانشا كەرەك بولسا دا

كەرەگىنشە الايىن.

مەن جايىققا بارايىن،

ۇلى ساپار – ۇلى جول،

بارماي قالاي قالايىن؟!

اتامەكەن – اتاجۇرت

كوپ قىپشاقتىڭ مەكەنى

ۇلىسۋعا بارايىن.

اتاڭ جاتقان توپىراق،

اناڭ جاتقان توپىراق،

قوبىزىمدى كوتەرىپ،

جورىق ءانىن سالايىن.

ور باسىمدى يەيىن،

توپىراعىن سۇيەيىن.

التىن باۋلى اق تۇيعىن

اق جولىما اتادىڭ.

ايدىن كولدە قاز-ۇيرەك

قولىما الىپ شۇيەيىن.

الدان كەزەڭ كەزدەسسە،

جەز بۇيدالى بوز ۇلەك،

جەلە جورتىپ اسارمىن.

الدان وزەن كەزدەسسە،

ون ءبىر جاسار بوز ايعىر،

جاۋ ەڭسەسىن باسارمىن.

ودان ءارى وتكەندە،

سارايشىققا جەتكەندە،

اي ديدارلى قيسسا-دين،

كۇن ديدارلى قيسسا-دين!

قيسسا-ديندى كورگەندە،

كورىپ سالەم بەرگەندە،

نە ايتارمىن،

نە دەرمىن؟

كوڭىل سوعان شەرمەندە...

- الدىڭدا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەگىن.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەگىن.

التىنمەنەن اپتالعان،

اتلاسپەن قاپتالعان،

قىزىل كۇندەي قۇران تۇر.

حازىرەتى وسپاننىڭ

قولى تيگەن قۇران بۇل!

بەرىك قىل دەپ يمانىن،

قيسسا-دينگە سىيلادىم!!!

الدىندا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەگىن.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەگىن.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە،

مارجان، لاعىل اسىل تاس

اسىل تاستى شاش دەگىن!

الدىندا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەگىن.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەگىن.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە،

گاۋھار كوزدى بىلەزىك

بىلەگىڭە كي دەگىن.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە،

اق جىبەككە تۇيگەنىم –

كامشات بورىك ۇكىلى،

ۇلپىلدەتىپ ۇكىسىن

كيسىن سونى سۇيگەنىم!!!

***

قوزعالدى كەرۋەن كوش ۇلىسۋعا،

تاعى ءبىر ۇلىسۋمەن ۇعىسۋعا.

ەل ەمەس، جەر قوزعالىپ بارا جاتىر

انىقتاپ قارار بولساق، دۇرىسىندا.

قوزعالدى كەرۋەن كوش ۇلىسۋعا،

بەت تۇزەپ حان بەركەنىڭ ۇلىسىنا.

حۋفۋدىڭ كوكجيەگى قول بۇلعايدى،

تاكاپپار ۇلىلىق بار تۇرىسىندا.

جەر شالعاي، شولەيت، قۇمايت، جازيرالى،

قالدىرىپ جازيرالى ءاز-ۇيانى.

قۇنى زور، قىمبات، تاڭسىق اسىل بۇيىم

بەس ءجۇز نار كىلەم جاپقان قازينالى.

قۇل بولماس قۇنىن بەرىپ ساتىپ الماي،

زىڭگىتتەي زاڭگىلەردى قاپى قىلماي.

جۇز قۇلدى جانە دە الدى قىزمەتكە،

قۇل ەمەس، اتى قۇل دا – زاتى ۇلداي.

بال قىزدار، بالعىن قىزدار ءناتى تۇندەي،

باقتارى جانباي قالعان ءساتى كەلمەي.

جۇز كۇڭ بار ءجۇرىپ-تۇرار قىزمەتكە،

كۇڭ ەمەس، اتى كۇڭ دە – زاتى گۇلدەي.

تالايعى جولى عوي بۇل بۇلىڭ-بۇلىڭ،

شام، باعدات، جاقسى تانىس ۇرىم، قىرىم.

بۇل كوشتىڭ جولباسشىسى – نايب بىلىك،

بىلەتىن الىس جولدىڭ قىرىن، سىرىن.

بىر ءوزى تۇمەن-تۇمەن توپقا تۇرىپ،

ول باردا جاۋدىڭ قولى توقتار تىنىپ!

ساردارى بەيبارىستىڭ نايب بىلىك

شىڭدالعان سۋعا ءتۇسىپ، وتقا كىرىپ.

دال ونداي تۋا بەرمەس پايىمدى ەر،

ساق قاراپ، الىستى ويلاپ ءمايىن جۇرەر.

سۇلتاننىڭ ەڭ سەنەرى ايتەگىن ەر،

ار ءىستىڭ ءجون-جوسىعىن ءجايىن بىلەر.

اللادان باسقا ەشكىمنىڭ جوق پاناسى،

كەرۋەن انىق ەندى توقتاماسى.

سۇلتاننىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن

بۇل كوشتىڭ ايتەگىن ەر – نوقتاعاسى.

قۇلاعان تاۋ سۋىنداي اعىنى ءدال،

بولسا دا قانداي بۇيرىق قابىل الار.

كەلەدى ءۇش ءجۇز سارباز جەر توڭكەرىپ،

داۋىلپاز، كەرنەي-سىرناي، دابىلى بار.

قورعانى جۇرەكتەگى – قۇراندارى،

اللا اتى – تۋ كوتەرگەن ۇراندارى!

اربىرى ون ادامعا توتەپ بەرەر،

ماملۇك قىپشاعىنىڭ ۇلاندارى.

كىرەتىن وتكىر تىلمەن بۇزىپ داۋعا،

سال ءوزى قىزۋ قاندى، بۇزىقتاۋ ما!؟

بارىبىر ءامىرحاننىڭ ورنى بولەك،

اقىنسىز قىزدى اۋىلدا قىزىق بار ما؟!

پىر تۇتقان ادام اتىن، اقىن اتىن،

جىرىنا ارۋ قىزدار «اھ» ۇراتىن.

وزى اقىن، ءوزى باتىر شەجىرەشى

تاريحتى ارگى-بەرگى ساپىراتىن.

كوزى وت، ءتىلى جۇيرىك، جىرى جورعا،

ەشكىمگە باسىن يمەس ۇلىق ول دا.

امىرحان بالقىبەكتى ايتەگىن ەر

قولقالاپ ەرتىپ شىققان ۇلى جولعا.

ەلەستەر قىردىڭ گۇلى كوز الدىنا،

الدىنان نە كۇتەرىن سەزە الدى ما.

ناي مەنەن شاڭقوبىزى سازىن توگىپ،

ولار دا ساۋىق قۇرىپ ءوز الدىنا...

جول ۇزاق، كۇز بولا ما، سىز بولا ما،

ومىردىڭ ءمانى ماڭگى ء«سىز-بىز» عانا.

قىپشاقتىڭ قانعا بىتكەن داستۇرىمەن،

ونەرپاز ەرە شىققان قىز-بوزبالا.

ەكەۋى كوشتىڭ ەكى قاناتىندا،

اربىرى ءوز ىسىندە – دارا تۇلعا.

قۇشاربەك ءامىر مەنەن ءماجيت قازى

بىلىكتى ەلشىلەردىڭ ساناتىندا.

سىرالعى، سىرى بەرىك دوس ەكەۋى،

بايقالار كوڭىلدەرى قوش ەكەنى.

و باستا بەيبارىستىڭ بۇيرىعىمەن

جول سالعان بەركە حانعا وسى ەكەۋى!

باعاسىن شامالايسىڭ ءتۇر وڭىنەن،

سۇلتاننىڭ سىيلىعى بۇل – جۇرەگى كەڭ.

نارلاردىڭ جۋان بەلى قايىسادى

قىتايدىڭ تورعىن-تورقا جىبەگىنەن.

كوز ارباپ، كوڭىل قوزعاپ نۇرىمەنەن،

مەككەنىڭ ءمولدىر ءزام-زام سۋىمەنەن.

جەز، قولا، كۇمىس كوركەم شىراعداندار

اپتالعان سارى التىننىڭ بۋىمەنەن.

ومىر ءسۇر، ءومىر سۇرسەڭ شالقىتا ءبىر،

كۇن كوشەر كوشپەن بىرگە التىن باۋىر.

قىتىقتاپ ماس قىلادى تاناۋىڭدى

يىس سۋ، ءيىس سابىن نارقى ءتاۋىر.

توقتاماي، تولاستاماي عۇمىر اعار،

عۇمىردىڭ باعاسىن كىم ۇعىنا الار.

تەك حاننىڭ سارايىنا لايىقتى،

قۇمىرا، قۇمىرالار، قۇمىرالار...

قاي جاقتان قالاي كەلگەن، بىلەر مە ەدى،

سويلەپ تۇر كورەر كوزگە رەڭدەرى.

ۇرىمنىڭ ساۋىت-سايمان، سەمسەرلەرى

فارسىنىڭ قىزىل وتتاي كىلەمدەرى.

جەر شالعاي، بەل بولادى، كول بولادى،

جاعالاي ءدوڭ باسىنا ەل قونادى.

نە بار دەپ سۇراعانشا مىنا كوشتە،

نە جوق دەپ سۇراساڭىز ءجون بولادى.

اربىر كۇن، ءاربىر عۇمىر پاراقتالعان،

ار مەزەت – مىڭ شارافات جاراتقاننان!

ەمشىسى، جۇلدىزشىسى، اسپازشىمەن

كەرۋەن باستان-اياق جاراقتالعان.

بەس ءجۇز نار بولىنگەن بەس قاراۋىلعا،

جۇز نار مەن الپىس سارباز ءار اۋىلدا.

اق ساندىق – قىزعا تارتۋ – قۇران، ۇكى،

باس كادە – باس جولباسشى قاراۋىندا!

سارا جول سايراپ جاتىر ەتەكپەنەن،

تارتا بەر، جولىڭ بولسىن، توپەپ تومەن.

بەس ءجۇز نار بوزداپ-قوزداپ جولعا ءتۇستى،

بۇيدالاپ بىر-بىرىنە جەتەكتەگەن.

***

مۇنارالارى نۇر قۇساپ

قاراشىقتاعى،

اق كۇمبەزدەرى الىستان

جاراسا قاپتى.

التى مىڭ جىلدىق عۇمىرى،

تاريحىمەنەن

كوز قارىقتىرادى كوش جەردەن

داماشىق ءشارى.

ۇسىنىپ تۇرعان سەكىلدى

كوكتەمى گۇلىن،

شۋاعىن قۇيار اياماي

كوكتەگى كۇنىڭ.

قايردان شىققان كەرۋەن

ەلشىنىڭ الدى،

بىر ايداي ءجۇرىپ بۇل جەرگە

جەتكەنى بۇگىن.

قاپ-قارا كۇڭدەر، قاپ-قارا...

بىلەدى ءتاتتى-اق،

اۋىزىن باسىپ جىميىپ

كۇلەدى شاقتاپ.

امىرحان ولەڭ وقىسا

جيىلا قالار،

تاندەرى قارا بولعانمەن

جۇرەگى اپپاق.

ناسىلگە ءبولىپ... (باسادى

سانانى قىراۋ)،

قۇل قىلىپ، كۇڭ قىپ قورلىق قوي

ادامدى سىناۋ.

گۇرىلدەپ جىرعا باسقاندا

امىرحان جىراۋ –

جاراتقان ءوزى سەكىلدى

عالامدى مىناۋ.

باق پەنەن سورىن ومىردە

تاني ما ادام،

تاۋسىلىپ قاشان كورىپتى

فانيدە ارمان.

جۇز كۇڭنىڭ مىناۋ ىشىندە

كوركەمى، ءدۇرى

حورلانعا جەتەر جان بار ما،

داريعا، جالعان!

حورلاننىڭ ءۇنى، حورلاننىڭ

جۇرىسى قانداي،

ماڭدايعا بىتكەن باقىتى،

ىرىسى بارداي.

گۇل بولىپ تۋىپ، قايتەيىن،

كۇڭ بولىپ وتسە،

ارۋدىڭ كۇنى ءدال بۇيتكەن

قۇرىسىن، اللا-اي!

سورلىعا باقتىڭ اشىلعان

ەسىگى قاشان،

بىلەدى اللا، دەسە ەگەر

نەسىبىن شاشام.

قولادان قۇيعان مۇسىندەي

مىنا ءبىر زاڭگى،

ولەڭگە ىنتىق ول-داعى،

ەسىمى – حاسان.

بارىنەن مىنا قۇلداردىڭ

اساتىن ۇل-اۋ،

سويلەسە ءسوزى ارقادان

وساتىن دىراۋ.

امىرحان جازعان جىرلاردى

سوعادى جاتقا،

كوڭىلى وياۋ ەر ەكەن

حاسانىڭ مىناۋ:

**«استاسىپ كەتەتىن جەر

اسپان بەلگە،

بىلمەيمىن،

ولەڭنەن بە، تاستان با الدە،

ايتەۋىر ءبىر ەسكەرتكىش

قويام ساعان

تابىنار،

كەلەر ۇرپاق داستان دەر دە.

ول داستان

ولەڭ – داستان،

سەزىم – داستان،

تەڭىزدەي كەمەرىمنەن كەزىم تاسقان.

ساۋلەسى جارىق دۇنيە شىعار،

بالكىم،

ساتتە ءبىر كورىپ قالعان

كوزىمدى اشقان.

بارىبىر،

مەيلى اسپان جاق

جاڭعىرىقسىن،

تاۋ كوشسىن،

شىڭدار شوكسىن تاڭ قىلىپ شىن.

تابيعاتتا تۇراقتى

ەشتەڭە جوق،

مەن دە وشەم،

بىراق تا سەن ماڭگىلىكسىڭ.

ساۋلە – سەزىم!»

ولەڭدى مىناۋ قالىڭ جۇرت

تانىپ ءبىر تۇردى،

وقىدى حاسان ءار ءسوزىن

انىق قىپ نۇرلى.

حورلانعا جىر ما ۇناعان،

حاسان با، بالكىم،

اق مارجان ءتىسى جىبەردى

جارىق قىپ ءتۇندى.

تاعدىرىن قاتال سۇيەدى،

سۇيمەيدى كىمدەر،

تاعدىرعا باسىن، ءبىراق تا

يمەيدى گۇلدەر.

كەش باتسا بولدى الاۋدى

لاۋلاتا جاعىپ،

جىلانداي تۇنگى اينالا

بيلەيدى كۇڭدەر.

كوڭىلى دارحان بارلىعىن

دوس ادام ساناپ،

جۇرگەنمەن حاسان بار سىندى

قاس ادام، ءبىراق.

جاقتىرماي سوندا زارلەنىپ

بارماعىن بۇگىپ،

تاعى ءبىر زاڭگى قۇل تۇردى

تاسادان قاراپ...

داماشىق تاڭى ارمان عوي

كورمەسەڭ، بىلمەي...

تىم الىس جولدا بولمايدى

بىرلەسە جۇرمەي.

قانت پەنەن ءشايىن تۇگەندەپ

ازىق-تۇلىگىن،

ايالدار بولدى كەرۋەن

بىرنەشە كۇندەي.

***

ەۋروپانىڭ جۇرەگى...

مىڭداعان كەمە

ايلاقپەن وسى جۇرەدى.

نايب بىلىك باستاعان

كەرۋەن – ەلشىلەر

كونستانتينوپولگە ماڭداي تىرەدى.

ايلاقتا سونوۋ

كەمەلەر تۇردى تەڭسەلىپ،

عاجاپتى مىناۋ كوزبەنەن كورىپ

ەل سەنىپ.

شارشاعان كەرۋەن،

شالدىققان جۇرتتى بايقايسىڭ،

قايردان بەرگى

ۇش ايلىق جولدى ەڭسەرىپ.

بىلمەسكە جۇمباق

سۋ تۇبىندەگى اسىلداي،

بىلگەنگە سىرىن جاسىرماي.

كونستانتينوپولدە كۇن باتتى

كۇندىزگى جاڭبىر باسىلماي.

جۇلدىز جوق كوكتە،

اي دا جوق.

قاپ-قارا تۇندە

اداسىپ كەتسەڭ ايلا جوق.

اق ساندىق تۇرعان كەرۋەن ساراي ماڭىندا

كۇبىر دە،

سىبىر پايدا بوپ...

توپەپ تۇر نوسەر

اشىلىپ جاڭا تىنىسى،

كۇن جاۋسا – ەلدىڭ ىرىسى!

سۋىت دىبىستى،

سۋىق ءجۇرىستى

حورلان كۇڭ،

اڭعارىپ قالدى

تۇزگە شىققاندا.

تۇن ءىشى...

حورلاندى ۇرەي...

جالعىزدىعى ەدى تۇساعان،

حاسانعا جەتۋ،

حاسانعا ايتۋ كۇش وعان.

حاسانعا بارىپ

حاساندى ەرتىپ شىققانشا،

تۇنەككە ءسىڭىپ

عايىپ بوپ كەتتى ءۇش ادام.

قولىڭدا دىراۋ – دارۋلى،

حاسان قۇل قاتتى قارۋلى.

قىلىشتاي قيىپ جىبەرەر

سىلتەگەن قولى اۋىر-دى!

جۇرمەسە جىلدام

ۇستاتپاي كەتەر ءتۇرى بار

تۇن قاتقان

تىلسىز ۇرىلار.

ەنتەلەي جەتىپ

سىلتەدى حاسان دىراۋىن

ۇرىنىڭ قانداي قۇنى بار؟!

اشىندى!

اشىنسا حاسان

بەت قاراتپايتىن جاسىن-دى.

مىنا ءبىر ءداۋى

بۇرىلىپ كەلە بەرگەندە

قاربىزداي ميى شاشىلدى.

ارباستى...

باسقانداي بولدى

الباستى!

قايتادان قامشى كوتەرە بەرگەن ساتىندە

حورلان كۇڭ كەلىپ

جارماستى.

«قويا عوي، – دەدى،–

قويا عوي ەندى،

وبال-دى».

بىرەۋى ءولىپ،

بىرەۋى بەزىپ جوعالدى.

تىرىسىن ۇستاپ،

قايىرىپ قولىن ارتىنا

كەرۋەنگە قايتا ورالدى.

ۇستالعان ۇرى

وزەگى جالىن،

كوزى مۇڭ

بىرەۋى راس،

بىرەۋى جالعان ءسوزىنىڭ.

(بەيبارىس ەردىڭ امانات ادال – اق مۇلكى

اق ساندىق قايتا ورنىنا كەلدى ءوزىنىڭ).

ازانعا دەيىن ۇرىنى حاسان تەرگەدى،

ۇرىنىڭ سوندا

حاسانعا جاۋاپ بەرگەنى:

– وسىندا ءبىر قۇل

ەسىمى – مالىك،

«ساندىقتى

شىعارىپ بەرەم،

تۇن اۋا ماعان كەل»، – دەدى.

مالىكتى حاسان بىلەتىن،

حاساندى كورسە،

وتىرىك قانا كۇلەتىن.

ماناعى قاشىپ جوعالعان مالىك سول ەكەن،

حاسانعا جاۋ بوپ،

حورلانعا كوز ساپ جۇرەتىن.

جاڭبىر دا قويدى،

اتۋعا تاڭ دا

تاياۋ-دى،

ۇرىنىڭ قانىن

جۇكتەۋگە حاسان اياندى.

تۇندەگى جايدى بىلگەن جوق تۇگەل كەرۋەن،

اسپاننان اپپاق اي اۋدى.

مارت ەدى حاسان – بىرەۋگە ايتىپ ەزگەن جوق،

مارت ەدى حاسان – ۇرىعا عانا توزگەن جوق.

وسىنىڭ ءبارىن

سىرتىنان اڭدىپ

باقىلاپ،

جۇرگەنىن بىلىك

حاسان دا مۇلدە سەزگەن جوق.

***

تارتىلدى كەرنەي،

داۋىلپاز،

دابىل ۇرىلدى،

ساپارعا باعدار،

ساپارعا جوسپار قۇرىلدى.

جيىرما كەمەنى جالعا الىپ،

ون كۇن جاساقتاپ

كونستانتينوپولدەن ازاۋعا جەلكەن بۇرىلدى.

ازاۋعا قاراي بۇرىلدى

تاڭنان ات باسى،

ەلشى مەن جالشى

سەكىلدى تاتۋ وتباسى.

شىعارىپ سالىپ

تۇرادى ىلعي كۇتىپ اپ،

كونستانتينوپول –

داۋىردىڭ التىن قاقپاسى.

سامال بوپ ەسىپ

مارمار تەڭىزدەن

ەركە مۇڭ،

كەمەلەر كەردى جەلكەنىن.

گۇلى بولساڭ-اۋ،

ۇلى بولساڭ-اۋ،

دۇنيە-اي،

وسىنشا سۇلۋ،

وسىنشا كوركەم ولكەنىڭ.

بىلىنەر جۇرسەڭ،

وتەلەر جۇرسەڭ –

جول قۇنى،

كەمەدەگىلەردىڭ جانى ءبىر ەدى

سول كۇنى.

بارادى تارتىپ

قۇشاعىن اشىپ تىلسىمى

قارا تەڭىزدىڭ

قاپ-قارا ماقپال تولقىنى.

كۇن شىقسا

كۇن مەن شاعالا عانا

جولداسى،

تۇن بولسا

اي مەن جۇلدىزدار عانا

جولداسى.

شەتى مەن شەگى استاسىپ كەتكەن الەمدە،

جاراتقان عانا

ادامنىڭ جالعىز جولداسى.

جەلكەنى جاسىل،

جەلكەنى قىزىل كەمەلەر،

جەلكەنى سارى،

جەلكەنى اقشىل كەمەلەر.

اسىقپاي ءجۇرىپ

ايالداپ ەكى-ۇش ايلاققا،

كەلەدى جىلجىپ،

كەلەدى جىلجىپ ...

كەمەلەر.

ايتىپ تا بولماس

اياۋلى كۇندەر وتكىزدى،

ايتىپ تا بولماس

ازاپتى كۇندەر وتكىزدى.

تەڭىزگە ءتۇسىپ ارادا ەكى اي جول ءجۇرىپ،

جولاۋشىلارىن

ازاۋعا امان جەتكىزدى.

قونبايدى قۇستار

قاناتى شارشاپ تالعانشا،

ادام دا قۇس قوي

اقىرعى دەمى قالعانشا.

شىققاندا كوكتەم ...

كۇز بولار بولدى ەندىگى

ەدىلدەن ءوتىپ

جايىققا بۇلار بارعانشا.

***

بەركەنىڭ قىزى

قيسسا-دين ارۋ ءور،

تەكتى

ەرتەمەن تۇرىپ

اقمونشاق اتىن ەرتتەتتى.

قالايدا مىناۋ سارايشىق ءشاردىڭ ساۋلەتى،

باعداتتان مىسقال كەم بولماۋ كەرەك

(سەرت ەتتى!)

جاعاسى توعاي

جايىلىپ اققان

جايىقتى

ۇلىسۋ دەپتى

بۇرىنعى جۇرتتار بايىپتى.

سارايشىق تۇرعان ساعادان كوپىر سالدىرعان

تىزبەلەپ ءورىپ،

تىزىلتىپ بايلاپ قايىقتى.

جايىقتىڭ ءجۇزى...

تولقىنمەن ويناپ

نوپىر نۇر،

باسى مەن سوڭىن باجايلاتتىرماس ءومىر ءبىر...

مىڭ اربا مىنسە،

مىڭ تۇيە جۇرسە جۇگىمەن

بىلق ەتپەي سونى

كوتەرىپ تۇرعان كوپىر بۇل.

كوپىردەن وتكەن قابىل بوپ ەلدىڭ

دۇعاسى،

جاۋدىرسا العىس –

اشىلار كوڭىل تۇماسى.

قارشاداي كەزدەن حات تانىپ،

عىلىم ۇيرەنگەن

قيسسا-دين قىزدىڭ ەڭبەگى زور ەد،

راسى.

تەرەڭدە جاتقان تاريحىن قۇمنان ارشىپ اپ،

قۇمساعات ءتىلى

التىن بوپ اعار تامشىلاپ.

جۇلدىزداي بولىپ

جىبەك جولىنىڭ بويىندا،

سارايشىق – جانعان شامشىراق!

باتىرعان مۇڭعا

ورىستىڭ ويلى ورمانىن،

تەڭسەلتكەن سەسى

قىتايدىڭ قالىڭ قورعانىن.

جۇرەگى سىندى،

نۇر-وڭى سىرلى سارايشىق –

ايبارلى التىن وردانىڭ!

باتىسقا قاراي

جاتادى اعىپ كەرۋەن،

شىعىسقا قاراي

جاتادى اعىپ كەرۋەن.

تۇلابويىڭدى قۋالاي اققان تامىرداي

كەلىپ جاتادى،

كەتىپ جاتادى كەرۋەن.

وتكىزگەن قىز بۇل اكەگە نازىن قاھارلى،

اكەسى قولداپ،

اقساقالداردان باتا الدى.

بەركە حان تاققا وتىرعان كۇنى قيسسا-دين

ەنشىلەپ العان

ەركەلەپ وسى شاھاردى.

بالاعا مەرەي –

اكەنىڭ مەيرىم،

كەڭدىگى...

اقمونشاق تۇلپار،

بەلىندە قامار بەلدىگى.

سارايشىق ءشارى –

كوزىنىڭ نۇرى سەكىلدى،

امىرى ءوزى،

حانشاسى دا ءوزى – ەندىگى.

سارايشىق وعان وزىنەن تۋعان بالاداي،

مەيىرىم توگەر اناداي.

كۇن ساناپ جايناپ،

كوركەيىپ

كوكتەپ كەلەدى

ەرتەگىدەگى قالاداي.

قولىنان شىققان مۇلىكتەي كوركەم پەرىنىڭ،

ناقىش-اي،

ويۋ،

زەرىنىڭ.

قولتاڭبالارى قالاعا كورىك بەرىپ تۇر

ۇندىستان،

قىتاي،

حورەزم

شەبەرلەرىنىڭ.

كوز جاۋىن الار

عيمارات قانشا

پارقى ۇلى،

ونەردىڭ جاۋھار،

التىنى!

سارايشىق عاجاپ كەيىپكە ەنىپ تۇرلەندى ،

ساۋدادان تۇسكەن قاراجات،

قارجى ارقىلى.

سارايلار اناۋ

سامالا جارىق الىپ،

كەڭ.

ەتەنە جاقىن

حالىقپەن.

گۇلدەندى قالا بوي تۇزەپ

اسكەري ولجا،

سالىقپەن.

تابىلار ءبارى،

ىزدەگەن جوعى ادامنىڭ

سارايشىق – ءتاجى زاماننىڭ!

عالىم مەن شەبەر،

شارۋاگەر،

قۇلدار تولاسسىز

قۇيىلىپ جاتىر

تورت بۇرىشىنان

عالامنىڭ.

ماجنۇنتال اناۋ

مۇڭايعان جاسى ەگىلىپ،

اققايىڭ مىناۋ نە ءبىلىپ...

اتىلىپ شىعىپ

اق مونشاق شاشقان اسپانعا

اق بۇرقاق كوكتەن توگىلىپ.

اي باتقان،

اي باتقان تاڭدا

بۇلبۇلدىڭ ءتىلىن بايلاتقان.

شامدارعا قاراپ كوركەيەر،

كەنەت، كوڭىلىڭ

تۇنگى قالانى جاپ-جارىق قىلىپ

جايناتقان.

جارقىراپ تۇرار

شاھاردىڭ بارلىق تۇسىندا،

باعانالاردىڭ ءسان بەرىپ

ۇشار ۇشىندا.

قيسسا-دين قىزدىڭ قيالىمەنەن جاسالعان،

مۇنداي شام،

بالكىم،

جوق شىعار باعدات،

مىسىردا.

ادامنىڭ اقىل،

قيالى شەكسىز فانيدە،

يگىلىگىڭە جاراتا الساڭ، ارينە.

كەلەدى ءوزى

ىستىق سۋ

مەنەن

سۋىق سۋ

قىش قۇبىرلارمەن

ار ۇيگە.

ەلىنىن الىپ العىسىن...

حانشانىڭ ءوستى نارقى شىن.

قيسسا-دين ءوزى

سىزباسىن سىزىپ جاساتقان

قازاندىق جىلۋ پەشتەرىن قالا حالقى ءۇشىن.

سارايشىق وسى –

وزىندە ءوزى ىرىسى،

جاڭاشا كەلبەت،

جاراعان اتتاي تۇرىسى.

بارلىعىن بايقاپ،

باقىلاپ حانشا كەلەدى

قايناعان قىزۋ

قالانىڭ ساۋلەت جۇمىسى.

ۇلىسۋ اناۋ – ارايلى!

حالىققا نەسىپ

بولۋعا اركەز جارايدى.

جولداردىڭ ءبارى توعىسىپ سارايشىققا كەپ،

جولداردىڭ ءبارى سارايشىقتان وسى تارايدى.

ارمانى سول-اق،

بۇيىمىن ساتسا ساۋدا بوپ،

ساۋداسى جۇرسە

ەل ءىشى تىنىش،

داۋ دا جوق.

سارايشىق اشىق –

قاقپا جوق،

قورعان،

قامال جوق،

يمەنەر بوتەن،

قايمىعار سىرتتان جاۋ دا جوق.

اللانىڭ اتى

ازان بوپ تاڭدا ۇناعان،

اللاعا باسىن ءيۋى كەرەك

شىن ادام.

پەرىشتە قونىپ،

پەرىشتە ۇشىپ جاتادى

مەشىتتىڭ مۇنارالارىنان.

اللانىڭ ءوزىن،

اللانىڭ ءسوزىن قۋاتتاي،

ارداقتاپ اسىل مۇراتتاي.

شاھارعا يمان،

نۇر بەردى

مەشىت پەن مەدىرەسەلەر

ىمىرتتا جانعان شىراقتاي.

كىنادان ءىسى،

كۇنادان كىسى ارىلار

سەيىد پەن شەيح –

مەشىتتەن ءبارى تابىلار.

حافيز بەن سوفى،

مولدا مەن قاجى،

دارۋىش

وسىندا ءبارى،

وسىندا ءبارى – ءبارى بار.

رۋ مەن تايپا،

ۇلت پەنەن ۇلىس ۇندەسكەن

ادامي تىلدە تىلدەسكەن.

نايمان مەن قىپشاق،

الاش پەن قاڭلى بارلىعى

جاراسىپ تاتۋ كۇن كەشكەن.

قوڭىرات، الشىن،

تكاي مەن ۇيعىر بىرىگىپ

بىرىگىپ سولاي كىرىگىپ.

سارايشىق ءبارىن باۋرىنا باستى

جات كورمەي

سارايشىق – حالىق جۇرەگىندەگى ۇلى ءۇمىت!

قارسىدان سوعىپ

كەشكىلىك قوڭىر سامالدار،

سەرۋەن قۇرار،

شارۋاسى جوق جۇرت

الاڭدار.

جۇپارىن شاشىپ،

جانىڭا ءلاززات سىيلايدى

تۇپ-تۇزۋ كوشە،

گۇلزارلار،

جارقىن الاڭدار.

قۇمىرا جاساۋ

ونەردىڭ كونە قالىبى،

كوزەشى شەبەر

ەڭ ۇلىق ادام – انىعى.

داستارقان بەتىن

بەرەكەسىمەن باۋرايدى

جايىقتىڭ قىزىل بالىعى!

توي مەنەن دۋمان

ومىردىڭ ءتاتتى ۇزىگى،

سارقىلماق ەمەس

سارايشىق ءشاردىڭ قىزىعى.

ماڭدايدىڭ تەرى،

باعبان قولدىڭ تابى بار –

الما مەن المۇرت،

شيە مەن جيدە،

جۇزىمى...

ەدىل مەن جايىق اراسى مۇلدە

شالعاي-دى،

شالعايلاۋ جەردى

حازاردىڭ سۋى جالعايدى.

ساياحاتشى ما،

ەلشى مە،

جيھانكەزدەر مە،

قالانى ەشبىر اينالىپ وتە المايدى.

سارايشىق مەنىڭ – وتانىم!

سارايشىق سەنىڭ – وتانىڭ!

سارايشىق!!!

كىندىگى – ازيا، ەۋروپانىڭ!!!

اقمونشاق تۇلپار كۇمىس جۇگەنىن سىلكىدى،

اققۋلار سىندى

اۋەدە اق بۇلت كىلكىدى.

كوك كۇمبەز – اپپاق كىتاپحاناعا تىرەلىپ،

قيسسا-دين حانشا

اتىنىڭ باسىن ىركىدى.

ادامدى ساقتار ءبىلىمنىڭ تەرەڭ تەڭىزى،

كۇرسىنە شىقتى

و، نەگە قىزدىڭ لەبىزى:

«كەز-كەلگەن ەلدىڭ ورتالىعى –

وردا ەمەس،

كىتاپحانالاردان باستالۋ كەرەك،

نەگىزى!»

تامسىل بار مۇنداي،

تامسىلگە وسى ناناسىڭ:

«جاۋلاعان ەلدەن قالدىرما ادام بالاسىن!

ال ەگەر كۇللى جاۋ بولساڭ ادام-زاتىنا،

جويعايسىڭ وندا

اقىل-وي –

كىتاپحاناسىن!!!»

قيسسا-دين قىزدىڭ تۇرشىگىپ كەتتى دەنەسى،

اقىل مەن ويعا وشىگۋ دەگەن...

و نەسى؟!!

...سول كۇنى ونىڭ تۇسىنە كىردى

و، توبا،

لاپىلداپ جانعان كىتاپحانالاردىڭ ەلەسى...

***

اسىل تاس!

اسىل تاس قالاي

كوزىڭە وتتاي باسىلماس،

الپىس جىگىتتەن ايبارىن انىق ءبولىپ تۇر،

جىبەك سالدەسىندەگى

سان ءۇشىن قويعان

جاسىل تاس.

ازۋىن ايعا جانيتىن،

قاراعان جاندى

جانارى وتتاي قاريتىن.

قوس قاپتالىندا قوس قابىلانى كۇركىرەپ

بەركەنىڭ سۇستى

قاباعىن جازباي تانيتىن.

ەسىك پەن توردەي

التىندى تۇرمان

اقتابان،

ابزەلىن تۇتاس

التىنمەن تازا اپتاعان.

التىن وردانىڭ ۇلى ءامىرشىسى بەركە حان،

سارايدان كەشە

سارايشىققا كەپ

توقتاعان.

مۇنداي قىز بەرگەن...

قولداي گور

ۇلى ءتاڭىرى،

جۇرەگىنىڭ بۇلكىلدەپ سوققان تامىرى.

الدىنان شىعىپ

اق-سارايعا اكەپ جايعاعان،

سۇيىكتى قىزى

سارايشىق ءشاردىڭ – ءامىرى.

كۇمىس شامدالدار

تۇرىپ تۇر ماقپال ءىڭىردى،

باعلان ەتىن بابىمەن سولاي ءسىڭىردى.

جايلى تاقىتتا

جامباستاي جاتىپ بەركە حان

التىن توستاقپەن

دونەن قىمىزدى

سىمىردى...

اكەدەن قالعان،

اعادان قالعان مۇرانى،

كوزىندەي كورىپ،

اماناتى دەپ ۇعادى.

ىرگەسىن العاش اعاسى باتۋ قالاعان

سارايشىق دەسە،

بۇيرەگى بۇرىپ تۇرادى.

جيىرماعا ءالى جەتپەگەن ادال،

نار-ۇلان

سارايشىققا كەپ جارىعان.

اللانىڭ نۇرىن،

قۇراننىڭ سىرىن ءتۇسىنىپ

بۇحارا،

حودجەنت

عۇلامالارىنان.

سارايشىق دەسە،

جارىلار جۇرەك اعىنان،

يمانىن ارعا جانىعان.

قۇراندى ءسۇيىپ،

ماڭدايىن تىرەپ ساجدەگە،

اللانى ءبىر دەپ،

قۇراندى شىن دەپ تانىعان.

اق جولعا سالدى بۇرىپ حاق،

ار ءدىننىڭ سىرىن

جۇرگەندە ۇقپاي

عۇرىپتاپ.

شىڭعىستىڭ تۇڭعىش ۇرپاعى ەدى بەركە حان،

يسلام ءدىنىن تۇتىنعان

العاش

ۇلىقتاپ.

اق جولدا وسى كوبەيدى دوس تا،

دۇشپان دا –

كەشەگى باۋىر

القىمنان بۇگىن قىسقاندا.

اللا ەمەي كىم ەد

سىيلاعان ايبار،

ابىروي،

جانىنا – رۋح،

كۇش – قانعا!

بەيبارىس بۇعان تىم ىستىق...

قۇلاعۋ باۋىرى وزىنە شاپتى ۇرىس قىپ.

بىرەۋى قانداس،

بىرەۋى دىندەس.

و، ءتاڭىر،

بولماسا سەنىم

بولمايدى ەكەن عوي تۋىستىق!

شىڭعىستان ءتورت ۇل –

تورتەۋى بىردەي ابادان،

ابادان ۇلدار

السىزىن اركەز تالاعان.

بەركە حان العاش بيلىكتى تالاق قىپ كەتكەن

قاراقورىمعا قاراعان.

يماننان سوققان قورعانىن،

مانسۇقتاپ وتكەن

وزىنەن اسقان زور بارىن.

ۇلى قاعاننىڭ دارگەيىن مويىنداماعان،

ەڭ تۇڭعىش ءامىرشىسى بۇل –

تاۋەلسىز

التىن وردانىڭ!!!

بەركەنى تانىپ،

بەركەنى ءبىلدى

قاراشى،

جەر بەتىندەگى

مۇسىلمان ادام بالاسى.

ەرتىستەن باستاپ

دۋنايعا دەيىن

جانە دە

جەتىسۋ،

ەدىل،

قىپشاقتىڭ بۇكىل دالاسى!

باۋراماۋ كەرەك

پاتشانى مۇلدە

تاتتى ءۇمىت،

جۇمساقتىق دەگەن

ەل بيلەر ەرگە

جات قىلىق.

اتادان ميراس،

بالاعا ساباق – ءداستۇر بۇل،

تەمىردەي ءتارتىپ،

تاستان دا وتكەن

قاتتىلىق.

جازا الماس ەشكىم

سوعىستىڭ قاندى جاراسىن،

وت پەنەن سۋداي تاپپايتىن ەشبىر جاراسىم.

قايقى قىلىشتىڭ جۇزىمەن جازىپ كەتتى ولار،

ادامزات تاعدىرناماسىن.

وزىڭدى ءوزىڭ

اقتايمىن دەپ تە تىرىسپا،

عاداۋات ءۇشىن

مايدانعا كىرگەن

دۇرىس پا؟!

ادىلەت ءۇشىن سوعىسقان ادام – ادىلەتسىز،

ادىلەت دەگەن

بولمايدى

ەشبىر ۇرىستا.

حالىق قان قۇسىپ،

حالىق قىرىلادى بارىنەن

پەرىشتە جىلاپ،

جەر-انا اينىپ ارىنەن.

سوعىستىڭ سەبەپتەرى كوپ...

مانى – كەم!!!

تاپتالماۋ ءۇشىن

جاۋ تۇياعىنا

ان-ولكەم،

قورلانباۋى ءۇشىن

جاۋ قۇشاعىندا

جان-ەركەم.

اتتانۋ كەرەك قۇلاعۋعا قارسى

(قانعا-قان!)

نوعاي باستاعان وتىز مىڭ اسكەر تاڭەرتەڭ.

مەن قالاي وعان سەنگەنمىن؟...

جاۋھارى،

نۇرى سونگەن كۇن –

جاھاننىڭ ءجاۋدىر جانارى سىندى باعداتتى

وراعان ورتكە،

بوراعان كۇلگە

كومگەن

كىم؟!

سىيلاس دوس ەدى

جانى دا، راس، اشيتىن

بەركە حان دەسە،

كوڭىلى سۋداي تاسيتىن.

باسىن شاپقان سول قۇلاعۋ ەمەس پە باعداتتىڭ

حاليفى ءمۇستاعاسيمنىڭ.

مۇستاعاسيمدەي مۇسىلمان دوسىن ولتىرگەن...

(باعداتتىڭ، انە،

بىقسىعان وتىن

جەل تۇرگەن)

وسى جاي ەدى بەركەگە ۇيقى بەرمەگەن،

وسى جاي ەدى اشۋىن قاتتى كەلتىرگەن.

بەركە حان، كەنەت،

تەرەڭ ويىنان وياندى،

جۇرەك تۇسىنان قاھارلى سەزىم بوي الدى.

...بۇل سوعىس ءالى قانشا ۋاقىتقا سوزىلارى دا

بىر اللاعا عانا ايان-دى.

ايانباۋ كەرەك!

(ناق ءتۇيدى)

ادەمى اۋەن اۋەلەپ كوككە اتقيدى.

بەركەنىڭ انتەك كوتەرگەن سوندا وڭ قولى

قوبىز بەن سىرناي،

شاڭقوبىز سازىن ساپ تيدى.

ەكىنشى ءبولىم

اقساراي ءىشى الۋان جيھاز، بۇيىم-دى

حان بەركە تاقتا، قاباعى ءسال-پال ءتۇيۋلى.

– قيسسا-دين حانشا قۇزىرىڭىزعا كەلىپ تۇر!

قاراۋىل باسى ءيىلدى...

رۇقساتىن حاننىڭ ەسىتكەن،

سامالا، سالقىن سارايدىڭ زالىن كەسىپ كەڭ.

قيسسا-دين حانشا كىرىپ كەلە جاتتى سول كەزدە

ويۋلى، ءناشتى، ەڭسەلى ەمەن ەسىكتەن.

گۇل-جۇپار اڭقىپ ىزىنەن،

نۇر توگىلگەن جۇزىنەن.

تاعىنان تۇرىپ بەركە حان

قاۋىشتى سوندا قىزىمەن.

– ارمىسىز، اكە! مەن دەگەن...

– جالعىزىم مەنىڭ، جان جۇرەگىمدى ەمدەگەن!

اكەگە قىزى سۇراۋلى جۇزبەن قارادى:

– اناشىم نەگە كەلمەگەن؟...

– كوپ بولدى قىزىم سىرلاسپاعالى سىر ايتىپ،

جانىڭدى جۇرگەن جاعداي جوق پا، مۇڭايتىپ؟

– جاسىرار سىزدەن سىر دا جوق مەندە، مۇڭ دا جوق،

تاستايسىز، اكە، جالعىز-اق سوزبەن تىڭايتىپ.

– بۇيىرسا، اناڭ ەندىگى جىلى كەلەدى.

– ال بۇل جولى...؟

– سەبەبى...

بىر سىردى ءتۇيىپ ۇندەمەي قالدى اكەسى،

ۇندەمەي قالدى قيسسا-دين قىز دا ورەلى.

– سارايشىق ابدەن توتىداي بولىپ تۇلەپتى.

(حانشانىڭ سول ءسات قاباعى نەگە ءدىر ەتتى...)

وزىمەن ءوزى ويلانىپ كەتتى ىشىنەن،

اكەسى قيماي تۇر ما الدە باتا، تىلەكتى.

جازعان-دى اشىق اناعا سوڭعى حاتىندا،

انادان قىزى نە جاسىرادى زاتىندا.

قيسسا-دين ارۋ ەلشىنىڭ مىنا كەلەرىن،

ايتقان-دى سىر عىپ شەشەسى جيدەك-قاتىنعا.

– قامىقپا، قىزىم، جاعداي ءقازىر ءقاۋىپتى،

جيناقى ۇستاپ دايىن تۇرعان ءجون حالىقتى.

قۇلاعۋمەنەن قىرقىسىپ جاتىر شىعىستا،

نوعاي باتىردىڭ وتىز مىڭ قولى داڭقتى!

سەن كەتىپ قالساڭ، مەن كەتىپ قالسام وردادان،

جاقىنداي تۇسەر قارا بۇلت كوكتى تورلاعان.

بۇل مايدان قاشان تىنارى ءالى بەلگىسىز،

ازداعان عانا ۋايىم ساپ تۇر سول ماعان.

باسىلسىن سوعىس، توقتاسىن مىناۋ ناعلەت،

سوندىقتان بالام ءبىر جىلعا... ازداپ سابىر ەت.

وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىن جاساتىپ

شىعارىپ سالار اناڭ دا، تۇگەل ءبارى كەپ.

كەلتىرسە اللا تىلەكتى سوندا قيۋلى،

وزىڭە دەگەن دۇنيە-مۇلكىم جيۋلى.

مىڭ نارعا كىلەم، مىڭ جانعا باسشى-قوسشىمەن

جاساۋ جابدىعىڭ ءبارى دە ءدايار-تۇيۋلى.

سۇلتانعا سولاي سالەم دەگەيسىڭ، جالعىزىم،

وزەگىمدەگى جالبىزىم...

بىر ۇلى ساپار، ۇلى سۇرگىندى كورگەندەي،

ماڭدايدان ءسۇيىپ، باۋرىنا باستى حان قىزىن.

***

التىن شىراعداننان

التىن وتتار تامىپ تۇردى،

كۇمىس شىراعداننان

كۇمىس وتتار تامىپ تۇردى.

مۇسىلمان الەمىنىڭ تامىرشىسى

التىن تاقتا –

التىن وردانىڭ ءامىرشىسى

بەركە حان وتىردى.

وڭ جاعىندا

بىر قارا قابىلان جاتتى،

سول جاعىندا

بىر قارا قابىلان جاتتى.

بەركە حان – داۋىل سياقتى

وراي سوعاتىن،

بەركە حان – بوران سياقتى

بوراي سوعاتىن.

ەرتىستەن دۋنايعا دەيىن

مەڭگەرىپ تۇراتىن.

جالپاق سارى جۇزىنە

سيرەك ساقالى ءوڭ بەرىپ تۇراتىن.

الىسقان جاۋىن جىعاتىن،

تارتىسقان جاۋى ىعاتىن.

قاھارى كەلسە قارا بۋراداي جاراعان،

شاشىن ەكى جارىپ

قۇلاعىنىڭ ارتىنا قاراي تاراعان.

كاپىرگە سۋىق،

مۇسىلمانعا پاراساتىمەن جاعىپتى.

بىر قۇلاعىنا سەگىز قىرلى

قىمبات تاسپەن بەزەگەن

التىن سىرعا تاعىپتى.

ۇستىندە جىبەك شەكپەن،

دانا سىندى –

باسىندا زەرلى قالپاق جاراسىمدى.

بەلىندە جاسىل بەلبەۋ –

بۇلعارلىق بىلعارىعا التىن توككەن

تاستارى تىم باعالى – اسىل بەلبەۋ!

جۋىپ تۇر التىن اراي ءجۇزىن تەگىس،

شەگىرەن بىلعارىدان شەبەر تىككەن –

كيگەنى اياعىنا قىزىل كەبىس!

التىن شىراعداننان

التىن وتتار جانىپ تۇردى.

كۇمىس شىراعداننان

كۇمىس وتتار جانىپ تۇردى.

التىن تاقتا –

التىن وردانىڭ ءامىرشىسى!

امىرشىنى مىسىردان كەلگەن

كۇللى ەلشى تانىپ تۇردى...

– ۋا، قۇدىرەتتى ءامىرشىم!

دارگەيىڭە باسىمدى يەمىن!

اۋەلى سۇلتان يەم بەيبارىستىڭ

قىزىل ءيتتىڭ تەرىسىنە جازىلعان

سالەم حاتىن ۇسىنام.

ايتەگىن ۇستاز

قولىن الىپ جۇرەگىنىڭ تۇسىنان

– ايتار ءسوزى، ايتار نازى وسىندا

سىز سياقتى قادىرمەندى دوسىنا!

– بىر-بىرىنە قولىن سوزار قىسىلعان،

سىر جاسىرماس مۇسىلماننان مۇسىلمان.

بەركە سوندا ۋازىرگە وقى دەپ،

بەيبارىستىڭ جازعان حاتىن ۇسىنعان.

بەيبارىستىڭ اسىل ءسوزى اتالى،

ۋازىردىڭ ءۋازيپاسى باتالى.

ساراي ءىشىن كومىپ كەتتى سول ساتتە،

قوڭىر بارقىت، قوڭىر اۋەز ماقامى:

«حاق جولىندا قاسىق قانىن قياتىن،

حاقتان تاپقان ءومىر ءمانىن، مياتىن.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

قۇشاعىنا بار مۇسىلمان سياتىن.

ديدارىنان كورەم اقىل قويماسىن،

جۇرەگىندە يمان نۇرى ويناسىن.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

مۇسىلماننىڭ جەڭىستەرىن تويلاسىن!

سىزگە دوستار قاي كەزدە دە دوس ماعان،

سىزگە جاۋلار بولا المايدى – حوش ماعان.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

جاراتقانعا جالعىز سەرىك قوسپاعان.

...كۇناسىز

مۇسىلمانعا قورعان بولىپ تۇراسىز.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

مۇحاممەدتىڭ جولىن قۋعان ءشۇباسىز.

ادام ءسوزى – اللا ءسوزى كونەدەن،

جان ءبولىنىپ ۇزىلگەنشە دەنەدەن،

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

بىزدى شەكسىز قۋانىشقا بولەگەن.

قارسى قاراپ قاتار تۇرار تاسقىنعا،

بۇيىم كورمەس تاسقىندى دا، تاستى دا.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

پايعامباردىڭ اق تۋىنىڭ استىندا.

جيھاد ءۇشىن قالىڭ قولدى باستاعان،

ادىلەتتىڭ اق جولىنان قاشپاعان.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز،

كاپىرلەردى يمانىمەن جاسقاعان.

اللا ونىڭ عاسىل ەتسىن مۇراتىن،

اللا ونىڭ اسىل ەتسىن قۋاتىن.

عاراساتتىڭ مايدانىنا بارعاندا،

مۇسىلماننىڭ ەڭ الدىندا تۇراتىن.

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز!

بەركە حانعا زور مارتەبە تىلەيمىز!!!»

– ۋا، باقىتتى ءامىرشىم! – دەپ ءامىرحان بالقىبەك اقىن ءسوز الىپ ورتاعا شىقتى. اقىن بولسا دا اڭگىمەنى قارا سوزبەن باستادى.

– ۋا، باقىتى ءامىرشىم! مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىستىڭ سالەمدەمەسىن تىڭدادىڭىز. سىزدەردىڭ دوستىقتارىڭىز ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ابزال دوستىقتاردىڭ ساناتىندا سانالاتىن بولادى. مەن ءسىزدىڭ التىن ۋاقىتىڭىزدى العانىما عافۋ وتىنە وتىرىپ، تاريحتا وتكەن تاعى ءبىر ۇلى دوستىق تۋرالى حيكايانى ءسال ۇزاقتاۋ بولسا دا، وسىنداعى جاميعاتتىڭ ەسىنە ءتۇسىرۋ ءۇشىن بايان ەتكىم كەلەدى...

*** «بۇل حيكايا كەزiندە الەمدi تiتiرەتكەن جاھانگەر شىڭعىس حان مەن ونىڭ انداسى جامۇحا شەشەن جايلى بولماق. بالا تەمiجۇن نەمەسە بولاشاق شىڭعىس حان دۇنيە­گە كەلگەن تۇس ايگiلi Iستەمي، بiلگە قاعاندار نەگiزiن قالاعان تۇركi قاعاناتىنىڭ قۇلاعانىنا بiرنەشە عاسىر بولعان، جەكە-جەكە ۇلىستارعا ءبولiنiپ كەتكەن تۇركi جانە موڭعول رۋ-تايپالارىنىڭ باسىنان باق كەتكەن ءداۋiر-دi. حالىق ءوزارا سوعىستاردان ابدەن قالجىراعان بولاتىن. موڭعولدىڭ حانى امباعايدى التىن پاتشالىقتىڭ شەرiكتەرi وپاسىزدىقپەن ۇستاپ الىپ، ايقىشقا كەرiپ ولتiرگەنi دە كەشە عانا بولعانداي ەدi. سونداعى ونىڭ ء«تۇبi كەگiم الىنار» دەپ كۇركiرەي ءۇن قاتقانى دا حالىق جادىنان ءالi ۇمىتىلا قويماعان-دى.

وسىنداي الماعايىپ زاماندا دۇنيەگە كەلگەن الىس­تى بولجاي الار جاننىڭ نەندەي مۇراتتاردى ماقسات تۇتۋى مۇمكiن؟ ارينە، ەڭ الدىمەن ەلدiڭ باسىن بiرiكتiرۋدi، سوسىن «قوي ۇستiنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» التىن ءداۋiردi ورناتۋدى!

بiراق الدىڭا ماقسات، بيiك مۇرات قويۋ بار دا، ونى iسكە اسىرۋ دەپ اتالاتىن قيامەت-قايىم تاعى بار. بۇل قيامەت-قايىمنىڭ بارلىق ازاپ-توزاعىنان امان-ەسەن ءجۇرiپ ءوتۋ ەكiنiڭ بiرiنiڭ تالايىنا جانە جازىلماق ەمەس. ميلليونداردىڭ iشiنەن تاڭداپ ءجۇرiپ بiرiنiڭ ماڭدايىنا عانا جازىلماق ەرەكشە باق. ءتاڭiرiم سەنiڭ ويىڭ مەن بويىڭا وزگەلەردە جوق ەرەكشە قاسيەتتەر دارىتۋعا تيiس. مازمۇنى بولەك تاعدىردىڭ يەسi ەتۋi شارت. مiنە، وسى تاعدىردى تۇركi-موڭعول كەرەگەسi شايقالعانداي بولعان سول زامانداردا تالاي ويلى جان ارمانداعانى انىق-تى. بiز، مiنە، وسىنداي جۇرەگi شەرلi جانداردىڭ قاتارىندا شىڭعىس حاننىڭ انداسى جامۇحا شەشەن دە بار ەدi دەپ ەسەپتەيمiز.

يا، ەكi دوس ەندiگi جەردە ۇلى مۇراتقا جەتۋ جولىنداعى وزدەرi اتقارۋعا تيiس iس-ارەكەتتەردi دە ءبولiسiپ ال­عان-دى. بۇدان كەيiنگi وقيعالاردا جامۇحانىڭ ءاردايىم شىڭعىس حاننىڭ جاۋلارىن ارانداتىپ مايدان الاڭىنا شىعارۋىنا، ولاردى سىن ءساتi تۋعاندا الداپ كەتۋلەرiنە كۋا بولامىز. جانە وسىنداي ساتتەردiڭ بارiندە دە ول ءوزiنiڭ انداسى شىڭعىس حانعا قول كوتەرۋگە جۇرەگi داۋالامايتىنىن ەشقانداي بۇلتالاقتاماي-اق اشىق جەتكiزiپ وتىرادى. سوندا شىڭعىس حاننىڭ جاۋلارى جامۇحانىڭ سوزiنە قالاي سەنiپ قالا بەردi ەكەن؟

ارينە، سەنۋلەرiنە بiر-اق سەبەپ بار-دى. جامۇحا دا شىڭعىس حان سەكiلدi ەل باستاي الار دارا تۇلعالى جان بولاتىن-دى. قول باستار سەركە كەرەك بولعان شىڭعىس حاننىڭ جاۋلارىن جامۇحانىڭ بويىنداعى وزدەرiندە جوق وسى قاسيەت قىزىقتىردى. بiراق ولار بiلمەيتiن جامۇحا، ءوزiن ۇلى مۇراتتىڭ قۇرباندىعىنا شالعان قۇپيا جامۇحا، شىڭعىس حاننىڭ بiتiسپەس جاۋى ەمەس، كەرiسiنشە، انداسى ەكەۋiنiڭ ويى iسكە اسۋ ءۇشiن قانىن دا، جانىن دا ايامايتىن، شىڭعىس حانعا قۇلاي بەرiلگەن اردا دوسى ەدi.

ەگەر بۇگiندە شىڭعىس حاننىڭ داڭقى بۇكiل الەمگە جايىلعان بولسا، ويلاعان مۇراتىنا جەتە العان بولسا، ول بۇلاردىڭ ءبارi ءۇشiن ەڭ الدىمەن وسى جامۇحا دوسىنا قارىزدار.

ۇلى دالانىڭ بiر-بiرi ءۇشiن جانىن iبiلiسكە دە بەرۋگە بار ءور پەرزەنتتەرiنiڭ اسقاق دوستىعى تۋرالى اڭگىمە وسىمەن ءتامام دەۋiمiزگە بولادى».

– ۋا، باقىتتى ءامىرشىم! مەن بۇل اڭگىمەنى نە ءۇشىن ايتقانىمدى ءسىز، ارينە، جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرسىز. مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىس پەن التىن وردانىڭ ۇلى ءامىرشىسى بەركە حاننىڭ قۋىسا كەلسە ءتۇبى – ءبىر، اتالارى ۇلى دالا توسىندە قاتار سالتانات قۇرعان! سىزدەردىڭ بۇگىنگى مۇددەلەرىڭىز دە ءبىر!!! ءتىپتى، مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىستىڭ كىندىك قانى وسى سارايشىق شاھارىندا تامعانىن جاقسى بىلەسىز. سوندىقتان دا بەيبارىس سۇلتاننىڭ ءبىر بۇيرەگى عانا ەمەس، جالعىز جۇرەگى تۇتاسىمەن وسى ولكەگە قاراي بۇرىپ تۇرادى...

- ۋا، ءامىرشىم! – دەدى ءماجيت قازى.

- ۋا، ءامىرشىم!!!

تاۋسىلمايتىن بەلدەردەن وتتىك،

قۇس ۇشپايتىن شولدەردەن وتتىك،

شەت-شەگى جوق كولدەردەن وتتىك،

ار-الۋان ەلدەردەن وتتىك.

التى اي بويى جول ءجۇرىپ

بۇگىن، مىنە، مىنا ءدۇنيا

دوڭگەلەنگەن جۇزىك بولسا،

سونىڭ گاۋھار كوزىندەي

سارايشىققا جەتتىك!

ۋا، ءامىرشىم!

مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى

بەيبارىستىڭ اماناتى بار ەدى:

ول – ءجۇز قۇل، ءجۇز كۇڭ،

ۇش ءجۇز جانكەشتى سارباز،

بەس ءجۇز قازينالى نار ەدى!

حاتتاپ-شوتتاپ قازىناڭىزعا قۇيدىق.

مىناۋ ءوزىڭىز بىلەتىن،

و باستا ەلشى بولىپ كەلەتىن –

قۇشاربەك ءامىر.

دارگەيىڭىزدى سۇيدىك،

باسىمىزدى يدىك!!!

جاراتقان ءتاڭىر ءوزى بايىپتى عىپ،

سول ساتتە ءسوز باستادى نايب بىلىك:

– ۋا، ءامىرشىم! ءامىرشىم!!!

نايب بىلىك مەن ەدىم،

كوشتى باستاپ كەپ ەدىم.

«ال، ال سانا، ال سانا،

ماعان قۇلاق سال سانا!

كەل، كەل سانا، كەل سانا،

ماعان كوڭىل ءبول سانا.

بوز مايا ما، نارشا ما،

بوز كىلەم بە، پارشا ما،

قازىنادان ال سانا،

قانشا كەرەك، قانشاما،

قانشا كەرەك بولسا دا!

سەن جايىققا بار سانا،

ۇلى ساپار، ۇلى جول

سەن شالدىقپا، شارشاما.

قوبىزىڭدى ال سانا،

سوندا تۇرىپ تولعايسىڭ.

قالما مىناۋ ساپاردان،

ەدىل – جايىق اراسى

ۇلىسۋ دەپ اتالعان.

قايران، مەنىڭ قونىسىم،

اتامەكەن – اتاجۇرت!

مەنى تۋعان ولكەگە

بارىپ قوناق بولعايسىڭ.

مەن ساعىنعان اقجايىق،

جاعاسىنا قونعايسىڭ.

اتام جاتقان توپىراق،

ور باسىڭدى يگەيسىڭ.

انام باسقان توپىراق،

ساجدە قىلىپ سۇيگەيسىڭ.

التىن باۋلى اق تۇيعىن،

اق جولىڭا اتادىم.

ايدىن كولدە قاز-ۇيرەك

قولىڭا الىپ شۇيگەيسىڭ.

الدان كەزەڭ كەزدەسەر،

جەز بۇيدالى بوز ۇلەك،

جەلە-جورتىپ اسقايسىڭ.

الدان وزەن كەزدەسەر،

ون ءبىر جاسار بوز ايعىر،

قالىڭ كوشتى باستايسىڭ.

ودان دا ءارى ءوت دەدى،

سارايشىققا جەت دەدى.

اق، امانات مۇلكىم بار،

ۇلى شىڭعىس ءزاۋ-زاتى،

بەركە حاننىڭ جۇلدىزى،

قيسسا-ديندەي ارۋعا

بارىپ تابىس ەت دەدى.

الدىڭدا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەدى.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەدى.

التىنمەنەن اپتالعان،

اتلاسپەن قاپتالعان

قىزىل كۇندەي قۇران تۇر!

حازىرەتى وسپاننىڭ

قولى تيگەن قۇران – بۇل!

بەرىك قىل دەپ يمانىن،

قيسسا-دينگە سىيلاعىن!!!

الدىندا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەدى.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەدى.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە

مارجان، لاعىل اسىل تاس

اسىل تاستى شاش دەدى!

الدىندا تۇر اق ساندىق،

اق ساندىقتى اش دەدى.

ىشىندە تۇر كوك ساندىق،

كوك ساندىقتى اش دەدى.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە،

گاۋھار كوزدى بىلەزىك،

بىلەگىنە كي دەدى.

كوك ساندىقتىڭ ىشىندە،

اق جىبەككە تۇيگەنىم –

كامشات بورىك ۇكىلى،

ۇلپىلدەتىپ ۇكىسىن

كيسىن سونى، سۇيگەنىم!!!»

سۇلتان يەم دوس ەدى،

كوڭىلى سىزگە حوش ەدى.

اماناتتاپ تاپسىرعان

اماناتى وسى ەدى...

بەركە حاننىڭ وڭ جاعىندا وتىرعان قيسسا-دين حانشانىڭ الدىنا ەكى جىگىت ەكى جاعىنان كوتەرىپ التىنمەن اپتالعان، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن جۇك اياقتى اكەپ قويدى. سول كەزدە ءجۇز قۇل مەن ءجۇز كۇڭنىڭ اراسىنان اپپاق ىنجۋ-مارجانمەن بەزەندىرىلگەن اق ساندىقتى حاسان مەن حورلان باپپەن كوتەرىپ قيسسا-دين حانشانىڭ الدىنداعى التىنمەن اپتالعان، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن جۇك اياقتىڭ ۇستىنە اكەپ ورناتتى.

(نايب بىلىك جول-جونەكەي اق ساندىققا بايلانىستى كەلەڭسىز وقيعا ساتىمەن اياقتالعان كەزدە، «وسىدان سارايشىققا امان-ەسەن جەتسەك، قيسسا-دين حانشاعا اق ساندىقتى حاسان مەن حورلاننىڭ قولىمەن تابىستاتارمىن-اۋ» دەپ ويلاپ ەدى. ەندى، مىنە، سول مۇراتىنا جەتكەنىنە رياسىز ءبىر جىميىپ قويدى).

قيسسا-دين حانشا اكەسىنە قارادى.

اكەسى ىرازى شىرايدا وتىرعانىن اڭدادى.

قيسسا-دين حانشانىڭ نوكەرباسى مارحابات سۇلۋ نوكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن اق ساندىقتى قيسسا-دين حانشانىڭ وتاۋىنا قاراي جۇرگىزدى.

ەلشىلەر كۇمىس تاباققا قويىپ التىن توستاققا قۇيىلعان، بابىنا كەلگەن سارى قىمىزدان ءشول باستى.

ۋازىر جارشىلارعا: مىسىر سۇلتانى بەيبارىستىڭ جانە ونىڭ ەلشىلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ سارايشىقتىڭ قاق تورىندەگى ەڭ ءبىر سالتاناتتى ورىن – قىزىل الاڭداعى قىزىل ساراي الدىندا ءتۇرلى ويىندار مەن ويىن-ساۋىق تۇرلەرى وتەتىنىن جانە بۇل جيىنعا سارايشىق قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن تۇگەل شاقىرۋدى دا ۇمىتپاۋلارىن ەسكەرتتى.

بۇل سالتانات ءبىر ايعا سوزىلدى.

جۇزىكتەي كوكتەن تۇسكەن كوركەم نەتكەن،

تولقىنمەن اساۋ جايىق ەركەلەتكەن.

قۇلپىرعان قىزعالداقتاي قىز بالالار

ادامدى جۇرەگى بار ورتەپ وتكەن.

ساۋلەتى بۇل شاھاردىڭ دەيتىن ەرەك،

بۇگىنگى سارايشىقتىڭ كەيپى بولەك.

جۇگىرىپ ءقيسسا-ديننىڭ نۇر بەتىنە،

ۇقسايدى پەريزاتتىڭ سۇگىرەتىنە.

توي-دۋمان، بۇل سالتانات بەيبارىس پەن

ارنالعان ەلشىلەردىڭ قۇرمەتىنە.

اققۋلار پايدا بولار قاس-قاعىمدا،

قالانىڭ مامىراجاي اسپانىندا.

جۇرەكتى شىمىرلاتىپ سازى ءانشىنىڭ،

ارادىك داۋسى شىعار وزانشىنىڭ.

اۋەنى، اۋەزەسى جانعا جايلى

ۇسكىرىك، سىبىزعى، داپ، بوزانشىنىڭ.

ۇنىنە دەن قويىڭىز، وتىنەمىن،

سازسىرناي، شاڭقوبىز بەن جەتىگەننىڭ.

ۇرانداپ بابالارىن بايراق قىلىپ،

قاعىسىپ، يتجىعىس بوپ، قايرات قىلىپ.

بەلدەسكەن پالۋاندار بەلىن بۋىپ،

الا الماي ارپالىسىپ، ايبات قىلىپ.

بىر-بىرىن اقىل-ايلا تىرەستىرگەن،

بىر-بىرىن ار مەن نامىس كۇرەستىرگەن.

قيسسا-دين قىرىق نوكەر قاسىنداعى،

ۇكىلى كامشات بورىك باسىنداعى.

مىسىردان التى اي ءجۇرىپ جەتكەن سىيلىق، –

بۇگىنگى كيىپ شىققان – اسىلدارى!

بىلەزىك گاۋھار تاستى بىلەگىندە،

سەزىمى بەيبارىستىڭ جۇرەگىندە.

قۇرمەت پەن بار سياپات ەلشىلەرگە،

ار ەلشى – قوس سۇلۋدىڭ مەنشىگىندە.

پەرىلەر كوكتەن، كەنەت، ءتۇستى دەسە،

قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە سەنشى سەن دە!

ەلشىگە ىزەت-ۇرمەت قاي كەزدە دە،

سارايشىق ساۋىققۇمار جاي كەزدە دە!

مىنگەنى ءبىر-بىر بەدەۋ سالتاناتپەن،

ەركە اقىن اق سەزىمىن ارقاۋ ەتكەن...

ۇزەڭگى قاعىستىرىپ قاتار جۇرگەن

امىرحان نوكەرباسى مارحاباتپەن.

سەزىمگە قالاي قوي دەپ ايتا الاسىڭ،

قيسسا-دين قالاي مۇنى بايقاماسىن...

وزىنە كورىك بەرگەن ءوز ونەرى،

ايتپاي-اق كورگەن كىسى سەزەر ەدى.

جۇمىر جەر جارالعالى سارايشىقتىڭ

داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى.

ورىلىپ كوز الدىڭدا تۇرا قالار،

قالانعان اق ءمارماردان مۇنارالار.

اق ءمارمار جاراسىپ تۇر ارايلانا،

قوناق ءۇي، مونشا مەنەن سارايلارعا.

جالتىراپ اپپاق ەدەن، باسپالداقتار...

تامسانباس جان بالاسى قالاي عانا!

مەشىت پەن مەدىرەسە قاردان اپپاق،

ەشتەڭە دەي المايسىڭ اردان اتتاپ.

بەيمالىم كورەر، كورمەس قىزىق ودان،

تالپىنار قالدىرام دەپ ءىزىن ادام.

اناردىڭ داندەرىندەي قىزىل تاسپەن،

كومكەرگەن – قىزىل ساراي، قىزىل الاڭ!

ومىرگە ايتا كەتەر نازىن ادام،

قيسسا-دين سالعان مۇنى قازىنادان.

كورىنەر سارى ايشىعى ايدالادان،

شەبەردىڭ قۇدىرەتىنەن پايدا بولعان.

سارايدى قىزىل تاسپەن مۇنارالاپ،

ەڭ بيىك ۇشارىنا اي قاداعان.

كورىنەر كوزىڭىزگە قيىردان ءبىر،

سارى ايشىق ساف التىننان قۇيىلعان ءدۇر!

و، جالعان، بۇل ناعىلعان ءومىر ەدى،

«وسى جۇرت اقىن جايلى نە بىلەدى؟!»

امىرحان وسى ارادا توقتاي قالىپ،

اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ تەبىرەندى:

(بىلايعى ەل ۇركە قاشىپ تاڭىرقاندى،

بىز دە ۇققان جوق ەدىك قوي ءامىرحاندى!!!)

****«توعىز جولدىڭ توعىسقانمەن تورابى،

قايدا ەكەنىن تابا المايتىن قوناعى.

بۇل قالادا كوكتەمدى ەشكىم بىلمەيدى

مۇندا، ويتكەنى ون ەكى اي قىس بولادى.

الىپ تاۋعا بايلاپ قويعان شىنجىرلاپ،

بۇل قالانى قارعىس اتقان مىڭ جىلعا.

جەر جىلجۋدا، جەرمەن بىرگە قالا دا

قارا جىلىم جاققا باياۋ جىلجۋدا.

نوكەرلەرىن ەرتىپ شىعىپ مولادان،

بۇل قالادا تۇندە سايتان سالادى ءان.

بىراز ادام ايىرىلادى ۇيقىدان،

ال كوپ ادام ايىرىلادى سانادان.

جىن-جىبىردىڭ بولعاننان سوڭ مەكەنى،

بۇل قالادا توسىن جايلار جەتەدى.

دانالىقتىڭ باسىن جارىپ تاسادا،

سۇلۋلىقتى شەشىندىرىپ كەتەدى.

بۇتقا پۇتتاي تابىنعاسىن قاشاننان،

شال-قۇتانى جاس قىز اۋلاپ جاسارعان.

بۇل قالانىڭ، ەڭ عاجابى، قۇدايى،

كوكتە ەمەس، كوك قاعازدان جاسالعان.

ارمان مۇندا قالتالارعا باتادى،

سوندا ولەدى، ەشكىمنىڭ جوق شاتاعى.

مۇندا مۋزا قايىر سۇراپ كوشەدە،

ال اقىندار ماس بوپ بارا جاتادى.

بۇل قالادا تىزە بەرسەڭ كوپ قىزىق،

كور، ارالا، بوسقا ۋاقىت وتكىزىپ

الىپ جۇرمە.

تەك پەرىشتە بولماعىن،

قالا جايىن جۇرەر كوككە جەتكىزىپ.

توعىز جولدىڭ توعىسقانمەن تورابى،

قايدا ەكەنىن تابا المايتىن قوناعى،

بۇل قالادا كوكتەمدى ەشكىم بىلمەيدى،

مۇندا، ويتكەنى ون ەكى اي قىس بولادى.

جۇلدىز بىتكەن كوكتە بەتىن شىمشىلاپ،

بۇعاۋ بۋعان جاتىر قالا سۋ سۇراپ،

جىلتىلداعان ساۋلەسىندەي ءۇمىتتىڭ

ار قاباتتا سونبەيدى تەك ءبىر شىراق».

جىر وقىپ بولدى-داعى ءوڭى جۇدەپ،

(تۇتقانىن كىم بىلەدى، نەنى مەدەت.)

- بۇل، ءبىراق باسقا ۋاقىت، باسقا زامان

بۇل، ءبىراق باسقا قالا، – دەدى، كەنەت!

ومىردە اقىن عانا شاعىنبايتىن،

ۋاقىت پەن كەڭىستىككە باعىنبايتىن.

بۇل ولەڭ تاراپ كەتتى شارتاراپقا،

بۇگىنگى وزەك بولعان سالتاناتقا.

اقىندى، ءبىراق ادام ۇعىپ تۇردى...

اتى ونىڭ ماحاببات پا، مارحابات پا!؟!

***

سول ءتۇنى اي تۇتىلىپ... بايقالمادى،

سول ءتۇنى جەر قوزعالىپ شايقالعان-دى.

سول ءتۇنى ول ءبىر سۇمدىق ءتۇس كورگەن-دى،

ول ءتۇسىن ەشكىمگە دە ايتا المادى.

بىر ءنوپىر تاسقىن جۇرگەن ەكەن دەيدى،

تاسقىننان قاشىپ جۇرگەم ەكەن دەيدى.

سارايشىق سۋعا باتىپ قارىق بوپتى،

بۇل وعان جەتە المايدى... جەتەم دەيدى.

سۋ ەمەس ات ءدۇبىرى ەكەن دەيدى،

كوپ جاۋدان قاشىپ جۇرگەم ەكەن دەيدى.

قيراتىپ، ورتەپ، جويىپ سارايشىقتى

ورىنىن قارعا-قۇزعىن مەكەندەيدى.

سويلەۋگە قىزىل ءتىلى بايلانىپتى،

جاعالاي اتا جاۋى جايلانىپتى.

كەشە ءوزى جىر وقىعان قىزىل الاڭ

قان ساسىپ قارا جەرگە اينالىپتى.

قارايدى كوزىن الماي فورىمىنا،

تۇستى ەكەن قاشان، قالاي جولى مۇندا.

ماسكەۋدە – قىزىل ساراي، قىزىل الاڭ

ايدى الىپ، جۇلدىز قويعان ورىنىنا.

شىندىققا كىم قالايشا جۇگىنەدى،

شىندىقتىڭ نازىك بەلى بۇگىلەدى.

ماسكەۋدە – قىزىل الاڭ – كرەملدە

سوعىپ تۇر الىپ كۋرانت بۇگىن ەندى...

ساپ بولدى سارايشىقتىڭ ابات تاڭى،

تىم سۋىق، تىم قاھارلى قاباقتارى...

ۋا، بۇلار بالاقتاعى بيت ەمەس پە،

بۇل كۇندە باسقا شىقتى-اۋ بالاقتاعى.

و، بۇلار بىتىسپەيتىن دۇشپان سىندى،

سارايشىق ماڭگى اجال قۇشقان سىندى.

وپات بوپ وبالارى، مولالارى،

دالانىڭ باسىنان باق ۇشقان سىندى.

قايعىلى – بۇل تاريحتى ويعا الۋعا،

جۇمىر جەر ءوز جونىمەن اينالۋدا.

بار ەدى، ءبىراق ءالى ءۇش عاسىرداي،

بۇل سۇمدىق، اقيقاتقا اينالۋعا.

امىرحان ءۇنسىز قالدى، ۇندەمەدى

كوڭىلى ءبىر سۇمدىقتى بىلگەن ەدى...

***

كەزدەسكەن انەۋ كۇنگى سالتاناتتا،

سوزدەرى قاشا بەرگەن ءار تاراپقا.

امىرحان سودان كەيىن سىرىن ايتىپ،

حاساننان حات جىبەرگەن مارحاباتقا.

مارحابات ءتىسىن جارىپ ۇندەمەدى،

دەگەن جوق مازالاما مۇلدە مەنى.

وسىلاي ءوتىپ جاتتى كۇندەر لەگى،

وسىلاي ءوتىپ جاتتى تۇندەر لەگى.

كوڭىلى ەلەگزىگەن، ەلەڭدەگەن،

سوزىنە ءىش-قۇسا بوپ ەلەنبەگەن.

امىرحان تاعى دا ءبىر حات جىبەردى

اق ءسوزىن اشىپ ايتىپ ولەڭمەنەن:

«سەن قۇرالاي بولساڭ،

مەن قابىلان ەدىم قايراتتى.

مەنىڭ بۇلبۇل ءتىلىمدى

سەنىڭ ءازيز جانارىڭ سايراتتى.

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟

مەنى تاۋلار جۇباتىپ،

باۋلار تىڭداعان،

مانى جوق ءسانسىز

سەنسىز بۇ عالام.

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟

سەنىڭ كوركەم قۇزىرىڭا

جۇرەگىم بايلانىپ قالعان،

سەن – كۇن،

مەن جەر سياقتى اينالىپ بارام.

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟

مەن جىرلاسام سەنى، –

گۇلدەردىڭ ءبارى مۇڭايىپ قالار،

سەنىڭ بەكزات كوركىڭە

جۇلدىزدى اسپان عانا لايىق بولار.

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟

مەن سەنى جىرلاسام، –

اۋەدەگى قۇستار جەرگە قونادى،

مەنىڭ اششى جاسىما

مۇحيت تۋلاپ، كولدەر تولادى.

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟

مەن سەنىڭ نۇرداي جانىڭدى

قۇلاتىپ الدىم با؟

مەن سەنىڭ گۇلدەي جانىڭدى

جىلاتىپ الدىم با؟

نەگە ۇندەمەيسىڭ، مارحابات؟؟!»

دەمەيمىز از جازىلعان، كوپ جازىلعان

باستىسى ەپ جازىلعان، ءدوپ جازىلعان.

حات كەلدى كوپ ۇزاماي مارحاباتتان:

«سىزدىكى – ىڭكارىڭىز...» – دەپ جازىلعان.

***

ەدىلدەگى بەركە حاننىڭ سارايى..!

توگىلىپ تۇر التىن كۇننىڭ ارايى.

سودان بەرى ءبىر جىل ءوتىپ كەتكەن بە،

بەيبارىستان العاش حابار جەتكەندە...

ەلشى كەلىپ قيىرداعى مىسىردان،

بەيبارىستىڭ حات پەن سىيىن ۇسىنعان.

«بىر دەنەنىڭ قوس قولىنداي كىرىگىپ،

كاپىرلەرمەن كۇرەسەيىك بىرىگىپ.

دوس بولايىق مۇسىلماندىق جولمەنەن،

ماڭگى-باقي بىزبەن بىرگە بول دەگەن!»

پىل، توتىقۇس، الاي مەنەن كەرىكتى

قۇرمەت قىلىپ بەركە حانعا بەرىپتى.

كەزدەيسوق پا، جازىمىش پا، جازىم با،

سىر بار ەدى ءقيسسا-ديننىڭ نازىندا.

نە جوق دەيسىڭ بۇل سىيلىقتىڭ ىشىندە

قىمبات مۇلىك – سان الۋان پىشىندە.

نە قالاسا قالاعانىن الادى،

بىراق حانشا قۇمىرانى قالادى.

«ەڭ قىمبات زات وسى ماعان جەردەگى،

سوندىقتان دا قۇمىرانى بەر» دەدى.

قۇمىرانىڭ ەرنەۋىنە ناقىلىن،

ويىپ جازعان بالاساعۇن اقىننىڭ:

«اقىل كوركى – ءتىل،

تىلدىڭ كوركى – ءسوز.

كىسى كوركى – ءجۇز،

جۇزدىڭ كوركى – كوز!»

بىلىم جيعان كىتاپ وقىپ قانشاما،

بۇل دانالىق تانىس ەدى حانشاعا.

اقىلدى قىز اكەسىنە ناز قىلدى،

قۇمىراعا مىناداي ءسوز جازدىردى:

«بۇل قۇمىراعا التىن قۇيار بولار،

بۇل قۇمىراعا كۇمىس سالار بولار.

بۇل قۇمىراعا شاراپ قۇيار بولار،

بۇل قۇمىراعا كوزدىڭ جاسى تولار!»

قىزدىڭ ويىن ولەڭ ءوزى ايتار-دى...

قۇمىرانى بەيبارىسقا قايتاردى.

تانتى بولدى سۇلتان مىنا عازالعا،

اقىلسىز قىز، ءسىرا، بۇلاي جازار ما؟!

تالاسى بار جان بوپ تۇر عوي ونەرگە

كورىكسىز دە بولماۋ كەرەك كورەرگە.

بارلىق ەلشى ءبىر اۋىزدان: «ونەرلى –

سىزگە لايىق، سىزگە لايىق!» دەگەن-دى.

بەيبارىس تا قيسسا-دينگە ناز قىلدى،

قۇمىراعا مىناداي ءسوز جازدىردى:

«تاعى كورىك كىسىگە،

بىلىم مەن ونەر.

بىلىكتىگە اركىم

جانىن پيدا ەتەر!»

زاۋلا كۇندەر، جىلجى ايلار – زىمىرا!

قيسسا-دينگە قايتا ورالدى قۇمىرا.

اينالاسىن اق مارجانمەن دەستەلەپ،

اق جىبەككە ءوز قولىمەن كەستەلەپ.

قىز جۇرەگى اق كەپتەردەي تورداعى،

بەيبارىسقا تاعى ءبىر حات جولدادى:

«دۇنيەدە اركىم جۇرەر –

كەڭ بولعان سوڭ،

مەن ءجۇرمىن كەڭ دۇنيەدە –

سەن بولعان سوڭ!..»

جاڭعىرىعىپ قايتا وياندى ساناسى،

وسى انگە سالۋشى ەدى-اۋ، اناسى...

ايالداۋعا مۇرشا بار ما سۇلتاندا،

ۇكى اۋلاۋعا شىعىپ كەتتى ءبىر تاڭدا.

سۇيگەنىنە ۇكى تاعۋ – ايالى،

بابالاردىڭ سالتى ەمەس پە باياعى...

قيسسا-دين قىز قۇمىراعا قارادى،

دانەكەر بوپ جالعاستىرعان ارانى.

قۇمىرادا تۇرعان قىزىل گۇل سىندى،

سۇلۋ حانشا كۇرسىندى...

وتىز مىڭ قول قۇلاعۋمەن ايقاسقان،

حابار كۇتىپ وتىر وسى شايقاستان.

بىر اي بولدى ەلشىلەرگە كەلگەلى،

الى جاۋاپ بەرمەدى.

ساعىنىشتىڭ سەكىلدى ءبىر ۇكىمى،

كامشات بورىك سورەدە تۇر ۇكىلى...

***

***** «اللانىڭ جاردەمى

جانە جەڭىس كەلگەندە،

اق جولعا ءتۇسىپ

ادامدار

پەرىشتە كەۋدە.

توپ-توبىمەن قابىلداپ

اللانىڭ ءدىنىن

جۇرەكتەن شايىپ

تازالار

جالعاننىڭ كىرىن.

راببىڭدى سوندا

قۇرمەتتەپ،

دارىپتەپ،

ماقتاپ

جارىلقاۋ تىلە –

تىلەگىڭ ۋاجىپتەن بولماق.

اللانىڭ جاعى –

جانىڭنىڭ اۋىل – مەكەنى،

سۇيەدى اللا

تاۋبەڭدى قابىل ەتەدى!

اللا – دارا!

دارحان،

مۇڭسىز،

سەرىكسىز

ار نارسە وعان مۇقتاج بولار ەرىكسىز.

ول تۋمادى،

تۋىلمادى –

ار ادام،

ەشبىر جاندى

تەڭەسە الماس ءارى وعان!»

كوڭىلى بۇگىن بۇيىعى تارتىپ، بۇيىعى،

قيسسا-دين حانشا نامازعا ۇزاق ۇيىدى.

لىقسىپ ءبىر كەلگەن شاپاعات جاسىن تيا الماي،

قىزارىپ قاپتى كوزىنىڭ ءمولدىر قيىعى.

ابىرجىپ تۇرعان كۇتۋشى قىزعا قاراعان...

(ناماز كەزىندە مازالامايتىن جان-ادام).

– نايب بىلىك پەن ءامىرحان اقىن... ءامىرشىم

كۇتىپ تۇر، – دەدى، – قۇزىرىڭىزدا مانادان.

قايتارماق ەمەس، ارينە، سۇلتان تاۋانىن

ۇعىپ تا تۇرعان جايى بار اكە اۋانىن.

ەلشىلەر مىناۋ كوڭلى كۇپتى، كۇتۋلى

ۇش ايدان بەرى بەرگەن جوق ءالى جاۋابىن.

بەيبارىس ءۇشىن جان قۇربان...

ۇزاتۋ تويىن كەيىنگە، ءبىراق قالدىرعان.

قيسسا-دين حانشا ەلشىنىڭ ەكى كىسىسىن

ۋالى ءسوزىن ايتپاققا بۇگىن الدىرعان.

سۇلتانعا دەگەن سەزىمى – كوڭىل تورىندە

بەيبارىس دەسە نۇر جۇگىرەدى وڭىندە.

قىرقىسقان مايدان جولىنا بوگەت بولىپ تۇر،

قاپقازدىڭ اناۋ جەرىندە.

قالجىراپ، قاجىپ كوپ جاۋعا قارسى ۇرىستان

جازىقتان شىعىپ تاۋلارعا قاراي ىعىسقان.

نوعايدىڭ قولى شەگىنىپ جاتقان جونىندە،

وتكەن جۇمادا شابارمان كەلگەن شىعىستان.

بەركە حانعا دا، قۇلاعۋعا دا ۇلى سىن،

دۇشپانعا بەرمەۋ يەلىگىندەگى ۇلىسىن.

قانداسىپ جاتىر شىڭعىستىڭ ەكى ۇرپاعى

بىرى مەن ءبىرى – جەر ءۇشىن جانە ءدىن ءۇشىن!

بەركە حان ەدى و باسىنداعى يەسى،

بۇل كۇندە ول جەر قۇلاعۋلارعا تيەسى.

بەركە حان كەشە جيىرما مىڭ قولمەن اتتاندى،

التىن وردانىڭ – كيەسى!..

ديدارىنداعى ۋايىم ءىزى بىلىنبەي،

جادىراي قالدى مامىردىڭ راۋشان گۇلىندەي.

– كىرسىن، – دەپ، حانشا يشارات ەتتى بيازى،

قاباعىن باققان كۇتۋشى قىزعا كۇلىمدەي.

حانشانى سۇيسە، بەيبارىس قانا سۇيگەندەي،

بەيبارىس ءۇشىن حانشا دا وتقا كۇيگەندەي.

– ۇكىلى كامشات اجارىڭىزعا ساي ەكەن!!! –

امىرحان اقىن ءسوز باستاپ كەتكەن يمەنبەي.

مەيىرىم توگىپ جانارىنداعى نۇر يگى،

قيسسا-دين حانشا جىميدى:

– ۇكىلى بورىك جاراسىپ تۇرسا، شىنىمەن،

سۇلتانعا دەگەن كوڭىلىم نەگە سۋيدى؟!..

سۋىماس مەنىڭ كوڭىلىم،

سۇلتانمەن بىرگە – تاعدىرىم، بۇكىل ءومىرىم!

بىلەگىندەگى گاۋھار بىلەزىك جارق ەتتى،

جاقۇتپەن ءتىزىپ، التىنمەن ورگەن ءوڭىرىن.

جينالىپ قالدى ماسەلە ءبىراز قوردالى،

كەيىنگە ازداپ شەگەرىلەتىندەي جول قامى.

حان اكەم كەشە اتتانىپ كەتتى جورىققا،

قالدىرىپ ماعان امانات ەتىپ وردانى.

قان كەشىپ سونوۋ جۇرگەندە اكەم وزگە ەلدە،

تاباسى جامان قالارمىن اۋىر سوزدەرگە.

حان تاعىن قالاي قاراۋسىز تاستاپ كەتە الام

انتالاپ تۇرعان، قانتالاپ تۇرعان كوزدەرگە؟!

- بىزدە دە ءقازىر كۇردەلى،

بەرىك ۇستاۋعا ءماجبۇرمىز اركەز ىرگەنى.

- سىزدەگى جاي عوي – بىزدەگى،

سۇلتان يەمنىڭ جەتە الماي سىزگە جۇرگەنى...

جارىسا شىقتى بىرىنەن ءبىرى ىلگەرى،

نايپ بىلىك پەن ءامىرحان اقىن ۇندەرى.

– كوكتەمگە دەيىن تىنىعىڭىزدار اسىقپاي،

جۇرەككە ەم عوي... جايىقتىڭ ايلى تۇندەرى.

كىتاپتى سۇيەم، ۇناتام جىردى ءوز باسىم،

بىلىمدى حالىق وزگەدەن قالاي وزباسىن.

قيسسا-دين حانشا ءامىرحانعا ءسال استارلاي

ازىلگە بۇردى ءسوز باسىن.

- ءامىرشىم! – دەدى، ءامىرحان سوندا... – ءامىرشىم!

بىلىمسىز ادام كىتاپتى، ءسىرا، ناعىلسىن.

ساۋلەتىن كورىپ ءسىز سالعان كىتاپحانانىڭ،

دۇيىم ەل ءسىزدىڭ جان-دۇنيەڭىزدى تانىر شىن.

كوگەرىپ-كوكتەپ وسكەنى ءۇشىن ساناسى،

كىتاپقا قارىز ادامنىڭ كۇللى بالاسى.

سارايشىققا كەپ قوسىلعان ەكەن باستارى

الەمنىڭ تۇگەل دانىشپان، ويشىل، داناسى!

كۇلتەگىن، قورقىت، فارابي سىندى زاڭعاردىڭ،

زابۋر مەن ءتاۋرات، ءىنجىلدىڭ ءىزىن اڭعاردىم.

سوكرات، گومەر، فالەس پەن گەراكليتتەر...

كىتاپحانانىڭ قورىنا شەكسىز تاڭ قالدىم.

كىتاپ بەر، ەگەر حالقىڭدى كەلسە كوتەرگىڭ،

ەڭبەگىن كوردىم پيفاگور، انتيسفەندەردىڭ.

ەپيكۋر، لەۆكيپپ، ديوگەن، دەموكريتپەن

پلاتون، اريستوتەلدىڭ.

بالاساعۇن تۇر باقىتىن ەلدىڭ باياندار،

جانارىڭ كەنەت ال-بەرۋنيعا ايالدار.

عازالي، رازي، حوردادبەك، مۋقادداسيلەر،

يبن سينا مەن ومار ءھايامدار...

ۇش ايدان بەرى تاۋىسا الماي جاتىرمىن،

باس الماي وقىپ كەنىنە كەز بوپ اقىلدىڭ.

ارمان جوق شىعار، سارايشىق، سەندە كۇن كەشكەن،

قورجىنى تولا اقىننىڭ.

– سارايشىق ءۇشىن جاقسى ءبىر ىسكە جارارسىز،

اقىلعا سالىپ قارارسىز.

امىرحان مىرزا، ورىندالمايتىن ارمان جوق،

وسىندا مۇمكىن قالارسىز..؟

– قايىرى بولار ءسىز ايتقان مىناۋ اقىلدىڭ،

قاي سوزىڭىزگە دە ماقۇلمىن.

سۇلتان يەمنىڭ رۇقساتىن الىپ بەرسەڭىز،

ورىندالار ەدى ارمانى، راس، اقىننىڭ...

– ۋادە مەنەن، قالعانىن تاعى تاڭدارسىز،

سان بار ما ەلدە ورەلى، ويلى جاندارسىز.

...نوكەر باسىمەن ءسوزىڭىز بارىن سەزەم-دى،

توي قامىن تەزدەپ قامدارسىز...

***

تۇمەن، تۇمەن، تۇمەن قول

لاشكەر تارتىپ كەلەدى.

قىزىل-الا، قىزىل تۋ،

جاسىل-الا، ۇزىن تۋ.

شارايناسى – شار بولات،

جارق-جۇرق ەتىپ بەرەنى.

كۇن تۇتىلدى كوكتەگى،

تاۋ قوزعالدى جەردەگى.

اي تۇتىلدى اسپاندا،

قالىڭ اسكەر ۇنىنەن

جۇلدىز اقتى تۇنىمەن...

كەرنەيلەرى كۇركىرەپ،

داۋىلپازى دۇركىرەپ.

بەلدەن ءتۇسىپ جەلەدى،

ورگە شىعىپ كەلەدى.

دارياداي تاسقىنى

شولدى ءسۇزىپ كەلەدى.

اسىپ-تاسىپ توگىلگەن

كول سياقتى كەمەرى.

مىڭ سان وگىز وكىرىپ،

قارا جەردى قوپارىپ.

مىڭ سان ديۋ تۇسكەندەي

جەر بەتىنە وت الىپ.

تاۋعا قاشقان جاۋلارىن

تاۋعا شىعىپ جايلادى.

ويعا قاشقان جاۋلارىن

ويعا ءتۇسىپ جايلادى.

قارا قانىن وزەن عىپ

ولجا قىلدى جيعانىن.

دىنى بولەك كاپىردىڭ

قاسىم قىلدى يمانىن.

قۇلاعۋدى تالقانداپ،

قولدى باستاپ كەلەدى.

اللا اتىن ۇلىقتاپ،

ماداق قىلىپ كوكتەگى.

التىنمەنەن اپتالعان

دۋلىعاسى جارقىراپ

بەركە حانداي كوك ءبورى!

بەركە حانداي كوك ءبورى –

جاۋدىن ءجۇزىن جاسىتىپ،

مەيماناسىن تاسىتىپ.

جاۋدىڭ قۇتىن قاشىرىپ،

الاپاسىن اسىرىپ.

ات شاپتىردى ۇكىلەپ،

سارايشىق پەن سارايعا.

التىن وردا تۇگەلدەي

سالتاناتتى قالىپتا.

سۇيىنشىلەگەن جىلى ءسوز

تاراپ جاتتى حالىققا.

كامشات بورىك باسىندا

وزى ون جەتى جاسىندا،

حاننىڭ قىزى قيسسا-دين

كۇندىك جەردەن كۇتىپ اپ

اكەسىنىڭ قاسىندا...

بەركە حاننىڭ جالعىزى،

جالعىز تۋعان حان قىزى.

ەلگە قاراي ءجۇردى كەپ،

سارايشىققا كىردى كەپ.

حان جارلىعى تارادى

التىن وردا الابى

تويعا تەگىس كەلسىن دەپ.

بەركە حاننىڭ قۇندىزى،

اسپانداعى جۇلدىزى

اسىل تۋعان قيسسا-دين

ۇزاتىلىپ بارادى...

ويىن قىلدى وتىز كۇن،

تويىن قىلدى قىرىق كۇن!

جان-جۇرەگى جارالى

قيماي سوندا قيسسا-دين

سارايشىققا قارادى:

سارايشىق، قوش-امان بول، سارى دالام،

جۇلدىزى سام كىرگەندە جامىراعان.

كوڭىلىم الاي-دۇلەي، استان-كەستەن،

ەل كوشىپ كەتكەن جۇرتتاي قاڭىراعان.

سارايشىق، قوش-امان بول، وسكەن جەرىم،

كىر جۋىپ، كىندىگىمدى كەسكەن جەرىم.

جانىمنىڭ سارايىندا تۇرار ماڭگى

كەشكەن سۋ، كورگەن باقىت، ەسكەن جەلىڭ.

سارايشىق، اق بوتاڭا اق باتا بەر،

جۇرەكتىڭ قاق تورىنە ساقتاپ وتەر.

انامداي اق ءسۇتىڭدى اقتاپ وتەر –

سەن مەنىڭ جالعىزىمسىڭ ماقتان ەتەر.

سارايشىق، قوش-امان بول، ورالعانشا،

وزىڭسىز كوڭىل-قوشىم بولار قانشا.

جولىمەن بۇرىنعىنىڭ جولعا ءتۇستىم،

جولى سول – قىز بالانىڭ، امال قانشا.

سارايشىق، مۇڭ كورمەيىن قاباعىڭنان،

كۇن نۇرىن بۇلت جاپپاسىن جامالىڭنان.

اللاعا اماناتتاپ كەتەم سەنى،

امان تۇر جات كوزدەر مەن جاۋ وعىنان.

قوش بوپ تۇر سەن دە ەندى، جايىق انام،

كەم ەدىم سەنى سۇيگەن قاي ۇلىڭنان؟!

وزىڭنىڭ تەرەڭدىگىڭ ولشەم بولىپ،

وزىڭنىڭ ءوسىپ-وندىم پايىمىڭنان.

سىزگە دە قوش ايتامىنن، جيدەك انام،

ۇيرەتكەن ءبىر اللانى ءسۇي دەپ انام.

سىيلاعان جارىق دۇنيە پاراساتىن،

كەۋدەڭە جاقسىلىقتى قۇي دەپ ماعان.

قوش-امان ال، ەندەشە، جانىم اكەم،

قايىسپاس قاراتاۋداي، نارىم اكەم.

وسىرگەن ۇل ورنىنا ۇلداي كورىپ،

جولىما قۇرباندىق قىپ ءبارىن اكەم!

***

قوش ايتىپ اتامەكەن جەرىمەنەن،

قوش ايتىپ اتامەكەن كوگىمەنەن،

قيسسا-دين جولعا شىقتى تاڭ الدىندا،

قوشتاسىپ التىن وردا ەلىمەنەن.

جالعىز قىز... ايانارداي قىزى كوپ پە،

جارىق بوپ بارعان جەردە ءجۇزى كوپكە...

بەركە حان جاساۋ ارتتى مىڭ تۇيەگە

مىڭ ادام جانە قويدى قىزمەتكە.

و، ونى كورۋ كەرەك كوزىڭىزبەن،

جاسىرار ەشتەڭە جوق وزىڭىزدەن.

تۇندەگى قۇس جولىنداي قىز جاساۋى،

جەتكىزىپ ايتا الماسپىز سوزىمىزبەن.

ۋىعى كۇمىستەلگەن بۇرامالى،

كىم وعان تاڭىرقاماي تۇرا الادى.

جۇك بولعان ءجۇز تۇيەگە جۇگىمەنەن

اق وردا وتىز قانات قۇرامالى.

ۋىعى اق سۇيەكپەن دەستەلەنگەن،

كەرەگە ءسامبى تالدان كەستەلەنگەن.

ماڭدايشا، شاڭىراعى التىندالىپ،

كوزدەرىن كۇمىس جاۋىپ تەسكەن ەكەن.

شەبەر دە بار ونەرىن قۇيعان دەر ەم،

بويىنا بەكزاتتىقتى جيعان ەرەن.

باياعى التىن وردا سياقتى ءدال –

باتۋعا شىڭعىس قاعان سىيعا بەرگەن.

بەركە حان جالعىزىنا جيناعانى:

(قيسسا-دين الپەشتەگەن يمان-ارى!)

باعالى قىمبات مۇلىك – اسىلزادا،

تاي تۇياق التىن، كۇمىس قۇيمالارى.

قوش ايتىپ اتامەكەن جەرىمەنەن،

قوش ايتىپ اتامەكەن كوگىمەنەن،

قيسسا-دين جولعا شىقتى تاڭ الدىندا،

قوشتاسىپ التىن وردا ەلىمەنەن.

باتاسىن بەردى سوندا حان قىزىنا:

– جار بولعاي قايدا جۇرسەڭ جالعىز اللا! –

اكەسىن ءۇش قايتارا قۇشاقتادى،

ەگىلىپ ءىشى-باۋىرى جالعىزى دا.

ۇلىسۋ... قاراپ تۇرىپ ۇلى اعىنعا،

قيسسا-دين ء«ايت-شۋ» دەدى پىراعىنا.

كوش باسى سارايشىقتان شىعا بەرە

بوزداعان ءبىر ءۇن جەتتى قۇلاعىنا.

كوڭىلىن جىلاتقان نە، قوزعاعان كىم،

كيەسى، يەسى مە بوز دالانىڭ.

جۇرەگىن دال-دۇل قىلدى ءقيسسا-ديننىڭ،

جاقىنداپ ودان سايىن بوزداعان ءۇن.

ۇلى كوش توقتاعان جوق قاراسى كوپ،

(سۇمدىق قوي سۇم دۇنيەدە پاناسى جوق!)

جايىقتىڭ جاعاسىندا جىلاپ تۇردى

اق بوتا، جەتىم بوتا – اناسى جوق.

سەزىم جوق جەر بەتىندە جەتەر وعان،

شولدەي مە مەيىرىمگە بەكەر ادام.

قيسسا-دين ءپارۋاناداي اينالشىقتاپ،

قاسىنان اق بوتانىڭ كەتە الماعان.

اق بوتا يىسكەلەيدى بىلەگىنەن،

حانشانىڭ شۋاق كورىپ تۇر-وڭىنەن.

جەتىمگە شاراپاتىن قۇيدى كەلىپ،

جاراتقان ءقيسسا-ديننىڭ جۇرەگىمەن.

جان بار ما بۇ ءدۇنيادا نالاسى كەم،

قوشتاسىپ بارا جاتىپ دالاسىمەن.

بوتادان ەندى ماڭگى اجىراماس

بىر ءحالدى سەزدى حانشا ساناسىمەن.

تامشى جاس – مەيىرىم جاسى كوركىندەگى...

باسىندا كامشات بورىك – سەرتىندەگى...

موينىنا اق بوتانىڭ تاقتى حانشا

ۇكىسىن ءۇزىپ الىپ بوركىندەگى.

بوتاعا مىناۋ ۇكى بەردى كورىك،

شەرمەندە كوڭىلدەگى شەردى كومىپ.

مەيرىمگە ءشولى قانعان جەتىم بوتا،

ارتىنان ءقيسسا-ديننىڭ ەردى كەلىپ.

***

قيسسا-دين حانشانىڭ مىسىر ەلىنە بەت العان بۇل ۇزاتىلۋ كوشىن التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ءامىرشىسى بەركە حاننىڭ ۇعىلانى نوعاي باتىر جانە ەلشىلەر اربۇعى، وزتەمىر، ۇناماستارمەن قاتار مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىستىڭ دوسى نايب بىلىك پەن ايتەگىن ۇستاز باستاپ كەلە جاتىر. قۇشاربەك ءامىر مەن ءماجيت قازى دە وسىندا. حاسان مەن حورلان دا وسى كوشتە. ولار ەندى قۇل دا ەمەس، كۇڭ دە ەمەس! ازات جاندار. بۇل ەكەۋىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى قيسسا-دين حانشاعا ۇناپ، ەكەۋىن نەكەلەپ قوسىپ، باستارىنا ەركىندىك بەرگەن-دى. مىنە، بۇلار دا ءوز وتاندارىنا قاراي اسىعۋلى... تەك، ءامىرحان بالقىبەك نوكەرباسى مارحابات سۇلۋمەن باس قوسىپ قيسسا-دين حانشانىڭ وكىمىمەن سارايشىق قالاسىنداعى كىتاپحانالاردىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان-دى. بۇل قالا ءامىرحانعا دا جات ەمەس. ول دا قىپشاق دالاسىنان مىسىر اسقان بولاتىن.

بۇل كوشكە قيسسا-دين حانشانىڭ ارداقتى اناسى جيدەك قاتىن دا كوپتەگەن نوكەرلەرىمەن ەرىپ كەلىپ، التىن وردانىڭ ەڭ شەتكى يەلىگى بۇلعار جەرىندە كوشتى ءبىر جۇماعا كىدىرتىپ، ويىن-ساۋىقتى قىزدىرتىپ، قيماي-قيماي قوش ايتىسقان-دى.

ەندى الدا ون كۇندىك جولدان كەيىن بۇل كوش ەكى دۇنيەنىڭ التىن قاقپاسىنداي بولعان كونستانتينوپول ايلاعىنا جەتەدى. ودان ءارى قاراي مىسىردىڭ استاناسى قاير قالاسىنا دەيىن تەك سۋ جولىمەن ساپار شەكپەك... مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىس بۇل ساتتە اقىلىنا كوركى ساي قيسسا-دين حانشانى تاعاتسىزدانا كۇتۋدە ەدى.

***

شۋلايدى تەڭىز اق تولقىندارىن سىرعىتىپ،

تۋلايدى تولقىن اق كەمەلەردى زىرعىتىپ.

ۆيزانتيانىڭ يمپەراتورى پالەولوگ

كونستانتينوپولدە كەرۋەن-كوشتى تۇر كۇتىپ.

ساناسقان دۇرىس ۋاقىتتىڭ قاتال مانىمەن،

التىن وردامەن تىرەسە المايدى ء(الى كەم.)

التىن وردانىڭ اق ديدار سۇلۋ حانشاسىن

قايرعا دەيىن شىعارىپ سالماق سانىمەن.

نىل وزەنىنە تىگىنەن سالىپ، تىگىنەن

بىر-اق شىقپاقشى قايردىڭ بارىپ تۇبىنەن.

كونستاتينوپولدە كەمەگە ءبارى جايعاستى

كەرۋەن جاساۋ – جۇگىمەن.

كۇنىمەن ءجۇرىپ، تۇنىمەن جانىپ وتتارى،

جارىسا جىلجىپ بۇزىلماي مۇلدە توپتارى.

سۋداعى جۇزگەن اققۋلار قۇساپ ءجۇز كەمە

قايردىڭ كەلىپ قارسى بەتىنە توقتادى.

كۇتكەن حالىق تا تاڭ قالدى،

كەلگەن قوناق تا ءبىر عاجاپ سىردى اڭعاردى.

كوز جەتەر جەرگە قىپ-قىزىل كىلەم توسەتىپ،

كوز جەتەر جەرگە ىلدىرگەن ەكەن شامداردى.

قايردىڭ ءتۇنى جۇلدىزدى اسپان جامىلعان،

اينالا تۇگەل تارتىپكە اسەم باعىنعان.

شاتىرلار سونشا سامساپ تۇر جايناپ جاعالاي

جىبەكپەن تارتىپ، اتلاسپەنەن جابىلعان.

قيسسا-دين سىندى گۇل قىزدى،

قاي جەرگە، كىمگە كەلگەنىن انىق بىلگىزدى.

التىندى زەرلى زەمبىلگە سالىپ ءتورت جىگىت

كوتەرىپ الىپ دالىزبەن ءتۇزۋ جۇرگىزدى.

قيساپسىز جۇكپەن جاعادا تۇردى جەلكەن كوپ،

قايردىڭ سىرىن جۇلدىزدار كوكتە شەرتەم دەپ...

قيسسا-دين مەنەن ەلشىلەر ءۇشىن مول قىلىپ

داستارقان جايدى بەيبارىس سۇلتان كوركەمدەپ.

كورگەندە سول ءسات تاماشا، قايران قالدىردى،

جۇرەگىن وتتاي جاندىردى.

ۇش كۇننەن كەيىن ءۋازىر سالىپ اراعا،

حانشانى سۇلتان الدىردى.

حور قىزىنداي ەد حانشانىڭ ءمۇسىن، بەينەسى،

التىننان القا، گاۋھاردان قىمبات تۇيمەسى.

ەكى جاعىنان ەكى ماملۇك جەتەكتەپ

كوسەمشە جەككەن بەس كۇرەڭ جورعا كۇيمەسى...

مىسىردىڭ بارشا اتقامىنەرلەرىن جيدىردى،

نەكە سۋىنان بارىنە اۋىز ءتيدىردى.

باس مەشىتىندە قايردىڭ

سۇلتان مەن حانشا نەكەسىن سولاي قيدىردى.

اق كوگەرشىندەر ۇشتى كوپ،

اق كوگەرشىندەردى قۇشتى كوك.

تاۋ باسىنداعى قامالىنا ءدال سۇلتاننىڭ

قيسسا-دين حانشا سان-سالتاناتپەن ءتۇستى كەپ.

قيسسا-دين حانشا ۇجماقتان شىققان پىشىندە،

جالاڭاش ءتانى... يبا بار، ار بار تۇسىندە.

تابىستى قىزبەن بەيبارىس

ال شىمىلدىقتىڭ ىشىندە...

توي-دۋمان كۇندەر العاشقى...

بىر ايعا جانە جالعاستى.

نوعاي باستاعان التىن وردالىق ەلشىلەر

سالەم-حات، ساۋلىق الماستى.

سىي-قۇرمەت سۋداي اعىلدى،

جىلى ءسوز جانعا جاعىمدى.

الىستان كەلگەن التىن وردالىق ەرلەرگە

قۇندىزدان بورىك، بۇلعىننان ىشىك جابىلدى.

ارادا زاۋلاپ توعىز اي، توعىز كۇن ءوتتى،

قابىل عىپ اللا تىلەكتى،

ومىرگە كەلدى ءبىر ءسابي

قاق جارىپ قارا تۇنەكتى.

مۇسىلمان بولسىن اللانىڭ جولىن ۇعىپ ناق،

كاپىردىڭ جولىن قۇرىقتاپ.

...بەيبارىس وعان بەركە دەپ سوندا ات قويدى،

قۇرمەتتەپ ۇلىن، ناعاشى جۇرتىن ۇلىقتاپ.

داماشىق شاھارىنداعى قالىڭ زيراتتا قيسسا-دين حانشا ءۇشىنشى بوزالا تاڭدى قارسى الدى. ونىڭ وي-ساناسىنان كەشەلى بەرى بۇكىل عۇمىرى قۇمساعاتتىڭ تىلىندەي بوپ سىرعىپ ءوتتى. بوتەن ەلدە، بوتەن جەردە ەش تياناق، ەش ءمان قالماعانىن سەزدى. ونىڭ بار بولمىسىن تۋعان ەلگە، تۋعان جەرگە دەگەن الاپات ماحاببات جاۋلاپ العان-دى. كوزى ءىلىنىپ كەتسە سارايشىقتاعى ءوزى وتىرعىزىپ، ءبىراق جەمىسىنەن اۋىز تيە الماي كەتكەن الىپ اۋماقتى الىپ جاتقان الما باعىندا سەيىلدەپ جۇرگەن سول باياعى، ون جەتى جاستاعى كەزى تۇسىنە كىرەدى...

داماشىقتا تاڭ نامازىنىڭ ازانى شاقىرىلدى. ول وسىناۋ جالعىز ۇلى مەن سۇيگەن جارى مىسىردىڭ ۇلى سۇلتانى بەيبارىستىڭ مولاسىنىڭ باسىندا وتىرىپ تاڭعا دەيىن بەرىك ءبىر شەشىمگە كەلگەن-دى.

قيسسا-دين حانشا ارۋاناعا ءمىندى. جەز بۇيدانىڭ جىبەك باۋىن سارايشىققا قاراي بۇردى...

ارادا ايلار اۋنادى، كۇندەر زاۋلادى. كولدەردەن ءوتتى، شولدەردەن ءوتتى، نەبىر قيىن-قىستاۋ جەرلەردەن ءوتتى. ءۇش ايدان كەيىن اراعا ون سەگىز جىل سالىپ اكەسى سالتانات قۇرعان ايبارلى التىن وردانىڭ ەلىنە جەتتى. ەدىلدەن ءوتىپ سارايشىقتىڭ التىن ايلارى كوز ۇشىندا قول بۇلعاي باستاعاندا قيسسا-دين حانشا كولدەنەڭ ءبىر جايعا تاپ بولدى. حانشانىڭ سوڭىنان جول تورىپ، جالعىز-جاياۋ جولاۋشىلاردى ولجالاپ جۇرگەن ءبىر توپ قاراقشىلار ىلەستى. جۇردەك ارۋانانىڭ ارقاسىندا قاشىپ قۇتىلعانىمەن قيسسا-دين حانشا وڭ يىعىنا قادالعان ۋلى جەبەدەن اۋىر جاراقات الىپ ەدى. ءسات ساناپ ءحالى مۇشكىل تارتا بەردى. قانشا جىلدان بەرگى سارتاپ ساعىنىشىنا اينالعان، ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى مانىندەي بولعان سارايشىققا انى-مىنە جەتەم دەگەندە... قيسسا-دين حانشانىڭ ساناسى شاتاسا باستادى. ارۋانا ءجۇرىسىن ۇدەتتى...

قيسسا-دين انگە سالدى وتە مۇڭدى:

«دۇنيا-اۋ، ءبىلۋشى ەدىم وتەرىڭدى...»

باياعى جەتىم بوتا جەتەگىندە

قيسسا-دين كوككە قاراي كوتەرىلدى...

قيسسا-دين كوككە قاراي كوتەرىلدى،

«دۇنيا-اۋ، ءبىلۋشى ەدىم وتەرىڭدى...»

ۇقپايتىن، ۇعىسپايتىن بىر-بىرىمەن

جەر بەتى سونداي سۋىق، وتە مۇڭدى.

قيسسا-دين انگە سالدى وتە مۇڭدى:

«دۇنيا-اۋ، ءبىلۋشى ەدىم وتەرىڭدى...»

ادامنىڭ ەڭ قىمباتى – تۋعان جەرى،

جەتە الماي تۋعان جەرگە كەتە بەردى...

جالعاننان ءوتتىم دەمە، كەتتىم دەمە،

باقيعا سەنىمى جوق كوپتىڭ نەگە؟

ارۋانا جەر ىڭعايىن تانىعانداي

جۇرىسكە ءجۇرىس قوستى ەكپىندەتە.

تاعدىرىن ەسىنە الىپ شيىرلاعان،

اق بوتا اتاجۇرتتان قيىرلاعان.

سەزىندى تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن

سەزىمسىز كەي ادامعا بۇيىرماعان.

ارۋانا جانارىنان جاس پارلاعان،

سەزىمىن تەجەي الماي اسپانداعان.

سانادا قايتا ويانىپ باعزى كۇندەر،

اق جايىق اق قۇشاعىن اشقان-دى الدان.

جايىقتان ەسكەن سامال باستالعاننان،

التىن كۇن اق شاپاعىن شاشقان-دى وعان.

وزىنىڭ بوتا كەزىن ءوزى كورىپ،

ارۋانا جانارىنان جاس پارلاعان.

ومىرگە ەكى مارتە كەلمەس ادام،

ادامعا ونداي ءناسىپ بەرمەس اللام.

اركىمنىڭ تۋعان جەرى – جەر كىندىگى،

سۇيگەن جان جەر كىندىگىن ولمەس ءامان.

ادامنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ادامدىعى:

(ۇقپايدى مىڭ ايتقاندا نادان مۇنى!)

ولمەۋدىڭ بۇل ومىردە جالعىز جولى –

تۋعان ەل، تۋعان جەرگە – ادالدىعى...

دۇنيا، مەن دە بىلەم وتەرىڭدى،

سارايشىق ول دا كوككە كوتەرىلدى.

باياعى جەتىم بوتا جەتەگىندە

قيسسا-دين عايىپ بولىپ كەتە بەردى...

*«باقارا» سۇرەسىنەن (ەركىن اۋدارما). اۆتور

** ءامىرحان بالقىبەك. «ساۋلە - سەزىم» (ولەڭ). – «قاسقىر قۇداي بولعان كەز». الماتى، 2008 جىل، «تۇران» باسپاسى. – 81-بەت.

*** ءامىرحان بالقىبەك. «دوستىق تۋرالى اڭگىمە» (ەسسە). – «قاسقىر قۇداي بولعان كەز». الماتى، 2008 جىل، «تۇران» باسپاسى.– 189-بەت.

**** ءامىرحان بالقىبەك. «بەلگىسىز قالا» (ولەڭى). – «قاسقىر قۇداي بولعان كەز». الماتى، 2008 جىل، «تۇران» باسپاسى. – 275-بەت.

*****«عاسىر» سۇرەسىنەن (ەركىن اۋدارما). اۆتور.

******«ىقىلاس» سۇرەسىنەن (ەركىن اۋدارما). اۆتور.

الماتى قالاسى، «اق قايىڭ» شيپاجايى

2018 جىل 10 جەلتوقسان



ماتەريالدى كوشىرىپ جاريالاۋ ءۇشىن رەداكتسيانىڭ نەمەسە اۆتوردىڭ جازباشا، اۋىزشا رۇقساتى قاجەت جانە Adebiportal.kz پورتالىنا گيپەرسىلتەمە بەرىلۋى ءتيىس. اۆتورلىق قۇقىق ساقتالماعان جاعدايدا قر اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى زاڭىمەن قورعالادى. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ىشكى – 112)

ماقالا اۆتورىنىڭ كوزقاراسى رەداكتسيانىڭ كوزقاراسىن بىلدىرمەيدى.




كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=30&id=1038527

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


جەتىستىكتىڭ قاراپايىم ج 6 مينوت
中国哈萨克语广播网 6 مينوت
اقش پەن سولتۇستىك كورەي 26 مينوت
امانگەلدى ايتالى: نەمە 1 ساعات
4 سمەرتي، كوتورىە موجەت 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك 1 ساعات
اعاشتاعى ەشكىلەر - قىزى 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
مادەنيەت ءمينيسترى «ازا 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
الماتىدان 744 كم جەردە 2 ساعات
ەگيپەتتە قورعانىس مينيس 2 ساعات
دۇعادان كەيىن بەت سيپاۋ 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
ك.قازىباەۆ ءومىرى مەن ش 2 ساعات
پەتروپاۆلدا بەس قاباتتى 2 ساعات
بەرليندە قورشاعان ورتان 2 ساعات
قازاق بالۋانى نۇرعوجا ق 2 ساعات
كۇرەستەن ءاچ: قازاقستان 2 ساعات
بالا تۋدى جوسپارلاۋعا ب 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
رامازان كەستەسى ەلوردال 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
تارازدا ەرەكشە قوعامدىق 2 ساعات
قازاقستان مەن رەسەيدىڭ 2 ساعات
كۇرەس تۇرلەرىنەن ءاچ: ن 2 ساعات