نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاق ادەبيەتى گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 23:30 - 2021/03/05

Нақты Көзі: https://qazaqadebieti.kz/27974/kerek-emes-kezde-ajtyl-an-kerek-emes-gime

كەرەك ەمەس كەزدە ايتىلعان كەرەك ەمەس اڭگىمە

05.03.2021

17

0

تاقاۋدا مارقۇم اكادەميك سالىق زيمانۇلى زيمانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. وسى مەرەيتوعا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ق. ك توقاەۆ ءوزىنىڭ  twitter پاراقشاسىندا “ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى جاس ۇرپاققا ءاردايىم ۇلگى ونەگە”دەپ جازدى. سول كۇنى الماتىنىڭ  اقپانى تاعى دا تاڭعالدىرىپ، اياق استىنان جىلىپ قويا بەردى دە بۇرىن سوڭدى بولماعان 18 دارەجەگە دەيىن كوتەرىلگەن. كوكتەم كەلدى دەگەن وسى. كوپ كۇتتىرگەن كوكتەم. مەنىڭ كورشىم، بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان قارت پروفەسسور تاڭ اتپاي قوڭىراۋ شالسىن.

ەسەنعالي راۋشانوۆ

بايقايمىن، ماعان دەيىن دە تالاي ادامعا تەلەفونداعان سىڭايى بار. كوڭىلى  كوتەرىڭكى. ء”سىز ەستىدىڭىز بە، (ول  مەنەن مۇشەل جاس ۇلكەن بولسا دا ءسىز دەپ سويلەيدى) “ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى” دەپ اتاپ ايتتى عوي”. “يا،  سولاي دەگەن سەكىلدى”. “چتو زناچيت “سەكىلدى”؟؟؟ قالقام، ءسىز قايتادان تىڭداڭىز، قاداپ تۇرىپ ايتتى ەمەس پە، قالاي قاعىس ەستيسىڭدەر وسى، ا؟”. ءسوز جوق، سالىق زيمانوۆتىڭ ءومىرى عيبراتتى عۇمىر. تازا عۇمىر. مەن دەگەن قازاق وسىلاي ءومىر ءسۇرسىن. كەيىنگى جىلدارى رۋحانيات ارداگەرلەرىن ارداق تۇتۋدى ۇمىتا باستاعان سەكىلدى ەدىك، twitterدەگى  وسى ءبىر اۋىز ءسوز قانشاما عالىمعا قانات ءبىتىردى، سول كۇنى قانشا جۇرەك جارىلارداي بوپ قۋاندى دەسەڭشى. اعام ماعان «سەن نەگە، كەشىرىڭىز، ءسىز نەگە ءبىز سەكىلدى بوركىڭىزدى اسپانعا اتىپ قۋانبايسىز» دەپ رەنجىپ تۇر. ونىسى دۇرىس تا. ەندى ونى جۇباتۋ وڭاي ەمەس. قيتىقتى دەگەن وسى. بۇگىننەن باستاپ تەرەنكۋرعا قۇلقىن سارىدەن  جالعىز كەتەدى. كەمپىرى ايتپاقشى «باسى قاقشاڭداپ، كوزى اقشاڭداپ». كيوسكىدەن گازەت جۋرنال اكەلۋگە دە ادەتتەگىدەي مەنى جۇمساماي ءوزى بارۋى مۇمكىن. كوشە كوكتايعاق، كوڭىل جابىرقاۋ بولسا دا ەشكىمنەن كولىك سۇراماي پوليكلينيكاسىنا جاياۋ جالپى ءوزى تارتادى. جاياۋ مۇسا دەگەن سەكىلدى. جازاتايىم كەزدەسە قالساق  كورمەگەن بوپ تەرىس اينالۋى دا عاجاپ ەمەس. ءبىراز ۋاقىت وسىلاي توڭتەرىس قالىپتا جۇرەرى انىق. توڭدى ءجىبىتۋ ءۇشىن ۇيىنە ارنايى بارىپ اڭگىمەلەسۋ كەرەك. بالكىم، قوناققا شاقىرارامىن. ساق قارعا ساعاعىنان ىلدىرەر، قاپەلىمدە، قاراڭىزشى، اڭداماي سويلەپ قالىپ، اعاتايىمدى قاپا عىپ العانىمدى. قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى، ناعىز قاربالاستىڭ كەزى ەدى بۇل. حابارلاسا الماي كەتتىم. مىنە، اراعا اپتا سالىپ كوز اشتىرماي جاپالاقتاي جاۋعان اق قار، كوك مۇزدا ارتىنىپ-تارتىنىپ اعاما كەلە جاتىرمىن. الماتىڭىز كۇندەگىدەي ىزى قيقى، قىم قۋىت. كەپتەلىستەن كەپتەلىسكە سۇڭگىپ، ورامنان ءوتىپ تۇيىققا تىرەلىپ، سىزاشىقتىڭ سۋىنداي سۋماڭداعان كوشەلەردى قۋالاپ ارەڭ جىلجىپ كەلەمىز. پروفەسسوردىڭ نەگە رەنجىگەنىن مەن، ارينە، بىلەمىن. سوزگە ءمان بەرمەيمىز.

ساقپىز. جوق، كەرەناۋمىز. يماندى بولعىر سالىق زيمانۇلىنا قانشا ۋاقىتتان سوڭ بەرىلگەن ورىندى باعاعا ورىنسىز سەلقوستىعىما قاپا بولدى. قازاق ءبىر ماقتانسا زيمانوۆپەن ماقتانسا عوي. ماعىنالى عۇمىر كەشكەن اعانى ەل ەشقاشان ۇمىتپاس. ءاي، اتتەڭ، كەيىنگى جىلدارى عالىمنىڭ ەمەس، ساۋداگەرلەردىڭ اتى وزاتىن بوپ ءجۇر. «ونىڭ بىرنەشە عىلىمي ەڭبەگى بار»دەسەڭىز ەشكىم ەلەڭ ەتپەۋى مۇمكىن، ال ەگەر «ونىڭ بىرنەشە فيرماسى بار» دەڭىزشى، وپپونەنتىڭىزدىڭ ءوڭى وزگەرىپ سالا بەرەرى انىق. وسى “عيبراتتى عۇمىر”دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بارىنا ءمان بەرمەي كەلگەن جالعىز مەن عانا ما؟ ءومىرىن عىلىمعا، ونەرگە، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سالا سالالارىنا ارناعان قانشاما اعالارىمىز بەن اپالارىمىز وسى ءسوزدى ەستىگىسى كەلەتىن ەدى. ءبىز ولارعا وتكەن ءداۋىردىڭ، كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ سارقىنشاقتارىنداي قارادىق. رۋحانياتىمىزدىڭ ورمانداي قالىڭ ورداسى ويسىراپ،  وسى جىلدار ىشىندە قاتارلارى سيرەپ قالدى. جۇرت بالاسىن عىلىمعا ەمەس، ساۋدا-ساتتىقققا باۋلي باستادى. قازاق بۇرىن الماتىعا ونەر، ءبىلىم ىزدەپ كەلسە، ەندى قاپشىق كوتەرىپ كەلەتىن بولدى. ماعىنالى ءومىر دەپ قازىناعا قول سالاتىن، ءبىر سالعاندا مول سالاتىندار توبىرىن تاني باستادىق. سولاردى ۇلگى ەتىپ كورسەتۋ ەتەك الدى. مىنا ەگەمەندىك، مىنا كول كوسىر بايلىق، مىنا ەركىندىك، ء بىر باسىمىزدى بىلاي قويعاندا بالا شاعا، ءۇرىم بۇتاعىمىزعا، ءتىپتى اعايىن جەگجاتىمىزدىڭ اۋلاسىنا  ناۋاداي قۇيىلعان مىنا تابىس وزىنەن ءوزى كەلە قالعان سەكىلدى كورىندى. توڭكەرىستى دە، توڭكەرىلمەي قالۋدى دا ءبىر ادام ەمەس، مىڭ ادام جاسايدى ەمەس پە؟ ءسىز، البەتتە “كالام ءشارىپتى ” وقىدىڭىز. وقىپ تا ءجۇرسىز دەپ سەنەلىك.  ءتىپتى، ءسىز بار عوي،  وسى ءسىز  نەگە ءدۇر، “ىنجىلدى”دە وقىعان سەكىلدى كورىنەسىز ماعان. ال ايتىڭىزشى، “مەن جاسادىم، مەنىڭ پارمەنىممەن جاسالدى”، “ماعان دەيىن ەشتەڭە دە، ەشكىم دە بولعان ەمەس…”دەگەن سىقىلدى ءسوزدى ءسىز جاراتقان يەنىڭ قايسى اياتىنان، قاي پايعامباردىڭ قاي حاديسىنەن  وقىدىڭىز؟ وقىعان جوقسىز! جاببار حاق “مەن”دەمەيدى، “بىز”دەيدى. ياكي “مەن جاسادىم ”دەمەيدى، ء“بىز جاسادىق”دەيدى. پايعامبارلار دا سولاي. قاي دىندە دە. قازاقستان دەيتۇعىن مەملەكەتكە، قازاق دەيتۇعىن ۇلتقا  قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ بۇرىن بولماعانداي، بۇكىل جاقسىلىق، بۇتكىل مىقتىلىق پەن پاتريوتتىق 1991 جىلعى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادان كەيىن عانا پايدا بولعان ۇعىمدار سەكىلدى كورىنەتىنى نەسى ەكەن وسى؟ سوندا قالاي، قازاقستاندا ەشكىم بۇعان دەيىن  ماعىنالى، ءماندى عۇمىر سۇرمەگەنى مە؟  ەشكىم ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسپەگەنى مە؟ ۇلىلار بولماعان با بىزدە؟ قايدان، قاشان، نە ءۇشىن پايدا بولدى بۇل ءوزى؟ ءبىز  قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قانشاما تولىق مۇشەلەرى، ياكي اكادەميكتەر مەن كوررەسپوندەنت مۇشەلەرىن كوردىك، تالايى مارقۇم بوپ كەتتى، ءبىز  كەشەگى كۇندەرى وبلىس، اۋدان، شارۋاشىلىق  باسقارعان، ءوندىرىس، ونەركاسىپتى وركەندەتكەن ەڭبەكتەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن، ياعني حالال ەڭبەگىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن، ادالدىعى ءۇشىن ماراپاتتالعان، كىسىلىگى مەن كىشىلىگى ءۇشىن ماقتالعان   اعا، اپالاردى بىلەمىز، كوبىن، باسقانى ايتپاعاندا،  اقتىق ساپارعا اتتاندىراردا اق جۋىپ  ارۋلارعا قارجى تابىلسا سوعان شۇكىرشىلىك ەتتىك ەمەس پە؟  سولاردىڭ كوبى ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماعان، الاياقتىق پەن ارامزالىقتان، رۋشىلدىق پەن ازعىندىقتان تازا كىسىلەر ەدى عوي دەسەك، بۇل دا بىرەۋدىڭ شامىنا تيە مە؟  

ايتىپ اۋىز جيعانشا  “ۇزىن ۇزىن كوش كەلەر، ۇزىن شۇباپ بوس كەلەر” تۇسىمنان بىروڭكەي قارا دجيپتەر كەرۋەنى دابىلداتا ءوتىپ ويىمدى بۇزىپ جىبەردى. وسىدان ءبىر ەكى اپتا بۇرىن بەلگيادا قايتىس بوپ،  توقماقتا جەرلەنگەن  راھماتلىق ميللياردەر وليدجون  يبراھيموۆتىڭ جانازاسىنا بىروڭكەي قارا  ماشينالارمەن اتتانعان الماتىنىڭ قازاقتارى دا تۋرا وسىنداي  كوش تۇزەپ قوزعالىپ ەدى. ول از بولسا، استانا-بايتاعىمىزدان اۋەلەتىپ ارنايى ۇشقان چارتەرلىك رەيستى  دە قيساپقا الىڭىز. ء جون شىعار، وليدجون اكاڭىز “قۇرمەت” وردەنىنىڭ، ول از دەسەڭ ”پاراسات” وردەنىنىڭ، بۇل ەكەۋىن ايتپاعاندا “بارىس” وردەنىنىڭ يەگەرى ەمەس پە، قازاقتىڭ قاي عالىمى، قاي جازۋشىسى  وسىنداي ماراپاتقا يە بوپ، وسىنداي ءسان سالتاناتپەن جەرلەندى؟ ال مەن ەكى كەشتىڭ ورتاسىندا قايداعىنى تەرىپ، قايداعى ءبىر عيبراتتى عۇمىر تۋرالى ويلانىپ كەلەمىن. تاعى نە ويلاپ كەلەمىن؟


تالانتتى رەجيسسەر، كورنەكتى تەاتر مامانى بولات اتاباەۆتى ويلاپ كەلەمىن. ول بۇگىندە گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا تۇرادى. 2011 جىلعى  16 جەلتوقساندا بولعان جاڭاوزەن قاندى قىرعىنان سوڭ تاپقان تۇراعى سول بولدى. ءبىز ول وقيعا تۋرالى ايتپايمىز. ءبىز ايتاتىن ۋاقىت ءالى كەلگەن جوق نە ءوتىپ كەتتى.


قازاقتىڭ ەسكى ماقالى “كىسىسى اسىلىپ ولگەن ۇيدە ءجىپ دەگەن ءسوزدى اۋزىڭا الما”دەيدى. جاڭاوزەن قازاق بيلىگى ءۇشىن سونداي تاقىرىپ. بوكەڭ اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اقكوڭىل ادام، كىسىگە تيتتەي ارامدىعى جوق. سەنگىش. اڭقاۋ. اقيقاتتى ايتاردا كىمنەن دە بولسا تايسالمايدى. سەبەبى ول تالانت. سيرەك ۇشىراسار تالانت. مۇنداي رەجيسسەر قازاقتىڭ ماڭدايىنا ەندى قاشان بىتەدى-بىر قۇدايعا عانا ايان. “ەدىگەدەن باستاسام ەرتەگىگە كەتەرمىن”، مەن بۇل تۇستا ونىڭ قايتالانباس قويىلىمدارىنا تالداۋ جاساپ ءسوزدى سوزبايىن. ونىڭ ۇلتتىق تەاتر الەمىندەگى ورنى تۋرالى دا ءسوز قوزعايتىن تۇس بۇل ەمەس. ەۋروپاعا جولىم تۇسسە بوكەڭە سوقپاي كەتپەيمىن. ول اۋەلدە كەلن قالاسىندا تۇردى. نەمىس تەاتر اكادەمياسىندا ۇزاق ۋاقىت ساباق بەردى. ءقادىرلى بولدى. قازاق دەگەن اتتى بيىك ۇستاپ ءجۇردى. ءالى دە ۇستازدىعىن تاستاعان ەمەس. رەجيسسەرلىگىنە قوسا ول تاماشا پەدوگوگ تا. لەكتسيالارىن نەمىس تىلىندە وقيدى. بوكەڭنىڭ ءتىلى قازاقشا شىققان. ەكىنشى ءتىلى نەمىس ءتىلى. اعىلشىنشاسى تاعى بار. وسىنداي باي تاجىريبەنى، تەرەڭ ءبىلىمدى، ەرەن كۇش جىگەردى باسقاعا جۇمساعانشا قازاقتىڭ پايداسىنا جۇمساسا ەكەن دەپ ارماندايمىن. جانە بۇل ويىمدى وزىنە بارعان سايىن ايتام دا. ەلگە قايت دەپ ازعىرامىن. كونە ءتۇسىپ بارىپ، قايتا قاتايىپ الادى. مەن ءقازىر جاڭاوزەن وقيعاسىنا تالداۋ جاساپ كونە جارانىڭ بەتىن قايتا تىرناعىم جوق. وسى قاندى قاساپتا بولات اتاباەۆتىڭ كىناسى جوعىن ايتىپ تا اقتارىلعىم جوق. كىمنىڭ كىناسى بار، كىم جازىقتى، كىم جاپا شەكتى، كىم وققا ۇشتى-ونىڭ ءبارى قۇداي تاعالانىڭ ەسەبىندە. بىزدە شىعارماشىلىق زيالى قاۋىممەن جۇمىس ىستەۋدىڭ نازىك تۇستارىن جەتە بىلەتىن باسشىلاردىڭ ازدىعى تۋرالى دا ايتپالىق. وتكەگە سالاۋات. ءىلياس وماروۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆ بۇگىن جوق بولسا، ەرتەڭ پايدا بولار. “اركىم قوشقار قويادى ءوز تاپقانىن”، قۇرىسىنشى، بارىمىزبەن بازار بولا تۇرالىق.  مەنىڭ ايتپاعىم بولات اتاباەۆ سەكىلدى قازاقتىڭ تۋما تالانتى قازاقستانعا قايتا ورالىپ، قازاققا ەڭبەك ەتسە دەيمىن. ول كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ەردىڭ ارتقى قاسىن سۇراپ، بايلىق  نەمەسە بيلىك، قىزمەت تالاپ ەتەتىن قازاق ەمەس. ەرەكشە كۇي دە تالعامايدى.  ۇلى ۇستازىن كۇتىپ جۇرگەن قازاقتىڭ قانشاما قاراكوز جاستارى، جىگىتتەر مەن قىزدار ءۇنسىز تۇنشىعۋدا. بوكەڭنىڭ شاكىرتتەرى قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىندە دە بار. قاي قايسىسى دا اعام قاشان قايتار ەكەن دەپ جولىنا قاراپ ءجۇر. ءتيىستى ورىندار تالانتىن باعالاپ، ازامات باسىن سىيلاپ، ەلگە كەرەكتىگىن ەسەپكە الىپ  قازاقستانعا قايتا شاقىرسا بوكەڭ كەلەدى. دالاعا ەمەس،  ەلىنە كەلەدى. ءوزىنىڭ ەلىنە. وكپەگە قيدىق، ەندىگى جەردە  ولىمگە قيامىز با اسىل ازاماتتى؟ بىلتىردان بەرى دەنساۋلىعى دا كۇرت ناشارلاپ كەتتى. جان بار جەردە قازا بار، قۇداي ساقتاسىن، ورنى تولماس وكىنىشتە قالمايىق. كەلندە كۇيى بولماعان سوڭ سۇلەيمەن شادكام جەمەنەي، ءومىرحان التىن سەكىلدى جەرگىلىكتى قازاقتار ونى ميۋنحەنگە  الىپ كەلدى. ول ۇزاق ۋاقىت سۇلەيمەننىڭ ۇيىندە جاتىپ ەمدەلدى.  ءقازىر دە اتتاي شاۋىپ كەتكەن جوق. ءبىراق جىگەرلى. تەك جانىنداي جاقسى كورەتىن نەمەرەلەرىن ساعىنعانىن ايتقاندا كوڭىلىڭ الەم جالەم بولادى. قانشاما شىعارماشىلىق وي جوسپارلارى بار؟! سويلەپ كەتسە ءوزىن جەتى قيان جەر تۇبىندەگى  باۆاريادا ەمەس، الماتى تەاترىندا رەجيسسەر پۋلتىندە وتىرعانداي سەزىنەدى. قازاق دراماتۋرگتەرى شىعارمالارىن جىلىكشە شاعادى. تەاتر قويىلىمدارىنان قاشان دا حاباردار. كاسىبيلىك دەگەن وسى.  قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن، شەتەلدەگى از قازاق ونى الاقانىنا سالىپ الپەشتەپ كەلەدى. ارينە، ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، نەمىستىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى قازاق ۇردىسىمەن ۇيلەسەيدى. ەكى جاققا دا قيىن. ەندىگى ءسوزدى قازاقستان ايتسا دەيدى ولار. وتكەن ءوتتى، وشتەسە بەرگەنشە  كەلەشەگىمىزدى ويلامايمىز با؟ شاشىلىپ توگىلىپ جاتقان كوپ حالىق ەمەسپىز عوي.


شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ قابىرعاسىنا  ايازداي باتاتىن تاعى ءبىر ءجايت اقىن ارون اتابەك. ول اتاقتى شاڭىراق وقيعاسىندا  باقانداي 18 جىلعا سوتتالدى. نە دەگەن ۇزاق مەرزىم؟ ون سەگىز جىل! ءالى اباقتىدا. بۇلىكتى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ باسشىسى بوپ كىسى ءولتىردى  دەگەن ايىپ تاعىلعان كورىنەدى. ارون اقىن باسىمەن وسىنداي اۋىر قىلمىس جاسادى دەگەنىنە سەنگىمىز كەلمەيدى. ء وزىنىڭ ۇستانعان باعىت باعدارى بار ازامات ول. بۇگىندە دەنساۋلىعى سىر بەرگەن.

ولەڭدەرى دە ەشكىمگە ۇقسامايدى:


                                  بولدىرعام جوق،  مەن ءبىراز شارشاپ قالدىم.


                                  كوردىم ءبارىن ءتۇزۋ مەن جاڭساقتاردىڭ.


                                  جان ساقتارمىن دەمەيمىن، جان بار بولسىن.


                                  جەر ساتقان كىم، و، ءتاڭىرىم، ار ساتقان كىم؟ 

ول ەركىندىكتە جۇرسە وسى كۇنگە دەيىن  قانشاما تاماشا جىرلار جازار ەدى. ءالى دە كەش ەمەس. اقىندى توردا ۇستاماي ازاتتىققا شىعارسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ءبىز دۇشپاندى، جاۋدى الىستان، اقىن جازۋشىلاردىڭ اراسىنان، قاراپايىم حالىقتىڭ ىشىنەن  ىزدەمەلىك، دۇشپان ءوز ىشىڭدە بولادى. ول سىرتتان كەلمەيدى. سول قانقۇيلى وقيعادا ءبىر ميليتسيونەر قازا تاپقانىن بىلەمىز. وكىنىشتى. بىرەۋدىڭ جالعىز بالاسى ەكەن. يماندى بولسىن. رۋحىنا فاتيحا. قۇداي تاعالا  بۇ دۇنيەدە كورمەگەن قىزىعىن و دۇنيەدە بەرگەي مارقۇمنىڭ. ءبىزدىڭ قوعامدا ميليتسيالار مەن سوتتاردى، پروكۋرورلاردى اياماۋ كەرەك دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. نەگە بۇلاي؟ بۇل داعى تۇلكىنىڭ بوزعا سالعان جىمى سەكىلدى ۇشى تابىلماس ۇزاق سونار اڭگىمە. ءوز باسىم اقىننىڭ ادام ولتىرەتىنىنە سەنبەيمىن. ارون مەنىڭشە مىنەزىنەن تاۋىپ وتىر. اقىن قاشان دا ءتىلىن تارتپايدى. كىمنىڭ الدىندا بولسىن. ارون ناعىز اقىن. ول وسى كۇنگە دەيىن ەشبىر رەسمي ورىنعا جالىنىپ جالبارىنىپ ءوتىنىش جازباپتى. كەشىرىم تىلەمەگەن. ويتكەنى ءوزىن كىنالى سەزىنبەيدى. بىردە ۇزاق جىلدار اۋداندىق، وبلىستىق سوتتاردى باسقارعان ءبىر كىسىمەن شيپاجايدا قاتار دەمالعانىم بار. سۇتكە تيگەن مىسىقتاي شەتتەي بەرەدى. باسىن كوتەرمەيدى. تەرىس قاراپ وتىرىپ تاماقتانادى. بولەك جۇرەدى. داستارحانداس جىگىتتەر سىرتىنان «كروكوديل»دەيدى. قولتىراۋىن ەمەس. جەبىر دەگەنى كورىنەدى.

بىردە تۇسكى استىڭ كەزىندە ايقاي شۋدىڭ ۇستىنەن تۇستىك.  ءبىر ايەل ەكى ءبۇيىرىن تايانىپ، الگىگە ءتونىپ تۇر ەكەن. ء«سىز مەنىڭ ءىنىمدى سوتتاعانسىز. كورىڭدە وكىرگىر. 10 000 دوللار اكەلىپ بەرسەڭدەر تەرگەمەي اق شىعارىپ بەرەم دەدىڭ، ءبىز ونى قايدان تابامىز. بالا تۇرمەدە وپات بولدى. قىرشىنىنان قيىلدى. سەن دە ءبىز سەكىلدى زارلاپ قالعايسىڭ، اتاڭا مىڭ نالەت!»  مەنىڭ تاڭعالعانىم اشىنعان انانىڭ اششى ءسوزى ەمەس، تاڭعالعانىم الگى كىسىنىڭ بەتى بۇلك ەتەيدى. الدىنداعى بورششىن تاۋىسىپ ءىشىپ، كوتلەتىنە اۋىسقانشا  قاراپ وتىردىم. ەشقانداي ءسوز ەشقانداي اسەر ەتپەيتىنى كورىنىپ تۇر. بۇل نە دەگەن شىدامدىلىق! بۇل نەتكەن كونبەتتىلىك!  كەلەسى كۇنى كەشتە  قىسقى باقتا وزىمەن ءوزى شاتىراش ويناپ وتىر ەكەن، ءبىزدى كورىپ ورنىنان سوزالاڭداي كوتەرىلدى، «سىزدەر بىلەسىزدەر عوي، باستىق نە ايتسا سول بولادى. مەنى نەگە كىنالايدى؟» دەدى كەشەگى ينتسيدەنتتى ەسكە الىپ. اقتالمايدى. وكىنبەيدى دە. باستىعى ايتتى، بولدى.

سول ازاماتتى ءالى ۇمىتا الماي كەلەمىن. ونى ويلاسام نەگە ەكەنىن قايدام، ەسىمە قيانداعى ماڭعىستاۋدا، اقتاۋدا 2000 جىلداردىڭ باسىندا  بولعان ءبىر وقيعا تۇسەدى. ءبىر وڭباعان قىز زورلايدى.  سوت ونى قالاي ءدۇر، اقتاپ تۇرمەدەن بوساتىپ جىبەرەدى. سول كۇنى ۇپايى تۇگەلدەنگەن الگى نەمە سوت وتىرىسىنان ميىقتان كۇلىپ شىعىپ كەلە جاتقاندا قىزدىڭ اكەسى تابالدىرىقتا كۇتىپ تۇرىپ  ونى  قاق ماڭدايىنا اتىپ جەر قاپتىرعان. ء سويتىپ سوتقا ءوزى بارىپ  «سەن ونى اقتادىڭ، مەن اتىپ تاستادىم، ال  ەندى قىلارىڭ بولسا قىلا بەر» دەگەن.  مەن زاڭ ورىندارىنىڭ جۇمىس ستيلدەرىنەن مۇلدە بەيحابار اداممىن. بىلەتىنىم بۇگىندە سوت جۇيەسىنە، پروكۋراتۋرا باقىلاۋىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جۇرگەن ادامدار نەكەن ساياق. ء بىر دە ءبىر پوليتسەي، بىردە ءبىر پروكۋرور، بىردە ءبىر سوت دوسىم جوق ەكەن. ارالاسا الماپپىن. ولار مەن ءۇشىن باسقا ءبىر  ادامدار سەكىلدى كورىنەدى. تۇسىنىكتەرى، احلاق ادەبى، مورال-مەنتاليتەتى باسقا ءتارىزدى. مەن ولاردى جامان دەمەيمىن، مەن ولاردى جاقسى دا دەمەيمىن، مۇلدە باسقا دەيمىن. قايران سالىق اعا، بۇگىندە ءسىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىزدىڭ قوعامداعى ورنى قانداي ەكەنىن قايتا اينالىپ كەلىپ ءبىر كورسەڭىز عوي، شىركىن. سولاي بوپ تۇر زامانىمىز، سالىق اعا…                

اناۋ ءبىر اتى شۋلى ايەلدىڭ انا جىلعى داۋى ءالى جۇرتتىڭ اۋزىندا. كۇيەۋى ونى ساباعانى ءۇشىن تالاي جىلعا سوتتالىپ كەتتى. ايەل زاڭدى، نەكەلى كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالعانىن ءوزى دە مويىنداعان. «يا پونيمايۋ، و چەم يدەت رەچ. دا، يا يزمەنيلا!» بۇل ونىڭ تەلەديدار تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىنان ءۇزىندى. كەزىندە Caravan.kz پورتالى 365 infoعا سىلتەمە جاساپ وسى سۇحباتتى قايتا  جاريالادى. سول 2017 جىلعى 8-قىركۇيەكتە اقتوبەگە بارىپ تىلشىلەرمەن سۇحبات قۇرعانى تاعى بار. الگى سوزدەرىن اينا قاتەسىز قايتالاعان. “يا، مەن ويناس جاسادىم. ءبىراق مەن ادالمىن” دەيدى.  

ول ايەلدىڭ قىلىعىن اشكەرەلەۋ ماقسات ەمەس، ادام، ادەتتە ءوزىن ءوزى اشكەرەلەيدى. قازاق مۇندaيدا «قۇداي بار عوي»دەپ اشىنادى. ەستۋىمشە، سودان بەرى ونىڭ اكە-شەشەسى ەلگە بارا المايتىن كورىنەدى. ءبىزدى تاڭقالدىرعانى قازاق قوعامى وسى وقيعادان كەيىن دە ءۇنسىز قالدى. ەركەكتەر  بالەلى جەرگە بارماعىن سۇققىسى كەلمەگەن بولار.

قازاقتا بيبىگۇل تولەگەنوۆا، ءشامشى بەركىمباەۆا، نينا قايۋپوۆا، اياگۇل ميرازوۆا، زەينەپ احمەتوۆا، روزا رىمباەۆا سەكىلدى كوپتەگەن  داڭقى، ابىرويلى، قازاققا اسا قۇرمەتتى ايەلدەر بار عوي. ەڭ بولماسا بىرەۋى وسى وقيعاعا بايلانىستى ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوق. بۇل نە؟ الگى ايەلدى ماقۇلداۋ ما؟ جوق، قورقاقتىق پا؟ بۇل نە ءوزى؟  مورال، ۇيات، جانۇيا مادەنيەتى، ونەگەلى اكە، يماندى قىز تۋرالى اڭگىمە قوزعامايمىز، قوزعاساق بىرەۋلەردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتەتىن سەكىلدىمىز بە، قالاي ءوزى؟

بىزدىڭ زاڭدا زيناقور ايەلگە جازا كەسىلمەيدى. ونى قىلمىسكەر دەۋگە حاقىڭىز جوق. بۇدان شىعادى-oيناس قىلمىس ەمەس. ويناس اشەيىن ءبىر ەرىككەندە جاساي سالاتىن ەرمەك سەكىلدى، شىمكەنتشىلەپ ايتساق  «نايەتى ءبىر ارزىمايتىن ناستە ءدا ءجىدا». بىرەۋدىڭ ايەلىنىڭ قوينىنا بار، بىرەۋدىڭ كۇيەۋىن تارتىپ ال-زاڭ بۇل تۇستا كوزىن جۇمىپ، اسپانعا قارايدى. «اق تۇيەنى كوردىڭ بە، جوق». ال ءبىراق  زينا جاساعان ايەلدى ساباعان كۇيەۋى ءۇشىن جازا بار. كورشى وزبەك، قىرعىز جازۋشىلارىمەن ازدى كوپتى قارىم قاتىناسىمىز بار، اسىرەسە تاشكەندىك ءبىر دوسىمىز «اكا، مانا شۋ حوتين نيما بولدى؟»دەپ ءالى كۇنگە سۇرايدى. «مانا شۋ حوتيننىڭ نيما بولعانىن» مەن بىلمەيمىن، بىلگىم دە كەلمەيدى،  بىلەتىنىم-ورتا عاسىرلىق ەۋروپا ونداي ايەلدەردىڭ مۇرنىن كەسىپ شۇنتيتىپ، مۇزداي سۋعا نەمەسە قايناق سۋعا سالىپ ازاپتاپ ولتىرگەن. ەڭ جۇمساق جازا موناستىرعا جىبەرگەن دەسەدى. ازيانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە ءالى كۇنگە ويناس جاساعان ايەلدى ورتاعا الىپ شىعىپ تاسپەن ۇرىپ ولتىرەدى. ەرتەدەگى قازاق ات قۇيرىعىنا بايلاعان دەسەدى. نەمەسە “اباي جولىنداعى” قودار-قامقانىڭ جولىن قۇشتىرعان. ال ءسىز عيبراتتى عۇمىر دەيسىز. ادىلدىك دەيسىز. ونىمەن قويماي ار-نامىس، ۇيات-يمان دەيسىز.  كونە قۇرىلىقتىڭ ەڭ سەرى، ەڭ ەركىن ەلى فرانتسۋزدار. ءبىراق ولار سەرىلىك پەن ازعىندىقتىڭ ارا پارقىن قاتتى اجىراتادى. سەرىلىك باسقا، ازعىندىق باسقا. سول فرانتسۋز پوەزياسىندا  قىزىق ءبىر ولەڭدەر بولعان. قازاقتىڭ بەيپىل سوزدەرىن ەسكە سالادى. مۇنداي جانر اعىلشىن ادەبيەتىندە بار. ونى وزدەرى topsy-turvy  دەيدى. بۇل كەزىندە كوپ زەرتتەلگەن «ليمەريكي» دەگەن جانرعا ۇقسايدى. سودان ءبىر ءۇزىندىنى قازاقشالايىق:

                                   تۇسىنبەيمىن، تۇسىنبەيمىن.


                                   نەگە مەنى تىلدەيدى ەل؟


                                   كۇنتيمەسىم وزىمدىكى،


                                   كۇندەيسىڭ بە، كۇندەي بەر.

                                   وت سالام با، ءوزىم بىلەم،


                            ء       شوپ سالام با كوزىنە.


                                   كۇنتيمەسىم، كوز تيمەسىن،


                    ء               سوز تيمەسىن وزىڭە!

مۇنداي جانرلار قازاقتا بولعان جوق.  بولمايدى دا. ونى بولدىرماۋ ءوز قولىمىزدا. 

…وكپەشىل اعاما اسىعىپ بار جاتىپ، الماتىنىڭ كەپتەلىسىندە وسىنداي ءبىر ويلار كەشتىم. سونى سىزدەردىڭ ورتاڭىزعا سالعىم كەلگەنى عوي. راس، مۇنىم كەرەك ەمەس كەزدە، كەرەك ەمەس جەردە ايتىلعان كەرەك ەمەس اڭگىمە سەكىلدى ەستىلەر. ۇناماسا وقىماي-اق قويارسىز دا.

سىزدەرگە دەگەن زور قۇرمەتپەن،


ەسەنعالي راۋشانوۆ

پىكىر قوسۋ


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=15&id=1366809

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

جۇرەگىڭ قۇلشىلىقپەن تاز 5 كۇن
توڭمويىن ناپسىمەن ورازا 7 كۇن
اللا مەيرىمى قۇلشىلىعىڭ 11 كۇن
فاتيحا سۇرەسىنىڭ قۇدىرە 18 كۇن
اقاشا ورتەۋ 19 كۇن
جانار - حالىقتىڭ شەكسىز 27 كۇن
ناۋرىز جۇرەگىمدە ءبۇر ج 30 كۇن
ۇستازىڭ بولسىن، ءپىرسىز 34 كۇن
ادەبيەتتىڭ سيقىرى. اڭگى 34 كۇن
ءاز ناۋرىز قۇتتى بولسىن 36 كۇن
قىتايدىڭ مۇسىلمانشىل حا 36 كۇن
قىتاي قازاقتارىنان 18-ع 37 كۇن
ءاربىر ادامعا قۇرمەت كو 39 كۇن
پايعامبارىمىز قازىرەت م 39 كۇن
ءبىلىمنىڭ ەڭ جاقسىسى .. 53 كۇن
ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن دۇشپان 53 كۇن
ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرى ت 54 كۇن
قاراقۇرىق 63 كۇن
ياسساۋي ءىلىمى قازاق ۇل 65 كۇن
ابەبيەت جايلى وزگە سىر 65 كۇن
تاڭىرشىلدەر -قازاق قالم 70 كۇن
قازاقتىڭ ەتنوتەرريتوريا 71 كۇن
ەجەلگى قازاقتىڭ جەتى ءت 75 كۇن
بارايىنشى 86 كۇن
ءشۇبار ءتىلدى قويايىق 86 كۇن
كەلەمىز ءبارىن تەڭ كورى 87 كۇن
قىتاي ادەبيتىندەگى «بات 87 كۇن
نانىم-سەنىم جانە ونىڭ ق 87 كۇن
ماڭىزدى ماقالانى وقىعان 89 كۇن
قازاۇۋ ستۋدەنتتەرى مەن 89 كۇن

ەڭ جاڭا ماقالالار


الماتى وبلىسىندا سيرەك 7 مينوت
قازاقستاندىق بوكسشى جاس 17 مينوت
سولتۇستىك قازاقستاندا 7 27 مينوت
سايرام اۋدانىندا كاسىپك 1 ساعات
ەلىمىزدە 1 سىنىپقا قابى 1 ساعات
الماتىدا كاراوكە مەن با 1 ساعات
كوروناۆيرۋس: اتىراۋدا ن 1 ساعات
ەكس-چەمپيون وسكار دە لا 1 ساعات
ەلوردادا الەۋمەتتىك از 1 ساعات
بقو-دا ءبىر اپتادا كورو 1 ساعات
ماسكەۋدە التىن وردا تار 1 ساعات
اۋىر اتلەتيكادان ازيا چ 1 ساعات
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ 1 ساعات
ماسكەۋدە قازاقستان مەن 1 ساعات
26 ساۋىردەن باستاپ تۇرك 2 ساعات
ەلوردادا 6 كينوتەاتر قى 2 ساعات
ۋەفا چەمپيوندار ليگاسىن 2 ساعات
شىمكەنتتىك دارىگەرلەر و 2 ساعات
استانادا 16 جاستاعى قىز 2 ساعات
جاڭا قاۋلى: شقو اۋماعىن 2 ساعات
شقو-نىڭ 3 قالاسى «قىزىل 2 ساعات
اقتوبەدە ۇيىنە ورالماعا 3 ساعات
الماتىدا كوروناۆيرۋس جۇ 3 ساعات
رەسەيدەگى حالىقارالىق ت 3 ساعات
مۇسىلمان ۇمبەتىنە راماز 3 ساعات
ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق 3 ساعات
WhatsApp-تا «تەگىن بەنز 3 ساعات
قر چەمپيوناتىنىڭ فينالى 3 ساعات
ەكى اي بۇرىن جوعالىپ كە 3 ساعات
كوروناۆيرۋس بويىنشا الە 3 ساعات