ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-24497243046 %54 %
2019-08-25515257448 %52 %
2019-08-265131542 %58 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 02:14 - 2019/05/16


– قازاقستان اۆتورلارى قوعامى قالاي قۇرىلدى؟ ماقساتى قانداي؟ اڭگىمەمىزدى وسى ساۋالدان باستاساق…
– كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ماسكەۋدە اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن باقىلايتىن «ۆسەسيۋزنوە اگەنتستۆو پو اۆتورسكيم پراۆام» دەيتىن قوعامدىق مەكەمە بولاتىن. قازاقستاندا سونىڭ كىشكەنتاي بولىمشەسى بار ەدى. وداق تاراعان كەزدە ماسكەۋدەگى ۇيىم دا تاراپ كەتتى. قازاقستانداعى بولىمشە قارجىسىز، يەسىز قالدى. سول كەزدە مەنى وكىمەت شاقىرىپ، اۆتورلىق قۇقىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن سۇرادى. كەزىندە كومپارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە بىرنەشە جىل قىزمەت اتقارعانمىن، باسپالاردىڭ ديرەكتورى بولعانمىن. حابارىم بار ەدى، بىلگەنىمدى ايتىپ بەردىم. قازاقستاننىڭ دامىعان ەلدەرمەن جاسالاتىن شارتتارعا قول قويىپ جاتقان كەزى: باسشىلار قايدا بارسا دا ەلدەگى اۆتورلىق قۇقىقتىڭ جاعدايى ­تۋرالى سۇرايدى ەكەن… سودان نە كەرەك، ماعان اۆتورلىق قۇقىققا قاتىستى ۇيىم قۇرۋدى ۇسىندى. ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاعانى ءوز الدىنا، ەكونوميكا قۇلدىراپ، حالىق ەرتەڭگى كۇنىنە ۇرەيلەنە قاراپ وتىرعان ەدى. وتە قيىن زامان بولدى عوي. سودان الگى ۇسىنىستى جان-جاقتى ويلاستىرىپ قاراسام، ۇيىمدى بۇرىنعىداي قوعامدىق مەكەمە ەتىپ قۇرۋعا بولمايدى ەكەن. ءوزىمىزدىڭ بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتتىم. ورىستار بۇرىنعى اگەنتتىكتى مەملەكەتتىك مەكەمە ەتىپ قايتا قۇرىپتى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ قاراماعىنا الماسا، سول كەزدەگى بەرەكەسىز زاماندا ەشتەڭە جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءسويتىپ، مەن دە 1992 جىلى مينيسترلىك دارەجەسىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمە قۇردىم. جەتى جىلداي ءونىمدى جۇمىس ىستەدى. الايدا 1996-97 جىلدارى ەلىمىزدە تاعى دا قيىن جاعدايلار تۋىندادى: قارجىنىڭ جوقتىعىنا، ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا وراي «وپتيميزاتسيا» دەيتىن باستالدى. بۇنىڭ ماعىناسى – قىسقارتۋ دەگەن ءسوز ەدى. مينيسترلىكتەر، وبلىستار، ­اۋداندار بىر-بىرىنە قوسىلىپ، قىسقارتىلدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ مەكەمەمىزدى دە سەگىز مينيسترلىكپەن بىرگە ەكونوميكا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەردى. ەلۋدەن استام قىزمەتكەرى بار ورتالىق اپپاراتتا 20 ادام عانا قالدىرىلىپ، وبلىستاعى بولىمشەلەر جويىلىپ كەتتى. ءسويتىپ، اۆتورلار قۇقىعى مۇلدەم قورعاۋسىز قالدى.
1996 جىلى اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭ قابىلداپ ۇلگەرگەنبىز. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا اۆتوردىڭ قۇقىعىن مەملەكەت ەمەس، قوعامدىق مەكەمەلەر باسقارۋى كەرەك. سەبەبى اۆتورلاردىڭ جازعان دۇنيەسى – ولاردىڭ جەكەمەنشىگى. ماسەلەن، ۇستىمدەگى جەيدەم، گالستۋگىم سەكىلدى مەنىڭ كىتاپتارىم دا – مەنىڭ جەكەمەنشىگىم. وعان ەشكىمنىڭ بيلىگى جۇرمەۋگە ءتيىس. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ دە. مىسالى، مەملەكەت كەلىپ جەيدەمە جارماس­پايدى عوي. سول سياقتى ەڭبەكتەرىمە دە ەشكىم جارماسپاۋى كەرەك. ونىڭ تاعدىرىن مەن عانا شەشە الامىن. وسىعان بايلانىستى ەندى الەمدىك تاجىريبەگە وراي قوعامدىق ۇيىم قۇرۋ كەرەك بولدى. ونى اۆتورلار وزدەرى قۇرادى، ءوز ەرىكتەرىمەن مۇشە بولادى جانە وزدەرىنىڭ بۇكىل قۇقىعىن كەلىسىمشارتپەن سول قوعامعا تاپسىرادى. ءسويتىپ، 1997 جىلدىڭ باسىندا وسىنداي قوعام قۇردىق. سودان بەرى 21 جىل ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇل مەكەمەنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى – اۆتورلاردىڭ مۇلىكتىك قۇقىعىن قورعاۋ. مۇلىكتىك قۇقىق دەگەن نە؟ سەنىڭ جازعان-سىزعانىڭ ءبىر جەردە جاريالاناتىن بولسا، ساعان، ياعني اۆتورعا قالاماقى تولەنۋگە ءتيىس. ويتكەنى مەنىڭ كىتابىمدى ەشكىم تەگىن شىعارمايدى، پايدا تابۋ ءۇشىن شىعارادى. تەلەارنا، راديو، تەاتر، كونتسەرتتىك ۇيىمدار بولسىن – بارلىعىندا ورىندالىپ، پايدالانىلىپ جاتقان شىعارمالار – اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارى. دەمەك، اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن پايدالانىپ، تابىس تاۋىپ جۇرگەن مەكەمەلەر تۋىندى يەسىنە قالاماقى تولەۋى كەرەك. مىسالى، ءبىر تەلەارنا بىزگە ايىنا 13 ميلليون تەڭگە اقشا تولەپ تۇردى. بۇل – ولاردىڭ ايلىق تابىسىنىڭ 3 پايىزى عانا. ويلاپ كورىڭىزشى، سوندا ولار قانداي تابىس تاۋىپ وتىر؟ ول تابىستان اۆتورعا دا بىردەمە تيۋگە ءتيىس ەمەس پە؟! باسقانى بىلاي قويعاندا، مەيرامحانالار دا اۆتورلارعا قالاماقى تولەيدى. ويتكەنى ونىڭ ىشىنەن مۋزىكاسىن الىپ تاستاسا، وعان ەشكىم دە بارمايدى. توي دا جاسالمايدى.
– قاي اۆتوردىڭ قاي شىعارماسىن قانداي جەردە پايدالانعانىن قالاي انىقتايسىزدار؟
– ءبىزدىڭ قوعامعا ءۇش جارىم مىڭداي اۆتور تىركەلگەن. اۆتور شىعارماسىن پايدالانۋشىلار سانى دا بىرنەشە مىڭ. سوندا ولار قاي تەاترعا، قاي مەيرامحاناعا، قاي تەلەارناعا بارىپ باقىلاپ جۇرەدى دەيسىز عوي. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ەڭ ءجيى ورىندالاتىن اۆتورىمىز ءشامشى قالداياقوۆ قوي. ونىڭ اندەرى ءبىر مەزگىلدە سوناۋ وسكەمەندەگى، اتى­راۋداعى، ورالداعى تەاترلاردا، كونتسەرت­تىك زالداردا، مەيرامحانالاردا ورىندالىپ جاتۋى مۇمكىن. سونىڭ ءبارىن مۇراگەرى قالاي باقىلاي الماق؟ دەمەك، ونى مۇمكىندىگى بار مەكەمە باقىلاۋى كەرەك. سوندىقتان ولار قۇقىقتارىن باقىلاۋدى ءبىزدىڭ مەكەمەگە تاپسىرادى. ءبىز قالاي باقىلايمىز؟ بىرىنشىدەن، ءار وبلىستا بولىمشەمىز، ارنايى قىزمەتكەرلەرىمىز بار. ەكىنشىدەن، شىعارمانى پايدالاناتىن ءاربىر مەكەمەمەن ارنايى شارتقا وتىرامىز. شارتتا نەگىزگى ەكى ماسەلە قامتىلعان. پايدالانعان شىعارمالاردىڭ ءتىزىمىن كورسەتىپ، بىزگە ەسەپ بەرىپ وتىرۋى ءتيىس. ءارى تيەسىلى اقشاسىن دا اۋدارىپ وتىرۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سول تۇسكەن قارجىنى اۆتورلارعا ءادىل ءبولىپ، قولدارىنا تاپسىرىپ وتىرۋ. 21 جىلدىڭ ىشىندە قوعام نەبىر زاماندى باسىنان كەشىردى. جۇرتتىڭ ءبارى جۇمىسسىز قالىپ، قالاماقىدان جۇتاپ قالعان زاماندا اۆتورلاردى وسى مەكەمە اسىرادى. سول ءۇشىن دە ءبىزدىڭ مەكەمەنى شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن تۇلعانىڭ بارلىعى قۇرمەتتەيدى.
– قوعامنىڭ مۇشەلەرى كىمدەر؟
– بىزگە كومپوزيتورلار، اقىندار، دراماتۋرگتەر، حورەوگرافتار، سۋرەتشىلەر مۇشە بولادى. جازۋشىلار دا بار. ءبىراق كومپوزيتور مەن جازۋشىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا ايىرماشىلىق بار. مىسالى، مەن جازۋشىمىن. كىتابىمدى ۇيدە وتىرىپ جازامىن، باسپاعا ءوز قولىممەن تاپسىرامىن. دەمەك، قۇقىعىمدى قورعاۋ مۇمكىندىگىم ءوز قولىمدا تۇر. ياعني قالاماقىم مولشەرىن بەلگىلەۋ، كىتاپ كولەمىن انىقتاۋ سياقتى ماسەلەنى ءوزىم شەشە الامىن. كومپوزيتورلاردىڭ مۇمكىندىگى باسقاشا. ولاردىڭ شىعارماسى ۇيادان ۇشىپ شىققان بالاپان سياقتى. ءبىر جاريالانعان سوڭ ۇستاتپايدى. بۇكىل ەلگە تاراپ كەتەدى. اۆتورلاردا ەندى ونى باقىلاۋ مۇمكىندىگى بولمايدى. سوندىقتان دا زاڭدا: «قۇقىعىن قورعاۋ مۇمكىندىگى جوق اۆتورلار وزدەرىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارىن قۇرا الادى» دەگەن ەرەجە ەسكەرىلگەن.
ءبىزدىڭ قوعام شەتەل اۆتورلارىنىڭ دا قۇقىعىن قورعايدى. ءقازىر ءبىز قازاقستان اۋماعىندا 151 ەلدىڭ اۆتورلارىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەمىز. بىزدەگى بازادا تىركەلگەن شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ جالپى سانى 7 ميلليون شاماسىندا بولسا، شىعارمالارىنىڭ سانى – 23،5 ميلليونداي. ولاي بولاتىن سەبەبى – ءبىز 1999 جىلدان بەرى «سيزاك» دەگەن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بىردەن-بىر مۇشەسىمىز. سونىڭ ارقاسىندا قوعامىمىزدى بارشا الەم تانيدى، بارىمەن ەكىجاقتى كەلىسىمشارتىمىز بار. وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر، ءبىزدىڭ تەلەديداردا دا، راديودا دا قازاقتىڭ ءانى عانا ەمەس، دۇنيەجۇزى اۆتورلارىنىڭ شىعارماسى ءجۇر. ولاردىڭ ءبارىنىڭ قۇقىعى قورعالۋعا ءتيىس. سەبەبى ءبىزدىڭ مەملەكەت بەرن كونۆەنتسياسىنىڭ، فونوگراممالىق كونۆەنتسيانىڭ، ت.ب. – جالپى بەس ءتۇرلى كونۆەنتسيانىڭ جانە ەكى حالىقارالىق كەلىسىمنىڭ مۇشەسى. ماسەلەن، ءوزىم جەنەۆادا حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قر وكىمەتى اتىنان قاتىسىپ، ەكى كەلىسىم-شارتقا قول قويدىم. دەمەك، بۇكىل دۇنيەجۇزى اۆتورلارىنىڭ قۇقىعىن قازاقستان اۋما­عىن­دا قورعاۋعا مىندەتتىمىز. سولاردىڭ تيەسىلى قالاماقىلارىن جيناپ الىپ، بىزدىكى سياقتى ۇيىمدارىنا اۋدارامىز.


– باسقا ەلدەر دە ءبىزدىڭ اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن ءدال سولاي قورعاي ما؟
– ارينە، باسقا ەلدەر دە ءبىزدىڭ اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن قورعايدى. الايدا قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىن پايدالاناتىن ەلدەر از.
– قالاماقى قالاي ەسەپتەلەدى؟
– ايتالىق، راديولار ايلىق تابى­سىنىڭ 1 پايىزىن بىزگە اۋدارادى دا، ءبىر ايدىڭ ىشىندە كىمنىڭ قانداي شىعارماسى ورىندالعانى جونىندە ەسەبىن بەرەدى. مىسالى، تابىسىنىڭ 1 پايىزى – 100 مىڭ تەڭگە، ال ءبىر ايدا 50 اۆتوردىڭ 100 شىعارماسى ورىندالعان دەيىك. ءبىز سول 100 مىڭ تەڭگەنى 50 اۆتوردىڭ 100 شىعارماسىنا بولەمىز. ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ دا، شەتەلدىڭ اۆتورلارىنا دا مولشەر بىرەۋ. وزىمىزدىكىنە كوپ بەرەيىك دەپ بۇرا تارتۋ جوق. سەبەبى بىزدەگى ىشكى باقىلاۋ ءوز الدىنا، حالىقارالىق دەڭگەيدە باقىلاۋ بار. اقشاسىن اۋدارىپ بەرىپ قانا وتىرمايمىز، ونىڭ كىمگە، قاي شىعارماسىنا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتەمىز. ءبارى ايقىن. سول سياقتى ەفيرلىك ارنالار ايلىق تابىسىنىڭ 1 پايىزىن، كابەلدىك ارنالار 3 پايىزىن، سپۋتنيكتىك ارنالار – 4 پايىزىن، كونتسەرت ۇيىمداستىرۋشىلار تابىسىنىڭ 4 پايىزىن اۆتورلارعا تولەيدى.
– ءبىزدىڭ ەلدە اۆتورلىق قۇقىقتىڭ مارتەبەسى قانداي؟ ساقتالا ما؟
– بۇل قيىنداۋ ماسەلە. اسىرەسە 90-جىلدارى زاڭسىزدىق كوپ بولدى. ال 1996 جىلى زاڭ قابىلداعاننان 2009 جىلعا دەيىن جاقسى جۇمىس ىستەدىك. زاڭ بار، تالاپ بار. جۇمىستىڭ رەتىن بىلەمىز. ال 2009 جىلى زاڭعا قاتە وزگەرىس ەنگىزىلدى. ناق ايتقاندا، 46-1 دەگەن باپ ەنگىزىلدى. وندا: « اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋالىكتى العان مۇلىكتىك قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقاراتىن ۇيىم قۇقىقتاردى باسقارۋ تۋرالى شارتتار جاساسقان قۇقىق يەلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن باسقارۋمەن قاتار مۇنداي شارتتار جاساسپاعان قۇقىق يەلەنۋشىلەر ءۇشىن دە سىياقى جيناۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى» دەپ جازىلعان. بۇل بۇكىل الەمدە جوق نارسە. بۇرىن «بلانكەتنايا ليتسەنزيا» دەپ اتالاتىن باپ بولۋشى ەدى. ول باپ بويىنشا دا قوعامدار «پايدالانىلعان شىعارمالاردىڭ ءبارىنىڭ اقشاسىن جيناۋعا قۇقىعى بار» ەدى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي: مىسالى، سەن جاڭا جازىپ جۇرگەن كومپوزيتورسىڭ. ءالى اۆتورلار قوعامى بار ەكەنىن دە بىلمەيسىڭ، تىركەلمەگەنسىڭ. ءبىر ءان جازىپ، ءوزىڭ تانيتىن ادامعا ۇيرەتەسىڭ. ول تانىمال بولىپ، تەلەديدارعا دا، راديوعا دا شىقتى. ال سەن ءانىڭنىڭ ورىندالىپ جۇرگەنىنە ءمازسىڭ. ءبىراق وعان تيەسىلى اقشا بار ەكەنىنەن حابارسىزسىڭ. ال مۇنداي جاعدايدا سەنىڭ قالاماقىڭ دالادا قالىپ قويماۋى كەرەك. جينالىپ تۇرۋعا ءتىيس. سوڭعى وزگەرىسكە دەيىنگى ارالىقتا دا سونى جيناپ جۇردىك. سەنىڭ بار ەكەنىڭدى ءبىز دە بىلمەيمىز. ءبىراق راديودان نە تەلەارنادان تۇسكەن قۇجاتتاردىڭ ىشىندە سەنىڭ ءانىڭ مەن ءاتى-جونىڭ جۇرەدى. سونان سوڭ سەنى دە تىركەپ قويىپ، ىزدەۋ سالاتىنبىز. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە «ىزدەۋ سالامىز» ايدارى بويىنشا ءتىزىم بەرىپ وتىراتىنىمىزدى كورگەن شىعارسىڭ. ءسويتىپ، اۆتورلاردى تاۋىپ، اقشاسىن بەرەمىز. ال زاڭعا ەنگەن الگى وزگەرىس بەرەكەسىزدىككە الىپ كەلدى. «اككرەديتاتسيا السا اقشا جيناي بەرۋگە بولادى» دەگەن ءسوز كەز كەلگەن پىسىقايدى شاقىرىپ تۇر عوي. سونىمەن، مۇنداي ۇيىم دا كوبەيدى. ءقازىر بىزدەن باسقا 7 قوعامدىق ۇيىم اۆتورلاردىڭ قالاماقىسىن جيناپ ءجۇر. سول جەتى قوعامنىڭ قايسىسى كىمگە اقشا تولەپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. «ابىروي» دەگەن ۇيىم بار. كەزىندە مەنىڭ قاراماعىمدا ىستەگەن جىگىت قۇرعان. ءبىراق سول قوعامدا بەرەكە جوق. ءۇشىنشى مە، ءتورتىنشى مە ادام باسقارىپ وتىر. 200 ميلليونداي اقشانى جۇرتقا تاراتىپ جىبەرگەن دەگەن، بۇرىنعى باستىعىن 14 ميلليون تەڭگە جەپ قويعان دەگەن اقپارات تاراپ ءجۇر. شىمكەنتتە «ساپ» دەگەن ۇيىم بار. «سويۋز اۆتوروۆ پەسەن» دەپ ورىسشا قويىپتى. سولاردى وسىدان 3-4 جىل بۇرىن باس پروكۋراتۋرا تەكسەرسە، 95 پايىز اقشالارىن وزدەرى جۇمساپ جىبەرىپتى. ول تۋرالى كوپتەگەن ءباسپاسوز جازدى. مۇنداي جاعدايدا ونى جاۋىپ تاستاۋ كەرەك قوي، ءبىراق ولار ءالى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. الايدا اۆتورلاردىڭ اقشاسىن تولەپ جاتقان جوق. سەبەبى ول اقشا جيناپ جۇرگەن جەردىڭ بارىندە بىزدە تىركەلگەن اۆتورلاردىڭ دا اقشاسى جينالىپ جاتىر. ويتكەنى قوعامنىڭ ەڭ كوپ مۇشەسى دە بىزدە، ەڭ اتاقتى اۆتورلار دا بىزدە. ولاردىڭ شىعارماسى شىمكەنتتە ورىندالماي قالۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىراق ولار بىزگە اقشا اۋدارمايدى… وسىلاي قۇقىقتار بۇزىلىپ جاتىر. قازاقتا «دانىككەنەن قۇنىققان جامان» دەگەن ءسوز بار. قۇنىعىپ العاننان كەيىن توقتامايدى، بىرەۋدىڭ ماڭداي تەرى، تابان اقىسى ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. نەگىزى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ەڭ تومەنگى ساتىدا تۇرعان قاۋىم – ينتەلليگەنتسيا عوي. ءبىزدىڭ قولىمىزدان پەش سالۋ، كىرپىش قۇيۋ كەلمەيدى. ءۇي سالا المايمىز. قولىمىزدان كەلەتىنى – قالامىمىزعا سۇيەنۋ. سول قالامىمىزبەن تابۋعا ءتيىس اقشامىزدىڭ ءوزىن بىرەۋلەر قاعىپ الىپ كەتىپ جاتقان سوڭ… وسىندايعا جول بەرىلىپ وتىر.
– بىرەۋدىڭ اقىسىن جەۋمەن قاتار، ءبىر-بى­رىنىڭ شىعارماسىن ۇرلاپ الاتىن اۆتورلار بار. قوعام مۇنداي جاعدايلاردى قاراستىرا ما؟
– اۆتورلاردىڭ قۇقىعى – ەشكىمنىڭ ارالاسۋىنا بولمايتىن قۇقىق. ونى ۇرلاپ الۋعا دا، وزگەرتىپ الۋعا دا بولمايدى. مىسالى، گومەردىڭ جازعان شىعارماسى سول كۇيىندە جەتىپ وتىر. ەشكىم گومەردىكىن الا المايدى، السا جاۋاپ بەرەدى. بۇل اۆتوردىڭ جەكە قۇقىعى دەپ اتالادى. ال ءبىزدىڭ قوعامنىڭ اينالىساتىنى – مۇلىكتىك قۇقىق. سەن سۇراپ وتىرعان نارسە مۇلىكتىك ەمەس قۇقىق. ول اۆتوردىڭ وزىندە بولادى. ءبىز سۇراعاندارعا تەك پايدالانۋعا عانا رۇقسات بەرىپ جاتامىز. ال ونى وزگەرتۋىنە، ارانجيروۆكا جاساۋىنا، پايدالانىپ كەتۋىنە رۇقسات بەرمەيمىز. ماسەلەن، بەينەبايان دەگەن نارسە بار عوي. ءبىز ونى باقىلايمىز، سوعان تيەسىلى اقشانى اۆتورعا الىپ بەرەمىز. ءبىراق بەينەبايان تۇسىرگىسى كەلەتىن ادامعا ونىڭ قۇقىعىن اۆتوردىڭ وزىنەن ال دەيمىز. وعان رۇقساتتى اۆتوردىڭ ءوزى بەرۋ كەرەك. وزگەرىس جاساۋعا بەرە مە، وزگەرىسسىز بەرە مە، اۆتور ءوزى بىلەدى. ول – اۆتوردىڭ مۇلىكتىك ەمەس قۇقىعى.
ۇرلاپ الۋشىلىق اندا-ساندا بولادى. ۇلكەن كىسىلەردىكىن ۇرلاۋ قيىن. ال جاستاردىڭ شىعارمالارىن ۇرلاماۋ ءۇشىن ولاردى ارنايى تىركەيمىز. نوتاسىن، ءماتىنىن، نوتا بىلمەيتىندەر ديسكىسىن تاپسىرادى. تىركەۋ كۋالىگىن الادى. ءانىن ۇرلاپ العان جاعداي بولسا، سول كۋالىگى ارقىلى سوتتا دالەلدەي الادى.
– قايتىس بولعانىنا 70 جىل وتكەن اۆتورلار قۇقىعى قالاي قورعالادى؟
– اۆتورلاردىڭ قۇقىعى كوزى تىرىسىندە جانە قايتىس بولعان سوڭ 70 جىل بويى قورعالادى. 70 جىلدان سوڭ ول حالىقتىق مۇرا بولىپ كەتەدى. مىسالى، وسىدان 4-5 جىل بۇرىن اتاقتى «قورلان» ءانىنىڭ اۆتورى ەستايدىڭ قايتىس بولعانىنا 70 جىل بولدى. سوندىقتان ءبىز گازەتكە جازىپ، ەستايدىڭ مۇراگەرىن ىزدەدىك. ەكىباستۇز قالاسىندا تۇراتىن ءبىر جۋرناليست جىگىت حابارلاستى. ەستايدىڭ 80 جاستاعى نەمەرەسىن تانيدى ەكەن. نەمەرەسىمەن حابارلاستىق. قۇجات­تارىن سۇراتتىق. «بۇدان بىلاي اۆتورلىق قۇقىعى توقتايدى، قورعالمايدى» دەپ، وسى ۋا­قىتقا دەيىن جينالعان 1 ميلليوننان استام تەڭگەسىن بەردىك. سولايشا، ىزدەپ تاۋىپ الىپ تۇرامىز. جامبىل جاباەۆتىڭ دا شى­عار­ماشىلىعى ەندى حالىق مۇراسىنا اينالدى.
ال انشىلەردىڭ قۇقىعى باسقاشا. ولار­دىكى ءاننىڭ العاش ايتىلعان كەزىنەن باستاپ 70 جىل بويى قورعالادى.
– اڭگىمەمىزدى قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قاراي بۇرساق. بۇگىندە قوعامعا قاتىستى داۋلى ماسەلەلەر ورىن الىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. كەي اقپارات قۇرالدارى بۇل تۋرالى جازدى دا. ناۋرىز ايىندا وتكەن جيىنعا ءسىز قاتىسپاعان ەكەنسىز. داۋدىڭ باسى قايدان شىقتى؟
– ول جيىن ءبىزدىڭ قوعام مۇشەلەرىنىڭ جينالىسى ەمەس، زاڭسىز جيىن. ماسەلە مىنادا: 2008 جىلى جاسىم 70-كە تولعاندا قوعامنىڭ كەزەكتى جينالىسى ءوتتى. سول كەزدە بوسانعىم كەلىپ ەدى، ءبارى قارسى بولىپ، بوساتپادى. «قارتايىپ تۇرعان جوقسىز، تاعى 5 جىل ىستەڭىز. بۇگىنگىدەي قيىن جاعدايدا ەشكىمگە سەنبەيمىز» دەدى. بەس جىل ىستەدىم. ءبىراق قاشانعى جۇرەمىن، جازۋشى بولعاندىقتان، جازاتىن دۇنيەلەرىم بار دەپ، بايعالي ەسەناليەۆ دەگەن جىگىتتى قاسىما الىپ، باسشىلىققا الدىن الا دايىندادىم. ونىمەن 70-كە تولعان كەزدەگى تويىمدا تانىسقانمىن. اسابا بولدى. نەگىزى ەكى-ۇش ءانى بار، ءبىزدىڭ قوعامعا تىركەلگەن ەكەن. ءوزى «اعا»-لاپ تۇرادى. جاقسى جىگىت بولىپ كورىندى. سوعان ۇيرەتتىم. باس ديرەكتور قىلىپ بەكىتتىم. سونان سوڭ كەزەكتى 2013 جىلعى جينالىستا جۇرتقا تانىستىردىم: «مىنا جىگىتتى دايىندادىم، ءقازىر باس ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەپ ءجۇر. وسى جىگىتكە جۇمىستى بەرەيىن» دەدىم. اۆتورلار تاعى دا قارسى بولدى. اقىرى قويماعان سوڭ، مەنى قۇرمەتتى ءتوراعا قىلىپ سايلادى دا، «قوعامنىڭ جۇمىسىن باقىلاپ وتىرىڭىز» دەدى. مەن كابينەتىمدى دە، جالاقىمدى دا، كولىگىم مەن جۇرگىزۋشىمدى دە – ءبارىن بايعاليعا بەردىم. ول بەس جىل قىزمەت ەتتى. مەن كومەكتەسىپ، باقىلىپ ءجۇردىم. ءبىراق بىرەۋدىڭ ۇستىنەن باقىلاۋ مەن ءوزىڭ ىستەگەننىڭ ەكەۋى ەكى بولەك. ونىڭ باسقارعان كەزىندە ءبىراز قيىندىقتار مەن قۇلدىراۋ بولدى. باعانا ايتقانىمداي، باسەكەلەس 7 قوعام دا قاراپ جاتپاي، زيانىن تيگىزدى. راديو، تەلەارنا، مايرامحانا سىندى پايدالانۋشىلار تولەيتىن «ستاۆكانى» تومەندەتىپ، ونى «دەمپينگ» دەيدى، بىزدەگى 28 تەلەارنا مەن راديونى الىپ كەتىپتى. سونىڭ سالدارىنان قوعامعا تۇسەتىن قالاماقى ازايعان. قالاماقى قىسقارعان سوڭ، قوعامنىڭ تابىسى دا قىسقارعان. سوسىن بايعالي قىزمەتكەرلەردى قىسقارتادى.ونىمەن قويماي بۇكىل قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعىن 20 پايىزعا تومەندەتتى. گرافيك جاساپ، ءبارىن ءبىر-بىر ايدان اقىسى تولەنبەيتىن دەمالىسقا جىبەردى. ەڭ قيىنى – شۆەيتساريا­دان العان، سوڭعى ون جىل بويى پايدالانىپ كەلگەن، «كوسيس» دەپ اتالاتىن كومپيۋتەرلىك باعدارلامادان ايىرىلىپ قالدىق. ويتكەنى وعان تولەيتىن اقشا جوق. ءقازىر ءبارىن باياعىداي قولمەن ىستەپ وتىرمىز. سونان سوڭ بايعاليعا: «سەن مىنا جۇمىستى ىستەي المادىڭ. ورنىڭا سەرىكتى قويايىق، ساعان باسقا جۇمىس بەرەيىن. «عالام music» باس­پاسىنا ديرەكتور بول. ونداعى ايلىعىڭ قازىرگىدەن 20 مىڭعا ارتىق بولادى» دەدىم. كەلىسپەدى. سويتسە، ول «مەنى ورنىمنان الادى» دەپ، ماعان قارسى جۇمىس جاساي باستاعان ەكەن. بۇل 2018 جىلعى كەزەكتى جينالىستىڭ قارساڭى ەدى. 7 قاراشا كۇنى جينالىسقا باردىق، باس ديرەكتور رەتىندە ءبارىن بايعالي جۇرگىزدى. قۇرمەتتى ءتوراعا رەتىندە بايانداما جاسادىم. سول كەزدە ءبىراز ادام: «سەن بايعاليدى جۇمىستان شىعارايىن دەپ جاتىر ەكەنسىڭ» دەپ ماعان قارسى سويلەي باس­تادى. نەگىزى، بۇل تەك بايعالي ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى اڭگىمە بولاتىن. مىنا جۇرت ونى بىلۋگە ءتيىس ەمەس. ءسويتىپ، جينالىس ەكىگە جارىلىپ كەتتى. اۆتورلار كەڭەسىن سايلادىق. مەنى قايتادان ءتوراعا سايلادى. ەرتەڭىندە جۇمىسقا كەلدىم دە، بايعاليعا كابينەتتى بوساتىپ بەرۋىن، وزىنە باسقا كابينەت تاۋىپ الۋىن ەسكەرتتىم. سالدەن كەيىن، «عالام music»-كە بارۋعا كەلىسەتىنىن ايتىپ كەلدى. بەردىم قىزمەتتى. ءبىراق ول وندا بارعان سوڭ، ماعان قارسى جۇمىستى باستاعان. بىلتىرعى جينالىستى «زاڭسىز ءوتتى، كۆورۋم بولمادى» دەپ جاريالاعان. كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى بالنۇر قىدىربەككە وسى قوعامعا دا ءتوراعا بولۋدى ۇسىنعان. ءوزى باس ديرەكتور بولماق بولعان. سونىمەن ولار «27 اقپاندا اۆتورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بولدى. سول وتىرىس­تا «اۆتورلاردىڭ جينالىسى 27 ناۋرىزدا قايتادان ءوتسىن» دەگەن شەشىم قابىلداندى» دەپ حاتتاما جاساعان. سوعان اۆتورلار كەڭەسىنىڭ قولىن جيناعان. دۋلات يسابەكوۆكە: «وتكەندەگى جينالىستى مينيسترلىك بەكىتپەدى. قايتا وتكىزسىن دەپ جاتىر. سوعان قول قويۋ كەرەك» دەپ قول قويدىرتىپتى. اركىمگە ىڭعايىنا قاراي وتىرىك ايتىپ، قول جيناعان. تىزىمدەگى 17 ادامنىڭ ونشاقتىسى قول قويىپتى. ونى اكەلىپ بىزگە تاپسىردى. جينالىس وتەتىنى تۋرالى رەسمي ەسكەرتۋ كەلدى. سوسىن اۆتورلار كەڭەسىن شاقىرىپ سويلەستىم. «بىلمەيمىز» دەپ اينىپ شىقتى. بارىنە قولدى قالاي، قاشان قويعانىن جازباشا جازدىرتىپ الدىم.
سوسىن ولار جارعىعا وزگەرىس ەنگىزىپتى. زاڭ بىلمەگەننىڭ كەسىرى سول. ءبىزدىڭ جارعى بويىنشا وعان وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن ول وزگەرىستەردىڭ جوباسى دايىندالىپ، اۆتورلار كەڭەسىنە الدىن الا بەرىلۋى كەرەك. كەڭەس ونىمەن تانىسىپ، بەكىتۋى كەرەك. ونىسى جوق. حاتتامانى ون كۇن بۇرىن جاساپ قويعان دا، قولدى كەيىن جيناعان… «جينالىسقا كەلىڭىز» دەپ شاقىرتۋ جىبەرگەن سوڭ، باس ديرەكتوردى قوسىپ، 8 كىسى جىبەردىم. ءوزىم بارمادىم. ءبىراق ول جيىننىڭ جارعىنىڭ قاي باپتارىنا قايشى ەكەنىن كورسەتىپ، زاڭسىزدىعى تۋرالى مالىمدەمە جازىپ بەردىم. ءبىزدىڭ وكىلدەر سونى وقىپ بەرىپ، پىكىرلەرىن ايتقان دا، كەتىپ قالعان. ال ولار وزدەرى قالعان سوڭ، وزدەرىنشە بولەك اۆتورلار كەڭەسىن سايلاعان، جارعىعا وزگەرىس ەنگىزگەن. جينالىسقا 70-80 ادام قاتىسقان كورىنەدى. كۆورۋم جوق. ماسەلە مىنادا. كەزەكتەن تىس جينالىس دەپ وتىر عوي. ال كەزەكتەن تىس جينالىس وتكىزۋدى اۆتورلار كەڭەسى عانا شەشەدى. ول – ءبىر. اۆتورلار كەڭەسى ونى جاساماعان جاعدايدا، حالىقتىڭ ءوزىنىڭ دە قۇقىعى بار. ءبىراق ونى قوعام مۇشەلەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى قولداۋى كەرەك. ولاي بولاتىن بولسا، بۇل جينالىسقا 1700-دەن استام ادام قاتىسۋ كەرەك ەدى. ول دا جوق. وسىنداي زاڭسىز، ءبىزدىڭ جارعىعا دا سىيمايتىن نارسەلەر جاسادى. وسى ماسەلە تۋرالى جازامىز دەپ، «جاس الاش» گازەتىنەن حابارلاستى. جاعدايدىڭ قالاي بولعانىن اق-قاراسىن اجىراتىپ ايتىپ بەردىم. «قۇرمەتتى ءتوراعا جانە ونىڭ ءۇش قىزى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جازىپتى. ءۇش قىزى دەپ وتىرعانى – وسىندا ەكى قىزىم جۇمىس ىستەيدى. بىرەۋى – باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى. ەكىنشىسى – ينسپەكتور. قالاماقى تولەيتىن مەكەمەلەردى ارالاپ، تەكسەرىپ جۇرەدى. كىسى قىزىعاتىن شارۋا ەمەس، قىسقاسى. تاعى ءبىر قىزىم «عالام music»-تە بۋحگالتەر.
– سونىمەن بۇل داۋدىڭ سوڭى نە بولدى؟
– 22 ناۋرىز كۇنى جۇمىستا وتىر ەدىك، بالنۇر قىدىربەك، قاسىندا بايعالي جانە كومپوزيتور مارات ءىلياسوۆ بار، كەلدى. ء«بىز 27 ناۋرىز كۇنى جينالىس وتكىزەمىز. سوعان كەلىپ، ءوز ەركىڭىزبەن جۇمىستى ماعان تاپسىرىڭىز. سوندا ارى قاراي مازالامايمىز. ال ولاي بولماسا، 20 جىلعى قوياڭىزدى قازامىن» دەدى. «قازا بەر» دەدىم.
جينالىستان سوڭ تاعى ءبىر كۇنى كەلىپ، «3 كۇننىڭ ىشىندە قوعامنىڭ بۇكىل قۇجاتتارىن، قارجىلىق قۇجاتتارىن، مۇلىكتىڭ ەسەبىن، شوتتىڭ ەسەبىن، سەيفتەر مەن ءوفيستىڭ كىلتىن تاپسىراسىز» دەپ قاعاز بەرىپ كەتتى. ادۆوكات شاقىرىپ، قاعازعا اناليز جاساتتىم. ول قورىتىندى شىعارىپ اكەلدى. ونى قىلمىستىق كودەكستىڭ ءۇش بابى بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى ەكەن. بىرىنشىدەن، رەيدەرلىك جاساۋعا جاتاتىن سياقتى. ونىڭ بالەنباي مىڭ شترافى، باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بار. سوسىن ء«وز بىلەرمەندىگىن جاساۋ» (ورىسشاسى «ساموۋپراۆستۆو») دەيتىن باپقا جاتاتىن كورىنەدى. وندا دا ايىپپۇل سالۋ، اباقتىعا جابۋ قاراستىرىلعان. ءۇشىن­شىسى، العاشقى ەكەۋى ىسكە اسپاي قالعان كەزدە، سونداي بۇزىق نيەتىڭ بولعانى ءۇشىن دە باپ بار ەكەن. سوسىن ول قاعازىن پوليتسياعا بەردىم. بالنۇردىڭ تەلەفونىن سۇرادى. مەنىڭ كوزىمشە حابارلاسىپ ەدى، «شەتەلدە ءجۇرمىن، سەنبى كۇنى كەلەمىن» دەدى. كەيىن بارعان-بارماعانىن بىلمەدىم…
وسى ۋاقىتقا شەيىن ءبىزدىڭ قوعامدى 14 رەت تەكسەردى. ەكى رەت باس پروكۋراتۋرا، ەكى رەت ادىلەت مينيسترلىگى، ءبىر رەت انتيمونوپوليا كوميتەتى، قارجىلىق پوليتسيا، قالالىق پروكۋراتۋرا ءبىر-بىر رەتتەن بۇكىل قۇجاتىمىزدى ساپىرىپ تەكسەردى. ەشۋاقىتتا بەتىمىزگە شىركەۋ تۇسكەن ەمەس.
– ءقازىر قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى قالاي بولىپ جاتىر؟
– مەن قىزمەتكە 7 قاراشاداعى جينالىستان كەيىن كەلدىم. سودان بەرى بىزدەن كەتىپ قالعان بارلىق تەلەارنا مەن راديونى قايتاردىم. سولاردان تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعىنان كەسىپ تاستاعان 20 پايىز اقشاسىن قايتارىپ بەردىم. قىسقارىپ كەتكەن ادامداردىڭ ورنىنا قىزمەتكە 3 ادام الدىم. بيىل بىرنەشە جىلدان سوڭ ءبىرىنشى رەت قىزمەتكەرلەرىمە ءبىر ايلىق كولەمىندە سىياقى بەردىم. سوسىن باعانا قۇندى ءبىر كومپيۋتەرلىك باعدارلامادان ايىرىلىپ قالعانىمىزدى ايتتىم عوي. سونىڭ ورنىنا رەسەيدەن «گيپەرگراف» دەگەن باعدارلاما العالى وتىرمىز. سەبەبى ءقازىر ەسەپ-قيساپتىڭ ءبارىن قولمەن جاساپ وتىرعان سوڭ، قالاماقىنى ءبولۋ جۇمىسى ءتورت ايداي كەشىگىپ جاتىر. باعدارلامانى الساق، ءبارى ورنىنا كەلەدى. وندا ءار اۆتورعا جەكە كابينەت اشىپ بەرەمىز. سول ارقىلى ول قاي شىعارماسىنا قاي جاقتان قانشا اقشا ءتۇسىپ جاتقانىن كورە الادى. سوسىن «فونميكس» دەگەن قۇرىلعى الدىرتتىق. ونى مەيرامحانالارعا، ساۋدا ورتالىقتارىنا قويامىز. ولار سول مۋزىكالاردى پايدالانادى. ونىڭ ءبارى اۆتوماتتى تۇردە بىزگە كورىنىپ تۇرادى دا، تيەسىلى اقشامىزدى الىپ وتىراتىن بولامىز. ينتەرنەت سايت تا اشىپ جاتىرمىز. وندا تازا قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاماقپىز.
– قوعامنىڭ جۇمىستارىمەن ءجۇرىپ، ءوزىڭىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىز شەت قالىپ قويعان جوق پا؟ نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– ليديا وبۋحوۆا دەگەن رەسەيلىك اتاقتى پروزايك مەنىڭ اۋدارماشىم ەدى. ءبىر جولى وعان «كورشىم بولعان وقجىلان» دەگەن شىعارمامدى جىبەردىم. «مىنا اڭگىمەڭىزدى وقىپ شىقتىم، تاماشا. ءسىزدىڭ ورنىڭىز ديرەكتوردىڭ ۇستەلىندە ەمەس، جازۋ ۇستەلىندە» دەپ جازىپ جىبەرىپتى. ول كەزدە «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەدىم. ورىستاردىڭ ۇعىمى بىزدەن باسقا. ءبىزدىڭ كۇنكورىسىمىز باسقا عوي. قالاماقىمەن كۇن كورە المايمىز، قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك. ءومىر بويىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىرمىز، اراسىندا عانا جازىپ تۇرامىن. بۇرىنعىداي بەلسەندى جازبايمىن. كوبىنە ماقالالار ­جازامىن. تاياۋدا سەرىك اقسۇڭقارۇلى ­تۋرالى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «كوكجال اقىن، كوكشۋلان جىرلار» دەگەن ەسسە جازىپ جاريالادىم. ءوزى دە، باسقالار دا ريزا بولدى. باياعىداي پروزانى كوسىلتۋگە ۋاقىت تا، دەنساۋلىق تا جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

اڭگىمەلەسكەن
اسەل سارقىت


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=995557

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


كوشەدە مىلتىق اتقان قوس 3 مينوت
قوستانايدا «ونلاين-تالى 6 مينوت
قوستانايلىق جەتكىنشەكتە 9 مينوت
قوستاناي وبلىسىندا جەم- 12 مينوت
قوستاناي وبلىسىندا 5 تس 15 مينوت
پرەزيدەنت تاپسىرماسى: 2 18 مينوت
7-20-25: قوستاناي وبلىس 21 مينوت
قوستانايداعى قۇرعاقشىلى 24 مينوت
ەلباسى استاناداعى باس م 28 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 28 مينوت
قوستاناي وبلىسىندا كۇن 30 مينوت
قوستانايدا بۇرىنعى ءبىل 1 ساعات
قوستاناي وبلىسىنىڭ باس 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
قازاقستاننىڭ ەكى وڭىرىن 1 ساعات
قوستانايداعى گاگارين كو 1 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا 55 ج 1 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا ورما 1 ساعات
جاپونيا كورەيامەن داۋلى 1 ساعات
گرەكيادا ءورت كەسىرىنەن 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
ناريمان ەرمەكۇلى: كوركە 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
مالوركادا جەڭىل ۇشاق پە 1 ساعات
ەلباسىنىڭ ساياسي كەڭەس 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
جىگىت سۇلتانى-2019: تۇر 2 ساعات
قپل: «استانا» جەڭىپ، «ق 3 ساعات
يسپانيادا اۋەدە شاعىن ۇ 3 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 4 ساعات